Μέγας Αθανάσιος – Κατὰ Ἀρειανῶν λόγος γ

Φησὶ τοίνυν ὁ Λουκᾶς· «καὶ Ἰησοῦς προέκοπτε σοφίᾳ καὶ ἡλικίᾳ καὶ χάριτι παρὰ θεῷ καὶ ἀνθρώποις». τὸ μὲν οὖν ῥητόν ἐστι τοῦτο· ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐν τούτῳ προσκόπτουσιν, ἀναγκαῖον πάλιν αὐτοὺς ὡς τοὺς Σαδδουκαίους καὶ Φαρισαίους ἐρωτῆσαι, περὶ οὗ φησιν ὁ Λουκᾶς. ἔστι δὲ οὕτως· Ἰησοῦς Χριστὸς ἄνθρωπός ἐστιν ὡς οἱ ἄλλοι πάντες ἄνθρωποι ἢ θεός ἐστι σάρκα φορῶν; εἰ μὲν οὖν κοινὸς ἄνθρωπος κατὰ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους καὶ αὐτός ἐστιν, ἔστω πάλιν ὡς ἄνθρωπος «προκόπτων». τοῦτο μέντοι τοῦ Σαμοσατέως ἐστὶ τὸ φρόνημα, ὃ τῇ μὲν δυνάμει καὶ ὑμεῖς φρονεῖτε, τῷ δὲ ὀνόματι μόνον ἀρνεῖσθε διὰ τοὺς ἀνθρώπους. εἰ δὲ θεός ἐστι σάρκα φορῶν, ἐπειδὴ καὶ τοῦτό ἐστιν ἀληθῶς, καὶ «ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο» καὶ θεὸς ὢν ἐπὶ γῆς κατῆλθε, ποίαν ἔχει προκοπὴν ὁ «ἴσα θεῷ ὑπάρχων»; ἢ ποῦ εἶχεν αὐξάνειν ὁ υἱὸς ὁ ἀεὶ ὢν ἐν τῷ πατρί; εἰ γὰρ ἀεὶ ὢν ἐν τῷ πατρὶ προκόπτει, τί ἄρα ἐστὶν ἐπέκεινα τοῦ πατρός, ἵνα ἀπὸ τούτου καὶ προκόψῃ; ἔπειτα ὡς ἐπὶ τοῦ λαβεῖν καὶ δοξασθῆναι τὰ αὐτὰ καλὸν εἰπεῖν· εἰ ἄνθρωπος γενόμενος προέκοπτε, δῆλόν ἐστιν, ὡς, πρὸ τοῦ γενέσθαι ἄνθρωπος ἀτελὴς ἦν· καὶ μᾶλλον ἡ σὰρξ αἰτία τῆς τελειώσεως αὐτοῦ γέγονεν ἢ αὐτὸς τῆς σαρκός. πάλιν τε εἰ λόγος ὢν προκόπτει, τί μεῖζον ἔχει γενέσθαι λόγου καὶ σοφίας καὶ υἱοῦ καὶ θεοῦ καὶ δυνάμεως;

ταῦτα γάρ ἐστιν ὁ λόγος, οὗ εἴ τις ὡς ἀκτῖνος μετασχεῖν πως δύναται, ὁ τοιοῦτος παντέλειος ἐν ἀνθρώποις καὶ ἴσος ἀγγέλοις γίνεται. καὶ γὰρ καὶ ἄγγελοι καὶ ἀρχάγγελοι καὶ κυριότητες καὶ πᾶσαι δυνάμεις καὶ θρόνοι, τοῦ λόγου μετέχοντες «βλέπουσι διὰ παντὸς τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς αὐτοῦ». πῶς οὖν ὁ ἄλλοις τὴν τελειότητα παρασχὼν αὐτὸς μετ’ ἐκείνους προκόπτει; ἄγγελοι γὰρ καὶ τὴν ἀνθρωπίνην αὐτοῦ γένεσιν διηκόνησαν, καὶ τὸ λεγόμενον παρὰ τῷ Λουκᾷ μετὰ τὴν διακονίαν τῶν ἀγγέλων εἴρηται. πῶς οὖν ὅλως κἂν εἰς ἐνθύμησιν ἐλθεῖν ἀνθρώπου δύναται; ἣ πῶς ἡ σοφία ἐν σοφίᾳ προέκοπτεν; ἢ πῶς ὁ ἄλλοις χάριν διδοὺς—ὁ γὰρ Παῦλος διὰ πάσης ἐπιστολῆς δι’ αὐτοῦ δίδοσθαι τὴν χάριν γινώσκων φησίν· «ἡ χάρις τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ μετὰ πάντων ὑμῶν»—αὐτὸς ἐν χάριτι προέκοπτεν; ἢ γὰρ ψεύδεσθαι τὸν ἀπόστολον λεγέτωσαν ἢ μηδὲ σοφίαν εἶναι λέγειν τὸν υἱὸν τολμάτωσαν. ἢ εἰ σοφία ἐστίν, ὡς εἶπε Σολομὼν καὶ ὁ Παῦλος ἔγραψε, «Χριστὸς θεοῦ δύναμις καὶ θεοῦ σοφία», ποίαν ἡ σοφία προκοπὴν ἐπεδέχετο;

Ἄνθρωποι μὲν γὰρ κτίσματα τυγχάνοντες ἐπεκτείνεσθαί πως καὶ προκόπτειν ἐν ἀρετῇ δύνανται· Ἐνὼχ γοῦν οὕτω «μετετέθη», καὶ Μωσῆς αὐξάνων ἐτελειοῦτο· Ἰσαάκ τε προκόπτων «ἐγίνετο μέγας», καὶ ὁ ἀπόστολος «ἐπεκτείνεσθαι» καθ’ ἡμέραν «τοῖς ἔμπροσθεν» ἔλεγεν. εἶχε γὰρ ἕκαστος ποῦ προκόψει βλέπων εἰς τὸν ἔμπροσθεν αὐτοῦ βαθμόν· ὁ δὲ τοῦ θεοῦ υἱὸς ὁ μόνος ὢν ποῦ εἶχεν ἐπεκτείνεσθαι; πάντα γὰρ εἰς αὐτὸν βλέποντα προκόπτει· αὐτὸς δὲ μόνος ὢν ἐν τῷ μόνῳ πατρί ἐστιν, ἀφ’ οὗ οὐδὲ ἐπεκτείνεται, ἀλλ’ ἐν αὐτῷ μένων ἐστὶν ἀεί. ἀνθρώπων μὲν οὖν ἐστι τὸ προκόπτειν, ὁ δὲ τοῦ θεοῦ υἱός, ἐπεὶ προκόπτειν οὐκ εἶχε τέλειος ὢν ἐν τῷ πατρί, «ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν» ὑπὲρ ἡμῶν, ἵνα ἐν τῷ ἐκείνου ταπεινῷ μᾶλλον ἡμεῖς αὐξῆσαι δυνηθῶμεν. ἡ δὲ αὔξησις ἡμῶν οὐκ ἄλλη τίς ἐστιν ἢ τὸ ἀφίστασθαι μὲν τῶν αἰσθητῶν, εἰς αὐτὸν δὲ τὸν λόγον γενέσθαι· ἐπεὶ καὶ τὸ ἐκείνου ταπεινὸν οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν ἢ τὸ λαβεῖν τὴν ἡμετέραν σάρκα. οὐκ ἄρα ὁ λόγος ἦν, ᾗ λόγος ἐστίν, ὁ προκόπτων, ὁ τέλειος ἐκ τελείου ὢν τοῦ πατρός, ὁ μηδενὸς δεόμενος, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄλλους εἰς προκοπὴν ἀνάγων. ἀλλὰ ἀνθρωπίνως εἴρηται καὶ ἐνταῦθα προκόπτειν, ἐπεὶ καὶ τῶν ἀνθρώπων ἐστὶ πάλιν ἡ προκοπή.

καὶ γὰρ καὶ ὁ εὐαγγελιστὴς οὕτως μετὰ ἀκριβοῦς τῆς παρατηρήσεως λέγων τῇ προκοπῇ συνῆψε τὴν ἡλικίαν· λόγος δὲ καὶ θεὸς ἡλικίᾳ οὐ μεμέτρηται, ἀλλὰ τῶν σωμάτων εἰσὶν αἱ ἡλικίαι. τοῦ σώματος ἄρα ἐστὶν ἡ προκοπή· αὐτοῦ γὰρ προκόπτοντος προέκοπτεν ἐν αὐτῷ καὶ ἡ φανέρωσις τῆς θεότητος τοῖς ὁρῶσιν. ὅσῳ δὲ ἡ θεότης ἀπεκαλύπτετο, τοσούτῳ πλεῖον ἡ χάρις ηὔξανεν ὡς ἀνθρώπου παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις· παιδίον μὲν γὰρ ἐβαστάζετο, παῖς δὲ γενόμενος ἀπέμενεν ἐν τῷ ἱερῷ καὶ τοὺς ἱερέας ἀνέκρινε περὶ τοῦ νόμου. κατ’ ὀλίγον δὲ τοῦ σώματος αὐξάνοντος, καὶ τοῦ λόγου φανεροῦντος ἑαυτὸν ἐν αὐτῷ ὁμολογεῖται λοιπὸν παρὰ μὲν Πέτρου πρῶτον, εἶτα καὶ παρὰ πάντων, ὅτι «ἀληθῶς θεοῦ υἱός ἐστιν οὗτος». εἰ καὶ Ἰουδαῖοι οἵ τε παλαιοὶ καὶ οἱ νέοι οὗτοι θέλοντες «καμμύουσι τοὺς ὀφθαλμούς, ἵνα μὴ βλέπωσιν», ὅτι τὸ ‹ἐν σοφίᾳ προκόπτειν› οὐκ ἔστι τὴν σοφίαν αὐτὴν προκόπτειν, ἀλλὰ τὸ ἀνθρώπινον μᾶλλον ἐν αὐτῇ προκόπτειν· «καὶ Ἰησοῦς» γὰρ «προέκοπτεν ἐν σοφίᾳ καὶ χάριτι». εἰ χρὴ δὲ καὶ πιθανῶς μετὰ τοῦ ἀληθοῦς εἰπεῖν, αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ προέκοπτεν. «ἡ σοφία» γὰρ «ᾠκοδόμησεν ἑαυτῇ οἶκον» καὶ ἐν ἑαυτῇ τὸν οἶκον προκόπτειν ἐποίει.

Τίς δέ ἐστιν ἡ λεγομένη προκοπὴ ἤ, καθὰ προεῖπον, ἡ παρὰ τῆς σοφίας μεταδιδομένη τοῖς ἀνθρώποις θεοποίησις καὶ χάρις ἐξαφανιζομένης ἐν αὐτοῖς τῆς ἁμαρτίας καὶ τῆς ἐν αὐτοῖς φθορᾶς κατὰ τὴν ὁμοιότητα καὶ συγγένειαν τῆς σαρκὸς τοῦ λόγου; οὕτω γὰρ αὐξάνοντος ἐν ἡλικίᾳ τοῦ σώματος συνεπεδίδοται ἐν αὐτῷ καὶ ἡ τῆς θεότητος φανέρωσις καὶ ἐδείκνυτο παρὰ πᾶσιν, ὅτι ναὸς θεοῦ ἐστι καὶ θεὸς ἦν ἐν τῷ σώματι. ἐὰν δὲ φιλονεικῶσιν, ὅτι «Ἰησοῦς ἐκλήθη» ὁ λόγος γενόμενος σάρξ, καὶ εἰς αὐτὸν ἀναφέρωσι τὸ λεγόμενον «προέκοπτεν», ἀκουέτωσαν, ὅτι οὐδὲ τοῦτο μὲν ἐλαττοῖ τὸ πατρικὸν φῶς· τοῦτο γάρ ἐστιν ὁ υἱός. δείκνυσι δὲ πάλιν, ὅτι γέγονεν ἄνθρωπος ὁ λόγος καὶ ἀληθινὴν ἐφόρεσε σάρκα. καὶ ὥσπερ εἴπομεν, ὅτι «σαρκὶ πέπονθε» καὶ σαρκὶ ἐπείνα καὶ σαρκὶ ἐκοπία, οὕτως καὶ εἰκότως ἂν λέγοιτο, ὅτι σαρκὶ προέκοπτεν. οὐδὲ γὰρ οὐδὲ ἔξωθεν ὄντος τοῦ λόγου ἐγίνετο ἡ προκοπή, οἵα ἐστίν, ἣν εἰρήκαμεν. ἐν αὐτῷ γὰρ ἦν ἡ σὰρξ ἡ προκόπτουσα καὶ αὐτοῦ λέγεται, καὶ τοῦτο ἵνα πάλιν ἡ τῶν ἀνθρώπων προκοπὴ ἄπτωτος διὰ τὸν συνόντα λόγον διαμείνῃ. οὔτ’ οὖν τοῦ λόγου ἡ προκοπὴ οὔτε ἡ σὰρξ ἦν ἡ σοφία, ἀλλὰ τῆς σοφίας σῶμα γέγονεν ἡ σάρξ.

διὰ τοῦτο, ὡς προείπομεν, οὐχ ἡ σοφία, ᾗ σοφία ἐστίν, αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν προέκοπτεν, ἀλλὰ τὸ ἀνθρώπινον ἐν τῇ σοφίᾳ προέκοπτεν ὑπεραναβαῖνον κατ’ ὀλίγον τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν καὶ θεοποιούμενον καὶ ὄργανον αὐτῆς γινόμενον πρὸς τὴν ἐνέργειαν τῆς θεότητος καὶ τὴν ἔκλαμψιν αὐτῆς φαῖνον ἐν πᾶσι. διὸ οὐδὲ εἶπεν· ‹ὁ λόγος προέκοπτεν›, ἀλλὰ «Ἰησοῦς», ὅπερ ὄνομα γενόμενος ἄνθρωπος ὁ κύριος ἐκλήθη. ὡς εἶναι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν προκοπὴν οὕτως ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἴπομεν.

Οὐκοῦν ὥσπερ προκοπτούσης τῆς σαρκὸς λέγεται προκόπτειν αὐτὸς διὰ τὴν πρὸς τὸ σῶμα ἰδιότητα, οὕτω καὶ τὰ περὶ τὸν καιρὸν τοῦ θανάτου λεγόμενα, τὸ ταραχθῆναι, τὸ κλαῦσαι, χρὴ λαμβάνειν τῇ αὐτῇ διανοίᾳ. ἄνω γὰρ καὶ κάτω περιιόντες καὶ ὥσπερ ἐκ τούτων τὴν αἵρεσιν πάλιν συνιστῶντες φάσκουσιν· «ἰδοὺ ‹ἔκλαυσε› καὶ εἶπε· ‹νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται› καὶ παρεκάλεσε ‹παρελθεῖν τὸ ποτήριον›· πῶς οὖν, εἰ ταῦτα εἴρηκε, θεός ἐστι καὶ λόγος τοῦ πατρός;» ναί, γέγραπται ὅτι «ἔκλαυσεν», ὦ θεομάχοι, καὶ ὅτι εἶπεν «ἐταράχθην» καὶ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ εἶπεν· «ἐλωί, ἐλωί, λειμὰ σαβαχθανί, ὅ ἐστι· θεέ μου, θεέ μου, ἵνα τί με ἐγκατέλιπες;» καὶ παρεκάλεσε δὲ «παρελθεῖν τὸ ποτήριον»· γέγραπται γὰρ ταῦτα. ἀλλ’ ἠβουλόμην πάλιν ὑμᾶς ἀποκρίνασθαι—τὸ αὐτὸ γὰρ ἐφ’ ἑκάστου τῶν παρ’ ὑμῶν προτεινομένων ἀντικρούειν ἀνάγκη. εἰ μὲν ἄνθρωπός ἐστι ψιλὸς ὁ λαλῶν, κλαιέτω καὶ φοβείσθω τὸν θάνατον ὡς ἄνθρωπος. εἰ δὲ λόγος ἐστὶν ἐν σαρκί—τὰ αὐτὰ γὰρ λέγειν ἀεὶ οὐκ ὀκνητέον—, τίνα θεὸς ὢν εἶχε φοβεῖσθαι; ἢ διὰ τί τὸν θάνατον ἐφοβεῖτο ζωὴ ὢν αὐτὸς καὶ ἄλλους ἐκ τοῦ θανάτου ῥυόμενος; ἢ πῶς λέγων· «μὴ φοβεῖσθε τὸν ἀποκτείνοντα τὸ σῶμα» αὐτὸς ἐφοβεῖτο;

πῶς δὲ ὁ τῷ Ἀβραὰμ λέγων· «μὴ φοβοῦ, ὅτι μετὰ σοῦ εἰμι» καὶ τὸν Μωσῆν παραθαρσύνων κατὰ τοῦ Φαραὼ καὶ τῷ τοῦ Ναυῆ λέγων· «ἴσχυε καὶ ἀνδρίζου» αὐτὸς ἐδειλία τὸν Ἡρώδην καὶ τὸν Πόντιον; εἶτα ἄλλοις γινόμενος βοηθὸς εἰς τὸ μὴ φοβεῖσθαι—«κύριος» γάρ, φησίν, «ἐμοὶ βοηθός, οὐ φοβηθήσομαι τί ποιήσει μοι ἄνθρωπος»—αὐτὸς ἡγεμόνας θνητοὺς ἀνθρώπους ἐφοβεῖτο, ἀλλ’ αὐτὸς ἐλθὼν κατὰ τοῦ θανάτου ἐδειλία τὸν θάνατον; πῶς δὲ οὐκ ἄτοπον καὶ δυσσεβὲς λέγειν τοῦτον δειλιᾶν τὸν ᾅδην, ὃν οἱ «πυλωροὶ τοῦ ᾅδου βλέποντες ἔπτηξαν»; εἰ δὲ καθ’ ὑμᾶς ἐδειλία ὁ λόγος, διὰ τί πρὸ πολλοῦ λέγων περὶ τῆς ἐπιβουλῆς τῶν Ἰουδαίων οὐκ ἔφευγεν, ἀλλὰ καὶ ζητούμενος ἔλεγεν «ἐγώ εἰμι»; καὶ γὰρ ἠδύνατο καὶ μὴ ἀποθανεῖν λέγων· «ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν, καὶ οὐδεὶς αἴρει αὐτὴν ἀπ’ ἐμοῦ».

Ἀλλ’ οὐκ ἦν ἴδια φύσει τοῦ λόγου ταῦτα, ᾖ λόγος ἦν· ἐν δὲ τῇ τοιαῦτα πασχούσῃ σαρκὶ ἦν ὁ λόγος, ὦ χριστομάχοι καὶ ἀχάριστοι Ἰουδαῖοι. καὶ γὰρ οὐκ εἴρηται ταῦτα πρὸ τῆς σαρκός, ἀλλ’ ὅτε «ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο» καὶ γέγονεν ἄνθρωπος, τὸ τηνικαῦτα καὶ ἀνθρωπίνως εἰρῆσθαι γέγραπται ταῦτα. ἀμέλει περὶ οὗ γέγραπται ταῦτα, αὐτὸς ἤγειρε καὶ Λάζαρον ἐκ νεκρῶν καὶ τὸ ὕδωρ οἶνον πεποίηκε καὶ τῷ ἐκ γενετῆς τυφλῷ τὸ βλέπειν ἐχαρίσατο καὶ εἶπεν· «ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν». εἴπερ οὖν ἐκ τῶν ἀνθρωπίνων προφασίζονται ταπεινὰ νοεῖν περὶ τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ, μᾶλλον δὲ ἄνθρωπον αὐτὸν ὅλον ἐκ γῆς, καὶ οὐκ «ἐξ οὐρανοῦ» νομίζουσι, διὰ τί μὴ καὶ ἐκ τῶν θεϊκῶν ἔργων ἐπιγινώσκουσι τὸν ἐν τῷ πατρὶ λόγον καὶ λοιπὸν ἀρνοῦνται τὴν ἰδίαν ἀσέβειαν; ἔξεστι γὰρ αὐτοὺς ὁρᾶν, πῶς ὁ αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τὰ ἔργα ποιῶν, ὁ αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τὸ σῶμα παθητὸν δεικνὺς ἐν τῷ ἀφιέναι κλαίειν καὶ πεινᾶν αὐτὸ καὶ τὰ ἴδια τοῦ σώματος ἐν αὐτῷ φαίνεσθαι. ἐκ μὲν γὰρ τῶν τοιούτων ἐγνώριζεν, ὅτι θεὸς ὢν ἀπαθὴς σάρκα παθητὴν ἔλαβεν, ἐκ δὲ τῶν ἔργων ἐδείκνυεν ἑαυτὸν λόγον ὄντα τοῦ θεοῦ καὶ ὕστερον γενόμενον ἄνθρωπον λέγων· ‹‘κἂν ἐμοὶ μὴ πιστεύητε’ βλέποντες ἀνθρώπινόν με περιβεβλημένον σῶμα, ἀλλὰ κἂν ‘τοῖς ἔργοις πιστεύσατε, ἵνα γνῶτε, ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ ἐν ἐμοί’›.

πάνυ δέ μοι δοκοῦσιν ἀναισχυντίαν ἐσχηκέναι καὶ βλασφημίαν οἱ χριστομάχοι. ἀκούοντες μὲν γὰρ «ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν» βιάζονται τὴν διάνοιαν παρεξηγεῖσθαι καὶ διαιρεῖν τὴν ἑνότητα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ, ἀκούοντες δέ, ὅτι ἔκλαυσεν, ἵδρωσε, πέπονθεν, οὐκ ἐνορῶσι τῷ σώματι, ἀλλ’ ἐκ τούτων τῇ κτίσει συναριθμοῦσι τὸν δι’ οὗ γέγονεν ἡ κτίσις. τί οὖν ἔτι λοιπὸν καὶ οὗτοι τῶν Ἰουδαίων διαφέρουσιν; ὡς γὰρ ἐκεῖνοι τὰ τοῦ θεοῦ ἔργα τῷ Βεελζεβοὺλ ἐλογίζοντο βλασφημοῦντες, οὕτως καὶ οὗτοι τὸν ταῦτα ἐργασάμενον κύριον τοῖς κτίσμασι συναριθμοῦντες τὴν αὐτὴν ἐκείνοις ἀσύγγνωστον ὑποίσονται καταδίκην.

Ἔδει δὲ ἀκούοντας μὲν αὐτοὺς «ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν» μίαν ὁρᾶν τὴν θεότητα καὶ τὸ ἴδιον τῆς οὐσίας τοῦ πατρός, ἀκούοντας δὲ τὸ «ἔκλαυσε» καὶ τὰ ὅμοια ταῦτα τοῦ σώματος ἴδια λέγειν, μάλιστα ὅτι ἐν ἑκατέρῳ τούτων ἔχουσι τὴν ἀφορμὴν εὔλογον, ὅτι τὸ μὲν ὡς περὶ θεοῦ γέγραπται, τὸ δὲ διὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ σῶμα λέγεται. οὐ γὰρ ἐν ἀσωμάτῳ τὰ τοῦ σώματος ἂν ἐγεγόνει, εἰ μὴ σῶμα λαβὼν ἦν φθαρτὸν καὶ θνητόν—θνητὴ γὰρ ἦν ἡ ἁγία Μαρία, ἐξ ἧς ἦν καὶ τὸ σῶμα. διὸ καὶ ἀνάγκη ἐν πάσχοντι σώματι καὶ κλαίοντι καὶ κάμνοντι γενομένου αὐτοῦ αὐτοῦ λέγεσθαι μετὰ τοῦ σώματος καὶ ταῦτα, ἅπερ ἐστὶν ἴδια τῆς σαρκός. εἴ τε τοίνυν ἔκλαυσε καὶ ἐταράχθη, οὐκ ἦν ὁ λόγος, ᾗ λόγος ἐστίν, ὁ κλαίων καὶ ταρασσόμενος, ἀλλὰ τῆς σαρκὸς ἴδιον ἦν τοῦτο. εἰ δὲ καὶ παρεκάλεσε «παρελθεῖν τὸ ποτήριον», οὐκ ἦν ἡ θεότης ἡ δειλιῶσα, ἀλλὰ τῆς ἀνθρωπότητος ἦν ἴδιον καὶ τοῦτο τὸ πάθος. καὶ τὸ λέγειν· «ἵνα τί με ἐγκατέλιπες;» ὡς αὐτοῦ μέντοι πάλιν κατὰ τὰ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἰρημένα καίτοι μηδὲν πάσχοντος—ἀπαθὴς γὰρ ὁ λόγος—εἰρήκασιν ὁμοίως οἱ εὐαγγελισταὶ ταῦτα, ἐπεὶ καὶ ἄνθρωπος γέγονε καὶ ὡς παρὰ ἀνθρώπου γίνεται καὶ λέγεται ταῦτα, ἵνα καὶ ταῦτα τὰ παθήματα τῆς σαρκὸς κουφίσας αὐτὸς ἐλευθέραν αὐτὴν τούτων κατασκευάσῃ.

ὅθεν οὐδὲ ἐγκαταλείπεσθαι δύναται παρὰ τοῦ πατρὸς ὁ κύριος ἐν αὐτῷ ὢν ἀεί, καὶ πρὸ τοῦ εἰπεῖν καὶ ὅτε ταύτην ἠφίει τὴν φωνήν. ἀλλ’ οὐδὲ θέμις εἰπεῖν πάλιν δειλιᾶν τὸν κύριον, ὃν οἱ «πυλωροὶ τοῦ ᾅδου πτήξαντες» ἐξαφῆκαν τὸν ᾅδην, καὶ «τὰ μὲν μνήματα ἀνέῳγε, πολλά τε σώματα τῶν ἁγίων ἀνέστησαν καὶ ἐνεφανίσθησαν» τοῖς ἰδίοις. φιμούσθω τοίνυν πᾶς αἱρετικὸς καὶ φοβείσθω λέγειν δειλιᾶν τὸν κύριον, ὃν ὁ θάνατος ὡς δράκων φεύγει, ὃν τρέμουσι δαίμονες καὶ φοβεῖται θάλασσα, δι’ ὃν «οἱ οὐρανοὶ σχίζονται» καὶ πᾶσαι «αἱ δυνάμεις σαλεύονται». ἰδοὺ γὰρ λέγοντος αὐτοῦ «ἵνα τί με ἐγκατέλιπες;» ἐδείκνυεν ὁ πατὴρ ὡς ἀεὶ καὶ τότε ἦν ἐν αὐτῷ. ἡ γὰρ γῆ γινώσκουσα τὸν λαλοῦντα δεσπότην εὐθὺς ἔτρεμε καὶ τὸ καταπέτασμα ἐσχίζετο ὁ ἥλιός τε ἐκρύπτετο καὶ αἱ πέτραι διερρήγνυντο καὶ τὰ μὲν μνημεῖα, ὡς προεῖπον, ἠνοίγετο, οἱ δὲ ἐν αὐτοῖς νεκροὶ ἠγείροντο· καὶ τό γε θαυμαστόν, οἱ τότε παρόντες καὶ ἀρνούμενοι πρότερον αὐτὸν ὕστερον ταῦτα βλέποντες ὁμολογοῦσιν «ἀληθῶς τοῦτον εἶναι τοῦ θεοῦ τὸν υἱόν».

Περὶ δὲ τοῦ λέγειν αὐτὸν «εἰ δυνατόν, παρελθέτω τὸ ποτήριον» μαθέτωσαν πῶς ταῦτα εἰρηκὼς ἐπετίμα τῷ Πέτρῳ λέγων· «οὐ φρονεῖς τὰ τοῦ θεοῦ». ἤθελε γὰρ ὃ παρῃτεῖτο, καὶ «διὰ τοῦτο ἦν ἐλθών»· ἀλλὰ τοῦ μὲν ἦν τὸ θέλειν—ἐπὶ τούτῳ γὰρ ἦλθε —, τῆς δὲ σαρκὸς ἦν τὸ δειλιᾶν· διὸ καὶ ὡς ἄνθρωπος ἔλεγε τὴν τοιαύτην φωνήν. καὶ ἀμφότερα πάλιν παρὰ τοῦ αὐτοῦ ἐλέγετο, ἵνα δείξῃ, ὅτι θεὸς ἦν θέλων μὲν αὐτός, γενόμενος δὲ ἄνθρωπος εἶχε δειλιῶσαν τὴν σάρκα, δι’ ἣν συνεκέρασε τὸ ἑαυτοῦ θέλημα τῇ ἀνθρωπίνῃ ἀσθενείᾳ, ἵνα καὶ τοῦτο πάλιν ἀφανίσας θαρραλέον τὸν ἄνθρωπον πρὸς τὸν θάνατον κατασκευάσῃ. ἰδοὺ γοῦν πρᾶγμα παράδοξον ἀληθῶς· ὃν ὡς κατὰ δειλίαν λαλοῦντα νομίζουσιν οἱ χριστομάχοι, οὗτος τῇ νομιζομένῃ δειλίᾳ θαρραλέους καὶ ἀφόβους τοὺς ἀνθρώπους κατεσκεύαζεν. οἱ γοῦν μακάριοι ἀπόστολοι μετ’ αὐτὸν οὕτως ἐκ τῶν φωνῶν τούτων κατεφρόνουν τοῦ θανάτου, ὡς μηδὲ φροντίζειν τῶν «ἀνακρινόντων» αὐτούς, ἀλλὰ λέγειν· «πειθαρχεῖν δεῖ θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις», οἵ τε ἄλλοι ἅγιοι μάρτυρες οὕτως ἐθάρρουν, ὡς μᾶλλον νομίζειν ἑαυτοὺς εἰς ζωὴν μεταβαίνειν ἢ θάνατον ὑπομένειν. πῶς οὖν οὐκ ἄτοπον τῶν μὲν θεραπόντων τοῦ λόγου θαυμάζειν τὴν ἀνδρείαν, αὐτὸν δὲ τὸν λόγον λέγειν δειλιᾶν, δι’ ὃν κἀκεῖνοι τοῦ θανάτου κατεφρόνησαν;

ἐκ δὲ τῆς τῶν ἁγίων μαρτύρων καρτερικωτάτης προθέσεως καὶ ἀνδρείας δείκνυται, ὡς οὐκ ἦν ἡ θεότης δειλιῶσα, ἀλλὰ τὴν ἡμῶν δειλίαν ἦν ἀφαιρούμενος ὁ σωτήρ. ὡς γὰρ «θανάτῳ τὸν θάνατον κατήργησε» καὶ ἀνθρωπίνως πάντα τὰ ἀνθρώπινα, οὕτως τῇ νομιζομένῃ δειλίᾳ τὴν ἡμῶν δειλίαν ἀφῃρεῖτο καὶ πεποίηκε μηκέτι φοβεῖσθαι τοὺς ἀνθρώπους τὸν θάνατον. ἔλεγεν οὖν ταῦτα καὶ ἅμα ἐποίει. ἀνθρώπινα μὲν γὰρ ἦν τὸ λέγειν «παρελθέτω τὸ ποτήριον» καὶ «ἵνα τί με ἐγκατέλιπες;», θεϊκῶς δὲ ὁ αὐτὸς ἐποίει τὸν ἥλιον ἐκλείπειν καὶ τοὺς νεκροὺς ἐγείρεσθαι. πάλιν τε λέγων ἀνθρωπίνως· «νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται» ἔλεγε καὶ θεϊκῶς· «ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, πάλιν ἐξουσίαν ἔχω λαβεῖν αὐτήν». τὸ μὲν γὰρ ταράττεσθαι τῆς σαρκὸς ἴδιον, τὸ δὲ ἐξουσίαν ἔχειν θεῖναι καὶ λαβεῖν, ὅτε βούλεται, τὴν ψυχὴν οὐκέτι τοῦτο ἴδιον ἀνθρώπων, ἀλλὰ τῆς τοῦ λόγου δυνάμεώς ἐστιν. ἄνθρωπος γὰρ οὐ κατ’ ἰδίαν ἐξουσίαν, ἀλλ’ ἀνάγκῃ φύσεως καὶ μὴ θέλων ἀποθνήσκει· ὁ δὲ κύριος, ἀθάνατος μὲν αὐτὸς ὤν, σάρκα δὲ θνητὴν ἔχων ἐπ’ ἐξουσίας εἶχεν ὡς θεὸς ἀπὸ τοῦ σώματος χωρισθῆναι καὶ τοῦτο πάλιν ἀναλαβεῖν, ὅτε βούλεται. περὶ τούτου καὶ Δαβὶδ ψάλλει· «οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν».

ἔπρεπε γὰρ φθαρτὴν οὖσαν τὴν σάρκα, μηκέτι κατὰ τὴν ἑαυτῆς φύσιν μένειν θνητήν, ἀλλὰ διὰ τὸν ἐνδυσάμενον αὐτὴν λόγον ἄφθαρτον διαμένειν. ὡς γὰρ αὐτὸς γενόμενος ἐν τῷ ἡμῶν σώματι τὰ ἡμῶν ἐμιμήσατο, οὕτως ἡμεῖς δεξάμενοι τοῦτον τῆς παρ’ ἐκείνου μεταλαμβάνομεν ἀθανασίας.

Μάτην τοίνυν σκανδαλίζεσθαι προσποιοῦνται καὶ μικρὰ νοοῦσιν οἱ Ἀρειομανῖται περὶ τοῦ λόγου, εἰ γέγραπται «ἐταράχθη» καὶ «ἔκλαυσεν». ἐοίκασι γὰρ μηδὲ ἀνθρωπίνην αἴσθησιν ἔχειν ἀγνοοῦντες τὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν καὶ τὰ τούτων ἴδια. διὸ καὶ μᾶλλον ἔδει θαυμάζειν, ὅτι ἐν τοιαύτῃ πασχούσῃ σαρκὶ ἦν ὁ λόγος, καὶ οὔτε ἐκώλυε τοὺς ἐπιβουλεύοντας οὔτε ἐξεδίκει κατὰ τῶν ἀναιρούντων καίπερ δυνάμενος ὁ ἄλλους κωλύσας ἀποθανεῖν καὶ ἀποθανόντας ἐγείρας ἐκ τῶν νεκρῶν, ἀλλ’ ἠνείχετο πάσχειν τὸ ἴδιον σῶμα. «διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἐλήλυθεν», ὡς προεῖπον, ἵνα σαρκὶ πάθῃ καὶ λοιπὸν ἀπαθὴς καὶ ἀθάνατος ἡ σὰρξ κατασκευασθῇ καὶ ἵνα, καθὼς πολλάκις εἴπομεν, ὡς εἰς αὐτὸν τῆς ὕβρεως καὶ τῶν γινομένων φθανόντων μηκέτι τῶν ἀνθρώπων ἅπτηται ταῦτα, ἀλλ’ ἐξαφανισθῇ παντελῶς παρ’ αὐτοῦ καὶ λοιπὸν δι’ αἰῶνος ἄφθαρτοι ὡς «ναὸς» τοῦ λόγου διαμείνωσι. ταῦτα εἰ οὕτως καὶ οἱ χριστομάχοι διενοοῦντο τόν τε σκοπὸν τὸν ἐκκλησιαστικὸν ὡς «ἄγκυραν τῆς πίστεως» ἐγίνωσκον, οὔτ’ ἂν «ἐναυάγησαν περὶ τὴν πίστιν» οὐδὲ τοσοῦτον ἠναισχύντουν ὡς ἀνθίστασθαι καὶ τοῖς βουλομένοις πεπτωκότας αὐτοὺς ἐγεῖραι καὶ μᾶλλον ἐχθροὺς ἡγεῖσθαι τοὺς νουθετοῦντας αὐτοὺς εἰς εὐσέβειαν. ἀλλ’ ὡς ἔοικε, πονηρὸν ὁ αἱρετικὸς ἀληθῶς καὶ πανταχόθεν ἐστὶ διεφθαρμένην ἔχων τὴν καρδίαν εἰς ἀσέβειαν.