Μέγας Αθανάσιος – Κατὰ Ἀρειανῶν λόγος γ

Ἀλλ’ οὐδ’ οὕτως ἐντραπέντες οἱ Ἀρειανοί φασιν· «οὐχ ὡς ὑμεῖς λέγετε, ἀλλ’ ὡς ἡμεῖς θέλομεν· ἀνατρεπόντων γὰρ ὑμῶν τὰς προτέρας ἡμῶν ἐπινοίας ἐφεύρομεν καινοτέραν καὶ λέγομεν· οὕτως ἐστὶν ὁ υἱὸς καὶ ὁ πατὴρ ἓν καὶ οὕτως ἐστὶν ὁ πατὴρ ἐν τῷ υἱῷ καὶ ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρί, ὡς ἂν καὶ ἡμεῖς ἐν αὐτῷ γενοίμεθα. τοῦτο γὰρ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην εὐαγγελίῳ γέγραπται, ὅπερ περὶ ἡμῶν ὁ κύριος ἠξίου λέγων· ‹πάτερ ἅγιε, τήρησον αὐτοὺς ἐν τῷ ὀνόματί σου, ᾧ δέδωκάς μοι, ἵνα ὦσιν ἓν καθὼς καὶ ἡμεῖς ἕν›, καὶ μετ’ ὀλίγα· ‹οὐ περὶ τούτων δὲ ἐρωτῶ μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν πιστευόντων διὰ τοῦ λόγου αὐτῶν εἰς ἐμέ, ἵνα πάντες ἓν ὦσι, καθὼς σύ, πάτερ, ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν σοί, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν, ἵνα ὁ κόσμος πιστεύσῃ, ὅτι σύ με ἀπέστειλας· κἀγὼ τὴν δόξαν ἣν δέδωκάς μοι δέδωκα αὐτοῖς, ἵνα ὦσιν ἕν, καθὼς καὶ ἡμεῖς ἕν, ἐγὼ ἐν αὐτοῖς, καὶ σὺ ἐν ἐμοί, ἵνα ὦσι τετελειωμένοι εἰς ἕν, ἵνα γινώσκῃ ὁ κόσμος, ὅτι σύ με ἀπέστειλας›». εἶτα ὥσπερ εὑρόντες πρόφασιν ἐπιλέγουσιν οἱ δόλιοι ταῦτα· «εἰ ὥσπερ ἡμεῖς ἐν τῷ πατρὶ γινόμεθα ἕν, οὕτω καὶ αὐτὸς καὶ ὁ πατήρ ἐστιν ἓν καὶ οὕτως ἐν τῷ πατρί ἐστι καὶ αὐτός, πῶς ὑμεῖς ἐκ τοῦ λέγειν αὐτὸν ‹ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν› καὶ ‹ἐγὼ ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ ἐν ἐμοὶ› ἴδιον καὶ ὅμοιον τῆς τοῦ πατρὸς οὐσίας αὐτὸν φάσκετε;

ἀνάγκη γὰρ ἢ καὶ ἡμᾶς ἰδίους εἶναι τῆς οὐσίας τοῦ πατρὸς ἢ κἀκεῖνον ἀλλότριον εἶναι, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς ἐσμεν ἀλλότριοι». ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι ληροῦντες φλυαροῦσιν· ἐγὼ δὲ οὐδὲν ἕτερον ἐν τῇ τοιαύτῃ αὐτῶν κακονοίᾳ βλέπω ἢ ἀλόγιστον τόλμαν καὶ διαβολικὴν ἀπόνοιαν λεγόντων καὶ αὐτῶν κατ’ ἐκεῖνον· «εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβησόμεθα, ὅμοιοι τῷ ὑψίστῳ ἐσόμεθα». τὰ γὰρ κατὰ χάριν διδόμενα τοῖς ἀνθρώποις, ταῦτα θέλουσιν ἴσα τῆς τοῦ διδόντος εἶναι θεότητος. ἀκούοντες γοῦν υἱοὺς χρηματίζοντας τοὺς ἀνθρώπους ἐνόμισαν καὶ ἑαυτοὺς ἴσους εἶναι τοῦ ἀληθινοῦ καὶ φύσει υἱοῦ. καὶ νῦν πάλιν ἀκούοντες τοῦ σωτῆρος «ἵνα ὦσιν ἓν καθὼς καὶ ἡμεῖς» πλανῶσιν ἑαυτοὺς καὶ θρασυνόμενοι νομίζουσιν οὕτως ἔσεσθαι ἑαυτούς, ὡς ἔστιν ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ ἐν τῷ υἱῷ, οὐχ ὁρῶντες τὸ ἐκ τῆς τοιαύτης οἰήσεως γενόμενον τοῦ πατρὸς αὐτῶν τοῦ διαβόλου πτῶμα.

Εἰ μὲν οὖν, ὡς πολλάκις εἴπομεν, ὁ αὐτός ἐστιν ἡμῖν ὁ τοῦ θεοῦ λόγος καὶ οὐδὲν ἡμῶν διαφέρει ἢ μόνῳ χρόνῳ, ἔστω ἡμῖν ὅμοιος καὶ τὴν αὐτὴν ἐχέτω χώραν παρὰ τῷ πατρί, ἣν καὶ ἡμεῖς ἔχομεν, καὶ μήτε μονογενὴς μήτε μόνος λόγος ἢ σοφία τοῦ πατρὸς λεγέσθω, ἀλλὰ κοινὸν ἔστω κατὰ πάντων ἡμῶν τῶν ὁμοίων τὸ αὐτὸ ὄνομα. δίκαιον γάρ, ὧν ἐστιν ἡ φύσις μία, τούτων εἶναι καὶ τὸ ὄνομα κοινόν, κἂν τοῖς χρόνοις ἀλλήλων διαφέρωσιν. ἄνθρωπος γὰρ ὁ Ἀδάμ, ἄνθρωπος δὲ καὶ ὁ Παῦλος, ἄνθρωπος δὲ καὶ ὁ νῦν γεννώμενος, καὶ οὐχ ὁ χρόνος ἀλλοιοῖ τὴν φύσιν τοῦ γένους. εἰ τοίνυν καὶ ὁ λόγος χρόνῳ μόνον ἡμῶν διαφέρει, ἔδει καὶ ἡμᾶς ὡς ἐκεῖνον εἶναι. ἀλλ’ οὔτε ἡμεῖς λόγος ἢ σοφία οὔτε ἐκεῖνος κτίσμα καὶ ποίημα τυγχάνει ὤν. ἐπεὶ διὰ τί οἱ πάντες «ἐκ τοῦ ἑνὸς» γεγόναμεν καὶ μόνος ἐστὶν αὐτὸς λόγος; ἀλλὰ γάρ, εἰ καὶ ἐκείνους ἀκούειν τοιαῦτα πρέπει, ἀλλ’ ἡμῖν ἐνθυμεῖσθαι τὰς ἐκείνων βλασφημίας. καὶ εἰ οὐδὲ περιεργάζεσθαί τι τῶν ῥητῶν ἐχρῆν πρὸς τὴν οὕτω φανερὰν καὶ εὐσεβῆ διάνοιαν καὶ τὴν ἐν ἡμῖν ὀρθὴν πίστιν, ὅμως ἵνα καὶ ἐντεῦθεν δειχθῶσιν ἀσεβεῖς, φέρε συντόμως, ὡς παρὰ τῶν πατέρων μεμαθήκαμεν, ἐκ τοῦ ῥητοῦ τὴν ἑτεροδοξίαν ἐκείνων ἐλέγξωμεν.

ἔθος τῇ γραφῇ τὰ κατὰ φύσιν ὄντα πράγματα, ταῦτα τοῖς ἀνθρώποις εἰς εἰκόνας καὶ παραδείγματα λαμβάνειν· τοῦτο δὲ ποιεῖ, ἵνα ἐκ τῶν κατὰ φύσιν ἐκείνων τὰ ἐκ προαιρέσεως φαίνηται τῶν ἀνθρώπων κινήματα, καὶ οὕτως ἢ φαῦλος ἢ δίκαιος ὁ τούτων δείκνυται τρόπος. ἐπὶ μὲν οὖν τῶν φαύλων, ὡς ἐὰν παραγγέλλῃ· «μὴ γίνεσθε ὡς ἵππος καὶ ἡμίονος, οἷς οὐκ ἔστι σύνεσις» ἢ καὶ ὅταν μεμφόμενος τοὺς οὕτως γενομένους λέγῃ· «ἄνθρωπος ἐν τιμῇ ὢν οὐ συνῆκε· παρασυνεβλήθη τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις καὶ ὡμοιώθη αὐτοῖς». καὶ πάλιν· «ἵπποι θηλυμανεῖς ἐγενήθησαν»· καὶ ὁ σωτὴρ δὲ τὸν μὲν Ἡρώδην δεικνὺς ὁποῖός ἐστιν ἔλεγεν· «εἴπατε τῇ ἀλώπεκι ταύτῃ», τοῖς δὲ ἀποστόλοις ἔλεγεν· «ἰδοὺ ἀποστέλλω ὑμᾶς ὡς πρόβατα ἐν μέσῳ λύκων· γίνεσθε οὖν φρόνιμοι ὡς οἱ ὄφεις καὶ ἀκέραιοι ὡς αἱ περιστεραί». ἔλεγε δὲ τοῦτο, οὐχ ἵνα τῇ φύσει γενώμεθα κτήνη ἢ γενώμεθα ὄφεις καὶ περιστεραί· οὐ γὰρ οὕτως ἡμᾶς αὐτὸς πεποίηκε. διὸ οὐδὲ τοῦτο οἶδεν ἡ φύσις, ἀλλ’ ἵν’ ἡμεῖς τῶν μὲν τὰς ἀλόγους ὁρμὰς φεύγωμεν, τοῦ δὲ τὸ φρόνιμον ἵνα γινώσκοντες μὴ ἀπατώμεθα παρ’ αὐτοῦ καὶ τῆς περιστερᾶς τὸ πρᾶον ἀναλάβωμεν.

Ἐπὶ δὲ τῶν θείων πάλιν εἰκόνας τοῖς ἀνθρώποις λαμβάνων φησὶν ὁ σωτήρ· «γίνεσθε οἰκτίρμονες ὡς ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς» καὶ «ἔσεσθε ὑμεῖς τέλειοι, ὡς ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τέλειός ἐστιν». ἔλεγε δὲ καὶ τοῦτο, οὐχ ἵνα γενώμεθα πάλιν ὡς ὁ πατήρ—γενέσθαι γὰρ ἡμᾶς ὡς ὁ πατὴρ ἀδύνατον κτίσμα ὄντας καὶ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι γενομένους—, ἀλλ’ ὥσπερ οὐχ ἵνα μὴ γενώμεθα κτήνη παρήγγειλε «μὴ γίνεσθε ὡς ἵππος», ἵνα δὲ μὴ τὸ ἄλογον ἐκείνων μιμησώμεθα. οὕτως οὐχ ἵνα γινώμεθα ὡς ὁ θεὸς ἔλεγε· «γίνεσθε οἰκτίρμονες ὡς ὁ πατήρ», ἀλλ’ ἵνα πρὸς τὰς εὐεργεσίας ἐκείνου βλέποντες, ἃ ποιοῦμεν καλά, μὴ δι’ ἀνθρώπους, ἀλλὰ δι’ αὐτὸν ἐκεῖνον ποιῶμεν, ὥστε παρ’ αὐτοῦ καὶ μὴ παρὰ ἀνθρώπων τὸν μισθὸν ἔχειν.

ὡς γὰρ ἑνὸς ὄντος τοῦ υἱοῦ φύσει καὶ ἀληθινοῦ καὶ μονογενοῦς γινόμεθα καὶ ἡμεῖς υἱοὶ οὐχ ὡς ἐκεῖνος φύσει καὶ ἀληθείᾳ, ἀλλὰ κατὰ χάριν τοῦ καλέσαντος, καὶ ἄνθρωποι τυγχάνοντες ἀπὸ γῆς «θεοὶ» χρηματίζομεν οὐχ ὡς ὁ ἀληθινὸς θεὸς ἢ ὁ τούτου λόγος, ἀλλ’ ὡς ἠθέλησεν ὁ τοῦτο χαρισάμενος θεός, οὕτως καὶ ὡς ὁ θεὸς οἰκτίρμονες γινόμεθα οὐκ ἐξισούμενοι τῷ θεῷ οὐδὲ φύσει καὶ ἀληθινοὶ εὐεργέται γινόμενοι—οὐ γὰρ ἡμῶν εὕρεμα τὸ εὐεργετεῖν, ἀλλὰ τοῦ θεοῦ—, ἵνα δὲ τὰ παρ’ αὐτοῦ τοῦ θεοῦ κατὰ χάριν εἰς ἡμᾶς γινόμενα, ταῦτα καὶ ἡμεῖς μεταδιδῶμεν εἰς ἑτέρους μὴ διακρινόμενοι, ἁπλῶς δὲ εἰς πάντας ἐκτείνοντες τὴν εὐποιίαν. κατὰ τοῦτο γὰρ μόνον δυνάμεθά πως αὐτοῦ «μιμηταὶ» γίνεσθαι καὶ οὐκ ἄλλως, ὅτι τὰ παρ’ αὐτοῦ διακονοῦμεν ἀλλήλοις. ὥσπερ δὲ ταῦτα καλῶς καὶ ὀρθῶς διανοούμεθα, οὕτως καὶ τὸ κατὰ Ἰωάννην ἀνάγνωσμα τὴν αὐτὴν ἔχει διάνοιαν. οὐ γὰρ ὡς ἔστιν ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρί, οὕτως ἵνα καὶ ἡμεῖς γενώμεθά φησι—πόθεν, ὅπου γε ὁ μὲν λόγος καὶ σοφία τοῦ θεοῦ ἐστιν, ἡμεῖς δὲ ἐκ γῆς ἐπλάσθημεν, καὶ ὁ μὲν φύσει καὶ τῇ οὐσίᾳ λόγος καὶ θεὸς ἀληθινός ἐστιν· οὕτω γὰρ ὁ Ἰωάννης φησίν· «οἴδαμεν, ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ ἥκει καὶ ἔδωκεν ἡμῖν διάνοιαν, ἵνα γινώσκωμεν τὸν ἀληθινόν, καί ἐσμεν ἐν τῷ ἀληθινῷ, ἐν τῷ υἱῷ αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστῷ.

οὗτός ἐστιν ὁ ἀληθινὸς θεὸς καὶ ἡ ζωὴ ἡ αἰώνιος», ἡμεῖς δὲ θέσει καὶ χάριτι υἱοποιούμεθα δι’ αὐτοῦ μετέχοντες τοῦ πνεύματος αὐτοῦ; «ὅσοι» γάρ, φησίν, «ἔλαβον αὐτόν, ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν τέκνα θεοῦ γενέσθαι, τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ». διὸ καὶ αὐτὸς μὲν ἔστιν ἀλήθεια λέγων· «ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια», ὅτε καὶ τῷ πατρὶ ἑαυτοῦ συνομιλῶν ἔλεγεν· «ἁγίασον αὐτοὺς ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου. ὁ λόγος ὁ σὸς ἀλήθειά ἐστιν», ἡμεῖς δὲ κατὰ μίμησιν γινόμεθα ἐνάρετοι καὶ υἱοί.

Οὐκοῦν οὐχ ἵνα ὡς αὐτὸς γινώμεθα ἔλεγεν· «ἵνα ὦσιν ἓν καθὼς καὶ ἡμεῖς», ἀλλ’ ἵνα ὥσπερ ἐκεῖνος λόγος ὢν ἔστιν ἐν τῷ «ἰδίῳ πατρί», οὕτως ἵνα καὶ ἡμεῖς τύπον τινὰ λαβόντες καὶ εἰς ἐκεῖνον βλέποντες γενώμεθα ἓν πρὸς ἀλλήλους τῇ ὁμοψυχίᾳ, καὶ τῇ τοῦ πνεύματος ἑνότητι μὴ διαφωνῶμέν τε ὡς οἱ Κορίνθιοι, τὸ αὐτὸ δὲ φρονῶμεν ὡς οἱ ἐν ταῖς Πράξεσι πεντακισχίλιοι, οἵτινες ὡς εἷς ἐτύγχανον ὄντες. ὡς γὰρ υἱοί, οὐχ ὡς ὁ υἱός· καὶ θεοί, οὐχ ὡς αὐτός· καὶ «οἰκτίρμονες ὡς ὁ πατήρ», οὐχ ‹ὡς ὁ πατήρ›. ἀλλ’, ὥσπερ εἴρηται, οὕτως «γινόμενοι ἓν καθὼς ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱὸς» οὐχ οὕτως ἐσόμεθα, ὡς ἔστι φύσει ὁ πατὴρ ἐν τῷ υἱῷ καὶ ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρί, ἀλλ’ ὡς ἔχομεν φύσεως καὶ δυνατὸν ἡμῖν ἐστιν ἐκεῖθεν τυπωθῆναι καὶ μαθεῖν, πῶς ὀφείλομεν ἓν γενέσθαι, ὥσπερ καὶ τὸ οἰκτείρειν ἐμάθομεν. «τὰ» γὰρ «ὅμοια πρὸς τὰ ὅμοια» πέφυκε τὴν ἕνωσιν ἔχειν, ἐπειδὴ καὶ πᾶσα σὰρξ κατὰ γένος συνάγεται. ἡμῶν μὲν οὖν ἀνόμοιός ἐστιν ὁ λόγος, τοῦ δὲ πατρὸς ὅμοιος. διὰ τοῦτο ἐκεῖνος μὲν ἔστι φύσει καὶ ἀληθείᾳ ἓν μετὰ τοῦ ἑαυτοῦ πατρός, ἡμεῖς δὲ ἀλλήλων ὄντες ὁμογενεῖς—ἐκ γὰρ ἑνὸς οἱ πάντες γεγόναμεν, καὶ μία πάντων λογικῶν ἡ φύσις—, ἓν πρὸς ἀλλήλους τῇ διαθέσει γινόμεθα ἔχοντες ὑπογραμμὸν τὴν τοῦ υἱοῦ πρὸς τὸν πατέρα φυσικὴν ἑνότητα.

καθάπερ γὰρ τὴν πραότητα ἐξ ἑαυτοῦ ἐδίδασκε λέγων· «μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ, ὅτι πρᾶός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ», οὐχ ἵνα ἐξισωθῶμεν αὐτῷ—ἀδύνατον γάρ—, ἀλλ’ ἵνα βλέποντες εἰς ἐκεῖνον διαμένωμεν πρᾶοι διὰ παντός. οὕτω καὶ ἐνταῦθα θέλων ἡμᾶς ἀληθῆ καὶ βεβαίαν καὶ ἀδιάλυτον τὴν διάθεσιν ἔχειν πρὸς ἀλλήλους ἐξ ἑαυτοῦ λαμβάνει τὸ παράδειγμα, καί φησιν· «‹ἵνα ὦσιν ἓν καθὼς καὶ ἡμεῖς›—ἀδιαίρετος δέ ἐστιν ἐν ἡμῖν ἡ ἑνότης—, οὕτως ἵνα καὶ αὐτοὶ μαθόντες ἐξ ἡμῶν τὴν ἀδιαίρετον φύσιν, οὕτως καὶ τὴν πρὸς ἀλλήλους συμφωνίαν διαφυλάττωσιν». ἀσφαλεστέρα δὲ ἡ μίμησις ἐκ τῶν κατὰ φύσιν λαμβάνεται τοῖς ἀνθρώποις, καθάπερ εἴρηται. ἐπειδὴ γὰρ ταῦτα μὲν μένει καὶ οὔποτε μεταβάλλεται, ὁ δὲ τῶν ἀνθρώπων τρόπος εὐμετάβλητος τυγχάνει. δύναται, πρὸς τὸ ἀμετάβλητον τῆς φύσεως βλέπων τὰ μὲν φαῦλα φεύγειν, ἐν δὲ τοῖς βελτίστοις ἑαυτὸν ἀνατυποῦν. καὶ γὰρ οὕτω καὶ τὸ λεγόμενον «ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν» ὀρθὴν πάλιν ἔχει τὴν διάνοιαν.

Εἰ γοῦν δυνατὸν ἦν γενέσθαι ἡμᾶς ὡς ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρί, ἔδει λέγειν ‹ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν σοὶ ἓν ὦσιν, ὥσπερ ἐστὶν ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρί›. νῦν δὲ τοῦτο μὲν οὐκ εἴρηκε, λέγων δὲ τὸ «ἐν ἡμῖν» ἔδειξε τὴν διάστασιν καὶ τὴν διαφοράν, ὅτι αὐτὸς μὲν μόνος ἐν μόνῳ τῷ πατρί ἐστιν ὡς λόγος μόνος καὶ σοφία, ἡμεῖς δὲ ἐν υἱῷ καὶ δι’ αὐτοῦ τῷ πατρί. τοῦτο δὲ οὐδὲν ἕτερον λέγων ἐσήμανεν ἢ ὅτι ‹τῇ ἡμῶν ἑνότητι γίνοιντο καὶ αὐτοὶ πρὸς ἀλλήλους οὕτως, ὡς ἡμεῖς ἐσμεν φύσει καὶ ἀληθείᾳ ἕν. ἄλλως δὲ οὐκ ἂν γένοιντο, εἰ μὴ ἐν ἡμῖν μάθωσι τὴν ἑνότητα›. καὶ ὅτι τὸ «ἐν ἡμῖν» ταύτην ταύτην ἔχει τὴν σημασίαν, ἀκοῦσαι Παύλου λέγοντος ἔστι· «ταῦτα δὲ μετεσχημάτισα εἰς ἐμαυτὸν καὶ Ἀπολλώ, ἵνα ἐν ἡμῖν μάθητε τὸ μὴ ὑπὲρ ἃ γέγραπται φυσιοῦσθαι». τὸ ἄρα «ἐν ἡμῖν» οὐκ ἔστιν ‹ἐν τῷ πατρί, ὡς ἔστιν ὁ υἱὸς ἐν αὐτῷ›, ἀλλὰ παράδειγμα καὶ εἰκὼν ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν ‹ἐξ ἡμῶν μαθέτωσαν›. ὡς γὰρ ὁ Παῦλος τοῖς Κορινθίοις, οὕτως ἡ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ πατρὸς ἑνότης τοῖς πᾶσιν ὑπογραμμὸς καὶ μάθησίς ἐστι, καθ’ ἣν δύνανται μανθάνειν βλέποντες εἰς τὴν κατὰ φύσιν ἑνότητα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ, πῶς καὶ αὐτοὶ ὀφείλουσιν ἓν πρὸς ἀλλήλους γίνεσθαι τῷ φρονήματι. εἰ δὲ δεῖ καὶ ἑτέρως ἀπολογήσασθαι περὶ τοῦ ῥητοῦ, δύναται πάλιν τὸ «ἐν ἡμῖν» ἴσον εἶναι τῷ λέγειν ‹τῇ δυνάμει τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ, ἵνα ἓν γένωνται τὸ αὐτὸ λέγοντες›.

ἄνευ γὰρ θεοῦ τοῦτο γενέσθαι ἀδύνατον. καὶ τοῦτο πάλιν ἔστιν εὑρεῖν ἐν τοῖς θείοις λογίοις, ὡς τὸ «ἐν τῷ θεῷ ποιήσομεν δύναμιν» καὶ «ἐν τῷ θεῷ ὑπερβήσομαι τεῖχος» καὶ «ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν». οὐκοῦν δῆλον, ὅτι ἐν ὀνόματι πατρὸς καὶ υἱοῦ δυνάμεθα τὸ «ἓν γενόμενοι» βέβαιον ἔχειν τῆς ἀγάπης τὸν σύνδεσμον. πάλιν γάρ, τὴν αὐτὴν διάνοιαν ἐκτείνωμεν, φησὶν ὁ κύριος· «κἀγὼ τὴν δόξαν, ἣν δέδωκάς μοι, δέδωκα αὐτοῖς, ἵνα ὦσιν ἓν καθὼς ἡμεῖς ἕν». καλῶς καὶ ἐνταῦθα οὐκ εἶπεν ‹ἵνα ὦσιν ἐν σοὶ ὡς κἀγώ εἰμι›, ἀλλὰ «καθὼς ἡμεῖς» εἶπεν. ὁ δὲ λέγων «καθὼς» οὐ ταυτότητα δείκνυσιν, ἀλλ’ εἰκόνα καὶ παράδειγμα τοῦ λεγομένου.

Ὁ μὲν οὖν λόγος τὴν ὄντως καὶ ἀληθῶς ταυτότητα τῆς φύσεως τῷ πατρὶ ἔχει, ἡμῖν δὲ εἰ ἄρα τὸ μιμεῖσθαι πρόσεστιν, ὥσπερ εἴρηται. καὶ γὰρ εὐθὺς ἐπήγαγε λέγων· «ἐγὼ ἐν αὐτοῖς καὶ σὺ ἐν ἐμοί, ἵνα ὦσι τετελειωμένοι εἰς ἕν.» ἐνταῦθα λοιπὸν μεῖζόν τι καὶ τελειότερον περὶ ἡμῶν ὁ κύριος αἰτεῖ, δῆλον γὰρ ὡς ἐν ἡμῖν γέγονεν ὁ λόγος, τὸ γὰρ ἡμέτερον ἐνεδύσατο σῶμα. «‹καὶ σὺ δὲ ἐν ἐμοί, πάτερ›—σοῦ γάρ εἰμι λόγος, καὶ ἐπειδὴ σὺ μὲν ἐν ἐμοί, ὅτι σοῦ λόγος εἰμί, ἐγὼ δὲ ἐν αὐτοῖς διὰ τὸ σῶμα, διὰ σὲ τετελείωται ἐν ἐμοὶ τῶν ἀνθρώπων ἡ σωτηρία—, ἐρωτῶ ἵνα καὶ αὐτοὶ γένωνται ἓν κατὰ τὸ ἐν ἐμοὶ σῶμα καὶ κατὰ τὴν αὐτοῦ τελείωσιν, ἵνα καὶ αὐτοὶ γένωνται ‹τέλειοι› ἔχοντες πρὸς τοῦτο τὴν ἑνότητα καὶ εἰς αὐτὸ ἓν γενόμενοι, ἵνα ὡς πάντες φορεσθέντες παρ’ ἐμοῦ πάντες ὦσιν ‹ἓν σῶμα καὶ ἓν πνεῦμα› καὶ ‹εἰς ἄνδρα τέλειον› καταντήσωσιν». οἱ γὰρ πάντες ἐκ τοῦ αὐτοῦ μεταλαμβάνοντες ἓν γινόμεθα σῶμα τὸν ἕνα κύριον ἔχοντες ἐν ἑαυτοῖς. ταύτην ἔχοντος τοῦ ῥητοῦ τὴν διάνοιαν μᾶλλον ἐλέγχεται ἡ ἀλλοδοξία τῶν χριστομάχων. πάλιν γὰρ ἐπαναλαμβάνων φημί· εἰ μὲν ἁπλῶς καὶ ἀπολελυμένως εἴρηκεν, ‹ἵνα ὦσιν ἐν σοὶ ἓν› ἢ ‹ἵνα αὐτοὶ κἀγὼ ἐν σοὶ ἓν ὦμεν›, εἶχον κἂν ἀναίσχυντον πρόφασιν οἱ θεομάχοι. νῦν δὲ οὐχ ἁπλῶς εἶπεν, ἀλλὰ «καθὼς σύ, πάτερ, ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν σοί, ἵνα πάντες ἓν ὦσι.»

λέγων δὲ πάλιν «καθὼς» πόρρωθεν δείκνυσι τοὺς γινομένους, ὡς αὐτός ἐστιν ἐν τῷ πατρί, πόρρωθεν δὲ οὐ τόπῳ, ἀλλὰ τῇ φύσει. οὐδὲν γὰρ τόπῳ μακρὰν τοῦ θεοῦ, ἀλλὰ μόνῃ τῇ φύσει πάντα μακρὰν αὐτοῦ ἐστι. καί, καθὰ προεῖπον, οὐ ταυτότητα οὐδὲ ἰσότητα δείκνυσιν ὁ λέγων τὸ «καθὼς» ἐπίρρημα, ἀλλὰ παράδειγμα τοῦ λεγομένου κατά τι θεωρούμενον.

Καὶ τοῦτο πάλιν παρ’ αὐτοῦ τοῦ σωτῆρος ἔστι μαθεῖν λέγοντος· «καθὼς γὰρ ἦν Ἰωνᾶς ἐν τῇ κοιλίᾳ τοῦ κήτους τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας, οὕτως ἔσται καὶ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς.» οὔτε δὲ Ἰωνᾶς ἦν ὥσπερ ὁ σωτὴρ οὔτε Ἰωνᾶς εἰς τὸν ᾅδην κατῆλθεν οὔτε τὸ κῆτος ἦν ὁ ᾅδης, ἀλλ’ οὐδὲ καταποθεὶς ὁ Ἰωνᾶς ἀνήγαγε τοὺς προκαταποθέντας ὑπὸ τοῦ κήτους, ἀλλὰ μόνος προσταχθέντος τοῦ κήτους ἐξῆλθεν. οὐκοῦν οὐδεμία ταυτότης οὐδὲ ἰσότης ἐν τῇ «καθὼς» λέξει σημαίνεται, ἀλλὰ ἄλλο μὲν καὶ ἄλλο. ὁμοιότητα δέ πως δείκνυσι τοῦ Ἰωνᾶ διὰ τὸ τριήμερον. οὕτως ἄρα καὶ ἡμεῖς λέγοντος τοῦ κυρίου «καθὼς» οὔτε ὡς υἱὸς γινόμεθα ἐν τῷ πατρὶ οὔτε ὡς ὁ πατήρ ἐστιν ἐν τῷ υἱῷ οὕτως γινόμεθα. ἡμεῖς μὲν γὰρ καθὼς ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱός, οὕτως γινόμεθα ἓν τῷ φρονήματι καὶ τῇ τοῦ πνεύματος συμφωνίᾳ, ὁ δὲ σωτὴρ καθὼς Ἰωνᾶς ἔσται ἐν τῇ γῇ. ὡς δὲ οὐκ ἔστιν Ἰωνᾶς ὁ σωτὴρ οὐδὲ ὡς ἐκεῖνος κατεπόθη, οὕτως ὁ κύριος κατῆλθεν εἰς τὸν ᾅδην, ἀλλὰ ἄλλο καὶ ἄλλο ἐστίν. οὕτως καὶ ἡμεῖς ἐὰν γενώμεθα ἓν καθὼς ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρί, οὐκ ἐσόμεθα ὥσπερ ὁ υἱὸς οὐδὲ ἴσοι αὐτῷ· ἄλλο γὰρ καὶ ἄλλο ἐσμέν. διὰ τοῦτο γὰρ ἐφ’ ἡμῶν τὸ «καθὼς» πρόσκειται, ἐπὶ μὴ κατὰ φύσιν ὄντα πρὸς ἄλλο τι βλέποντα γίνεται ὥσπερ ἐκεῖνα.

ὅθεν αὐτὸς μὲν ὁ υἱὸς ἁπλῶς καὶ χωρὶς συμπλοκῆς τινός ἐστιν ἐν τῷ πατρί (φύσει γὰρ ὑπάρχει τοῦτο αὐτῷ), ἡμεῖς δὲ οὐκ ἔχοντες τὸ κατὰ φύσιν δεόμεθα εἰκόνος καὶ παραδείγματος, ἵνα περὶ ἡμῶν εἴπῃ· «καθὼς σὺ ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν σοί». ‹ὅταν δέ›, φησίν, ‹οὗτοι τελειωθῶσιν οὕτως, τότε γινώσκει καὶ ὁ κόσμος, ὅτι σύ με ἀπέστειλας. εἰ γὰρ μὴ ἤμην ἐλθὼν καὶ φορέσας τὸ τούτων σῶμα, οὐδεὶς ἂν αὐτῶν ἐτελειώθη, ἀλλ’ ἔμενον οἱ πάντες φθαρτοί. ἐνέργησον τοίνυν ἐν αὐτοῖς, πάτερ, καὶ ὥσπερ δέδωκάς μοι τοῦτο φορέσαι, δὸς καὶ αὐτοῖς τὸ πνεῦμά σου, ἵνα καὶ οὗτοι ἐν τούτῳ ἓν γένωνται καὶ τελειωθῶσιν ἐν ἐμοί. ἡ γὰρ τούτων τελείωσις δείκνυσιν ἐπιδημίαν γεγενῆσθαι τοῦ σοῦ λόγου· καὶ ὁ κόσμος δὲ βλέπων τούτους τελείους καὶ θεοφορουμένους πιστεύσει πάντως, ὅτι σύ με ἀπέστειλας καὶ ἐπεδήμησα. πόθεν γὰρ τούτοις ἡ τελείωσις, εἰ μὴ ἐγὼ ὁ σὸς λόγος τὸ σῶμα τούτων λαβὼν ἐγενόμην ἄνθρωπος καὶ ἐτελείωσα τὸ ἔργον ὃ δέδωκάς μοι, πάτερ; τετελείωται δὲ τὸ ἔργον, ὅτι λυτρωθέντες ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας οἱ ἄνθρωποι οὐκέτι μένουσι νεκροί, ἀλλὰ καὶ θεοποιηθέντες ἔχουσιν ἐν ἡμῖν βλέποντες ἐν ἀλλήλοις τὸν σύνδεσμον τῆς ἀγάπης›.

Ἡμεῖς μὲν οὖν ὅσον αὐτὰς τὰς λέξεις τοῦ ῥητοῦ δυνατὸν ἦν ἁπλούστερον θεωρῆσαι, ταῦτα διὰ πολλῶν εἰρήκαμεν. ὁ δὲ μακάριος Ἰωάννης ἐκ τῆς ἐπιστολῆς ἐν ὀλίγοις καὶ τελεώτερον μᾶλλον ἡμῶν δείξει τῶν γεγραμμένων τὸν νοῦν καὶ διελέγξει μὲν τὴν τῶν ἀσεβῶν διάνοιαν, διδάξει δέ, πῶς τε ἡμεῖς ἐν τῷ θεῷ γινόμεθα καὶ ὁ θεὸς ἐν ἡμῖν, καὶ πῶς πάλιν ἡμεῖς μὲν ἐν αὐτῷ γινόμεθα ἔν, πόσον δὲ διέστηκε τὴν φύσιν ὁ υἱὸς ἀφ’ ἡμῶν· καὶ παύσει λοιπὸν τοὺς Ἀρειανοὺς μηκέτι νομίζειν ἑαυτοὺς ἔσεσθαι ὡς τὸν υἱόν, ἵνα μὴ καὶ αὐτοὶ ἀκούσωσι· «σὺ δὲ εἶ ἄνθρωπος καὶ οὐ θεὸς» καὶ «μὴ συμπαρεκτείνου πένης ὢν πλουσίῳ». γράφει τοίνυν ὁ Ἰωάννης οὕτω λέγων· «ἐν τούτῳ γινώσκομεν, ὅτι ἐν αὐτῷ μένομεν καὶ αὐτὸς ἐν ἡμῖν, ὅτι ἐκ τοῦ πνεύματος αὐτοῦ δέδωκεν ἡμῖν». οὐκοῦν διὰ τὴν δεδομένην ἡμῖν χάριν τοῦ πνεύματος ἡμεῖς τε ἐν αὐτῷ γινόμεθα, καὶ αὐτὸς ἐν ἡμῖν· καὶ ἐπειδὴ τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ ἐστι, διὰ τοῦτο τούτου γινομένου ἐν ἡμῖν εἰκότως ἔχοντες καὶ ἡμεῖς τὸ πνεῦμα νομιζόμεθα ἐν τῷ θεῷ γεγενῆσθαι, καὶ οὕτως ἐστὶν ὁ θεὸς ἐν ἡμῖν. οὐκ ἄρα ὡς ἔστιν ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρί, οὕτως καὶ ἡμεῖς γινόμεθα ἐν τῷ πατρί· οὐ γὰρ καὶ ὁ υἱὸς μετέχων ἐστὶ τοῦ πνεύματος, ἵνα διὰ τοῦτο καὶ ἐν τῷ πατρὶ γένηται οὐδὲ λαμβάνων ἐστὶ τὸ πνεῦμα, ἀλλὰ μᾶλλον αὐτὸς τοῖς πᾶσι τοῦτο χορηγεῖ.

καὶ οὐ τὸ πνεῦμα τὸν λόγον συνάπτει τῷ πατρί, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ πνεῦμα παρὰ τοῦ λόγου λαμβάνει. καὶ ὁ μὲν υἱὸς ἐν τῷ πατρί ἐστιν ὡς λόγος ἴδιος καὶ ἀπαύγασμα αὐτοῦ, ἡμεῖς δὲ χωρὶς μὲν τοῦ πνεύματος ξένοι καὶ μακράν ἐσμεν τοῦ θεοῦ. τῇ δὲ τοῦ πνεύματος μετοχῇ συναπτόμεθα τῇ θεότητι, ὥστε τὸ εἶναι ἡμᾶς ἐν τῷ πατρὶ μὴ ἡμέτερον εἶναι, ἀλλὰ τοῦ πνεύματος τοῦ ἐν ἡμῖν ὄντος καὶ ἐν ἡμῖν μένοντος, ἕως αὐτὸ τῇ ὁμολογίᾳ φυλάττομεν ἐν ἡμῖν λέγοντος πάλιν τοῦ Ἰωάννου· «ὃς ἂν ὁμολογήσῃ, ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ, ὁ θεὸς ἐν αὐτῷ μένει καὶ αὐτὸς ἐν τῷ θεῷ». ποία τοίνυν ὁμοιότης καὶ ποία ἰσότης ἡμῶν πρὸς τὸν υἱόν; ἢ πῶς οὐκ ἐλέγχονται πανταχόθεν οἱ Ἀρειανοὶ καὶ μάλιστα παρὰ τοῦ Ἰωάννου, ὅτι ἄλλως μέν ἐστιν ὁ υἱὸς ἐν τῷ πατρί, ἄλλως δὲ ἡμεῖς ἐν αὐτῷ γινόμεθα; καὶ οὔτε ἡμεῖς ὡς ἐκεῖνος ἐσόμεθά ποτε οὔτε ὁ λόγος ὡς ἡμεῖς τυγχάνει ὤν, εἰ μὴ ἄρα τολμήσουσιν ὡς ἐν πᾶσι καὶ νῦν εἰπεῖν, ὅτι ὁ υἱὸς μετοχῇ τοῦ πνεύματος καὶ βελτιώσει πράξεως γέγονε καὶ αὐτὸς ἐν τῷ πατρί. ἀλλὰ καὶ τοῦτο πάλιν ὑπερλίαν ἐστὶν ἀσεβὲς κἂν ὅλως εἰς ἐνθύμησιν λαβεῖν. αὐτὸς γάρ, ὥσπερ εἴρηται, τὸ πνεῦμα δίδωσι, καὶ ὅσα ἔχει τὸ πνεῦμα, ταῦτα παρὰ τοῦ λόγου ἔχει.

Οὐκοῦν ὁ σωτὴρ λέγων περὶ ἡμῶν τὸ «καθὼς σύ, πάτερ, ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν σοί, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν» οὐ τὴν ταυτότητα ἡμᾶς αὐτῷ μέλλοντας ἔχειν σημαίνει —ἐδείχθη γὰρ ἐκ τοῦ κατὰ Ἰωνᾶν παραδείγματος καὶ τοῦτο—, ἀλλὰ ἀξίωσίς ἐστι πρὸς τὸν πατέρα, ὡς ὁ Ἰωάννης ἔγραψεν, ἵνα τὸ πνεῦμα χαρίσηται δι’ αὐτοῦ τοῖς πιστεύουσι, δι’ οὗ καὶ δοκοῦμεν ἐν τῷ θεῷ γίνεσθαι καὶ κατὰ τοῦτο συνάπτεσθαι ἐν αὐτῷ. ἐπειδὴ γὰρ ὁ λόγος ἐστὶν ἐν τῷ πατρί, τὸ δὲ πνεῦμα ἐκ τοῦ λόγου δίδοται, θέλει λαβεῖν ἡμᾶς τὸ πνεῦμα, ἵνα, ὅταν ἐκεῖνο λάβωμεν, τότε ἔχοντες τὸ πνεῦμα τοῦ λόγου τοῦ ὄντος ἐν τῷ πατρὶ δόξωμεν καὶ ἡμεῖς διὰ τὸ πνεῦμα ἓν γεγενῆσθαι ἐν τῷ λόγῳ καὶ δι’ αὐτοῦ τῷ πατρί. τὸ δὲ «ὡς ἡμεῖς» ἐὰν λέγῃ, οὐδὲν ἕτερον πάλιν ἐστὶν ἢ ἵνα ἡ γινομένη τοιαύτη τοῦ πνεύματος χάρις εἰς τοὺς μαθητὰς ἀδιάπτωτος καὶ ἀμεταμέλητος γένηται. τὸ γὰρ κατὰ φύσιν, ὡς προεῖπον, ὑπάρχον τῷ λόγῳ ἐν τῷ πατρί, τοῦτο ἡμῖν ἀμεταμελήτως διὰ τοῦ πνεύματος δοθῆναι βούλεται, ὅπερ ὁ ἀπόστολος γιγνώσκων ἔλεγε· «τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ;» «ἀμεταμέλητα γὰρ τὰ χαρίσματα τοῦ θεοῦ» καὶ ἡ χάρις τῆς κλήσεως.

τὸ ἄρα πνεῦμά ἐστι τὸ ἐν τῷ θεῷ τυγχάνον καὶ οὐχ ἡμεῖς καθ’ ἑαυτούς· καὶ ὥσπερ υἱοὶ καὶ θεοὶ διὰ τὸν ἐν ἡμῖν λόγον, οὕτως ἐν τῷ υἱῷ καὶ ἐν τῷ πατρὶ ἐσόμεθα καὶ νομισθησόμεθα ἓν γεγενῆσθαι διὰ τὸ ἐν ἡμῖν εἶναι τὸ πνεῦμα, ὅπερ ἐστὶν ἐν τῷ λόγῳ τῷ ὄντι ἐν τῷ πατρί. ὅτε γοῦν ἐκπίπτει τις ἀπὸ τοῦ πνεύματος διά τινα κακίαν, ἡ μὲν χάρις ἀμεταμέλητος διαμένει τοῖς βουλομένοις, κἄν τις ἐκπεσὼν μετανοῇ. οὐκέτι δὲ ἐν τῷ θεῷ ἐστιν ἐκεῖνος ὁ πεσὼν διὰ τὸ ἀποστῆναι ἀπ’ αὐτοῦ τὸ ἐν τῷ θεῷ ἅγιον καὶ παράκλητον πνεῦμα, ἀλλ’ ἐν ἐκείνῳ ἔσται ᾧ ἑαυτὸν ὑπέταξεν ὁ ἁμαρτάνων, ὡς ἐπὶ τοῦ Σαοὺλ γέγονεν· «ἀπέστη γὰρ ἀπ’ αὐτοῦ τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ καὶ ἔθλιβεν αὐτὸν πνεῦμα πονηρόν». ταῦτα ἀκούοντας τοὺς θεομάχους ἔδει λοιπὸν ἐντρέπεσθαι καὶ μηκέτι ἑαυτοὺς ἀναπλάττειν ἴσα θεῷ. οὔτε δὲ νοοῦσιν—«ὁ» γὰρ «ἀσεβής», φησίν, «οὐ νοήσει γνῶσιν»—οὔτε λόγων εὐσεβῶν ἀνέχονται· βαρεῖς γὰρ αὐτοῖς εἰσι καὶ λεγόμενοι.