Εὐσέβιος Καισαρείας – Εἰς τὸν Ἠσαΐαν

Τὸ πνεῦμα τῷ προφήτῃ ἐδείκνυ ποτὲ μὲν σαφῶς τὰ δηλούμενα ὡς μὴ δεῖσθαι τρόπων ἀλληγορίας ἐν τῇ τῶν φωνῶν ἑρμηνείᾳ, μόναις δὲ αὐταῖς κεχρῆσθαι ψιλαῖς ταῖς λέξεσιν, ποτὲ δὲ διὰ συμβόλων ἑτέρων πραγμάτων, ἐμφαντικοῖς ῥήμασί τε καὶ ὀνόμασιν ἑτέραν ὑποβαλλόντων διάνοιαν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ὀνείρων ‹τοῦ Ἰωσὴφ προσκυνεῖν› ἐδόκουν ‹ἀστέρες› τὸν ἀριθμὸν ‹ἕνδεκα›, ὧδέ πη ‹τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ› δηλουμένων, ἄλλοτε δὲ ‹στάχυς› ἀναλέγοντας ‹τοὺς ἀδελφοὺς› ἑώρα τῆς σιτοδείας ὧδέ πως ᾐνιγμένης. οὕτως καὶ τῷ παρόντι προφήτῃ τὰ πλεῖστα τῶν θεσπιζομένων διὰ συμβόλων ἑωρᾶτο, πλεῖστα δὲ καὶ συμπεπλεγμένως εἴρηται κατὰ τὸ αὐτὸ τῶν μὲν πρὸς λέξιν τῶν δὲ πρὸς διάνοιαν ὑφασμένων, ὁποῖα καὶ ἐν ταῖς τοῦ σωτῆρος εὑρίσκεται διδασκαλίαις, δι᾽ ὧν ἀναγέγραπται εἰπεῖν· «οὐχ ὑμεῖς λέγετε ὅτι τετράμηνός ἐστι καὶ ὁ θερισμὸς ἔρχεται; ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν καὶ ἴδετε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη»· τούτων γὰρ τὸ μὲν ῥητόν ἐστι, τὸ δὲ διανοίᾳ καὶ ἄλλα ἂν εὕροις μυρία ὥσπερ οὖν καὶ τῷ μετὰ χεῖρας προφήτῃ παρ᾽ ᾧ ῥήματα μὲν αὐτολεξεὶ νοούμενα εὕροις ἂν τοιαῦτα· «τί μοι πλῆθος τῶν θυσιῶν 〈ὑμῶν〉;

λέγει κύριος· πλήρης εἰμὶ ὁλοκαυτωμάτων» καὶ τὰ ἑξῆς, πρὸς δὲ μόνην διάνοιαν ταῦτα· «ἀμπελὼν ἐγενήθη τῷ ἠγαπημένῳ ἐν κέρατι ἐν τόπῳ πίονι» καὶ τὰ ἑξῆς. 〈Ὅρασιν〉 δὲ οὐ κοινὴν λέγει οὐδὲ σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς ὑποπίπτουσαν, ἀλλὰ προφητικὴν τῶν μακροῖς ὕστερον χρόνοις συμβησομένων ἐποπτικήν· ὥσπερ γὰρ εἴ τις ἐν μεγάλῳ πίνακι θεῷτο πολεμίων ἔφοδον καὶ δῃώσεις χώρας πολιορκίας τε καὶ ἀνδραποδισμοὺς χρώματος ἄνθεσιν ἐξεικονισμένας, τὸν αὐτὸν δοκεῖ τρόπον ὕπαρ ἀλλ᾽ οὐ καθ᾽ ὕπνους τὴν ὅρασιν τεθεᾶσθαι τοῦ θείου πνεύματος καταλάμποντος αὐτοῦ τὴν ψυχήν.

Ἠσαΐας οὐκ ἐκ διατριβῶν ὥρμητο οὐδ᾽ ἐκ διδασκαλιῶν ὠφελημένος, ἀλλ᾽ ἐξ ἀγροῦ παρελθὼν καὶ βίου ὥς γε δοκεῖ τοῖς πολλοῖς ἀφανοῦς καὶ ἀπεριμμένου τῆς θείας ἐμπνεύσεως καὶ σοφίας μετείληφεν. Ἠσαΐαν καὶ εὐαγγελιστὴν δεῖ λέγειν ὡς τὴν αὐτὴν διακονίαν τοῖς εὐαγγελισταῖς ποιήσαντα· διαφερόντως γὰρ τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ κηρύττει, ποτὲ μὲν θεολογῶν ποτὲ δὲ τὴν εἰς οὐρανοὺς πάροδον αὐτοῦ θεσπίζων καὶ τὴν ἐκ ‹παρθένου› προαγορεύων τοῦ ‹Ἐμμανουὴλ› γέννησιν καὶ τὴν ἀνάστασιν, ἀλλὰ καὶ ἀπόστολον· καὶ τοῦτο γὰρ παρίστησιν λέγουσα ἡ αὐτοῦ γραφή· «καὶ εἶπεν κύριος Τίνα ἀποστελῶ, καὶ τίς πορεύσεται πρὸς τὸν λαὸν τοῦτον; καὶ εἶπον Ἰδοὺ ἐγώ εἰμι· ἀπόστειλόν με».

Τὴν πᾶσαν ὑπόθεσιν κατὰ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους εἶναι διδάσκει· οὐ γὰρ μόνον ἐπὶ τοῦ πρώτου καταλεχθέντος βασιλέως, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ δευτέρου καὶ τρίτου καὶ τοῦ τετάρτου. καὶ εὕροις αὐτὸν ἐφ᾽ ἑκάστῃ 〈βασιλείᾳ〉 τῶν προλεχθέντων ἐλέγχους τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους καὶ προρρήσεις κατ᾽ αὐτῶν ποιούμενον μέχρις αὐτοῦ τέλους τῆς βασιλείας, ἤτοι τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους ἢ τῆς χώρας, Ἰερουσαλὴμ δὲ τῆς πόλεως. διὰ τί πρῶτον 〈κατὰ τῆς Ἰουδαίας〉 ἄρχεται καίτοι μέλλων λέγειν καὶ «κατὰ Βαβυλῶνος» καὶ ‹Αἰγυπτίων›; ἐπειδὴ ἐξ αὐτῶν ἄρχεται τῶν δοκούντων ἀνακεῖσθαι τῷ θεῷ κατὰ τὸ εἰρημένον ἀλλαχόθι· «ἀπὸ τῶν ἁγίων μου ἄρξασθε» καὶ «δυνατοὶ δυνατῶς ἐτασθήσονται».

Ἐπεσημήνατο δὲ τὸν τῶν βασιλέων χρόνον, ἐπειδὴ ἄλλη τις ἦν κατάστασις παρὰ Ἰουδαίοις πραγμάτων. ἔμελλεν δὲ τὰ μηδ᾽ εἰς νοῦν μηδ᾽ εἰς ὑπόνοιαν ἐπιόντα τῶν τότε μακροῖς ὕστερον χρόνοις ἀποβήσεσθαι. ὅτι κἀκεῖνος τηρητέον ὡς μία μὲν συνημμένη εἶναι δοκεῖ ἡ πᾶσα βίβλος, λέλεκται δὲ τῷ προφήτῃ κατὰ μέρος ἐν διαφόροις καὶ μακρῶν καιρῶν διαστήμασιν ὡς πολλῆς δεῖσθαι καὶ ἀκριβοῦς ἐπιστήμης τῷ μέλλοντι διαιρεῖν καὶ εἰς χρόνους ἀφορίζειν τὴν τῶν ἐμφερομένων διάνοιαν καὶ ταῖς πράξεσι ταῖς καθ᾽ ἑκάστην βασιλείαν πεπραγμέναις τὴν προφητείαν ἐφαρμόζειν· ἐφ᾽ ὅλοις γὰρ ἔτεσιν πεντήκοντα ὁ τῶν προκειμένων βασιλέων ἀπαρτίζεται χρόνος, καθ᾽ ὃν εἴρηται τὰ δι᾽ ὅλης τῆς βίβλου φερόμενα.

Πληρῶσαν τὸ θεῖον πνεῦμα τὴν τοῦ προφήτου ψυχὴν τῆς οἰκείας δυνάμεως ὡς δι᾽ ὀργάνου τοῦ προφητικοῦ στόματος ἐξεφώνησεν τὰ προκείμενα προπαρασκευάζον ἀκροατὰς τῶν ὑπὸ τοῦ κυρίου λεγομένων λόγων, διό φησιν· 〈ὅτι κύριος ἐλάλησεν〉. εἶθ᾽ ἑξῆς καὶ τὸν λόγον αὐτὸν ἐμφαίνει, ὃν 〈ἐλάλησε κύριος〉 φῆσαν ἐκ προσώπου κυρίου τό· 〈υἱοὺς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα〉· ὁ μὲν οὖν 〈κύριος ἐλάλησε〉 τὸν λόγον, ἐπακοῦσαν δὲ τὸ πνεῦμα τὸ προφητικὸν τῆς τοῦ κυρίου φωνῆς ὡς δι᾽ ὀργάνου τοῦ προφήτου ταῖς τῶν ἀνθρώπων ἀκοαῖς παρεδίδου τὸν λόγον, ὃν τοῦ κυρίου λέγοντος ἠκροάσατο, συνεκάλει δὲ πρὸς τὴν μάθησιν τὰ συνεκτικὰ μέρη, 〈οὐρανὸν〉 τοῦτον τὸν τὰς θείας δυνάμεις ἀπειληφότα καὶ 〈γῆν〉 τὸ τῶν θνητῶν οἰκητήριον. 〈οὐρανῷ〉 μὲν 〈ἀκούειν, γῇ〉 δὲ 〈ἐνωτίζεσθαι〉 παρακελεύεται ἢ ὡς ἐμψύχοις οὖσιν· διοικεῖν γὰρ καὶ τὸ οὐράνιον σῶμα ψυχὴν καὶ τὸ τῆς γῆς στοιχεῖον ὡσαύτως φασίν τινες, ἢ δι᾽ αὐτῶν τὰς ἀφανεῖς δυνάμεις ἀνακαλούμενος ἢ ἔπειτα θεσπιζόμενα μακροῖς χρόνοις ἔμελλον ἀποβήσεσθαι τῆς θνητῆς φύσεως οὔσης ὀλιγοχρονίου πρὸς τὰ διαμένοντα ποιεῖται τὸν λόγον, ἢ ὡς μὴ ἀξίους ὄντας Ἰουδαίους τὸν 〈οὐρανὸν〉 προσκαλεῖται καὶ τὴν 〈γῆν〉.

καὶ τὸ μὲν 〈ἀκούειν〉 τῷ 〈οὐρανῷ〉 προσνέμει, ὅπερ ἐστὶν τὸ συνιέναι ὡς κρεῖττον, τῇ δὲ 〈γῇ ἐνωτίζεσθαι〉, ὅπερ ἐστὶν τὸ δι᾽ ὤτων 〈ἀκούειν〉, ὅπερ ἐστὶ σωματικώτερον. 〈Υἱοὺς ἐγέννησα〉 λέγει διὰ τὴν νοερὰν ψυχὴν τὸ ‹κατ᾽ εἰκόνα αὐτοῦ› γενέσθαι, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ γέρους ἐξαιρέτου τετυχηκέναι τοὺς πρώτους.

Αἰνίττεται διὰ τοῦ λέγειν 〈ἔγνω βοῦς τὸν κτησάμενον〉, ὅτι τὰ μὲν πρὶν κτηνῶν ἀλόγων κατ᾽ οὐδὲν διαφέροντα ἔθνη 〈συνήσουσιν〉, Ἰσραὴλ δὲ 〈οὐ συνήσει〉· τὸ 〈γὰρ οὐ συνῆκεν〉 ἀντ᾽ 〈οὐ συνήσει〉. ⌞καὶ 〈βοῦς〉 μὲν 〈καὶ ὄνος〉 φυσικῇ φαντασίᾳ τοὺς τρέφοντας 〈ἐπιγινώσκουσιν〉, οἱ δὲ τοσαύτης ἀξιωθέντες παρὰ τῷ θεῷ προνοίας, ὡς μὴ μόνον λογικοὺς καταστῆναι, ἀλλὰ καὶ λαὸν θεοῦ χρηματίσαι καταξιωθῆναι, 〈υἱῶν〉 τε προσηγορίᾳ τιμηθῆναι, οὐδ᾽ ὁμοίως τοῖς ἀλόγοις θρέμμασιν τὸν 〈γεννήσαντα〉 καὶ 〈ἀναθρέψαντα〉, τιμήσαντά τε καὶ 〈ὑψώσαντα〉 αὐτοὺς κύριον 〈ἔγνωσαν〉.

οἶμαι δὲ διὰ τούτων προφητικῶς αἰνίττεσθαι πρὸς τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ αὐτὸν ὄντα τὸν κύριον μόνοις αὐτοῖς ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν ἐπιδημήσαντα κατὰ τὴν ἐνανθρώπησιν οὐ παραδέξονται οὐδὲ 〈ἐπιγνώσονται〉 αὐτὸν οὐδὲ νοήσουσιν, ἀλλ᾽ οὐδὲ 〈συνήσουσιν〉.⌟ Τὰ μὲν οὖν πρῶτα τὸν υἱὸν αὐτοπροσώπως εἰρηκέναι τὸ προφητικὸν ἐμαρτύρησε πνεῦμα, διὰ δὲ τῶν ἑξῆς ἐπιφερομένων οὐκέθ᾽ ὁ κύριος, ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ πνεῦμα ἐπιμέμφεται ὡς ἐνταῦθα ὑπὸ τοῦ κυρίου κατηγορηθεῖσιν φάσκον· 〈οὐαὶ ἔθνος ἁμαρτωλόν〉. ⌜διὰ ταῦτα γοῦν ἀπελέγχει τὸ Ἰουδαίων ἔθνος καὶ ταλανίζει αὐτοὺς τὸ ἅγιον πνεῦμα ὡς πάντων τῶν ἐθνῶν χείρους καὶ ὡς τὸ μηδὲν ὠφεληθέντας μήτε ἐκ τῆς υἱοθεσίας μήτε ἐξ ἧς παρὰ τοῦ θεοῦ τιμῆς ἠξιώθησαν· ὑψωθέντες καὶ πλείστων ὅσων ἐξαιρέτων παρ᾽ αὐτοῦ τετυχηκότες, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐξ ὧν πολλάκις ἐπλήγησαν δι᾽ ὑπερβολὴν ἀγάπης θεοῦ τυπτόμενοι καὶ κολαζόμενοι τῶν ἀσεβημάτων αὐτῶν ἕνεκα· «ὃν γὰρ ἀγαπᾷ κύριος παιδεύει, μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται».⌝ Τηρητέον ὡς τὸν λαὸν τὸν χρηματίζοντα Ἰσραὴλ καὶ διὰ τὸ ‹ἐξ Ἀβραὰμ τὸ γένος› κατάγειν καὶ διὰ τὸ ‹ἐκ σπέρματος› θεοφιλῶν ἀνδρῶν ‹κατὰ σάρκα γεγονέναι› μέγα φρονοῦντας τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον 〈ἁμαρτωλὸν ἔθνος〉 καὶ 〈λαὸν πλήρη ἁμαρτιῶν〉 καὶ 〈σπέρμα πονηρὸν〉 καὶ 〈υἱοὺς ἀνόμους〉 ἀποκαλεῖ, διδάσκων μάτην τυφοῦσθαι τοὺς ἐπὶ γένει καὶ ‹προπάτορσι› σεμνυνομένους. 〈Κύριον〉 τὸν υἱὸν λέγει ἐνταῦθα, καὶ πρέποι δ᾽ ἂν τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ λόγῳ ὄντι περὶ ἀνθρώπου φύσεως καὶ τῶν ἐν ἀνθρώποις λογικῶν ψυχῶν φάσκειν τό· 〈υἱοὺς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα〉. 〈καὶ ἐπιλέγει· 〈ἐγκατελείπατε τὸν κύριον καὶ παρωργίσατε τὸν ἅγιον τοῦ Ἰσραήλ〉.〉 ⌞τίς δὲ ἦν ὃν 〈ἐγκατέλιπον〉 ἢ ὁ Χριστός, ὃν διὰ τὸ 〈παρωργικέναι〉 καὶ 〈ἐγκαταλελοιπέναι〉 τὰ ἑξῆς ἐπιλεγόμενα πεπόνθασιν;⌟ τηρητέον ὡς τὰ προκείμενα τοῦ παντὸς ἔθνους Ἰουδαίων ἀρχόντων τε καὶ ἀρχομένων κατηγορεῖ, οὐδὲν ἕτερον ἢ ὡς 〈τὸν κύριον καταλιπόντων〉· οὐ γὰρ εἰδωλολατρίαν αὐτοῖς ἐπιμέμφεται, ἀλλ᾽ ὅτι 〈τὸν κύριον καταλελοίπασιν〉, ὃν 〈βοῦς καὶ ὄνος ἐπέγνω, ὁ δὲ Ἰσραὴλ οὐ συνῆκεν〉.

διόπερ εἰκότως αὐτὸν ταλανίζει ὡς καὶ αὐτῶν τῶν τῇ φύσει ἀλόγων ἀποδειχθέντα πολὺ χείρονα.

Ἀνίατόν τινα καὶ ἀθεράπευτον ἐπιμέμφεται αὐτοῖς νόσον· 〈πᾶσαν〉 γὰρ 〈κεφαλήν〉 φησιν 〈εἰς πόνον καὶ πᾶσαν καρδίαν εἰς λύπην, ἀπὸ ποδῶν ἕως κεφαλῆς οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ ὁλοκληρία〉. εἶτα καὶ ἀπογινώσκει αὐτῶν ὁ λόγος τὴν θεραπείαν λέγων· 〈οὐκ ἔστιν μάλαγμα ἐπιθεῖναι οὔτε ἔλαιον οὔτε καταδέσμους〉, ἅπερ εἰ μετὰ τοὺς χρόνους τοὺς περὶ τὴν σωτήριον παρουσίαν ἐκλαμβάνοιτο χώραν ἔχει, ἐπειδὴ τότε «ἔφθασεν εἰς αὐτοὺς ἡ ὀργὴ εἰς τέλος». εἰ δὲ ἐπὶ τοὺς ἀνωτέρω χρόνους οὐκ ἂν ἀληθεύοιτο, διὰ τὸ κατὰ χρόνους καὶ καθ᾽ ἑκάστην γενεὰν ἐπ᾽ αὐτῆς τε τῆς ἐν Βαβυλῶνι αἰχμαλωσίας γεγονέναι τινὰς παρ᾽ αὐτοῖς θεοφιλεῖς ἄνδρας, ὥστε εὐλόγως ἡμᾶς τὰ προκείμενα ἐπὶ τὴν ἐσχάτην αὐτῶν ἀπόπτωσιν ἐκλαβεῖν, καθ᾽ ἣν διὰ τὸ μὴ συνιέναι ἐπιδημήσαντα αὐτοῖς τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ, πολιορκηθέντες ὑπὸ Ῥωμαίων οὐκέτι ἦραν 〈κεφαλήν.

ἀπηλλοτριώθησαν〉 γοῦν 〈εἰς τὰ ὀπίσω〉 καὶ 〈πᾶσα αὐτῶν κεφαλή〉, ἀρχοντικὴ δηλαδὴ ἐξουσία, ταπεινωθεῖσα γέγονεν 〈εἰς πόνον, πᾶσά τε καρδία εἰς λύπην, ὡς ἀπὸ ποδῶν ἕως κεφαλῆς〉, ἀπὸ μικροῦ δηλαδὴ καὶ ἕως μείζονος, 〈μὴ εἶναι ἐν αὐτοῖς ὁλοκληρίαν〉, μηδέ τι φάρμακον αὐτοῖς ἐπινοεῖς σωτήριον. ⌜πῶς γὰρ καὶ οἷόν τε ἦν ἕτερον αὐτοὺς ὑγείας καὶ σωτηρίας ποιητικὸν εὑρᾶσθαι φάρμακον ἀρνησαμένους τὸν κύριον,⌝ ⌞μηδὲ ἐπεγνωκότας αὐτὸν μηδὲ συνιέντας ἐπιδημήσαντα αὐτοῖς τὸν τῶν ψυχῶν ἰατρὸν τὸν μόνον πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν ψυχῶν ὁμοῦ καὶ σωμάτων ἰάσασθαι δυνάμενον.⌟ ἀντὶ δὲ τοῦ· 〈οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ ὁλοκληρία οὔτε τραῦμα οὔτε μώλωψ〉 καὶ τῶν ἑξῆς ὁ Σύμμαχος τοῦτον ἐξέδωκεν τὸν τρόπον· 〈οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ ὑγιές, ἀλλὰ τραῦμα καὶ μώλωψ καὶ πληγὴ κρούματος οὐ σφιγγομένη οὐδ᾽ ἐπιδεσμουμένη οὐδ᾽ ἁπαλυνομένη ἐλαίῳ.

Τό· 〈ἡ γῆ ὑμῶν ἔρημος, αἱ πόλεις ὑμῶν πυρίκαυστοι〉, καὶ τὰ τούτοις ἐπιλεγόμενα καὶ τότε μὲν οὐδαμῶς ἐνηργεῖτο ὁπηνίκα ἐλέγετο, μέλλοντα δὲ συμβήσεσθαί ποτε μακροῖς ὕστερον χρόνοις τῷ προφήτῃ προεθεωρεῖτο. ἀντὶ δὲ τοῦ· 〈ὡς σκηνὴ ἐν ἀμπελῶνι〉, ὁ Σύμμαχος 〈ὡς καλύβη〉 φησὶν 〈ἐν ἀμπελῶνι καὶ ὡς νυκτοφυλάκιον ἐν σικυηράτῳ καὶ ὡς πόλις πεπορθημένη〉. τὸν δ᾽ ἐνταῦθα 〈ἀμπελῶνα〉 ὠνομασμένον ἐν τοῖς μετὰ ταῦτα τὸ πᾶν ἔθνος εἶναι διασαφεῖ ὁ αὐτὸς προφήτης λέγων· «ὁ γὰρ ἀμπελὼν κυρίου σαβαὼθ οἶκος τοῦ Ἰσραήλ ἐστιν καὶ ἄνθρωπος τοῦ Ἰούδα νεόφυτον ἠγαπημένον». εἶθ᾽ ἐπάγει τὴν αἰτίαν τῆς ἐρημίας αὐτῶν λέγων· «ἔμεινα ἵνα ποιήσῃ δικαιοσύνην, ἐποίησεν δὲ ἀνομίαν καὶ οὐ δικαιοσύνην ἀλλὰ κραυγήν».

Ἐπεὶ αὐτοὶ πρότεροι ‹ἐγκατέλιπον τὸν κύριον καὶ παρώργισαν τὸν ἅγιον τοῦ Ἰσραήλ›, εἰκότως 〈ἐγκαταλειφθήσεσθαι〉 λέγονται. τὸ δέ· 〈ὡς σκηνὴ ἐν ἀμπελῶνι καταλείπεσθαι〉, ⌜σημαίνει τὴν παντελῆ αὐτῶν ἀκαρπίαν· ἕως μὲν γὰρ καρπῶν ἀγαθῶν πεπλήρωται, 〈ἀμπελὼν〉 τὸν φρουροῦντα κέκτηται, ὃς 〈σκηνὴν〉 πηξάμενος ἄνωθεν ἀφ᾽ ὑψηλοῦ ἀφορᾷ καὶ φυλάττει 〈τὸν ἀμπελῶνα〉. εἰ δ᾽ ὁ τούτου καρπὸς ἀφανισθῇ, τηνικαῦτα ὁ φύλαξ ὡς ἂν μὴ εἰς μάταιον κάμνοι, τὴν 〈σκηνὴν〉 ἔρημον 〈καταλιπὼν〉 ἀναχωρεῖ τῆς φυλακῆς.⌝ τοῦτο δὴ οὖν αὐτὸ γενήσεσθαι περὶ τὸν νεὼν τὸ θεῖον πνεῦμα θεσπίζει· τοῦ γάρ τοι παντὸς ἔθνους δίκην 〈ἀμπελῶνος〉 συνεστῶτος, ὥσπερ τις 〈σκηνὴν〉 μέση τοῦ παντὸς ὁ ἐν τῇ Ἰερουσαλὴμ νεὼς ἵδρυτο, ἔνθεν τε ὡς ἀπὸ σκοπῆς ὁ φρουρὸς τὸν 〈ἀμπελῶνα〉 ἐπεσκόπει, ἐπεὶ δὲ ‹ἀντὶ σταφυλῆς ἐποίησεν ἀκάνθας›, ἀκόλουθον καὶ τὴν πόλιν καὶ τὸν νεὼν 〈ἐγκαταλειφθήσεσθαι〉 θεσπίζει. 〈ὡς σκηνὴ ἐν ἀμπελῶνι〉, ἀλλὰ 〈καὶ ὡς ὀπωροφυλάκιον ἐν σικυηράτῳ〉 φησὶ διὰ τὸ οὐχ ὅπως τὰς κατ᾽ ἀρετὴν πράξεις ὀνομαζομένας σταφυλὴν τὴν ὡς καρποῖς τιμιωτέραν μὴ φέρειν, ἀλλὰ μηδὲ τὴν καλουμένην ὀπώραν. τοιαύτη δέ τις ἦν ἡ πρόσκαιρος καὶ σωματικὴ κατὰ τὸν Μωσέως νόμον λατρεία ὡραία τις οὖσα τῇ ὄψει καὶ εὐθαλής, πλὴν ἀλλὰ πρόσκαιρος.

διὸ καὶ ὁ τόπος, ἐν ᾧ τὰ τῆς ὀπώρας ἤκμαζεν, 〈ὀπωροφυλάκιον〉 ὠνόμαστο, ὃ δὴ καὶ αὐτὸ 〈ἐγκαταλειφθήσεσθαι〉 λέγεται. 〈καταλιπόντος〉 δὲ τὴν ἑαυτοῦ 〈σκηνὴν〉 καὶ τὸ 〈ὀπωροφυλάκιον〉 τοῦ δεσπότου καὶ φύλακος ἀκολούθως καὶ ἡ πᾶσα 〈πόλις πεπολιορκημένη〉 γέγονεν τῇ τε ἐρημίᾳ τοῦ τόπου καὶ τοῦ ἔθνους.

Ἐπειδὴ τὸ ἐξ αὐτῶν 〈σπέρμα〉 ὁ ἀποστολικὸς χορὸς ‹συνῆκέν τε αὐτὸν καὶ ἐπέγνω›, εἰκότως ἀφορίζεται τοῦ πλήθους, μνήμην τε αὐτῶν ὁ λόγος ποιεῖται ἐκ προσώπου τῶν προφητῶν φάσκων· 〈καὶ εἰ μὴ κύριος σαβαὼθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, ὡς Σόδομα ἂν ἐγενήθημεν καὶ ὡς Γόμορρα ἂν ὡμοιώθημεν〉· ἄτοπον γὰρ τὸ νομίζειν τοὺς ἀποστόλους ἀσεβῶν 〈σπέρμα〉 λέγεσθαι, περὶ ὧν ἀνωτέρω ἐλέγετο· «σπέρμα πονηρόν, υἱοὶ ἄνομοι».

Ταῦτα οὖν τῷ θείῳ πνεύματι οἱ προφῆται θεώμενοι παραμύθιον αὐτοῖς ἐπὶ τῇ τοῦ παντὸς ἔθνους ἀπωλείᾳ προσῆγον λέγοντες· 〈καὶ εἰ μὴ κύριος σαβαὼθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, ὡς Σόδομα ἂν ἐγενήθημεν καὶ ὡς Γόμορρα ἂν ὡμοιώθημεν〉. ⌜Παραβάλλει αὐτοὺς 〈ἄρχουσι Σοδόμων〉 καὶ 〈λαῷ Γομόρρας〉 διὰ τὴν μέλλουσαν καὶ αὐτοῖς ἐλεύσεσθαι καταστροφήν, ὁμοίως τοῖς τὰ 〈Σόδομα〉 καὶ 〈Γόμορρα〉 οἰκήσασιν ἀνδράσιν ἀσεβεστάτοις⌝ ἢ διὰ τὴν ὁμοιοτροπίαν τοῦ βίου, ἣν ἐν τοῖς ἑξῆς προϊὼν αὐτὸς ὁ προφήτης παρίστη λέγων· «τὴν δὲ ἀνομίαν αὐτῶν ὡς 〈Σοδόμων〉 ἀνήγγειλαν καὶ ἐνεφάνισαν.

οὐαὶ τῇ ψυχῇ αὐτῶν, ὅτι ἐβουλεύσαντο βουλὴν πονηρὰν καθ᾽ ἑαυτῶν εἰπόντες· Δήσωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν»· οὐκοῦν ἀποδέδεικται, δι᾽ ἣν αἰτίαν 〈ἄρχοντας Σοδόμων〉 ἐκάλεσεν. ⌜Ἐπειδὴ Ἰουδαίων παῖδες ἐπὶ τῇ τῶν πατέρων ἀρετῇ σεμνυνόμενοι μέγα ἐφρόνουν ὡς ‹τοῦ Ἀβραὰμ ὄντες σπέρμα› καὶ τοῦ Ἰσραὴλ ἀπόγονοι, εἰκότως τὸ μεγάλαυχον αὐτῶν ὁ λόγος ταπεινοῖ καὶ τὸ μάταιον οἴημα καθαιρεῖ, τοὺς μὲν 〈ἄρχοντας〉 τοῦ διαβοήτου Ἰσραὴλ 〈Σοδόμων ἄρχοντας〉 ὀνομάζων, αὐτὸν δὲ τὸν χρηματίζοντα 〈λαὸν〉 τοῦ θεοῦ 〈λαὸν Γομόρρας〉 ἀποκαλῶν,⌝ ⌞τοὺς διὰ τῶν ἴσων ἐπιτηδευμάτων τοῖς πάλαι ἀσεβήσασιν ὁμοιωθέντας.⌟ Καινὸν διδασκαλίας νόμον ὁ λόγος εἰσάγει παραίτησιν ἔχοντα τῆς κατὰ Μωσέα σωματικῆς λατρείας· ἀναφέρομεν δὲ ταῦτα ἐπὶ τοὺς κατὰ τὸν σωτῆρα γενομένους ἄρχοντας τοῦ ἔθνους, ⌜οἳ κατὰ τοῦ κυρίου τολμήσαντες θυσίαις καὶ σπονδαῖς καὶ ταῖς ἄλλαις κατὰ τὸν νόμον σωματικαῖς λατρείαις ἱλάσκεσθαι τὸν θεὸν ἐνόμιζον. πρὸς δὴ οὖν τούτους ἀποτείνεται ὁ λόγος φάσκων· 〈τί μοι πλῆθος τῶν θυσιῶν ὑμῶν〉; καὶ τὰ ἑξῆς.⌝ οἷς προστίθησιν τό· 〈ἐγενήθητέ μοι εἰς πλησμονὴν〉 καὶ τὰ ἑξῆς.

ἐπὶ πᾶσιν τὴν αἰτίαν τῆς τοσαύτης ἀπειλῆς ἐκφαίνει συνάπτων ἑξῆς καὶ λέγων· 〈αἱ γὰρ χεῖρες ὑμῶν αἵματος πλήρεις〉, ‹πληρώσαντες γὰρ τὸ μέτρον τῆς τῶν πατέρων αὐτῶν κακίας›. ⌞τήρει τε ὡς ἐν τούτοις πᾶσιν οὐδαμοῦ διαβέβληνται εἰδωλολατρίᾳ, ἀλλ᾽ ὅτι ‹μὴ ἔγνωσαν τὸν κύριον› καὶ ὅτι ‹μὴ συνῆκαν αὐτόν›, τότε ‹ἐγκατέλιπον αὐτὸν καὶ παρώξυναν τὸν ἅγιον τοῦ Ἰσραήλ›. καὶ πρὸς ἅπασι τούτοις, ὅτι 〈αἱ χεῖρες αὐτῶν γεγόνασιν αἵματος πλήρεις〉⌟ διὰ τῆς κατὰ τοῦ Χριστοῦ μιαιφονίας, ἣν μετὰ μυρίας προφητοκτονίας εἰργάσαντο, γεγόνασιν 〈αἵματος πλήρεις〉. διὰ τοῦτο πᾶσα 〈ἑορτὴ〉 καὶ πανήγυρις, τά τε λοιπὰ δι᾽ ὧν ἐνόμιζον ἀφέσεως ἁμαρτημάτων τυγχάνειν κατὰ τὸν Μωσέως νόμον, ἀφῄρηται αὐτῶν μετὰ τὴν κατὰ Χριστοῦ τόλμαν.

θέα δὲ καὶ ὁποία τις αὐτοῖς ἐπάγεται ἀπειλὴ λέγουσα· 〈οὐκέτι ἀνήσω τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν〉, ὃ καὶ αὐτὸ μετὰ τὴν κατὰ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐπιβουλὴν εἰς αὐτοὺς ἐπληροῦτο· διὸ ἑξῆς ἐπιλέγεται· 〈αἱ γὰρ χεῖρες ὑμῶν αἵματος πλήρεις〉, εἰκότως γοῦν ἐπειδὴ 〈χεῖρες〉 αὐτῶν 〈πλήρεις〉 γεγόνασιν 〈αἵματος〉, ἐπενήνεκται τό· 〈οὐκέτι ἀνήσω τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν〉, καὶ τό· 〈ἐὰν πληθύνητε τὴν δέησιν, οὐκ εἰσακούσομαι ὑμῶν〉. ⌜Σφόδρα ἀκολούθως ὁ τὰ πρῶτα εἰρηκὼς κύριος ἔτι καὶ ταῦτα ‹πρὸς τοὺς› δηλωθέντας ‹ἄρχοντας Σοδόμων καὶ τὸν λαὸν Γομόρρας› διεξέρχεται ἐπὶ ἀγαθὰς ἐλπίδας αὐτοὺς προσκαλούμενος, εἰ μεταθέμενοι τῆς κακίας καὶ τῆς ἐθελοθρησκίας τῆς κατὰ τὸν σωματικὸν νόμον ἀναχωρήσαντες, ὑπήκοοι γένοιντο τῆς καινῆς αὐτοῦ διαθήκης⌝ ⌞καὶ τοῦ καινοῦ νόμου καὶ λόγου. διὸ μετὰ τὴν παρόρασιν τῶν ἐν τῇ παλαιᾷ διαθήκῃ τὰ τῆς καινῆς διαθήκης καὶ τὰ τοῦ καινοῦ νόμου εἰσάγει μυστήρια. ἃ δὴ καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις αὐτὸς παρεδίδου λέγων· «ἐὰν μή τις ἀναγεννηθῇ ἐξ ὕδατος καὶ πνεύματος, οὐ μὴ εἰσέλθῃ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν».⌟ προκαλεῖται τοίνυν ὁ φιλάνθρωπος κύριος τοὺς τοσούτοις κακοῖς ἐνισχημένους τῷ τε προλεχθέντι αἵματι πεφυρμένους ἐπὶ τὴν ἀνάληψιν τῆς καινῆς διαθήκης σπεύδειν ἐπαγγελίαν αὐτοῖς προϊσχόμενος, τὴν διὰ αὐτῆς προξενουμένην ἄφεσιν ἁμαρτιῶν τοῖς τὰ μεγάλα ἠσεβηκόσιν.

διό φησιν πρὸς αὐτούς· 〈λούσασθε, καθαροὶ γένεσθε〉. καθαρτικὸς δὲ ψυχῶν ὁ σωτήριος τυγχάνων λόγος, οὐκ ἀναπέμπει μὲν ἐπὶ τὰ μωσαϊκὰ νόμιμα, προτρέπει δὲ σπεύδειν ἐπὶ τὰ εὐαγγελικὰ προστιθεὶς τῷ· 〈λούσασθε, καθαροὶ γένεσθε〉 τό· 〈ἀφέλετε τὰς πονηρίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν〉. καὶ τοῦτο πράξατε 〈ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν μου〉. μὴ γὰρ κατὰ τὸ νομιζόμενον ἀνθρώποις μέχρι τοῦ φανητιᾶν τὴν τῶν ἁμαρτημάτων ἐπιστροφὴν ποιεῖσθέ φησιν, ἐξ αὐτῆς δὲ ψυχῆς τῆς ἐμοὶ θεωρουμένης 〈ἀφέλετε τὰς πονηρίας ὑμῶν〉. διὸ ἐπάγει· 〈ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν μου παύσασθε ἀπὸ τῶν πονηριῶν ὑμῶν〉. ⌜Εἶτα μεταβαλόντες τῆς κακίας μὴ μέχρι τούτου στῆτε, τὸν δὲ κατὰ ἀρετὴν ἀναλάβετε βίον,⌝ διδασκαλίᾳ καινῇ τῇ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον χρησάμενοι· διδακτὸν γὰρ τὸ ἀγαθόν. διό φησι· 〈μάθετε καλὸν ποιεῖν〉 καὶ 〈ἐκζητήσατε κρίσιν〉, ἔπειτα ταῦτα κατορθώσαντες 〈ῥύσασθε ἀδικούμενον, κρίνατε ὀρφανῷ καὶ δικαιώσατε χήραν〉.

Ἐπειδὰν δὲ ταῦτα πάντα διαπράξησθε παρρησίαν λαβόντες, ἥκετε. ⌜εἶθ᾽ ὡς ἐν δικαστηρίῳ 〈διελεγχθῶμεν〉 ἐγώ τε καὶ ὑμεῖς· ἐγὼ μὲν ὅσα πέπονθα ὑφ᾽ ὑμῶν, ὅσα τε ὑμᾶς ἔτυχον εὐεργετήσας καταριθμούμενος καὶ ὡς μετὰ τοσαῦτα πλημμελήματα πάντων κακῶν ἀμνηστίαν ποιούμενος πεφοινιγμένας 〈ὑμῶν τὰς χεῖρας〉 ἐκ τοῦ προλεχθέντος 〈αἵματος〉 ἐκάθηρα λαμπροτέρας 〈χιόνος〉 αὐτὰς ‹διὰ τῆς τοῦ λουτροῦ παλιγγενεσίας› καταστήσας.

ὑμεῖς δὲ εἴ τις ὑμῖν πρὸς τὴν τοσαύτην χάριν ἔνεστιν λόγος, εἰς φανερὸν τοῦτον ἄγετε.⌝ Τούτοις ἐπιλέγεται τό· 〈καὶ ἐὰν θέλητε καὶ εἰσακούσητέ μου〉 ἐν τῷ 〈λούσασθαι〉 καὶ τὰ λοιπὰ διαπράξασθαι κατὰ τὸν ἀποδοθέντα τρόπον, 〈τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγεσθε〉. ⌜ἔνθ᾽ ὁ λόγος ὡς μὲν πρὸς Ἰουδαίους διαλεγόμενος, οἷα νηπίους αὐτοὺς διὰ τῆς σωματικῆς ἐπαγγελίας τοῖς εἰρημένοις προτρέπει· πρὸς δὲ τὸν ἀληθῆ λόγον, γῆς τῆς ψυχῆς νοουμένης κατὰ τὴν σωτήριον παραβολὴν ἢ τὸν ἐπουράνιον σπόρον λέγεται παραδέχεσθαι.⌝ καὶ τότε μὲν ‹ἀποπνίγειν› καὶ ἀπολλύειν διαφόρως τὸν ἐν αὐτῇ καταβαλλόμενον λόγον, τότε δὲ ‹καρποὺς› εὐθαλεῖς ‹ἀποδιδόναι ἐν τριάκοντα ἢ ἑξήκοντα ἢ ἑκατὸν καρποφορίαις›, ⌜ἀκόλουθόν ἐστιν ἀγαθὰ ψυχῆς νοεῖν ἤτοι τὰς κατὰ ἀρετὴν προκοπὰς καὶ τελειώσεις, ἢ τὰ ἐπηγγελμένα αὐτοῖς ἐν οὐρανῷ βασιλείᾳ⌝ καὶ ἐν ἐπουρανίῳ γῇ, περὶ ἧς ἐν Εὐαγγελίοις αὐτὸς ὁ σωτὴρ διδάσκων ἔλεγεν· «μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσιν τὴν γῆν». ἐπὶ ταύτης γοῦν τῆς οὐρανίου γῆς τὰ ὄντως ἀγαθὰ τυγχάνει· «ἃ ὁ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν καὶ οὖς οὐκ ἤκουσεν καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη». ἔνθα καὶ ἡ ‹ἐπουράνιος› νοεῖται ‹Ἰερουσαλήμ›.

Πεισθεῖσιν μὲν οὖν ταῦτα ὁ λόγος ἐπαγγέλλεται, ἀπειθοῦσι δὲ ἀπειλεῖ λέγων· 〈ἐὰν μὴ θέλητε μηδὲ εἰσακούσητέ μου, μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται· τὸ γὰρ στόμα κυρίου ἐλάλησεν ταῦτα〉. ⌜πρὸς μὲν οὖν τὴν λέξιν αὐτίκα τοῖς λόγοις ἐπηκολούθει ἡ διὰ τῶν ἔργων ἔκβασις·⌝ οἱ γοῦν μὴ ἐπακούσαντες τῇ σωτηρίῳ χάριτι αὐτοῖς ἄρχουσι καὶ αὐτῷ λαῷ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους ⌜παραχρῆμα καὶ οὐκ εἰς μακρὸν τῇ τῶν πολεμίων 〈μαχαίρᾳ〉 παρεδόθησαν, ἐπελθόντων αὐτοῖς Ῥωμαίων καὶ πολέμου νόμῳ τοὺς πάντας χειρωσαμένων. εἰ δὲ καὶ διαβολική τίς ἐστι 〈μάχαιρα〉, καὶ ταύτῃ ἔκδοτοι γεγόνασιν διὰ τὸ ἀπειθῆσαι τῇ κλήσει τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος.⌝ Οὔτε γοῦν τὸ Ἑβραϊκὸν οὔτε οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ τῆς 〈Σιὼν〉 ἐνταῦθα ἐμνημόνευσαν. ⌜διδάσκει δὲ ὁ λόγος, ὡς πάλαι μὲν ᾤκησαν τὴν πόλιν ἄνδρες πιστοί, διὸ 〈πιστὴ πόλις〉 ἐχρημάτισεν, ὥσπερ ἂν εἴποι τις 〈πιστῶν πόλις〉, ἀλλὰ καὶ 〈πλήρης κρίσεως〉 ἦν καὶ 〈δικαιοσύνης〉, ὡς ἂν ἐναρέτων ψυχῶν οἰκητήριον τότε γενομένη· διὸ 〈κεκοιμῆσθαι ἐν αὐτῇ δικαιοσύνην〉, τοῦτ᾽ ἔστιν ἐνοικῆσαι καὶ ἀναπεπαῦσθαι εἴρηται.

πάλαι μὲν οὖν τούτων 〈πλήρης〉 ἐτύγχανεν, τάχα που περὶ τοὺς χρόνους Δαυίδ, ὃς πρῶτος ἑλὼν τὴν πόλιν ἐκ χειρὸς ἀλλοφύλων, τὴν κιβωτὸν τοῦ θεοῦ καὶ τὴν σκηνὴν ἐν αὐτῇ κατεστήσατο, αὐτός τε αὐτὴν βασιλικὴν ἀποδείξας ἑαυτοῦ ὡς χρηματίσαι ‹πόλιν Δαυὶδ›⌝ τὸν τόπον· τότε γὰρ εἰκὸς ἦν αὐτὴν καὶ 〈πιστὴν〉 γεγονέναι, 〈πλήρη〉 τε 〈κρίσεως καὶ δικαιοσύνης〉, νυνὶ δὲ γέγονεν 〈πόρνη〉 διὰ τοὺς ἐκπορνεύσαντας ἐν αὐτῇ. οὗτοι δὲ ἦσαν, οὓς ἑξῆς δηλοῖ λέγων· 〈νῦν δὲ φονευταί〉. καὶ ταῦτα συμφώνως τοῖς προαποδοθεῖσιν ἐπὶ τοὺς χρόνους ἀναφέροιτ᾽ ἂν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν, μετὰ δὲ τὸ 〈φονευτὰς〉 ἀποκαλέσαι τοὺς ἐκπορνεύσαντας ἀπὸ τοῦ νυμφίου λόγου τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον πρὸς αὐτοὺς τείνεται φάσκον· 〈τὸ ἀργύριον ὑμῶν ἀδόκιμον〉 ⌜ἐπειδὴ καὶ μετὰ τὸ ἐκπορνεῦσαι καὶ 〈φονευτὰς〉 γενέσθαι προσεποιοῦντο θεοσεβείας λόγους ἀπαγγέλλειν καὶ τὰς θείας γραφὰς διερμηνεύειν καὶ δευτερώσεις μυθικὰς ποιεῖσθαι τῶν ἀναγνωσμάτων.

ἦν αὐτῶν 〈τὸ ἀργύριον ἀδόκιμον〉⌝, δηλαδὴ ὁ ‹Ἰουδαϊκὸς› λόγος ‹μυθικός› τις ὢν καὶ ‹γραώδης› καὶ διὰ τοῦτο ‹ἀπόβλητος›. ⌜καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ διδάσκαλοι αὐτῶν «καπηλεύοντες» τὴν διδασκαλίαν 〈κάπηλοι〉 προσφυῶς ὠνομάσθησαν 〈μιγνύντες τὸν οἶνον ὕδατι〉, λόγῳ ἐξυδαροῦντι τὸν ἄκρατον καὶ τὸν στρυφνὸν καὶ ἐπιστυπτικὸν τῶν θεοπνεύστων γραφῶν νοῦν διὰ τῆς μυθικῆς αὐτῶν καὶ ληρώδους δευτερώσεως.⌝ ⌜Καλούμενοι γὰρ ὑπὸ τοῦ σωτῆρος οὐχ ὑπήκουον,⌝ ἀλλὰ καὶ 〈κοινωνοὶ κλεπτῶν〉 ἐγίνοντο ⌜τῷ προδότῃ Ἰούδᾳ κλέπτοντι συνόντες καὶ κοινωνοῦντες αὐτῷ τῆς τοῦ διδασκάλου προδοσίας, οἱ δ᾽ αὐτοὶ δωροδόκοι τινὲς ὄντες τὴν ὀρθότητα τοῦ δικαίου δώροις ἐπίπρασκον,⌝ 〈ἐδίωκόν〉 τε 〈ἀνταπόδομα〉 τῷ μὴ βούλεσθαι παραδέχεσθαι τὸν ὑπὸ ὠφελείας αὐτῶν γινόμενον ἔλεγχον, ἀμοιβῇ δὲ κακῇ κεχρῆσθαι ἐθέλειν. διὸ κατὰ τὸν Σύμμαχον λέγονται 〈διώκειν ἀμοιβάς〉. πρὸς τούτοις ἅπασιν τὴν ἐπισκοπὴν πεπιστευμένοι τῶν ἐνδεῶν οὔτε 〈ὀρφανοῖς ἔκρινον〉 οὐδὲ 〈χήρας〉 ἀντιλαμβάνοντες. ταῦτα πάντα κατηγοροῦνται οἱ προλεχθέντες 〈φονευταί〉, δύναται δὲ καὶ ἐπὶ τοὺς προπάτορας αὐτῶν ἀναφέρεσθαι· ταῦτα λέγω δὲ ‹τοὺς πάλαι γενομένους τῶν τοῦ θεοῦ προφητῶν φονευτάς›.

Τὸ 〈κύριος σαβαὼθ〉 ἑρμηνεύεται 〈κύριος τῶν δυνάμεων ἢ κύριος στρατιῶν〉. ἀναφέρεται δ᾽ ὁ λόγος ἐπὶ τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν τὸν τοῦ θεοῦ μονογενῆ λόγον, ὃς ἐπὶ τοῦ παρόντος διὰ τὰς τῶν κατηγορηθέντων 〈φονευτῶν〉 πράξεις τὰ προκείμενα ἀπειλεῖ· 〈Οὐαὶ οἱ ἰσχύοντες Ἰσραὴλ〉 λέγων. τίνες δὲ ἦσαν οὗτοι, παρίστησι φάσκον τὸ Εὐαγγέλιον· «Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί»· πρὸς γὰρ τοὺς ἄρχοντας καὶ τοὺς δυνατοὺς τοῦ ἔθνους ταῦτ᾽ ἐλέγετο ὡς αἰτίους τῆς τῶν ὑπηκόων διαστροφῆς. 〈οὐαὶ〉 δὲ αὐτοῖς ἔσεσθαί φησιν ὁ 〈δεσπότης κύριος σαβαώθ〉, ἐπεὶ ὁ 〈θυμὸς〉 αὐτοῦ τε τῆς τιμωρητικῆς καὶ κολαστικῆς δυνάμεως οὕτως δηλουμένης 〈οὐ παύσεταί〉 φησιν οὐδὲ ἀνήσει, ἕως οὗ μετέλθῃ αὐτούς.

Φιλάνθρωπος δὲ ὢν ὁ λόγος καὶ ‹μὴ βουλόμενος τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ ὡς τὴν μετάνοιαν› ἐπαγγέλλεται τρόπον θεραπείας προσοίσειν τοῖς μὴ τοῦ θυμοῦ δεηθεῖσιν. τίς δὲ ἦν οὗτος, ἀλλ᾽ ἢ ἡ αὐτοῦ 〈χείρ〉, ἣν σωτήριον ὑπάρχουσαν καὶ ἰατικὴν ἑτέραν οὖσαν παρὰ τὸν 〈θυμὸν〉 αὐτοῦ 〈ἐπάξειν〉 φησὶ 〈καὶ πυρώσειν〉 ⌜ἐπὶ τῷ καθάραι καὶ διακρίναι τοὺς φαύλους ἀπὸ τῶν ἀστείων. διὸ κατὰ τὸν Σύμμαχον εἴρηται· 〈καὶ πυρώσω εἰς καθαρὸν τὴν σκωρίαν σου〉, κατὰ δὲ τὸν Θεοδοτίωνα· 〈καὶ πυρώσω εἰς καθαρὸν τὸ γιγαρτῶδές σου〉· ὥσπερ γὰρ οἱ καθαίροντες διὰ πυρὸς χαλκὸν ἢ σίδηρον, 〈τὴν σκωρίαν〉 ἀποβάλλουσιν, καὶ οἱ τοὺς βότρυας τῆς ἀμπέλου πιέζοντες ἐν ταῖς ληνοῖς 〈τὸ γιγαρτῶδες〉 καὶ τὰ περιττὰ τῶν ἐκπατηθέντων βοτρύων ἀπορρίπτουσιν, τὸν αὐτὸν τρόπον κἀγώ φησι 〈πυρώσω εἰς καθαρὸν τὸ γιγαρτῶδές σου〉.⌝ καὶ κατὰ τὸν 〈Ἀκύλαν〉 ὁμοίως εἴρηται· 〈καὶ πυρώσω εἰς καθαρὸν στέμφυλά σου〉. τίς δὲ ἦν ἡ 〈σκωρία〉 καὶ τί 〈τὸ〉 ἐν αὐτοῖς 〈γιγαρτῶδες〉, διασαφεῖ λευκώτερον ἐπιφέρων· 〈καὶ ἀφελῶ πάντας ἀνόμους ἀπὸ σοῦ καὶ πάντας ὑπερηφάνους〉.

ἐπειδὰν 〈δὲ τὴν ἐμαυτοῦ χεῖρα ἐπάγων〉 ἀφορίσω 〈τὴν σκωρίαν σου〉 καὶ 〈τὸ γιγαρτῶδές σου〉 τὸ τηνικαῦτά φησιν τοὺς περιλειφθέντας ἀπὸ τῶν προλεχθέντων ‹ὥσπερ χρυσὸν πυρὶ δεδοκιμασμένους›, 〈ἐπιστήσω κριτὰς〉 καὶ 〈συμβούλους〉 τοιούτους ἐσομένους ὁποῖοι ἦσαν οἱ κατὰ τοὺς παλαιοὺς γενόμενοι χρόνους, δι᾽ οὓς καὶ ἡ 〈πόλις〉 ὑπῆρχε τότε 〈πιστὴ〉 καὶ 〈πλήρης κρίσεως〉 καὶ 〈δικαιοσύνης〉. ἐπαγγέλλεται δὲ γενήσεσθαι τὸ εὑρεθησόμενον ἐν αὐταῖς «λεῖμμα κατ᾽ ἐκλογὴν χάριτος», δι᾽ ὧν κἀνταῦθα πάλιν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν τοὺς μαθητὰς σημαίνει ⌞τῇ μετὰ ταῦτα συστησομένῃ καινῇ πόλει, ἥν τινα καὶ ὄνομα 〈πόλιν δικαιοσύνης〉 ὀνομάζει καὶ 〈μητρόπολιν πιστὴν Σιών〉, οὕτω προσειπὼν τὸ σύστημα τοῦ θεοφιλοῦς πολιτεύματος. ὃ πάλαι μὲν συνεστὸς παρὰ Ἰουδαίοις διεπεπτώκει, νυνὶ δὲ καθ᾽ ὅλης τῆς οἰκουμένης διὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησίας ἐγήγερται ‹τεθεμελιωμένον ἐπὶ τὴν πέτραν›.

ταύτης δὲ τῆς καλῆς πόλεως οἱ προεστῶτες 〈κριταὶ〉 καὶ 〈σύμβουλοι ἀρχὴν〉 μὲν ἀπὸ τῶν ἀποστόλων καὶ μαθητῶν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν εἰλήφασιν, ἐκ δὲ τῆς ἐκείνων διαδοχῆς εἰσέτι καὶ νῦν ὥσπερ ἐκ σπέρματος ἀγαθῶν φύντες διαλάμπουσι πρόεδροι τῆς τοῦ θεοῦ ἐκκλησίας καθεστῶτες.⌟ Ὅτι δὲ περὶ ὀλίγων τοῦ Ἰουδαίων λαοῦ περιλειφθέντων ταῦτα θεσπίζεται, ἑξῆς ἡ προφητεία παρίστησι λέγουσα· 〈μετὰ γὰρ κρίματος σωθήσεται ἡ αἰχμαλωσία αὐτῆς καὶ μετὰ ἐλεημοσύνης〉, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτάς· 〈καὶ μετὰ δικαιοσύνης〉· εἰ γὰρ 〈μετὰ κρίματος σωθήσεσθαι〉 λέγεται ἡ 〈αἰχμαλωσία αὐτῆς〉, ⌜δηλονότι οἱ σωτηρίας ἄξιοι κριθέντες μόνοι τεύξονται τῆς ἐπαγγελίας. μάτην ἄρα φαντάζονται Ἰουδαίων παῖδες ἐπιστροφὴν τῆς διασπορᾶς τοῦ παντὸς ἔσεσθαι αὐτῶν ἔθνους,⌝ σαφῶς τοῦ λόγου οὐχὶ πάντας ἐπαγγελλομένου ἐπιστρέψειν, ἀλλὰ τοὺς ἀξίους κριθησομένους. ⌜〈αἰχμαλωσίας〉 δὲ ἐπιστροφὴν χρὴ νοεῖν τὴν ἀπὸ τῆς πλάνης ἐπὶ τὴν ἀληθῆ τοῦ θεοῦ γνῶσιν μεταβολὴν τῶν ψυχῶν,⌝ ⌞ἣν καὶ ὁ σωτὴρ παρίστη, ὁπηνίκα ἐν τῇ συναγωγῇ λαβὼν τὴν βίβλον τοῦ Ἠσαΐου, τήν τε περικοπὴν ἀναγνοὺς τὴν ἐξ αὐτοῦ προσώπου φήσασαν· «πνεῦμα κυρίου ἐπ᾽ ἐμέ, οὗ εἵνεκεν ἔχρισέ με, εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με». «

πτύξας τὴν βίβλον» εἶπεν· «σήμερον ἡ γραφὴ αὕτη πεπλήρωται ἐν τοῖς ὠσὶν ὑμῶν», διδάσκων ὡς αὐτὸς εἴη ὁ λυτρωτὴς τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν.⌟ ⌜Τίνες δὲ ἦσαν 〈οἱ ἐγκαταλιπόντες τὸν κύριον〉, ἐδίδαξεν ὁ λόγος διὰ τῶν ἔμπροσθεν εἰπών· «〈οὐαὶ ἔθνος ἁμαρτωλόν, λαὸς πλήρης ἁμαρτιῶν, σπέρμα πονηρόν, υἱοὶ ἄνομοι· ἐγκατελείπατε τὸν κύριον καὶ παρωργίσατε τὸν ἅγιον τοῦ Ἰσραήλ〉».⌝ τούτοις οὖν αὐτοῖς ὁ λόγος συντέλειαν ἀπειλεῖ καὶ παντελῆ ἐρημίαν καὶ συντριβήν, ὅτε καὶ εἰς συναίσθησιν ἐλθόντες 〈αἰσχυνθήσονται〉, ἐφ᾽ οἷς οἱ πατέρες αὐτῶν πάλαι πρότερον ἠσέβουν εἰδωλολατροῦντες. 〈αἰσχυνθέντες〉 δὲ παύσονται τῆς ὁμοίας ἐκείνοις πλάνης, διὸ ἐπιλέγεται· 〈ἀπὸ τῶν εἰδώλων αὐτῶν, ἃ αὐτοὶ ἠβούλοντο, καὶ ἐπὶ τοῖς κήποις, ἃ ἐπεθύμησαν〉. ⌞ἡ δὲ ἐπὶ τοῖς αἰσχροῖς αἰσχύνη ἐκ συναισθήσεως αὐτοῖς ἐγγενομένη τῆς ἀναισχύντου καὶ ἀναιδοῦς προαιρέσεως μεταβολὴν αὐτοῖς ἤμελλεν ἐμποιήσειν.⌟ καί ἐστιν ἔργῳ παραλαβεῖν τοῦ θεσπίσματος τὸ ἀποτέλεσμα· οὐκέτι γοῦν τὸ Ἰουδαίων ἔθνος εἰδωλολατρεῖ ὁμοίως τοῖς αὐτῶν πατράσιν, ἀλλ᾽ 〈ᾐσχύνθη〉 ἀληθῶς, ὁρῶντες τοὺς ἐκ πατέρων δαίμονας, λέγω δὲ τοὺς ἐξ ἐθνῶν διὰ τῆς Χριστοῦ διδασκαλίας ἐπὶ τὸν τῆς εὐσεβείας λόγον μεταβεβλημένους.

οὐκοῦν πεπλήρωται ἡ πρόρρησις φήσασα· 〈διότι αἰσχυνθήσονται ἀπὸ τῶν εἰδώλων αὐτῶν, ἃ αὐτοὶ ἠβούλοντο, καὶ ἐπῃσχύνθησαν ἐν τοῖς κήποις, ἃ ἐπεθύμησαν〉· ἐπὶ γὰρ τῶν κήπων τὸ πλεῖστον τὰ τῆς εἰδωλολατρίας οἱ πατέρες αὐτῶν συνετέλουν. ⌜Οἱ πάλαι ὄντες ‹ἀμπελὼν κυρίου σαβαὼθ›⌝ καὶ ‹ἐλαία εὔσκιος› καὶ «ἄμπελος εὐκληματοῦσα Ἰσραὴλ» τοσαύτην πείσεσθαι αὐτοὺς τὴν ἐπὶ τὰ χείρω τροπὴν διδάσκει ὡς 〈τερεβίνθῳ〉 παραβαλέσθαι καὶ οὐδὲ ἀνθούσῃ ταύτῃ, ἀλλὰ 〈ἀποβεβληκυίᾳ τὰ φύλλα〉. ὃ δὴ σημεῖον ἔσται τοῦ μηδαμῆ μηδαμῶς ὑγρᾶς νοτίδος μετέχειν μηδέ τινα ζωτικὴν ἐπάγεσθαι δύναμιν, πλῆθος δὲ μόνον φέρειν ψυχῶν ἀπεσκληκυιῶν καὶ διὰ τοῦτο καρποῖς 〈τερεβίνθου〉 σκληροτάτοις καὶ ξηροτάτοις παραβαλλομένῳ. τοιαῦτα δ᾽ ἂν ἴδοις τὰ ἐπὶ τοῦ παρόντος πλήθη τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους, διὸ εἴρηται· 〈ὡς τερέβινθος ἀποβεβληκυῖα τὰ φύλλα〉, κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· ὡς 〈τερέβινθος ἀπορρεύσασα τὰ φύλλα αὐτῆς〉. γεγόνασι δὲ 〈καὶ ὡς παράδεισος ὕδωρ μὴ ἔχων〉· ⌜εἰ γοῦν τις θεάσαιτο τὰς παρ᾽ αὐτοῖς τῶν θείων γραφῶν ἀπαγγελίας, νομικῶν τε καὶ προφητικῶν ἀναγνώσεις, βίβλους τε ἱστορικῶν καὶ στιχηρῶν λόγων, ὑμνῳδίας τε τρόπους καὶ ψαλμῳδίας, ὄψεται 〈παράδεισον〉 ἀληθῶς καὶ λειμῶνα παντοίων ἀγαθῶν.

εἰ δὲ ζητήσειεν παρ᾽ αὐτοῖς τὸν ἔμψυχον καὶ γόνιμον καὶ ζῶντα λόγον, οὗ ‹ὁ πίνων πηγὴν ἕξει 〈ὕδατος〉 ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον›, οὐκ ἂν εὕροι.⌝ διὸ θεσπίζονται 〈ὡς παράδεισος ὕδωρ μὴ ἔχων〉. 〈Τὴν ἰσχὺν αὐτῶν〉 φησιν 〈ἔσεσθαι ὡς καλάμην〉 ⌜οὐ σίτου οὐδέ τινος ἑτέρου τῶν ἀναγκαίων, ἀλλ᾽ ὡς 〈στιππύου καλάμην〉 διὰ τὸ ἀφῃρῆσθαι ἀπ᾽ αὐτῶν «〈ἰσχύοντα καὶ ἰσχύουσαν, ἰσχὺν ἄρτου καὶ ἰσχὺν ὕδατος, γίγαντα καὶ ἰσχύοντα〉».⌝ ⌞διὸ οὐδὲ δύνανται λέγειν τοῖς Χριστοῦ μαθηταῖς ὁμοίως· «πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ», καί· «τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ; θλῖψις ἢ στενοχωρία» καὶ τὰ ἑξῆς.⌟ ⌜οὕτω γὰρ γέγονεν αὐτῶν ἡ 〈ἰσχὺς ὡς καλάμη στιππύου〉, ὡς μὴ μόνον ἀπολέσαι τὴν ἐλευθερίαν, ἐν ᾗ πρότερον ἐκόμων αὐτονομίᾳ καὶ βασιλείᾳ οἰκείᾳ χρώμενοι, ἀλλὰ καὶ τοῖς τυχοῦσιν Ῥωμαίων στρατιωτικοῖς ἀνδράσιν δουλεύειν. 〈καὶ ἐργασίαι αὐτῶν ὡς σπινθῆρες〉 γεγόνασιν, ἐπειδήπερ αἱ πράξεις αὐτῶν αἴτιαι πυρὸς γίγνονται, ἅτε ‹οὐ χρυσὸν οὔτε ἄργυρον οὔτε λίθους τιμίους, ξύλα δὲ μόνον καὶ χόρτον καὶ καλάμην οἰκοδομούντων›.⌝ διὸ ἐπιλέγεται τούτοις ἅπασι· 〈καὶ κατακαυθήσονται ἄνομοι καὶ οἱ ἁμαρτωλοὶ ἅμα, καὶ οὐκ ἔσται ὁ σβέσων〉. ⌜ὁρᾷς ὅπως πυρπόλησιν καὶ ἐμπρησμὸν αὐτοῖς ἀπειλεῖ ὁ λόγος.

καὶ τοῦτο τέλος τῆς παρούσης κατ᾽ αὐτῶν προφητείας· ὃ δὴ καὶ πρὸς λέξιν ἀπέβη παραχρῆμα καὶ οὐκ εἰς μακρὸν μετὰ τὴν κατὰ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν τόλμαν πυρποληθείσης τῆς μητροπόλεως, τῶν τε ἐν αὐτῇ ἀσεβῶν ἐκ τῶν οἰκείων 〈σπινθήρων〉 ‹τὸ ἄσβεστον πῦρ› τὸ αἰώνιον καὶ ‹τὴν ἐκ θεοῦ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς ἑαυτοῖς ταμιευσαμένων›.⌝ Ἀκολούθως μετὰ τὴν κατηγορίαν τοῦ ἐκ περιτομῆς λαοῦ καὶ μετὰ τὴν κατ᾽ αὐτῶν ἐξενεχθεῖσαν ἀπόφασιν ἐπὶ τὴν τῶν ἐθνῶν κλῆσιν μεταβαίνει τὸ προφητικὸν πνεῦμα θεσπίζον τὴν ἐπὶ τὸν θεὸν ἐπιστροφὴν τῶν 〈ἐθνῶν〉. εἶθ᾽ ἑξῆς τούτοις καινοῦ 〈νόμου〉 καὶ 〈λόγου〉 μέμνηται καὶ 〈ὄρους〉 καινοῦ καὶ 〈οἴκου θεοῦ〉, ἐφ᾽ ἃ 〈ἥξειν〉 ποτὲ τὰ ἀλλόφυλά φησιν ἔθνη, τοὺς μὲν πατρῴους καταλιπόντα θεούς, τὸν δὲ θεὸν τῶν προφητῶν τὸν παρ᾽ αὐτοῖς 〈θεὸν Ἰακὼβ〉 χρηματίζοντα γνωσόμενα. σημεῖον δὲ ἐναργέστατον δίδωσιν τοῦ καιροῦ, καθ᾽ ὃν ἤμελλεν ταῦτα ἐπιτελεῖσθαι· τὸ δὲ σημεῖον εἰρήνην ἔσεσθαι τὸ τηνικαῦτα τῶν ἐθνῶν ἁπάντων εὐαγγελίζεται, ὡς μηκέτι τοπαρχίας εἶναι καὶ πολυαρχίας μηδὲ τὰ ἔθνη διαιρεῖσθαι στασιάζοντα πρὸς ἄλληλα μηδὲ τὰς καθ᾽ ἕκαστον ἔθνος πόλεις ἀλλήλαις 〈πολεμεῖν〉 καὶ μάχεσθαι, ὁμονοεῖν δὲ καὶ εἰρηνεύειν ἁπανταχοῦ πάντα ὡς μηκέτι κατὰ τὸ παλαιὸν τοὺς τὴν γῆν ἐργαζομένους ξίφων καὶ πολεμικῶν ὀργάνων πρόνοιαν ποιεῖσθαι, ὃ δὴ πρότερον ἔπραττον διὰ τὰς συνήθεις τῶν πλησιοχώρων ἐπαναστάσεις.

ἄντικρυς δὲ καὶ ταῦτα ἐπληροῦτο μετὰ τὴν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ παρουσίαν· οὐκ ἂν οὖν εὕροι τις ἐν τοῖς πρὸ τούτου χρόνοις τὴν αὐτὴν καιρῶν εὐσταθῆ καὶ εἰρηναίαν κατάστασιν, ὁποίαν ἐπὶ τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς μετὰ τοὺς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν χρόνους ὀφθαλμοῖς ὁρῶμεν, ἐπιμιξίας οὔσης τῶν ἐθνῶν καὶ εἰρήνης ἁπανταχοῦ κατ᾽ ἀγροὺς καὶ κατὰ πόλεις, ὡς τὸν καινὸν 〈νόμον〉 καὶ τὸν εὐαγγελικὸν 〈λόγον〉 ἀρξάμενον ἀπὸ τῆς τῶν Ἰουδαίων χώρας καὶ ἀπ᾽ αὐτῆς τῆς 〈Σιὼν〉 ἀκωλύτως ἐπελθεῖν τὴν οἰκουμένην καὶ σύμπαντα τὰ 〈ἔθνη〉 πληρῶσαι. εἰκότως οὖν ὥσπερ καινῆς ὑποθέσεως ἀπαρχόμενον τὸ προφητικὸν πνεῦμα διαστολῇ κέχρηται μετὰ τὴν πρώτην κατηγορίαν καὶ τὴν κατὰ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους ἀπόφασιν, ἐξ ἑτέρας τε ἀρχῆς ὥσπερ εὐαγγελίου ἀπερχόμενον εἰσάγει τὸν τοῦ θεοῦ 〈λόγον〉 γενόμενον πρὸς Ἠσαΐαν. οὗτος δὲ ἦν ἐκεῖνος, οὗ καὶ τὸ Εὐαγγέλιον μέμνηται φῆσαν· «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος»· ἔδει γὰρ κλήσεως ἐθνῶν θεσπιζομένης τὸν θεὸν λόγον προτάττεσθαι εὐαγγελιζόμενον τὰ προκείμενα τοῖς ἔθνεσιν.

Ἐπειδὴ κατὰ τὸν Σύμμαχον 〈ὑπὲρ τῆς Ἰουδαίας καὶ ὑπὲρ Ἰερουσαλὴμ〉 λέγεται ἡ προφητεία, εἴποι ἄν τις εἰκότως ὑπὲρ αὐτῶν εἶναι τὸν λόγον πρὸς μὲν τὴν λέξιν καὶ τὴν πρόχειρον θεωρίαν διὰ τὸ ἐν τῇ 〈Ἰουδαίᾳ〉 καὶ ἐν 〈Ἰερουσαλὴμ〉 τὴν σωτήριον καὶ εὐαγγελικὴν χάριν ἀπαρχῆς πεποιῆσθαι τοῦ κηρύγματος. περιῄει οὖν ὁ Χριστὸς τοῦ θεοῦ τὴν 〈Ἰουδαίαν〉 καὶ τὴν Γαλιλαίαν, συνεχῶς τε ἐπεδήμει τῇ 〈Ἰερουσαλὴμ〉 ‹κηρύσσων τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ›. ταῦτα μὲν οὖν πρὸς λέξιν καὶ πρὸς ἱστορίαν, πρὸς δὲ διάνοιαν καὶ τὴν 〈Ἰουδαίαν〉 καὶ τὴν 〈Ἰερουσαλὴμ〉 ἑτέρας εἶναι προσήκει νοεῖν παρὰ τὰς προκατηγορηθείσας, εἰ δὴ κατὰ τὸν Σύμμαχον 〈ὑπὲρ τῆς Ἰουδαίας καὶ ὑπὲρ Ἰερουσαλὴμ ὁ λόγος〉 ἦν τῷ προφήτῃ. εἰ μὲν γὰρ ἐπήγετο τῷ Ἰουδαίων ἔθνει χρηστοτέρα τις ἐπαγγελία, καλῶς ἂν εἶχεν τὴν χώραν αὐτῶν νομίζειν δηλοῦσθαι, νυνὶ δὲ κλῆσις μὲν ἐθνῶν συνῆπται, ἑξῆς δὲ ταύτῃ ἀποτεταμένῃ κατηγορίᾳ τοῦ Ἰουδαίων λαοῦ καὶ αὖθις ἀπειλῇ κατὰ τῆς 〈Ἰουδαίας〉 καὶ κατὰ 〈Ἰερουσαλήμ〉, μήποτ᾽ οὖν ὥσπερ καινὸν εἰσάγει 〈νόμον〉 παρὰ τὸν Μωσέως καὶ 〈λόγον〉 ἕτερον παρὰ τὸν παλαιόν, ἀλλὰ καὶ 〈ὄρος〉 καινὸν τὸ πάλαι μὲν ἀφανές, νυνὶ δὲ 〈ἐμφανὲς〉 γεγενημένον, 〈οἶκόν〉 τε 〈θεοῦ〉 τοῖς 〈ἔθνεσι〉 πᾶσιν ἐγνωσμένον, οὐχὶ δὲ καὶ Ἰουδαίοις οὐδὲ καὶ 〈Ἰουδαίας〉 χρὴ νοεῖν καὶ 〈Ἰερουσαλὴμ〉 ὁμοίας τὰς καὶ αὐτὰς τοῖς 〈ἔθνεσιν〉 ἐπηγγελμένας, ὑπὲρ ὧν ὁ παρών ἐστι λόγος.

τί δ᾽ ἂν εἴποι τις κατὰ διάνοιαν τὴν 〈Ἰουδαίαν〉 ἢ τὴν δηλουμένην διὰ τοῦ φάσκοντος λόγου· «γνωστὸς ἐν τῇ 〈Ἰουδαίᾳ〉 ὁ θεός». ἡ τοίνυν τοῦ θεοῦ τὴν γνῶσιν ἀνειληφυῖα ψυχὴ εἴη δ᾽ ἂν ἀληθῶς 〈Ἰουδαία〉, εἰ δὴ «γνωστὸς ἐν τῇ 〈Ἰουδαίᾳ〉 ὁ θεός», οὐκοῦν τὴν τῶν ἐθνῶν θεογνωσίαν 〈Ἰουδαίαν〉 ἀποκαλεῖ. ὁ δὲ 〈οἶκος τοῦ θεοῦ〉 ὁ ἐν ταύτῃ ὑποστὰς εἴη ἂν ἡ ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησία 〈οἶκος θεοῦ〉 χρηματίζουσα καὶ ‹τεθεμελιωμένη ἐπὶ τὴν› σωτήριον καὶ ἀρραγῆ ‹πέτραν› καὶ 〈τὸ ὄρος〉 δὲ τὸν θεοῦ 〈λόγον〉 εἰπών. οὐκ ἐκτὸς βάλλοις τῆς ἀληθείας τῷ προφήτῃ μαθητευόμενος 〈Δανιὴλ〉 τεθεαμένῳ ‹ἐξ 〈ὄρους〉 τμηθέντα λίθον ἄνευ χειρῶν›, δι᾽ ὧν ᾐνίττετο ‹λίθος› μὲν τὴν ἀνθρωπότητα τοῦ σωτῆρος, ‹ὄρος› δὲ τὸν θεὸν λόγον. ταῦτα δὲ ἔσεσθαι 〈ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις〉 θεσπίζει. 〈οἶκον〉 δὲ 〈τοῦ θεοῦ ἐπ᾽ ἄκρων τῶν ὀρέων〉 νοήσεις τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐπακούσας περὶ τῆς ἐκκλησίας αὐτοῦ εἰρηκότος· «οὐ δύναται πόλις κρυβῆναι ἐπάνω 〈ὄρους〉 κειμένη». 〈τὸ〉 δὲ 〈ὄρος τοῦ θεοῦ〉 κατὰ διαφόρους ἐξακούεται τρόπους· σωματικώτερον μὲν ὡς ἂν ὑπολάβοιεν Ἰουδαῖοι τὸ ἐπὶ τῆς Παλαιστίνης χώρας, κατὰ διάνοιαν δὲ ὁ ὑψηλὸς καὶ ἐπουράνιος τοῦ θεοῦ 〈λόγος〉 εὐαγγελικός, κατὰ τρίτον δὲ 〈λόγον〉 ὁ θεῖος Ἀπόστολος Σιὼν ‹ἐπουράνιον› εἶναι διδάσκει καὶ ‹τὴν ἄνω Ἰερουσαλήμ, ἥν τινα εἶναι μητέρα πάντων ἡμῶν›.

οὐκ ἦν δὲ ἄρα τοῖς παλαιοῖς ἀνθρώποις 〈ἐμφανὲς τὸ ὄρος〉 τοῦτο, πλὴν θεσπίζει τὸ θεῖον πνεῦμα 〈ἐμφανὲς〉 αὐτὸ γενήσεσθαι 〈πᾶσιν〉 τοῖς 〈ἔθνεσιν ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις〉, ὅτε Χριστὸς «εἰς ἀθέτησιν τῶν ἁμαρτιῶν πεφανέρωται». σπεύσουσιν οὖν 〈πάντα τὰ ἔθνη〉 ‹Ἑλληνικά τε καὶ βάρβαρα› ἀποστρεφόμενα μὲν τὴν πολύθεον πλάνην καὶ τὰ πάλαι νομιζόμενα δαίμοσιν ἢ θεοῖς ἀνακεῖσθαι σωματικὰ ὄρη, σπεύδοντα δὲ ἐπὶ τὸν ἐν τοῖς δηλουμένοις καταγγελλόμενα θεόν, διὸ ἀλλήλοις προσφωνοῦντά φασι· 〈Δεῦτε ἀναβῶμεν εἰς τὸ ὄρος τοῦ κυρίου καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ θεοῦ Ἰακώβ, καὶ ἀναγγελεῖ ἡμῖν τὴν ὁδὸν αὐτοῦ, καὶ πορευσόμεθα ἐν αὐτῇ〉. τούτοις οὖν τοῖς 〈ἔθνεσιν〉 ὁ λόγος ὑπισχνεῖται 〈τὸ ὄρος καὶ τὸν οἶκον τοῦ θεοῦ〉 τὰ ἐν οὐρανοῖς 〈ἐμφανῆ〉 καὶ γνώριμα πᾶσιν τοῖς μαθητευομένοις ποιήσειν.

Εἴη δ᾽ ἂν οὗτος ὁ Χριστοῦ 〈νόμος〉 εὐαγγελικὸς ὁ ἄνωθεν ὁρμηθεὶς 〈ἐκ Σιὼν〉 τῆς ‹ἐπουρανίου› καὶ ἐκ ταύτης δὲ τῆς ἐπὶ γῆς 〈Σιών〉, ἐν ᾗ ὁ ὑπ᾽ ἀνθρώπων θάνατος τοῦ σωτῆρος καὶ ἡ ἐκ νεκρῶν ἀνάστασις αὐτοῦ, τά τε τῆς καινῆς διαθήκης μυστήρια καὶ παραγγέλματα ἀρχὴν λαβόντα προῆλθον εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην. αὐτὸς δὴ οὗτος ὁ 〈νόμος〉 καὶ ὁ καινὸς τοῦ εὐαγγελικοῦ λόγου κηρυχθεὶς 〈πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν〉 ἐπαίδευσεν τοὺς ὑποδεξαμένους αὐτὸν τὰ περὶ 〈τοῦ ὄρους τοῦ θεοῦ〉 καὶ 〈τοῦ οἴκου〉, ἐδίδαξέν τε 〈τὰ ἔθνη〉 λέγων· 〈Δεῦτε καὶ ἀναβῶμεν εἰς τὸ ὄρος κυρίου καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ θεοῦ Ἰακώβ〉. ⌜ὁ αὐτὸς δὲ καὶ 〈διέκρινεν ἀνὰ μέσον τῶν ἐθνῶν〉 ἀφορίσας ἑαυτῷ τοὺς ἀξίους καὶ ἐκλεξάμενος τοὺς κλητοὺς ἀπὸ τῶν μὴ τοιούτων.⌝ ⌞οὕτως οὖν 〈ἀνὰ μέσον τῶν ἐθνῶν διακρίνας〉 ὁ εὐαγγελικὸς 〈λόγος〉 λαὸν πολὺν ἤλεγξεν ἤτοι τοὺς εἰς αὐτὸν πεπιστευκότας ἀπελέγξας τὴν ἐν αὐτοῖς προτέραν πλάνην ἢ τοὺς μὴ εἰς αὐτὸν πεπιστευκότας ἐλέγξας⌟ ⌜παρὰ τὴν αὐτῶν αἰτίαν ἀπολλυμένους. οἱ δὴ οὖν καταδεξάμενοι αὐτὸν πάσης πολεμικῆς προαιρέσεως ἀπαλλαγέντες, ἐν εἰρήνῃ λοιπὸν διάγουσιν βίον ἀτάραχον ἀναλαβόντες, ὡς μηκέθ᾽ ὑπὸ τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων πολεμεῖσθαι μηδ᾽ ὑποχειρίους εἶναι τῶν πάλαι κατακρατούντων αὐτῶν δαιμόνων.

οἷς καὶ ὁ σωτὴρ αὐτὸς τὴν ἑαυτοῦ προξενῶν ‹εἰρήνην› ἔφασκεν· «εἰρήνην ἀφίημι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν».⌝ καὶ πρὸς λέξιν δὲ ταῦτα τέλους ἠξιοῦτο μετὰ τὴν αὐτοῦ θεοφάνειαν καὶ μετὰ τὸν κηρυχθέντα τοῖς 〈ἔθνεσιν〉 εὐαγγελικὸν 〈νόμον〉 διαλαβούσης εἰρήνης βαθυτάτης τὰ 〈ἔθνη〉, ὃ δὴ καὶ σημαίνει τὸν Χριστὸν ἐδίδου ὁ λόγος φήσας 〈συγκόψειν τὰς μαχαίρας αὐτῶν εἰς ἄροτρα〉 καὶ 〈τὰς ζιβύνας αὐτῶν εἰς δρέπανα〉 ⌜καὶ μηκέτι διδάσκεσθαι τὰ πολεμικά, ἃ δὴ καὶ πρότερον ἦσαν ἀναγκαῖα καὶ ἐκ παίδων κατ᾽ ἀγροὺς καὶ κατὰ πόλεις ἠσκοῦντο διὰ τὸν ἀπὸ τῶν πλησιοχώρων πολεμίων φόβον.⌝ ⌜Ἀκολούθως ὁ προφήτης διεξελθὼν τὴν κλῆσιν τῶν ἐθνῶν καὶ τὴν χυθεῖσαν εἰς ἅπαντας ἀνθρώπους εἰρήνην τὴν εἰς τοὺς οἰκείους ἐνδείκνυται φιλοστοργίαν παρακαλῶν τὸν αὐτοῦ λαόν, καταδέξασθαι τὴν πᾶσιν τοῖς ἔθνεσιν δωρηθεῖσαν τοῦ Χριστοῦ χάριν. διό φησι· 〈Καὶ νῦν, ὁ οἶκος τοῦ Ἰακώβ, δεῦτε καὶ πορευθῶμεν τῷ φωτὶ κυρίου〉. καὶ θέα ὅπως εἰς παρόρμησιν καὶ προτροπὴν τοῦ λαοῦ καὶ αὐτὸν καταλέγει, παρακαλῶν 〈τοῦ φωτὸς κυρίου〉 μεταλαγχάνειν,⌝ ⌞〈φῶς κυρίου〉 ὀνομάζων τὸν 〈ἐκ Σιὼν〉 προελθόντα 〈νόμον〉 τῆς καινῆς διαθήκης καὶ τὸν σωτήριον καὶ εὐαγγελικὸν 〈λόγον〉.⌟ προκαλεῖται δὲ οὐ τὸν 〈Ἰακώβ〉, ἀλλὰ τὸν τούτου 〈οἶκον ἥκειν〉 ἐπὶ τὸ 〈φῶς〉 τῆς τοῦ 〈κυρίου〉 γνώσεως, ὡς ἂν ἐν σκότει τυγχάνοντας.

ὃ δὴ καὶ αὐτὸ παρίστη συνάπτων ἑξῆς καὶ λέγων· 〈ἀνῆκεν γὰρ τὸν λαὸν αὐτοῦ τὸν οἶκον τοῦ Ἰακώβ〉. σπεύσατε οὖν ὑμεῖς οἱ τοῦ 〈ἀνεθέντος οἴκου〉 καὶ 〈δεῦτε〉 ἅμα ἐμοί, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ἐγὼ ἅμα ὑμῖν ἕτοιμος τυγχάνω 〈τοῦ πορεύεσθαι〉 τῷ 〈φωτὶ κυρίου〉. καλεῖ δὲ 〈τὸν οἶκον Ἰακὼβ〉 τὸν Ἰουδαίων λαὸν ὡς οὐκ ὄντα 〈Ἰακὼβ〉 οὐδ᾽ ἄξιον χρηματίζειν τῷ τοῦ προπάτορος αὐτῶν ὀνόματι, αὐτὸ δὲ μόνον 〈οἴκῳ〉 ὄντι ὑποκένῳ καὶ σχολάζοντι. ⌜διὰ τί δὲ αὐτὸν 〈ἀνῆκεν〉 ὥσπερ ἀπολογούμενος ὑπὲρ τοῦ θεοῦ τὰς αἰτίας τίθησιν ἐπιφέρων· 〈ὅτι ἐνεπλήσθη ἡ χώρα αὐτῶν ὡς τὸ ἀπ᾽ ἀρχῆς κληδονισμῶν〉 καὶ τὰ ἑξῆς, δι᾽ ὧν παρίστησιν, ὅτι μὴ ἀλόγως αὐτοὺς 〈ἀνῆκεν⌝ τὸ φῶς τοῦ κυρίου〉 τὸ ἐπιλάμψαν πᾶσιν τοῖς ἔθνεσιν. ταῦτα μὲν οὖν κατὰ τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα ἑρμηνείαν, καθ᾽ οὓς τό· 〈ἀνῆκεν τὸν λαὸν αὐτοῦ〉 καὶ τὰ ἑπόμενα συνῆπται τῷ δευτέρῳ· 〈καὶ πορευθῶμεν τῷ φωτὶ κυρίου〉.

Παραινέσας ὁ προφήτης τῷ λαῷ καὶ εἰπών· 〈δεῦτε καὶ πορευθῶμεν τῷ φωτὶ κυρίου〉 μέχρι τούτου ἵσταται τὰ ἑξῆς ἐπιλεγόμενα οὐκέτι πρὸς τὸν λαὸν διεξερχόμενος, ἀλλ᾽ αὐτῷ λέγων τῷ κυρίῳ. ἀντὶ τοῦ· 〈ἀνῆκεν γὰρ τὸν λαὸν αὐτοῦ〉, ὁ Ἀκύλας 〈ὅτι εἴασας λαόν σου οἶκον Ἰακὼβ〉 ἐξέδωκεν, ὁ δὲ Σύμμαχος· 〈ἀπέρριψας〉. εἶθ᾽ ἑξῆς σημεῖα τοῦ 〈ἀνεῖσθαι τὸν λαὸν〉 παρίστησι λέγων, ὥσπερ τὸ παλαιὸν 〈ἀλλόφυλοί〉 τινες ‹Ἀμορραῖοι καὶ Εὐαῖοι καὶ Ἰεβουσαῖοι› τὰ πάνδεινα ἔπραττον οἰκοῦντες τὸν τόπον, καθ᾽ οὓς ‹κληδόνων καὶ μαντειῶν› καὶ πάσης εἰδωλολατρίας ἐπεπλήρωτο 〈αὐτῶν ἡ χώρα〉, οὗ ἡ 〈χώρα〉 τοῦ 〈οἴκου Ἰακὼβ ἀλλοφύλων〉 οἰκητόρων πληρωθήσεται 〈καὶ τέκνα ἀλλόφυλα γενήσεται αὐτοῖς καὶ ἐμπλησθήσεται ἡ χώρα〉 ⌜ἡ πάλαι τοῦ θεοῦ χρηματίζουσα στρατιωτικῶν ἀνδρῶν, οὓς αἰνίττεται διὰ τοῦ πλήθους τῶν ἵππων καὶ τῶν 〈ἁρμάτων〉.⌝ ἔτι δὲ 〈τὴν χώραν αὐτῶν〉 πληρωθήσεσθαί φησι τῶν περὶ 〈χρυσὸν καὶ ἄργυρον〉 ἀσχολούμενον, ἔτι πρὸς τούτοις 〈πλησθήσεσθαί〉 φησι 〈βδελυγμάτων τῶν ἔργων τῶν χειρῶν αὐτῶν〉· ⌜τίνων δὲ 〈αὐτῶν〉, ἀλλ᾽ ἢ τῶν 〈ἀλλοφύλων〉 οἰκητόρων, 〈οἳ καὶ προσεκύνησαν οἷς ἐποίησαν οἱ δάκτυλοι αὐτῶν〉; ταῦτα πάντα σημαντικὰ τυγχάνει 〈ἀλλοφύλων〉 ἐθνῶν καὶ εἰδωλολατρῶν μελλόντων οἰκεῖν αὐτὴν τὴν Ἰερουσαλὴμ καὶ τὴν Ἰουδαίαν 〈χώραν〉.

ἃ δὴ ἐπληροῦτο μετὰ τὴν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν παρουσίαν,⌝ ⌞καὶ μετὰ τὸν λόγον τὸν εὐαγγελικὸν ‹τὸν φωτίσαντα πάντα τὰ ἔθνη›. ἐπειδὴ μὴ ὑπήκουσαν τοῦ κεκληκότος αὐτοὺς προφήτου εἰρηκότος· 〈Δεῦτε καὶ πορευθῶμεν τῷ φωτὶ κυρίου〉,⌟ παραδοθέντων Ἰουδαίων τῇ Ῥωμαίων ἐξουσίᾳ, ἐφ᾽ οἷς ἀλγῶν τὴν ψυχὴν ὁ προφήτης ἀναφωνεῖ πρὸς αὐτὸν λέγων τὸν κύριον· 〈ἀνῆκες τὸν λαόν σου τὸν οἶκον τοῦ Ἰακώβ〉. εἶτα παρίστησι τεκμήρια, δι᾽ ὧν δείκνυται 〈ἀνεθεὶς ὁ λαὸς〉 καὶ ἐγκαταλειφθεὶς ὑπὸ τοῦ κυρίου ἐκτὸς τὴν χώραν αὐτῶν ἀλλογενέσιν ἔθνεσιν ἐκδεδόσθαι, ὧν τὰς ἀσεβείας καταριθμησάμενος λέγει πρὸς αὐτὸν πάλιν ἀναφωνῶν τὸν κύριον· 〈καὶ μὴ ἀφῇς αὐτοῖς〉· ἀντὶ γὰρ τοῦ· 〈καὶ οὐ μὴ ἀνήσω αὐτούς〉, ὁ μὲν Ἀκύλας 〈καὶ μὴ ἄρῃς αὐτοῖς〉 ἡρμήνευσεν, ὁ δὲ Σύμμαχος· 〈καὶ μὴ ἀφῇς αὐτοῖς〉. ὅπερ οὐκ ἂν ἔχοι λόγον περὶ Ἰουδαίων εἰρῆσθαι· οὐ γὰρ ἂν ὁ προφήτης κατηύξατο τοῦ ἰδίου λαοῦ, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν διάνοιαν. ταῦτα περὶ τῶν εἰρημένων τῶν τὴν Ἰερουσαλὴμ πολεμησάντων καὶ πληρωσάντων στρατιωτικῆς δυνάμεως καὶ πάσης εἰδωλολατρίας ἐπήγαγεν.

Ἡγοῦμαι καὶ τὰ προκείμενα πεπληρῶσθαι καθ᾽ ἕνα τε τρόπον ἐπὶ τῆς Ῥωμαίων κατὰ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους ἐφόδου, καθ᾽ ἣν δῃουμένης τῆς χώρας φεύγοντες 〈ἀπὸ προσώπου〉 τῶν πολεμίων 〈εἰς τὰς πέτρας〉 ἐν τοῖς 〈σπηλαίοις〉 ἀποκρύπτονται διὰ τὴν ἀπὸ τοῦ θεοῦ αὐτοῖς ἐπικειμένην ὀργήν. τότε δὲ καὶ 〈οἱ ὑπερήφανοι ἐταπεινοῦντο〉, ἀλλὰ καὶ οἱ ἐπὶ πλούτῳ γαυριῶντες πρότερον τότε μηθὲν ὄντες ἠλέγχοντο καταλαβούσης αὐτοὺς 〈τῆς τοῦ κυρίου ἡμέρας〉, λέγω δὲ τοῦ Χριστοῦ τῆς ἐκδικήσεως, ἐν ᾧ οὐ μόνον 〈τοὺς ὑπερηφάνους〉 καὶ ἐπηρμένους ἄνδρας ἡ 〈τοῦ κυρίου〉 μετήρχετο 〈ἡμέρα〉, ἀλλὰ καὶ τὰ τῆς χώρας κάλλη τῶν πολεμίων τὰ πάντα δῃούντων καὶ ἀφανιζόντων ὡς καὶ 〈πύργους〉 καταβαλεῖν καὶ 〈τείχη〉 καθαιρεῖν καὶ τὰ 〈ὑψηλὰ〉 πάντα συγκόπτειν. εἰ δὲ καὶ πραγματείαις ἐχρῶντο ταῖς διὰ θαλάσσης τινὲς καὶ τούτων τὰς ναῦς ἀπελάμβανον οἱ πολέμιοι, πανταχόθεν γοῦν τότε ἐταπείνουν καὶ διήρπαζον τὸ Ἰουδαίων ἔθνος, ἐπεὶ μὴ τῷ προφήτῃ παρακαλοῦντι καὶ λέγοντι· «δεῦτε καὶ πορευθῶμεν τῷ φωτὶ κυρίου», παρέσχον ἑαυτοὺς πειθηνίους.

προλέγει δὲ ταῦτα ὁ προφήτης μαρτυρόμενος ‹τὴν μέλλουσαν› αὐτοὺς καταλήψεσθαι ‹ὀργήν›, εἰ μὴ παραδέξοιντο ‹φῶς κυρίου›. ⌜κατὰ τὸ αὐτὸ δὲ θεσπίζει καθαίρεσιν ἔσεσθαι τῆς ἐν ἀνθρώποις εἰδωλολατρίας, 〈μόνον〉 δὲ παρὰ τοῖς πᾶσιν 〈ὑψοῦσθαι τὸν κύριον〉 παντὸς ὑψώματος ἐπαιρομένου κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ ταπεινουμένου.⌝ Ἡγοῦμαι τὸν προφήτην διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἀποδυσπετοῦντα ἐφ᾽ οἷς ἐθέσπισεν περὶ τῶν ἀλλοφύλων τῶν μελλόντων οἰκεῖν τὴν χώραν τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους, αὐτήν τε τὴν Ἰερουσαλὴμ κατέχειν καὶ ὡς ἐν εὐχῇ δεηθέντα τοῦ θεοῦ καὶ εἰρηκότος· «μὴ 〈ἀνῇς αὐτοῖς〉», ἀκολούθως κατηξιῶσθαι ‹τῆς τοῦ θεοῦ δικαιοκρισίας› δεικνύντος αὐτῷ τοῦ κυρίου ‹τὴν ἡμέραν τῆς ἐκδικήσεως› τῆς πάντας τοὺς ἀσεβεῖς μετελευσομένης, ἣν προθεωρήσας παραινεῖ ἐντεῦθεν ἤδη φυλάττεσθαι ‹τὴν μέλλουσαν› ἐπιέναι πᾶσιν τοῖς ἀσεβέσιν ‹ὀργήν›. διὸ ὡς πρὸς αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς μέλλοντας οἰκήσειν τὴν χώραν ἀποτεινόμενός φησιν 〈εἰσέρχεσθαι εἰς τὰς πέτρας καὶ κρύπτεσθαι εἰς τὴν γῆν ἀπὸ προσώπου τοῦ φόβου κυρίου καὶ ἀπὸ τῆς δόξης τῆς ἰσχύος αὐτοῦ, ὅταν ἀναστῇ θραῦσαι τὴν γῆν.

οἱ γὰρ ὀφθαλμοὶ κυρίου ὑψηλοί, ὁ δὲ ἄνθρωπος ταπεινός· καὶ ταπεινωθήσεται τὸ ὕψος τῶν ἀνθρώπων, καὶ ὑψωθήσεται κύριος μόνος ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ〉· ⌜ταῦτα γὰρ ἡγοῦμαι περὶ τῆς ἡμέρας τῆς κρίσεως λέγεσθαι, διὸ οὐ περὶ μόνον Ἰουδαίων ὁ λόγος τὰ παρόντα θεσπίζει, καθολικῶς δὲ περὶ πάντων τῶν τοιῶνδε ἀνθρώπων.⌝ ἐπιλέγει δ᾽ οὖν ἑξῆς· 〈ἡμέρα γὰρ κυρίου σαβαὼθ ἐπὶ πάντα ὑβριστὴν καὶ ὑπερήφανον καὶ ἐπὶ πάντα ὑψηλὸν καὶ μετέωρον, καὶ ταπεινωθήσονται〉· σαφῶς γὰρ διὰ τούτων καθολικὴν εἰσάγει κατὰ πάντων τῶν ἀσεβῶν κρίσιν. διόπερ οὔτε ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις οὔτε οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ τὸ 〈καὶ νῦν〉 εἰρήκασιν, ὅπερ ἐν τῇ παρ᾽ ἡμῖν ἀναγνώσει φέρεται, καθ᾽ ἣν εἴρηται· 〈καὶ νῦν εἰσέρχεσθε εἰς τὰς πέτρας καὶ κρύπτεσθε〉, ἐπεὶ μὴ περὶ τοῦ ἐνεστῶτος καιροῦ ταῦτα ἐθέσπισεν, περὶ δὲ τῆς καθολικῆς τοῦ θεοῦ κρίσεως.

Εἶτ᾽ ἐπειδὴ διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἐμνημόνευσεν τῶν ‹τὰ ἅρματα καὶ τοὺς ἵππους› κεκτημένων, ‹χρυσοῦ τε καὶ ἀργύρου› πλοῦτον καὶ θησαυροὺς συνηγηοχότων, ἀκολούθως τὴν κρίσιν αἰνίττεται διὰ τροπικῆς ἀλληγορίας 〈κέδρους Λιβάνου καὶ δένδρα βαλάνου καὶ ὄρη ὑψηλὰ καὶ βουνοὺς καὶ πύργους ὑψηλοὺς καὶ τείχη καὶ πλοῖα〉 ὀνομάζων, ⌜ὧν ἁπάντων ἀπώλειαν ἔσεσθαι προφητεύει ‹κατὰ τὴν προσδοκωμένην τοῦ κυρίου ἡμέραν›, ὧδέ πως αἰνιξάμενος ἐπικεκαλυμμένως ‹τοὺς κρατοῦντας τοῦ αἰῶνος τούτου⌝› ⌞καὶ τὰ ὕψη καὶ τὰ ἀξιώματα, ‹τάς τε ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας καὶ τοὺς ἐν τῷ βίῳ κοσμοκράτορας› ‹τοὺς τὸν θεὸν μὴ ἐπεγνωκότας›⌟ ταῦτα εὐξαμένῳ τῷ προφήτῃ καὶ φήσαντι· «μὴ 〈ἀνῇς αὐτοῖς〉» ἔδειξε τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον θεραπεῦον αὐτοῦ τῆς ψυχῆς τὴν ἐπὶ τοῖς οἰκείοις ἀλγηδόνα.

Εἶτ᾽ ἐπειδήπερ ἐμνημόνευσεν διὰ τῶν ἔμπροσθεν, ὅπως «ἐνεπλήσθη ἡ γῆ βδελυγμάτων τῶν ἔργων τῶν χειρῶν αὐτῶν, καὶ προσεκύνησαν οἷς ἐποίησαν οἱ δάκτυλοι αὐτῶν· καὶ ἔκυψεν ἄνθρωπος, καὶ ἐταπεινώθη ἀνήρ», ἀκολούθως διὰ τῶν μετὰ χεῖρας θεσπίζει λέγων· 〈καὶ τὰ χειροποίητα κατακρύψουσιν εἰσενέγκαντες εἰς τὰ σπήλαια καὶ εἰς τὰς σχισμὰς τῶν πετρῶν καὶ εἰς τὰς τρώγλας τῆς γῆς〉, καὶ πάλιν· 〈τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐκβαλεῖ ἄνθρωπος τὰ βδελύγματα αὐτοῦ τὰ ἀργυρᾶ καὶ τὰ χρυσᾶ, ἃ ἐποίησεν προσκυνεῖν αὐτοῖς〉· ⌜τηνικαῦτα γὰρ ἐπιστάσης τῆς τοῦ θεοῦ ἡμέρας τὰς 〈δόξας〉 αὐτῶν, ἃς εἶχον πρότερον ἐν τῇ ψυχῇ αὐτῶν περὶ τῆς πολυθέου πλάνης, 〈κατακρύψουσιν〉 ἐν ταῖς διερρωγυίαις αὐτῶν διανοίαις, ἀλλὰ καὶ 〈ἐκβαλοῦσιν〉 καὶ ἀπορρίψουσιν τοῦ ἑαυτῶν λογισμοῦ πᾶσαν τὴν ψευδῆ περὶ τῶν εἰδώλων ἑαυτῶν ὑπόληψιν.⌝ καὶ τοῦτο πράξουσιν 〈ἀπὸ προσώπου τοῦ φόβου κυρίου〉, πλὴν ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς πρώτης τοῦ σωτῆρος ἡμῶν παρουσίας ἐκ μέρους ταῦτα συντελεῖσθαι ἤρξατο μετὰ τὸν κηρυχθέντα πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν εὐαγγελικὸν λόγον. ἤδη γοῦν καθ᾽ ἡμᾶς ἐλήλεκται τῶν πάλαι νομιζομένων τοῖς ἔθνεσι θεῶν ἡ πλάνη τῷ μὴ καὶ ἑαυτοῖς δύνασθαι ἐπικουρεῖν.

διὸ πᾶς μὲν ἄνθρωπος εἰδωλολάτρης 〈τεταπείνωται, μόνος〉 δὲ ὁ τῶν ὅλων 〈ὕψωται κύριος〉, οἱ δὲ τὸ πρὶν ἐπὶ τοῖς εἰδώλοις ὡς ἐπὶ θεοῖς μέγα φρονοῦντες ἐλεγχθείσης αὐτῶν τῆς πλάνης καὶ τῆς πολυτελοῦς ὕλης τῶν παρ᾽ αὐτοῖς ξοάνων ἀφαιρουμένης τὰ ἄψυχα ξόανα κατὰ τὴν προφητείαν 〈κατακρύπτον〉 ὑπὸ 〈σπήλαια〉 διὰ τὸ τῆς ὕλης πολυτελὲς ὡς ἂν μὴ ληφθείη ὑπὸ τῶν βασιλικῶν ἀνδρῶν. ⌞καὶ ἐκ τούτων δὲ ἀναμφιλέκτως οἶμαι συνίστασθαι τὸ μετὰ τὴν σωτήριον παρουσίαν ταῦτα τέλους τετυχηκέναι. εἰδωλολατρούσης τῆς Ἰερουσαλὴμ μᾶλλον δὲ ἁπάσης πεπλανημένης τῆς Ἰουδαίας κατηχεῖτο τρόπον τινὰ τῆς Ἰουδαίας ὁ Βαβυλωνίων πόλεμος, οἳ πᾶσαν καταδῃώσαντες ἀπεκτείνασι μὲν τοὺς κατειλημμένους, γύναιά τε καὶ παῖδας ἀπεκόμισαν εἰς τὴν ἑαυτῶν γῆν. πλὴν τῆς ἐφόδου προαπηγγελμένης καὶ μελλούσης ἔσεσθαι, τοσοῦτον τοῖς Ἰουδαίοις γέγονε δεῖμα καὶ ἀγωνίας εἰς τοῦτο πεπτώκασιν, ὡς ἐν 〈σπηλαίοις〉 καὶ ταῖς τῶν ὀρῶν ῥωγμαῖς 〈κατακρύπτεσθαι〉 καὶ τόπους ἀβάτους καταλαμβάνειν ἁπάσης αὐτῶν ἀτονούσης χειρὸς τὴν τῶν ἐπιόντων ἀντίστασιν.⌟ Τὸ δέ· 〈παύσασθε ὑμῖν ἀπὸ τοῦ ἀνθρώπου, ᾧ ἡ ἀναπνοὴ ἐν μυκτῆρι αὐτοῦ· ὅτι ἐν τίνι ἐλογίσθη αὐτός〉; κατὰ προσθήκην φέρεται. ἔοικεν δὲ παραινεῖν ὁ λόγος μὴ προσέχειν ἐκείνοις μηδὲ ‹εἰς ἀνθρώπους ἐλπίζειν› θνητοὺς τὴν πᾶσαν ζωὴν 〈ἐν τοῖς μυκτῆρσιν〉 κεκτημένους.

Τὰ μὲν προλεχθέντα περὶ ‹τῆς ἡμέρας τῆς ἐκδικήσεως› εἴρηται, τὰ δὲ προκείμενα ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς περιαίρεσιν ἀπειλεῖ τῶν ἐν τῷ προτέρῳ λαῷ τοῦ θεοῦ χαρισμάτων, ἅ φησιν ἀρθήσεσθαι ἀπ᾽ αὐτῶν, ⌜οὔτε διὰ εἰδωλολατρίας οὔτε διά τινας ἑτέρας πράξεις, διὰ δὲ μίαν βουλὴν ἄθεον⌝ ⌞ἀληθῶς καὶ ἀσεβῆ καὶ πονηρὰν τὴν κατὰ τοῦ κυρίου. θέα γοῦν ὅπως μετὰ πάσας τὰς κατ᾽ αὐτῶν ἀπειλὰς ἐπάγει λέγων· «τὴν δὲ ἁμαρτίαν αὐτῶν ὡς Σοδόμων ἀνήγγειλαν καὶ ἐνεφάνισαν. οὐαὶ τῇ ψυχῇ αὐτῶν, ὅτι βεβούλευνται βουλὴν πονηρὰν καθ᾽ ἑαυτῶν⌟ εἰπόντες· Δήσωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν»· τὸ γὰρ αἴτιον τῶν ἀπειλουμένων ἁπάντων τοῦτο ἦν. καὶ ἐκ τούτων δὲ ἀναμφιλέκτως οἶμαι συνίστασθαι τὸ μετὰ τὴν σωτήριον παρουσίαν ταῦτα τέλους τετυχηκέναι.

διὸ 〈ἀφελεῖ〉 φησι 〈κύριος ἀπὸ Ἰερουσαλὴμ καὶ ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας ⌜ἰσχύοντα καὶ ἰσχύουσαν〉, ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν 〈ἔρεισμα καὶ ἐρεισμόν〉, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· 〈στήριγμα καὶ στηριγμόν〉. ⌜ὅπερ νοήσεις τὸν ἀποστολικὸν λόγον, ὃς τοὺς βίῳ τῷ κατὰ θεὸν ἐμπρέποντας ‹στύλους καὶ ἑδραίωμα› ὠνόμασε·⌝ ⌜πάντως γάρ που καὶ παρὰ τῷ προτέρῳ λαῷ ἦσάν τινες ὥσπερ ‹ἑδραιώματα› καὶ 〈στηρίγματα〉 τοῦ παντὸς αὐτῶν ἔθνους, οὓς ἀρθήσεσθαι ἀπ᾽ αὐτῶν ὁ λόγος ἀπειλεῖ,⌝ ἔπειτα οὐκ 〈ἄρτον〉 οὐδὲ 〈ὕδωρ〉, ἀλλὰ 〈ἰσχὺν ἄρτου καὶ ἰσχὺν ὕδατος〉. ⌞καὶ τοῦτο δὲ νοήσεις ἀπὸ ἑτέρου προφήτου φήσαντος· «ἰδοὺ ἡμέραι ἔρχονται, λέγει κύριος, καὶ ἀποστελῶ λιμὸν ἐπὶ τὴν γῆν, οὐ λιμὸν 〈ἄρτου〉 οὐδὲ δίψαν 〈ὕδατος〉, ἀλλὰ λιμὸν τοῦ ἀκοῦσαι λόγον κυρίου». ἔστιν οὖν ψυχῆς 〈ἄρτος〉 θρεπτικός τις λόγος καὶ ποτὸν ὡσαύτως λογικόν, ὧν εἰ καὶ νομίζουσιν Ἰουδαῖοι μετειληφέναι ἐν τῷ τὰς θείας μετέρχεσθαι γραφὰς ⌞καὶ περὶ τὰς ἐκμαθήσεις καὶ ἐπαγγελίας αὐτῶν φιλοκαλεῖν,⌟ ⌜ἀλλά γε τὴν ἰσχὺν τῶν θρεπτικῶν λόγων καὶ τὸ θρεπτικὸν τῆς ζωοποιοῦ πηγῆς οὐκ ἂν εὕροις παρ᾽ αὐτοῖς.⌝ καὶ 〈γίγαντα〉 δὲ 〈καὶ ἰσχύοντα καὶ ἄνθρωπον στοχαστὴν ἀφαιρεθήσεσθαι〉 αὐτῶν ἀπειλεῖ· 〈γίγαντα〉 οὔτε ἡ Ἑβραϊκὴ φωνὴ οὔτε οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ ὠνόμασαν.

ἀντὶ δὲ τούτου ὁ μὲν Ἀκύλας 〈δυνατόν〉, ὁ δὲ Σύμμαχος 〈ἀνδρεῖον〉, ὁ δὲ Θεοδοτίων 〈δυνάστην〉 ἐκδέδωκαν. 〈καὶ δυνάστην〉 οὖν 〈καὶ δυνατὸν〉 καὶ ἔτι πρὸς τούτοις 〈καὶ ἄνδρα πολεμιστὴν καὶ δικαστήν〉, ἀνθ᾽ οὗ οἱ λοιποὶ πεποιήκασι 〈κριτήν〉, καὶ ἐπὶ πᾶσιν 〈προφήτην καὶ στοχαστὴν περιαιρεθήσεσθαι〉 ἀπειλεῖ. ⌜καὶ ἐκ τούτων δὲ οἶμαι ἀναμφιλέκτως συνίστασθαι τὸ μετὰ τὴν σωτήριον παρουσίαν ταῦτα τέλους τετυχηκέναι·⌝ εἰ γοῦν τις θελήσειεν βιασάμενος κατὰ τοὺς χρόνους Ἠσαΐου τοῦ προφήτου ἢ κατὰ τοὺς τῆς Βαβυλωνίων πολιορκίας ταῦτα φάναι γεγονέναι, ψευδῆ δοξάζων ἐλεγχθήσεται· συνῆσαν γὰρ αὐτοῖς τότε πλεῖστοι προφῆται ἐν αὐτῇ τῇ Ἰερουσαλὴμ πρὸ τῆς πολιορκίας καὶ κατὰ τὴν πολιορκίαν, ἐπ᾽ αὐτῆς τε τῆς Βαβυλωνίας καὶ μετὰ τὴν ἐνθένδε ἐπάνοδον ἦσαν δὲ καὶ 〈δικασταὶ〉 παρ᾽ αὐτοῖς οἱ κρίνοντες τὸν λαόν. ἐν αὐτῇ γοῦν τῇ Βαβυλῶνι Δανιὴλ ἔκρινεν ‹τοὺς πρεσβυτέρους›, καὶ μετὰ τὴν ἐπάνοδον Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ἰωσεδὲκ καὶ Ζοροβάβελ ὁ τοῦ Σαλαθιὴλ καὶ καθηγήσαντο τοῦ λαοῦ καὶ ἔτι τοῖς χρόνοις μεταγενέστεροι Ἔσδρας καὶ Νεεμίας καὶ πρεσβύτεροι δὲ συνέσει καὶ σοφίᾳ τετιμημένοι ἐκόσμουν τὸ ἔθνος αὐτῶν. τότε εὑρήσεις καὶ 〈πολεμιστὰς〉 διαφανεῖς παρ᾽ αὐτοῖς γενομένους κατὰ τοὺς χρόνους τῶν Μακκαβαίων, ἐν οἷς πάντως ἦσαν 〈καὶ πεντηκόνταρχοι〉 ἐν τῇ στρατιωτικῇ τάξει.

εἰκός τε δὲ 〈καὶ θαυμαστοὺς συμβούλους〉 παρ᾽ αὐτοῖς γεγονέναι 〈σοφούς〉 τε λόγων καὶ 〈ἀρχιτέκτονας〉. ἦσαν δὲ καὶ 〈συνετοὶ ἀκροαταὶ〉 παρ᾽ αὐτοῖς, οἳ τοὺς τῶν προφητῶν λόγους ἐνέκρινον, τοὺς τῶν ψευδοπροφητῶν ἀποδοκιμάζοντες καὶ τοῦτο πράττοντες πνεύματι κριτικῷ. τὸ μὲν οὖν παλαιὸν ταῦτα πάντα παρὰ τῷ Ἰουδαίων ἔθνει ἤκμαζεν, ⌜ἀθρόως δὲ ἐξέλιπε καὶ ‹ἀφῃρέθη› κατὰ τὴν προφητείαν «ἀπὸ τῆς Ἰερουσαλὴμ καὶ ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας», ὁμοῦ τὰ πάντα οὐκ ἄλλοτε ἢ κατὰ τὴν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐπιβουλὴν αὐτῶν.⌝ Ἐκπεσόντες δὲ τῶν προλεχθέντων πάντων οἱ ὑπὸ τῆς προφητείας κατηγορούμενοι ⌜〈ἐμπαίκταις〉 κυρίοις καὶ 〈νεανίσκοις ἄρχουσι〉 παρεδόθησαν.

τὸ δ᾽ αἴτιον τούτων ἁπάντων ὁ λόγος διδάξει αὖθις οὐκ εἰδωλολατρίαν αὐτῶν κατηγόρων, ἀλλὰ 〈ὅτι ἐβουλεύσαντο βουλὴν πονηρὰν καθ᾽ ἑαυτῶν εἰπόντες Δήσομεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν,⌝ καὶ〉 ὅτι 〈αἱ γλῶσσαι αὐτῶν μετὰ ἀνομίας τὰ πρὸς κύριον ἠπείθουν〉, ἀνθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος· 〈αἱ γλῶσσαι αὐτῶν καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα αὐτῶν πρὸς κύριον πρὸς τὸ παραπικραίνειν〉, ὁ δὲ Ἀκύλας· 〈ὅτι γλῶσσα αὐτῶν καὶ ἐπιτηδεύματα αὐτῶν πρὸς κύριον προσερίζοντες〉, ὁρᾷς τὸ αἴτιον διὸ 〈ἀφῃρέθη〉 αὐτῶν τὰ προλεχθέντα. ⌜καὶ γὰρ τὰς ἑαυτῶν ἠκόνησαν 〈γλώττας〉 κατὰ τοῦ κυρίου, ὁπηνίκα τὰς ἀσεβεῖς ἠφίεσαν φωνὰς λέγοντες· «αἶρε αἶρε αὐτόν», «τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ᾽ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν»· τότε γὰρ ἀληθῶς ἡ 〈γλῶσσα αὐτῶν καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα κατὰ τοῦ κυρίου〉 γέγονεν 〈εἰς〉 τὸ 〈παραπικράναι〉 αὐτόν⌝. διὸ ἑξῆς διασαφῶν τὴν διάνοιαν ἐπιλέγει· 〈τὴν δὲ ἀνομίαν αὐτῶν ὡς Σοδόμων ἀνήγγειλαν καὶ ἐνεφάνισαν. οὐαὶ τῇ ψυχῇ αὐτῶν, ὅτι βεβούλευνται βουλὴν πονηρὰν καθ᾽ ἑαυτῶν εἰπόντες Δήσομεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστι〉.

καὶ τοῦτ᾽ ἦν ἄρα τὸ αἴτιον τοῦ περιαιρεῖσθαι τὰ πάλαι διαλάμποντα τοῦ θεοῦ χαρίσματα. ⌜τίς δὲ ὁρῶν τοὺς παρὰ Ἰουδαίοις ὀνομαζομένους πατριάρχας, 〈νεανίσκους〉 ἀληθῶς, οὐ τὴν τοῦ σώματος ἡλικίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰς ψυχὰς ἀτελεῖς καὶ ἐνδεεῖς φρενῶν, τούς τε λοιποὺς αὐτῶν διδασκάλους οὐκ ἂν εἴποι 〈ἐμπαίκτας〉 εἶναι, καὶ οὓς ἡ προφητεία ἐδήλου;⌝ ἀλλὰ 〈καὶ ὁ λαὸς συμπέπτωκεν, ἄνθρωπος πρὸς ἄνθρωπον καὶ ἄνθρωπος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ· προσκόψει δὲ τὸ παιδίον πρὸς τὸν πρεσβύτερον καὶ ὁ ἄτιμος πρὸς τὸν ἔντιμον〉. ⌜μηδεμιᾶς τάξεως οὔσης μηδὲ λόγου θεοῦ ἐν αὐτοῖς πολιτευομένου εἰς τοσαύτην δὲ πενίαν καὶ φρενῶν ἔνδειαν ἐλάσειν αὐτούς φησιν, ὡς μηδὲ 〈ἱματίου〉 μηδὲ 〈ἄρτου〉 εὐπορεῖν· 〈ἱματίου〉 μὲν εὐσχήμονος καὶ κοσμίου λόγου τοῦ καλύπτοντος αὐτῶν τῆς ψυχῆς τὴν ἀσχημοσύνην, 〈ἄρτου〉 δὲ τοῦ τῆς διανοίας θρεπτικοῦ λόγου.⌝ διό φησιν· 〈ἐπιλήψεται ἄνθρωπος τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ ἢ τοῦ οἰκείου τοῦ πατρὸς λέγων Ἱμάτιον ἔχεις, ἀρχηγὸς ἡμῶν γενοῦ, καὶ τὸ βρῶμα τὸ ἐμὸν ὑπὸ σὲ ἔστω. καὶ ἀποκριθεὶς ἐρεῖ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ Οὐκ ἔσομαί σου ἀρχηγός· οὐ γὰρ ἔστιν ἐν τῷ οἴκῳ μου ἄρτος οὐδὲ ἱμάτιον〉. ⌜εἶτα τὴν ἐρημίαν τῆς χώρας καὶ τὴν παντελῆ τῆς Ἰερουσαλὴμ ἀπόπτωσιν σημαίνει ἐπιφέρων ἑξῆς· 〈ἀνεῖται Ἰερουσαλήμ,⌝ καὶ ἡ Ἰουδαία συμπέπτωκεν〉.

ἡ δ᾽ αἰτία προλέλεκται· ⌜διὰ γὰρ 〈τὰς γλώσσας αὐτῶν〉, δι᾽ ὧν 〈παρεπίκραναν〉 τὸν θεὸν καὶ 〈ὅτι ἐβουλεύσαντο βουλὴν πονηρὰν〉 τὴν κατὰ τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς, μᾶλλον ἢ κατὰ τοῦ βουλευσαμένου γενομένην ταῦτα πεπόνθασιν.⌝ διὸ 〈τὰ γενήματα τῶν ἔργων αὐτῶν φάγονται〉 καὶ 〈οὐαὶ〉 γέγονεν 〈τῷ ἀνόμῳ〉 λαῷ, ἐπειδὴ 〈κατὰ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ πονηρὰ〉 ὄντα 〈συμβήσεται αὐτῷ〉· ⌜«ὁποῖα γάρ τις ἂν σπείρῃ, τοιαῦτα καὶ θερίσει».⌝ 〈Οἱ πράκτορες ὑμῶν καλαμῶνται ὑμᾶς〉. τῶν κατά τι πλημμελούντων οἱ μὲν πταίουσιν ἐν γνώσει νικώμενοι ὑπὸ τῆς κακίας, κεντούμενοι δὲ καὶ τιτρωσκόμενοι τὸ συνειδὸς ἐφ᾽ οἷς πράττουσιν, οἱ δ᾽ ἐν ἀγνοίᾳ τυγχάνοντες τρόπον βοσκημάτων φέρονται. τρίτοι δέ εἰσιν τῶν προλεχθέντων χείρους, οἱ πρὸς τῇ ἑαυτῶν ἀπωλείᾳ καὶ ἑτέρους διὰ ἀπάτης τοῖς ὁμοίοις ὑποβάλλοντες ἀτοπήμασιν. ὁ τοίνυν τοῦ θεοῦ λόγος πολλοὺς ὁρῶν παρὰ Ἰουδαίοις κατὰ πλάνην πταίοντας ἀφορίζει μὲν τῶν ἔμπροσθεν κατηγορηθέντων, παρακελεύεται δ᾽ αὐτοῖς διὰ τῶν προκειμένων, οἷα Χριστὸς καὶ φιλάνθρωπος καὶ λαὸν αὐτοῦ ὀνομάζει προτρεπτικῶς ἰδιοποιούμενος καὶ ἕλκων ἐπὶ τὴν ἑαυτοῦ γνῶσιν. πᾶς τοίνυν ἄνθρωπος αὐτοῦ τυγχάνει κἂν ἁμαρτάνῃ· ἐπάγεται τοίνυν πρὸς ἑαυτὸν συγγνώμην νέμων τοῖς κατὰ ἄγνοιαν πλημμελοῦσιν, διό φησι· 〈λαός μου〉.

εἶτ᾽ ἐλέγχει τοὺς αἰτίους αὐτοῖς γινομένους τῆς εἰς αὐτὸν ἀπιστίας, οὓς διὰ τῶν ἔμπροσθεν ‹ἐμπαίκτας› ὠνόμασεν.

διό φησι· 〈λαός μου, οἱ πράκτορες ὑμῶν καλαμῶνται ὑμᾶς〉· ⌜βουλόμενοι γὰρ τὰ παρὰ τοῦ θεοῦ κέρδη συνάγειν οἱ ἄρχοντες τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους δι᾽ ἀπαρχῶν καὶ δεκατῶν καὶ τῶν ἄλλων αὐτοῖς ὡς ἄρχουσι καὶ διδασκάλοις προσφερομένων, οὐκ ἐπέτρεπον τὴν εἰς τὸν Χριστὸν γνῶσιν αὐτοὺς ἀναλαβεῖν.⌝ ὃ δὴ παρίστησιν λέγων· 〈οἱ πράκτορες ὑμῶν καλαμῶνται ὑμᾶς, καὶ οἱ ἀπαιτοῦντες κυριεύσουσιν ὑμῶν〉. ⌜τίνα δὲ 〈ἀπαιτοῦντες〉 ἢ τὰ προλεχθέντα κέρδη, ὧν ἕνεκα οὐδὲ τοὺς ἁμαρτάνοντας ἤλεγχον, πάντας δὲ πρὸς κολακείαν ὁμιλοῦντες 〈ἐμακάριζον〉 αὐτούς;⌝ διὸ καὶ τούτους ἀπελέγχει φάσκων· 〈λαός μου, οἱ μακαρίζοντες ὑμᾶς πλανῶσιν ὑμᾶς καὶ τὴν τρίβον τῶν ποδῶν ὑμῶν ταράσσουσιν〉· ⌜ἀποτρέποντες γὰρ τῆς εὐθείας ὁδοῦ τῆς ἀγούσης ἐπὶ τὸν σωτήριον λόγον, διέστρεφον αὐτῶν τὰ τῆς ψυχῆς βήματα.⌝ ⌞τῶν δὲ ἀπατωμένων ἐπὶ τῷ μακαρισμῷ καὶ ἡ 〈τρίβος τῶν ποδῶν συνταράσσεται〉· διότι ἡ μὲν θλῖψις ἐπὶ ταπείνωσιν προσκαλεῖται, ὁ δὲ μακαρισμὸς φυσίωσιν ἐμποιεῖ.⌟ Ἀκολούθως οὖν τοῖς τοιάδε δρῶσιν ἑξῆς ἐπιλέγει· 〈ἀλλὰ νῦν καταστήσεται εἰς κρίσιν κύριος〉, καὶ πάλιν· 〈αὐτὸς κύριος εἰς κρίσιν ἥξει μετὰ τῶν πρεσβυτέρων τοῦ λαοῦ καὶ μετὰ τῶν ἀρχόντων αὐτοῦ. ⌞πρεσβύτεροι〉 οὖν καὶ 〈ἄρχοντες〉 οἱ μὴ διὰ τῆς ὑγιαινούσης διδασκαλίας καὶ τῶν κατὰ τὸν ἴδιον βίον ἀγαθῶν ὑποδειγμάτων τὸν ἀμπελῶνα γεωργοῦντες ταῦτα ἐγκληθησόμεθα.⌟ ⌜εἶθ᾽ ὡς παραστὰς τῷ τοῦ κυρίου βήματι καταμέμφεται καὶ εἰς πρόσωπον αὐτοὺς ἀπελέγχει⌝ λέγων· 〈Ὑμεῖς δὲ τί ἐνεπυρίσατε τὸν ἀμπελῶνά μου καὶ ἡ ἁρπαγὴ τοῦ πτωχοῦ ἐν τοῖς οἴκοις ὑμῶν;

τί ὑμεῖς ἀδικεῖτε τὸν λαόν μου καὶ τὸ πρόσωπον τῶν πτωχῶν καταισχύνετε〉; ⌞ἐὰν τὰ εἰς λόγον τῆς ἀναπαύσεως τῶν πενήτων διδόμενα ἐν 〈τοῖς οἴκοις〉 ἔχωμεν ἀποστεροῦντες τοὺς ἐνδεεῖς. ἔθος τοῖς ἀδικοῦσι καὶ ἀποστεροῦσιν, ἐπειδὰν ἐγκαλῶνται παρὰ τῶν ἠδικημένων, ὕβρεσι καὶ λοιδορίαις καταισχύνειν αὐτοὺς ἐξευτελίζοντες καὶ πληγὰς ἀπειλοῦντες. τοῦτο οὖν φησι τὴν ὑμῖν προσήκουσαν ἐκ τῆς ἀδικίας αἰσχύνην ταύτην ἐκ τῆς τυραννίδος ὑμῶν τοῖς 〈πτωχοῖς〉 περιτρέπετε.⌟ ⌜〈λαὸν〉 δὲ αὐτοῦ καὶ νῦν ἀποκαλεῖ καὶ 〈ἀμπελῶνα〉 αὐτοῦ 〈ἐμπεπυρισμένον〉 τοὺς κατὰ συναρπαγὴν καὶ διαστροφὴν τῶν διδασκάλων ἠπατημένους, οὓς ἀνακαλούμενος καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἐπιστρέφων ἀποτρέπει τῆς τῶν προλεχθέντων διαστρόφου διδασκαλίας. σφόδρα δὲ ἀκολούθως τὴν πρώτην τοῦ σωτῆρος παρουσίαν θεσπίσας καὶ τὴν 〈τῶν ἀρχόντων〉 τοῦ λαοῦ διαστροφήν, τὰ περὶ τῆς δευτέρας ἀφίξεως αὐτοῦ παραδίδωσιν λέγων· 〈αὐτὸς κύριος εἰς κρίσιν ἥξει μετὰ τῶν πρεσβυτέρων τοῦ λαοῦ καὶ μετὰ τῶν〉 ἀρχόντων αὐτοῦ.⌝ Ἀντὶ τῶν 〈κοσύμβων〉 ὁ Ἀκύλας 〈τελαμῶνας〉 ἡρμήνευσεν καὶ ἀντὶ τοῦ· 〈τοὺς μηνίσκους〉, ὁ Σύμμαχος· 〈μανιάκας, τὸ κάθεμα〉 ὁ Ἀκύλας· 〈κροκυφάντους〉, ὁ Σύμμαχος· 〈τὰ χαλαστά〉, καὶ πάλιν 〈τοὺς χλιδῶνας〉 ὁ Σύμμαχος· 〈τὰ ἐνκομβώματα〉.

ἐπειδὴ περὶ ἀνδρῶν ἔδοξεν ἡ προφητεία διὰ τῶν ἔμπροσθεν πάντα εἰρηκέναι, εἰκὸς δὲ ἦν τὰς γυναῖκας μηδὲν πρὸς αὐτὰς λελέχθαι νομίζειν ἀναγκαίως καὶ τὴν κατ᾽ αὐτῶν ἀπειλὴν τίθησιν, τὴν παλαιὰν αὐτῶν κατάστασιν ὑπογράφων ὡς ‹ἐντρυφῶσαι καὶ κατασπαταλῶσαι› ἐν πλούτῳ· καὶ πολλῇ περιουσίᾳ θεοῦ μνήμην οὐδεμίαν ἐποιοῦντο, διὸ καὶ ‹γυμνώσειν› αὐτὰς ἐκείνων ἐν οἷς ἐτρύφων ἀπειλεῖ.

Ἀντὶ δὲ τῆς προτέρας τρυφῆς τὴν ἐπὶ τὰ χείρω μεταβολὴν αὐταῖς σημαίνει, δι᾽ ὧν ἐπιλέγει· 〈ἔσται ἀντὶ ὀσμῆς ἡδείας κονιορτός, καὶ ἀντὶ ζώνης σχοινίῳ ζώσῃ καὶ ἀντὶ τοῦ κόσμου τῆς κεφαλῆς φαλάκρωμα ἕξεις διὰ τὰ ἔργα σου καὶ ἀντὶ τοῦ χιτῶνος τοῦ μεσοπορφύρου περιζώσῃ σάκκον〉. ⌜δύναται δὲ ταῦτα μὴ περὶ μόνων γυναικῶν λέγεσθαι, ἀλλὰ καὶ περὶ ψυχῶν χαύνων καὶ τεθηλυμένων.⌝ εἰκὸς δ᾽ ἦν καὶ ταῦτα μετὰ τὴν εἰς τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν ἀντιλογίαν τῷ ἐκ περιτομῆς ἐπιτελεῖσθαι λαῷ· πλούτῳ γὰρ περιρρεόμενοι οἱ τὴν 〈Σιὼν〉 ἔτι τότε οἰκοῦντες, αἵ τε τούτων 〈θυγατέρες〉 ‹κατεσπατάλων› ἀναισθήτως ἔχουσαι τῶν περιεχόντων αὐτὰς κακῶν.

Εἰκότως οὖν καὶ τὰς κατ᾽ αὐτῶν ἀπειλὰς πεποίηται ἡ προφητεία τῇ τῶν πολεμίων 〈μαχαίρᾳ〉 παραδοθήσεσθαι αὐτὰς εἰπὼν καὶ τὴν Ῥωμαίων ἔφοδον αἰνιξάμενος διὰ τοῦ φάναι· 〈καὶ ὁ υἱός σου ὁ κάλλιστος, ὃν ἀγαπᾷς, μαχαίρᾳ πεσεῖται, καὶ οἱ ἰσχύοντες ὑμῶν μαχαίρᾳ πεσοῦνται〉. ἀνθ᾽ ὧν ὁ Σύμμαχος τοῦτον ἐξέδωκεν τὸν τρόπον· 〈ἀντὶ δὲ κάλλους οἱ καλοὶ τοῦ ἀριθμοῦ σου μαχαίρᾳ πεσοῦνται καὶ οἱ δυνατοί σου ἐν πολέμῳ〉, ὅτε καὶ 〈κενωθήσεται〉 καὶ 〈πενθήσει〉 ἡ πόλις. πρὸς αὐτὴν γοῦν εἴρηται κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα τό· 〈καὶ καταλειφθήσῃ μόνη καὶ εἰς τὴν γῆν ἐδαφισθήσῃ〉.

Τῆς ἐσχάτης ἐρημίας τοῦ τόπου διὰ τούτων σημαινομένης τούτοις δ᾽ ἑξῆς ὡς ἐκλελοιπότων ἀνδρῶν καὶ μηκέτ᾽ ὄντων διὰ τὸ ἀνῃρῆσθαι 〈μαχαίρᾳ ἑπτά〉 φησιν 〈γυναῖκας ἐπιλήψεσθαι ἑνὸς ἀνδρὸς〉 δεομένας ὥστε χρηματίσαι αὐταῖς οὐδὲν πλέον ⌜μηδὲ γὰρ ἐνδεεῖσθαι αὐταῖς, εἰ μὴ τὸ αὐτοῦ 〈ὄνομα〉 καὶ δοκεῖν αὐτῶν προεστάναι, ὡς ἂν μὴ εἶεν ἔρημοι καὶ ἐπονείδιστοι τῷ μηδένα ἔχειν τὸν προεστῶτα. διὸ ὥσπερ σπάνιόν τινα εὑροῦσαι τοῦτον τῶν πάντων ἀπολωλότων φασὶν πρὸς αὐτόν· 〈πλὴν τὸ ὄνομα τὸ σὸν κεκλήσθω ἐφ᾽ ἡμᾶς, ἄφελε τὸν ὀνειδισμὸν ἡμῶν〉.⌝ ταῦτα μὲν ἡ τῆς λέξεως διάνοια, ἕτεροι δὲ τὸν ἄνθρωπον τὸν πρῶτον ἔφασαν εἶναι τὸν σωτῆρα, 〈ἑπτὰ〉 δὲ 〈γυναῖκας〉 τὰς ἑπτὰ δυνάμεις τοῦ ἁγίου πνεύματος, αἳ περὶ τὸν πρῶτον γεγόνασιν ἄνθρωπον διὰ τὸ μηδένα εὑρίσκειν ἕτερον τὸν οἷόν τε αὐτὰς χωρεῖν, εἶναι δὲ ταύτας ‹πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως, βουλῆς καὶ ἰσχύος, γνώσεως καὶ εὐσεβείας› καὶ ἐπὶ πᾶσιν ‹πνεῦμα φόβου θεοῦ›. 〈Τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐπιλάμψει ὁ θεός〉. ὑφ᾽ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν χρόνον καὶ τὰ πρῶτα ἔσεσθαι καὶ τὰ προκείμενα διδάσκει, ἀλλ᾽ ἐκεῖνα μὲν ἦν σκυθρωπά, τὰ δὲ παρόντα χρηστότερα. πῶς οὖν οἷόν τε ἦν καὶ τὰ τῆς χρηστῆς ἐπαγγελίας, ὑφ᾽ ἕνα χρόνον εἰς τοὺς αὐτοὺς ἀποπληροῦσθαι;

τὸ γὰρ 〈ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ〉 τοῦ αὐτοῦ Χριστοῦ τυγχάνει σημαντικόν, ἐν ᾧ καὶ τὰ προλεχθέντα γενήσεται, 〈ἐπιλάμψει ὁ θεὸς ἐν βουλῇ μετὰ δόξης ἐπὶ τῆς γῆς〉. ἀνθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος πεποίηκεν· 〈ἔσται ἀνατολὴ κύριος εἰς δύναμιν καὶ δόξαν τῆς γῆς καὶ ὑπεροχή〉. ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἑξῆς ἐπῆγεν τῷ παντὶ λαῷ τὰς χρηστὰς ἐπαγγελίας ἔδοξεν ἐναντιώματα περιέχειν ὁ λόγος, νυνὶ δὲ οὐ παντὶ τῷ ἔθνει, ἀλλὰ μόνῳ τῷ ἐξ αὐτοῦ 〈καταλειφθέντι〉 ἐπάγγελται· 〈ἐπιλάμψει ὁ θεὸς ἐν βουλῇ μετὰ δόξης ἐπὶ τῆς γῆς τοῦ ἀνυψῶσαι καὶ δοξάσαι τὸ καταλειφθὲν ἐν Ἰερουσαλήμ, καὶ ἔσται τὸ ὑπολειφθὲν ἐν Ἰερουσαλὴμ ἅγιοι κληθήσονται〉. οὗτοι δὲ ἦσαν αὐτοί, οἳ διὰ τῆς προτέρας προφητείας δεδηλωμένοι διὰ τοῦ ‹σπέρματος› τοῦ 〈καταλειφθέντος〉, περὶ οὗ ἐλέγετο· «καὶ εἰ μὴ κύριος σαβαὼθ 〈ἐγκατέλιπεν〉 ἡμῖν σπέρμα, ὡς Σόδομα ἂν ἐγενήθημεν καὶ ὡς Γόμορρα ἂν ὡμοιώθημεν». δι᾽ ὧν παρίστη τοὺς ἀπὸ Ἰουδαίων εἰς τὸν Χριστὸν πεπιστευκότας, ἐν οἷς ὑπῆρχον οἱ ἀπόστολοι οἱ τὰ λογικὰ καὶ ἐπουράνια σπέρματα εἰς πάντα κατασπείροντες τὰ ἔθνη.

περὶ τούτων τοιγαροῦν καὶ ἡ παροῦσα προφητεία τὰ προκείμενα θεσπίζει λέγουσα· 〈ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ〉, δηλαδὴ ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἀποβολῆς ἐκείνων, 〈ἐπιλάμψει ὁ θεὸς ἐν βουλῇ μετὰ δόξης ἐπὶ τῆς γῆς τοῦ ὑψῶσαι καὶ δοξάσαι τὸ καταλειφθὲν τοῦ Ἰσραήλ〉, οἱ 〈ἅγιοι κληθέντες〉 καὶ 〈ἐγγραφέντες εἰς ζωὴν ἐν Ἰερουσαλήμ〉. ⌜καὶ ἔστιν γε καὶ ἔργῳ παραλαβεῖν ὅπως οἱ πρῶτοι οἱ ἐκ τοῦ Ἰσραὴλ εἰς τὸν Χριστὸν πεπιστευκότες ἀπόστολοι καὶ μαθηταὶ καὶ εὐαγγελισταὶ τοῦ σωτῆρος 〈ἐδοξάσθησαν〉 καὶ 〈ὑψώθησαν〉, ὡς πανταχοῦ γῆς καὶ καθ᾽ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἐπιφανεῖς αὐτοὺς γενέσθαι,⌝ ⌞εἰσέτι τε καὶ νῦν παρὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν, «Ἕλλησί τε καὶ βαρβάροις», 〈δοξάζεσθαι〉 αὐτῶν καὶ τοὔνομα καὶ τὴν διδασκαλίαν.

μόνοι οὗτοι 〈ἅγιοι κληθήσονται〉 οἱ καταξιωθέντες 〈γραφῆναι εἰς〉 τὴν αἰώνιον 〈ζωὴν〉 ‹τῆς ἐπουρανίου 〈Ἰερουσαλήμ〉›· τούτοις παράθες τοῦ σωτῆρος ἡμῶν τὴν πρὸς τοὺς ἀποστόλους φωνήν, δι᾽ ἧς εἴρηται· «χαίρετε δὲ ὅτι τὰ ὀνόματα ὑμῶν ἐγγέγραπται ἐν τοῖς οὐρανοῖς».⌟ Πῶς δὲ ἄξιοι τούτων ἔσονται, διασαφεῖ ἑξῆς λέγων τό· 〈ἐκπλυνεῖ κύριος τὸν ῥύπον τῶν υἱῶν καὶ τῶν θυγατέρων Σιὼν καὶ τὸ αἷμα ἐκκαθαριεῖ ἐκ μέσου αὐτῶν ἐν πνεύματι κρίσεως〉, ⌜σαφῶς ‹τὸ λουτρὸν τῆς παλιγγενεσίας› δηλῶν⌝, ⌞ὃ καὶ διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἐδήλου λέγων· «〈λούσασθε, καθαροὶ γένεσθε〉», καὶ νῦν ἐπαγγέλλεται.⌟ 〈ἐν πνεύματι δὲ καύσεως〉 τοῦ «ἐν πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρὶ» οὐδὲν ἂν διαφέροι. 〈ῥύπον〉 δὲ ψυχῶν φησιν, ὃν ἐρυπάνθησαν μολυνθεῖσαι ἀπὸ 〈τοῦ αἵματος〉, οὗ καὶ διὰ τῶν ἔμπροσθεν ὁ λόγος ἐμνημόνευσεν εἰπών· «αἱ γὰρ χεῖρες ὑμῶν αἵματος πλήρεις».

ὃ δὴ καὶ 〈αἷμα〉 Ἰερουσαλὴμ ἐπὶ τοῦ παρόντος ὀνομάζει φήσας· 〈ἐκπλυνεῖ κύριος τὸν ῥύπον τῶν υἱῶν καὶ τῶν θυγατέρων Σιὼν καὶ τὸ αἷμα ἐκκαθαριεῖ〉. ⌞ποίαις δὲ 〈θυγατράσι Σιὼν〉 〈ἢ〉 ταῖς ἀρτίως διὰ τῆς ἔμπροσθεν περικοπῆς κατηγορηθείσαις ἐν τῷ λέγεσθαι· «Ἀνθ᾽ ὧν ὑψώθησαν αἱ θυγατέρες Σιὼν καὶ ἐπορεύθησαν ὑψηλῷ τραχήλῳ» καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα.⌟ ⌜λέγει δὲ ταῦτα περὶ τῶν κεκοινωνηκότων μὲν τῇ κατὰ τοῦ σωτῆρος μιαιφονίᾳ, μικρὸν δὲ ὕστερον μεταβαλόντων καὶ γνωρισάντων αὐτοῦ τὸ εὐαγγέλιον,⌝ ὁποῖος ἦν ὁ Παῦλος ‹λυμαινόμενος μὲν πρότερον τὴν ἐκκλησίαν τοῦ θεοῦ›, «συνευδοκῶν τε τῇ ἀναιρέσει» Στεφάνου, πάντως δέ που καὶ τῷ αἵματι τοῦ σωτῆρος, μεταβαλὼν δὲ ὕστερον καὶ ‹βαπτισθεὶς› 〈ἐν πνεύματι δὲ κρίσεως〉.

λέγονται πάντες οὗτοι οἱ Παύλῳ παραπλησίως 〈ἐκπλυνόμενοι καθαρισθήσεσθαι〉· «μετὰ γὰρ κρίματος» ‹σωθήσεσθαι› ἤμελλον «καὶ μετὰ δικαιοσύνης», ἀλλὰ καὶ 〈ἐν πνεύματι καύσεως〉. ⌞θέα δὲ εἰ μὴ σφόδρα σύμφωνός ἐστιν ὁ παρὼν λόγος τῇ εὐαγγελικῇ μαρτυρίᾳ περὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν, ἣ ἐδίδασκε λέγουσα· «αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί»· τὸ γὰρ 〈ἐν πνεύματι κρίσεως καὶ πνεύματι καύσεως〉 τοῦ «ἐν πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί» οὐδὲν διαφέρει.⌟ ⌜οἱ γὰρ πυρωτικοὶ λόγοι καθαπτόμενοι αὐτῶν κάθαρσιν αὐτοῖς ἐνεποίουν τῶν ἁμαρτημάτων.⌝ ⌞καὶ ὁ σωτὴρ ὁμοίως ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ‹βαπτίσειν› λέγεται οὐχ ὕδατι ἀλλ᾽ «ἐν πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί»· τοῦτο γὰρ ἐδίδαξεν ὁ Ἰωάννης περὶ μὲν ἑαυτοῦ εἰπών· «〈ἐγὼ μὲν ὑμᾶς βαπτίζω ἐν ὕδατι〉», περὶ δὲ τοῦ σωτῆρος· «〈αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί〉».⌟ Τούτοις ἐπιλέγει· 〈καὶ ἥξει, καὶ ἔσται πᾶς τόπος ἐν Σιὼν καὶ πάντα τὰ περικύκλῳ αὐτῆς σκιάσει νεφέλη ἡμέρας〉· τίς δὲ 〈ἥξει〉, προφήτης ἕτερος παραστήσει εἰπών· «〈ἥξει〉 ἐκ Σιὼν ὁ ῥυόμενος», καὶ ὁ φήσας· «ἔτι μικρὸν ὅσον, ὁ ἐρχόμενος 〈ἥξει〉 καὶ οὐ χρονιεῖ», ἐλθών τε τὰ ἐπιλεγόμενα πληρώσει. ἀντὶ δὲ τοῦ· 〈ἥξει〉, τὸ Ἑβραϊκὸν καὶ οἱ λοιποὶ πάντες ἑρμηνευταὶ 〈καὶ κτίσει κύριος πάντα τόπον ὄρους Σιὼν〉 εἰρήκασιν, ‹καινὴν 〈κτίσιν〉› τὴν τῆς ἐκκλησίας τοῦ θεοῦ τῆς εἰς πάντα τόπον τεθεμελιωμένην δηλοῦντες.

καὶ νῦν δὲ 〈ὄρος Σιὼν〉 ὁ εὐαγγελικὸς ὠνόμασται λόγος, ἐφ᾽ ὃν ‹ἡ 〈καινὴ〉› κατεσκευάσθη ‹〈κτίσις〉›, οὐχ ὑπὸ ἀνθρώπου τινὸς ἀλλ᾽ ὑπ᾽ αὐτοῦ τοῦ κυρίου τοῦ καὶ φήσαντος· «ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν ἐκκλησίαν», ἧς 〈τὰ περικύκλῳ〉 φησὶ 〈σκιάσειν νεφέλην καὶ ὡς πυρὸς φωτὸς καιομένου νυκτός· πάσῃ τῇ δόξῃ σκεπασθήσεται〉.

νοήσομεν δὲ τοῦτο ἐπὶ τὴν παρὰ Μωσεῖ ἀναδραμόντες ἱστορίαν, ἐν ᾗ λέλεκται ‹ἡμέρας μὲν ἐν στύλῳ 〈νεφέλης〉 προπορεύεσθαι αὐτῶν› τὸν Χριστόν, ‹〈νυκτὸς〉 δὲ ἐν στύλῳ 〈πυρὸς〉› ὥστε φαίνειν αὐτοῖς· τοιουτότροπον γὰρ καὶ περὶ τὴν ἐκκλησίαν τοῦ θεοῦ ἔσεσθαι ὁ παρὼν θεσπίζει προφήτης, 〈ἡμέρᾳ〉 μὲν εἰπὼν 〈νεφέλην ἐπισκιάσειν〉 αὐτῇ, ἵνα μὴ καίοιτο ὑπὸ φλογμοῦ, 〈νυκτὸς〉 δὲ 〈φῶς〉 καὶ 〈πυρὸς φέγγος〉, ἵνα μὴ σκοτίζοιτο, ὁμοῦ δὲ πᾶσαν ταύτην 〈σκιάσειν〉 τὴν 〈δόξαν〉 τοῦ θεοῦ φησιν, ὡς μηδὲν αὐτὴν καταβλάπτεσθαι μηθ᾽ ὑπὸ 〈καύματος〉 ἡμερινοῦ μηθ᾽ ὑπὸ 〈σκληρότητος〉 ἡμερινῶν 〈ὑετῶν〉, δι᾽ ὧν ὁ λόγος διδάσκει θεοῦ δεξιὰν 〈ἐπισκιάσειν〉 τὴν ἐκκλησίαν αὐτοῦ, διὰ παντὸς πρὸς τὸ μηδὲν αὐτὴν καταβλάπτεσθαι μήτε ἐν ταῖς εὐπραγίαις καὶ εἰρηνικαῖς καταστάσεσιν μήτε ἐν τοῖς τῶν διωγμῶν καιροῖς, μένειν τε αὐτὴν εἰς ἀεὶ ἄπτωτον καὶ ἀδιάτρεπτον καὶ 〈σκιαζομένην〉 ὑπὸ τῆς 〈δόξης〉 τοῦ θεοῦ, ὡς μήτε 〈ἐν ἡμέρᾳ〉 καὶ ἐν 〈καύματι〉 φλέγεσθαι μήτ᾽ 〈ἀπὸ σκληρότητός〉 τε 〈καὶ ὑετῶν〉 τε καὶ χειμερινῶν ἀνέμων ἀδικεῖσθαι. διὸ λέλεκται· 〈πάσῃ τῇ δόξῃ σκεπασθήσεται· καὶ ἔσται εἰς σκιὰν ἀπὸ καύματος καὶ ἐν σκέπῃ καὶ ἐν ἀποκρύφῳ ἀπὸ σκληρότητος καὶ ὑετοῦ〉.

Ἔτι τὸ προφητικὸν πνεῦμα τοῖς προλεχθεῖσιν ἐπισυνάπτει καὶ αὐτὰ †ειπ αὐτῆς μέρος τυγχάνει ‹τῆς ὁράσεως›, «ἣν εἶδεν Ἠσαΐας υἱὸς Ἀμὼς κατὰ τῆς Ἰουδαίας καὶ κατὰ τῆς Ἰερουσαλήμ». διεξέρχεται δὲ τὰ προκείμενα ἐκ προσώπου τοῦ ἁγίου πνεύματος φάσκον τό· 〈Ἄισω δὴ τῷ ἠγαπημένῳ ᾆσμα τοῦ ἀγαπητοῦ μου〉. ἀντὶ δὲ τοῦ· 〈τῷ ἀμπελῶνί μου〉, ἡ Ἑβραϊκὴ λέξις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ 〈τῷ ἀμπελῶνι αὐτοῦ〉 ἐκδεκώκασι· 〈τῷ γὰρ ἠγαπημένῳ〉 φησὶν 〈ᾄσω ᾆσμα〉 οὐκ ἐμὸν οὐδ᾽ ὑπ᾽ ἐμοῦ πεποιημένον, ἀλλ᾽ ὑπ᾽ αὐτοῦ 〈τοῦ ἀγαπητοῦ ᾄσαντος τῷ ἀμπελῶνι αὐτοῦ ᾆσμα〉 θρήνου καὶ κλαυθμοῦ 〈ἔμπλεων〉.

ὅθεν ὁ Ἀκύλας τοῦτον ἡρμήνευσε τὸν τρόπον· 〈ᾄσω δὴ τῷ προσφιλεῖ μου ᾠδὴν πατραδέλφου μου τῷ ἀμπελῶνι αὐτοῦ〉, ὁ δὲ Σύμμαχος· 〈ᾄσω δὴ τῷ ἀγαπητῷ μου ᾆσμα τοῦ ἀγαπητοῦ μου εἰς τὸν ἀμπελῶνα αὐτοῦ, καὶ ὁ Θεοδοτίων· 〈ᾄσω δὴ τῷ ἀγαπητῷ μου ᾆσμα τοῦ ἀγαπητοῦ μου τῷ ἀμπελῶνι αὐτοῦ〉· οὐ γὰρ ἐμόν φησιν, ἀλλὰ 〈τοῦ ἀγαπητοῦ μου〉 τυγχάνει 〈τὸ ᾆσμα〉· αὐτὸς γὰρ συνέθηκεν αὐτὸ 〈ἐπὶ τῷ ἀμπελῶνι αὐτοῦ ἢ εἰς τὸν ἀμπελῶνα αὐτοῦ〉 ᾠδὴν θρήνου πεποιηκώς. 〈ἠγαπημένος〉 δὲ ἦν καὶ 〈ἀγαπητός, ἠγαπημένος〉 μὲν τῷ θεῷ καὶ πατρὶ αὐτοῦ, 〈ἀγαπητὸς〉 δὲ τοῦ ἁγίου πνεύματος· τοῦτο γὰρ παρίστησιν τὸ προφητικὸν πνεῦμα φῆσαν· 〈Ἄισω δὴ τῷ ἠγαπημένῳ ᾆσμα τοῦ ἀγαπητοῦ μου τῷ ἀμπελῶνί μου〉. ⌜διὰ δὲ τῆς ᾠδῆς τὰς 〈εἰς τὸν ἀμπελῶνα〉 εὐεργεσίας αὐτοῦ ἀπαριθμεῖται καὶ 〈τοῦ ἀμπελῶνος〉 τὴν μοχθηρίαν ἐλέγχει, θεσπίζει τε κατὰ τὸ αὐτὸ τὰ μέλλοντα αὐτῷ συμβήσεσθαι.⌝ οὗτος τοιγαροῦν ὁ 〈ἀγαπητὸς〉 τοῦ θεοῦ τὸν πρῶτον λαὸν τὸν ἐκ περιτομῆς κλῆρον καὶ μερίδα κτησάμενος ἀποθρηνεῖ τὴν ἀπώλειαν αὐτοῦ δι᾽ ὑπερβολὴν φιλανθρωπίας· φησὶ γάρ· 〈ἀμπελὼν ἐγενήθη τῷ ἠγαπημένῳ ἐν κέρατι ἐν τόπῳ πίονι〉, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· 〈ἐν κέρατι ἐν τόπῳ ἐλαιῶνι〉, ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν· 〈ἐν κέρατι υἱῷ ἐλαίου〉.

φασὶ δὲ τὴν Ἰουδαίαν χώραν οὕτω δηλοῦσθαι διὰ τὸ 〈πίονα εἶναι〉 καὶ λιπαρωτάτην, ⌜λέγεσθαι δὲ 〈ἐν κέρατι〉 διὰ τὸ συστῆναι βασιλικὴν μητρόπολιν ἐν αὐτῇ τῇ Ἰερουσαλήμ· εἴωθεν γὰρ ἡ γραφὴ 〈κέρατα〉 τὰς βασιλείας ὀνομάζειν.⌝ 〈Φραγμὸν〉 δὲ 〈περιέθηκε〉 τῷ ἀμπελῶνι, ⌜δηλαδὴ τῷ παντὶ λαῷ, πάντως που ἀγγέλοις αὐτὸν περιφράξας, 〈ἐχαράκωσε〉 δὲ αὐτὸν προφήταις καὶ ἁγίοις ἀνδράσιν ὑποστηρίσας, ἀλλὰ καὶ 〈κατεφύτευσεν〉 αὐτὸν 〈ἄμπελον σωρήκ〉. τίς δὲ ἦν αὕτη ἢ πάντως που ἡ θεόπνευστος γραφὴ καὶ ὁ τῆς θεοσεβείας λόγος ὁ τῷ παντὶ παραδοθεὶς ἔθνει;⌝ ὁ μὲν 〈γὰρ ἀμπελὼν κυρίου οἶκος τοῦ Ἰσραὴλ〉 εἶναι λέλεκται καθ᾽ ἕτερον τρόπον, 〈ἄμπελος〉 καὶ αὐτὸς χρηματίζων κατὰ τό· «〈ἄμπελον〉 ἐξ Αἰγύπτου μετῆρας, ἐξέβαλες ἔθνη καὶ κατεφύτευσας τὰς ῥίζας αὐτῆς». 〈ἄμπελος〉 γὰρ εἶναι δηλοῦται ὁ διὰ Μωϋσέως προελθὼν λαός, ἑτέρα δ᾽ ἂν εἴη περὶ τὸν λαὸν ἡ ἐν αὐτῷ 〈καταφυτευθεῖσα〉 ⌜〈ἄμπελος σωρήκ〉, ἣν ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν 〈ἐκλεκτήν〉. αὕτη δὲ ἦν αὐτὸς ὁ τοῦ θεοῦ λόγος ὁ καὶ ἐν Εὐαγγελίοις περὶ αὐτοῦ διδάξας καὶ εἰπών· «ἐγώ εἰμι ἡ 〈ἄμπελος〉 ἡ ἀληθινή, ὁ πατήρ μου ὁ γεωργός»· ἐξ αὐτοῦ γὰρ καὶ ὁ πρῶτος λαὸς τὴν τῶν θείων μαθημάτων φυτείαν εἴληφε.⌝ πρὸς δὲ τῇ 〈ἐκλεκτῇ〉 ταύτῃ καὶ λογικὴ φυτεία ἦν, ὥσπερ ‹ἐνεκέντρισε› τῇ παλαιᾷ καὶ Αἰγυπτιακῇ 〈ἀμπέλῳ.

καὶ πύργον οἰκοδομεῖ ἐν μέσῳ〉 τοῦ ἀμπελῶνος, δηλαδὴ τὸν ναόν, ⌜〈καὶ προλήνιον〉 δὲ 〈ὀρύττει ἐν αὐτῷ〉, τὸ πρὸ τοῦ ναοῦ θυσιαστήριον, πάντα δὲ τὰ παρ᾽ ἑαυτοῦ πεποιηκὼς ὁ κύριος τοῦ ἀμπελῶνος τοὺς καρποὺς λοιπὸν ἐκδέχεται τοὺς ἐπαξίους τῆς τοσαύτης ἐπιμελείας. ὁ δ᾽ ἀντὶ βοτρύων 〈ἀκάνθας ἐποίει,⌝ σαπρίας〉 〈κατὰ τὸν Ἀκύλαν, ἢ 〈ἀτελῆ〉〉 κατὰ τὸν Σύμμαχον. ταῦτα εἰρηκότος τοῦ ἁγίου πνεύματος περὶ τοῦ κυρίου τοῦ ἀμπελῶνος διαλαβὼν ὁ κύριος τὰ ἑξῆς, ἀποτείνεται πρὸς αὐτοὺς τοὺς κρινομένους λέγων· 〈καὶ νῦν, οἱ ἐνοικοῦντες Ἰερουσαλὴμ καὶ ἄνθρωπος τοῦ Ἰούδα, κρίνατε ἐν ἐμοὶ καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ ἀμπελῶνος〉· εἴ τις γάρ φησιν ἐν ὑμῖν ‹τοῖς ἐκλεκτοῖς, βασιλικοῦ γένους› καὶ ἐκ φυλῆς Ἰούδα ὁρμώμενος, αὐτοὶ δὴ ὑμεῖς οἱ τῆς Ἰερουσαλὴμ πολῖται, περὶ ἧς ὁ πᾶς ἐστί μοι λόγος, κριταὶ γένεσθε τῶν τε ὑπ᾽ ἐμοῦ λελεγμένων καὶ τῆς τοῦ 〈ἀμπελῶνος〉 κακίας, ἀλλὰ καὶ συμβουλεύσατε, τί χρὴ μετὰ τοσαύτην ἐπιμέλειαν 〈ποιῆσαι〉, ἢ τί χρὴ γενέσθαι ὃ οὐ γέγονεν. εἰ δ᾽ ὑμεῖς μηδὲν ἔχετε λέγειν, ἀλλ᾽ ἐμοῦ γε προλέγοντος, ἃ μέλλω πράττειν, ἐπακούσατε. εἰκὸς ὑμᾶς μαθόντας ὠφεληθήσεσθαι καὶ τοιαῦτα πρᾶξαι, ὡς μὴ παθεῖν τὰ ἀπειλούμενα.

πρῶτον μὲν οὖν τὸν ἀποδοθέντα 〈φραγμὸν〉 τοῦ ἀμπελῶνος καὶ τὸν περιφράττοντα αὐτὸν τῆς ἐμῆς ἐπισκοπῆς 〈τοῖχον περιελῶ〉· τούτου γὰρ γενομένου 〈ἔσται εἰς διαρπαγὴν〉 καὶ 〈καταπάτημα〉 τοῖς ἁρπάζειν καὶ καταπατεῖν αὐτὸν προῃρημένοις, καὶ οὐκέτι μὲν τεύξεται γεωργίας, ἧς πρότερον ἠξιοῦτο. 〈ἀναβήσεται γὰρ εἰς αὐτὸν ὡς εἰς χέρσον ἄκανθα〉, ἀλλὰ 〈καὶ ταῖς νεφέλαις ἐντελοῦμαι τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτὸν ὑετόν, ⌜νεφέλας〉 δηλῶν τοὺς προφήτας διὰ τὸ καθαρὸν αὐτῶν καὶ διαυγὲς τοῦ βίου· διὰ τούτων γὰρ ὁ οὐράνιος αὐτοῖς ἐχορηγεῖτο λόγος, οὓς ἀπειλεῖ ὁ κύριος ἀποστήσειν αὐτῶν.⌝ καὶ τὴν αἰτίαν λευκότερον ἐπάγει λέγων· 〈διότι ἔμεινα ἵνα ποιήσῃ κρίσιν, ἐποίησεν δὲ ἀνομίαν καὶ οὐ δικαιοσύνην ἀλλὰ κραυγήν· ⌜κραυγὴν〉 δὲ ἀφίησι ‹πᾶσα πρὸς θάνατον ἁμαρτία› ‹βοώσης› τῆς πράξεως αὐτῆς· οὕτως γοῦν εἴρηται τό· «φωνὴ αἵματος Ἅβελ τοῦ ἀδελφοῦ σου βοᾷ πρός με».⌝ Τινὲς ἐκ τῶν προκειμένων ᾠήθησαν θεσπίζεσθαι τὰ κατὰ τοῦ σωτῆρος τῷ λαῷ τολμηθέντα· 〈ἀκάνθας〉 γοῦν αὐτῷ περιτεθείκασιν καὶ 〈κραυγὴν〉 ἄθεον ἀφῆκαν κατ᾽ αὐτοῦ.

διὸ μετῆλθεν αὐτοὺς ὁ παντελὴς ὄλεθρος καὶ ἡ ἐσχάτη ἐρημία, ἥ τε λεγομένη «ὀργὴ εἰς τέλος»· ἐξ ἐκείνου γὰρ καὶ εἰς δεῦρο οὐδεμιᾶς ἠξιώθησαν ἐπισκοπῆς, μένει δὲ καὶ τὸ πτῶμα τοῦ 〈πύργου〉 αὐτῶν, λέγω δὴ τοῦ ναοῦ ἀθεράπευτον καὶ τὸ πᾶν ἔθνος ἀνεπίσκοπον καὶ ἀγεώργητον τυγχάνει, ἀλλ᾽ οὐδὲ αἱ 〈νεφέλαι〉 τὸν λογικὸν αὐτοῖς χορηγοῦσιν 〈ὑετόν〉. καίτοι τὸ παλαιὸν καὶ ἐπ᾽ αὐτῆς πολεμίας γῆς συνῆσαν αὐτοῖς προφῆται ὥσπερ ἐν Βαβυλῶνι καὶ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ μετὰ τὴν ἐκεῖθεν ἐπάνοδον, ὥστε νῦν ἔργῳ πεπληρῶσθαι εἰς αὐτοὺς τό· 〈καὶ ταῖς νεφέλαις ἐντελοῦμαι τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτοὺς ὑετόν〉. εἰ δὲ λέγοιέν τινες, ὅτι καὶ πρὸ τῆς τοῦ σωτῆρος ἐπιδημίας διαλελοίπασιν οἱ προφῆται, ἀλλά γε συνειστήκει ὁ νεὼς καὶ ἡ σωματικὴ ἐπετελεῖτο λατρεία μέχρι τῆς αὐτοῦ παρουσίας. ὁ δὲ παρὼν λόγος συνίστατο τέλους τετυχηκότα ἢ μετὰ τὴν ὑστάτην πολιορκίαν τὴν ὑπὸ Ῥωμαίων γενομένην.

Δύναται μὲν ταῦτα καὶ κοινὰ εἶναι παραγγέλματα τοῖς πλεονεξίαν νοσοῦσιν κατ᾽ ἄλληλα, δύναται δὲ καὶ τῇ διανοίᾳ ἕπεσθαι τῶν προαποδεδομένων· ⌜ἐπειδὴ γὰρ μέλλει θεσπίζειν ἐρημίαν τῆς χώρας καὶ ἀπώλειαν τῶν ἀνδρῶν, εἰκότως ταλανίζει τοὺς μὴ προορῶντας τὸ μέλλον, ὅλους δὲ ἑαυτοὺς ἐκδεδωκότας ἀδικίαις καὶ πλεονεξίαις,⌝ ὡς τῶν μὲν πέλας τοὺς οἴκους ἁρπάζειν, τῶν δὲ ἀγρογειτόνων τὰς χώρας ἰδιοποιεῖσθαι, οὓς τὸ πνεῦμα τὸ θεῖον ταλανίζει οἰκτροὺς ἀληθῶς καὶ ἀθλίους εἶναι διδάσκον, ὅτι μὴ τὴν φύσιν ἐν νῷ λαβόντες κόρον οὐκ εἶχον τῆς ἀπληστίας. ⌜εἶτα καὶ ἀφανισμὸν ἀπειλεῖ οὐ τῶν οἴκων μόνων, ἀλλὰ καὶ τῆς χώρας αὐτῆς, ὡς μηκέτ᾽ εὐλογίας τῆς παρὰ τοῦ θεοῦ τευξομένης, ὑπὸ κατάραν δὲ γενησομένης οὕτως, ὡς μηδὲν ἄξιον φέρειν τῶν κατὰ γεωργίαν εἰς αὐτὴν πονουμένων.⌝ 〈οὗ γάρ〉 φησιν 〈ἐργῶνται δέκα ζεύγη βοῶν, ποιήσει κεράμιον ἕν, καὶ ὁ σπείρων ἀρτάβας ἕξ, ποιήσει μέτρα τρία〉. σφόδρα δὲ ἀκολούθως εἰπὼν περὶ τοῦ 〈ἀμπελῶνος〉, ὡς ‹ἀντὶ σταφυλῶν ἀκάνθας ποιήσει›, «καὶ οὐ δικαιοσύνην ἀλλὰ κραυγήν», καὶ ‹ἀντὶ κρίσεως ἀνομίαν› καταλέγει. τίνες αἱ ‹ἄκανθαι› καὶ τίς ἡ ‹κραυγὴ› καὶ τίς ἡ ‹ἀνομία›, τὰς πλεονεξίας αὐτῶν καὶ τὰς ἀδικίας αὐτῶν, ταύτας εἶναι διδάσκων καὶ τό· 〈ζεύγη δέκα βοῶν〉 πλέον 〈ἑνὸς κεραμίου μὴ ποιήσειν〉, πλείστην ἔχοι ἀκολουθίαν πρὸς τὴν ἀποδοθεῖσαν κατὰ τοῦ ἀμπελῶνος ᾠδήν.

ὅλως δὲ τὸ λέγεσθαι 〈ποιήσειν κεράμιον〉 ἓν ἀπὸ πληθοσπόρου καὶ ἀπὸ 〈ζευγῶν βοῶν δέκα〉. ⌜σπανίους τινὰς τοὺς ἐν αὐτοῖς εὑρεθησομένους σωτηρίας ἀξίους ᾐνίττετο,⌝ περὶ ὧν πλεῖστα ὅσα καὶ διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἐδηλοῦτο.

Καὶ ταῦτα μέρη τῶν ‹ἀκανθῶν› ὑπῆρχεν, ὧν ‹ἀντὶ σταφυλῆς ὁ ἀμπελὼν› λέγεται ‹πεποιηκέναι›. ⌜εἰκὸς δὲ καὶ μετὰ τὴν κατὰ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν τόλμαν, ὅτ᾽ ἐχρῆν αὐτοὺς πενθεῖν ‹διὰ τὴν μέλλουσαν› αὐτοὺς καταλήψεσθαι ‹ὀργήν›, ‹κραιπάλαις› καὶ ‹οἰνοφλυγίαις›, καὶ τῇ ἄλλῃ τρυφῇ σχολάζειν. διὸ ταλανίζονται ὑπὸ τοῦ λόγου, ὡς ἀνεπαισθήτως ἔχοντες τῶν ὅσῳ οὔπω καταληψομένων αὐτοὺς κακῶν.⌝ γυμνοτέραν δ᾽ ἔχοντες τὴν διάνοιαν τὰ προκείμενα ἐνδιατρίβειν αὐτοῖς οὐκ ἐπιτρέπει διὰ τὸ σπεύδειν ἐπὶ τὴν τῶν ἀσαφεστέρων ἐξέτασιν· ὅμως δ᾽ οὖν ἔοικεν ὁ λόγος τοὺς δηλωθέντας ἐφ᾽ οἷς ἔπραττον ἐλέγξας λιμὸν αὐτοῖς ἐλεύσεσθαι καὶ θάνατον πόλεμόν τε καὶ αἰχμαλωσίαν ἀπειλεῖν, ἃ δὴ πάντα μετῆλθε τὴν γενεὰν τὴν κατὰ τοὺς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν χρόνους γενομένην. ⌜ῥητῶς τε γὰρ μετῆλθεν αὐτοῖς ταῦτα πάντα ἐπὶ Οὐεσπασιανοῦ καὶ Ἀδριανοῦ Ῥωμαίων αὐτοκρατόρων, κατὰ δὲ διάνοιαν στερηθέντων τοῦ λογικοῦ ἄρτου τῆς ζωῆς, εἰσέτι καὶ νῦν ἐνδείᾳ τροφῆς ἐπουρανίου τὰς ψυχὰς λιμώττουσιν κατὰ τὴν φάσκουσαν περὶ αὐτῶν γραφήν· «ἐπιστρέψουσιν εἰς ἑσπέραν καὶ λιμώξουσιν ὡς κύων καὶ κυκλώσουσιν πόλιν», καὶ «τὸν ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς» ‹ἀρνησάμενοι› τῷ τῆς ψυχῆς θανάτῳ περιπεπτώκασιν.

ἔτι μὴν τὸν λυτρωτὴν τῆς τῶν ψυχῶν αἰχμαλωσίας ἀποστραφέντες τὸν ἐλθόντα «κηρύξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν», τοῖς νοητοῖς πολεμίοις παρεδόθησαν, καὶ τῇ τῶν ψυχῶν ἐναπέμειναν αἰχμαλωσίᾳ.⌝ ἀντὶ δὲ τοῦ· 〈καὶ βοσκηθήσονται οἱ διηρπασμένοι ὡς ταῦροι〉, ὁ Σύμμαχος 〈καὶ νεμηθήσονταί〉 φησιν 〈ἀμνοὶ κατὰ τὴν ἀπαγωγὴν αὐτῶν, τὰ δὲ ἔρημα τῶν παρανόμων πάροικοι φάγονται〉. ἃ καὶ πρὸς λέξιν ἐπληροῦτο· τῶν γὰρ ἀρχόντων τοῦ λαοῦ δίκην ταύρων ἀγέλης ἡγουμένων εἰς μετοικίαν ἀχθέντων καὶ ἐπὶ τῆς ἀλλοδαπῆς διαρπασθέντων τὰς ἐρήμους αὐτῶν χώρας 〈πάροικοί〉 τινες ἐπελθόντες καὶ μέτοικοί τινες ἀπολαβόντες κατέσχον. ὃ δὴ καὶ διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἐδηλοῦτο, ἐν οἷς εἴρητο· «τὴν χώραν ὑμῶν ἐνώπιον ὑμῶν ἀλλότριοι κατεσθίουσιν αὐτήν, καὶ ἠρήμωται κατεστραμμένη ὑπὸ λαῶν ἀλλοτρίων». ⌜Καὶ ταῦτα τοῖς προλεχθεῖσιν ἕπεται· πολλῶν γὰρ ἐπακούσαντες διδασκαλικῶν λόγων τοῦ σωτῆρος, τῶν τε μετ᾽ αὐτὸν ἀποστόλων αὐτοῦ, οὐδὲν μὲν πρὸς ὠφελείας ἐκαρποῦντο· τῇ δ᾽ ἀπιστίᾳ ἐπιμένοντες καὶ τοῖς ἀτοπήμασιν, προσθήκας ἐποιοῦντο τῶν ἁμαρτημάτων⌝ δεύτερα ἐπὶ πρώτοις καὶ τρίτα ἐπὶ δευτέροις πλημμελοῦντες καὶ τούτοις πάλιν ἕτερα συμπλέκοντες. διὸ κατὰ τὸν Σύμμαχον εἴρηται· 〈οὐαὶ οἱ ἕλκοντες τὰς ἀνομίας ὡς σχοινίῳ ματαιότητος καὶ ὡς βρόχῳ τῆς ἁμάξης τὴν ἁμαρτίαν〉.

οἱ δ᾽ αὐτοὶ οὗτοι τὰς κατ᾽ αὐτῶν ἀπειλὰς τῶν τε παλαιῶν προφητῶν καὶ αὐτοῦ τοῦ σωτῆρος ἀκροώμενοι ἠπίστουν. διὸ ἔλεγον· 〈Τὸ τάχος ἐγγισάτω ἃ ποιήσει, ἵνα ἴδωμεν, καὶ ἐλθέτω ἡ βουλὴ τοῦ ἁγίου Ἰσραήλ, ἵνα γνῶμεν. ἅγιον〉 δὲ 〈Ἰσραὴλ〉 κἀνταῦθα τὸν μονογενῆ τοῦ θεοῦ λόγον σημαίνει. ⌜Καὶ ταῦτα τοῖς τὰ πρῶτα κατηγορηθεῖσιν ἁρμόζει· οἱ γὰρ αὐτοὶ τὸν ὑγιῆ διαστρέφοντες λόγον καὶ τὸ φῶς τοῦ σωτηρίου εὐαγγελίου βλασφημοῦντες, 〈πικρούς〉 τε εἶναι τοὺς 〈γλυκεῖς〉 καὶ τροφίμους τοῦ σωτῆρος ἡμῶν λόγους ἡγούμενοι, ἀνάπαλιν τούτοις τοὺς μοχθηροὺς καὶ πονηροὺς λογισμοὺς ὡς ἀγαθοὺς ἀπεδέχοντο. καὶ τὸ 〈σκότος〉 τῆς πλάνης τὸ συνέχον αὐτῶν τὰς ψυχὰς ἐν χώρᾳ 〈φωτὸς〉 ἐτίθεντο, τῆς τε κακίας τὴν πικρίαν καὶ δηλητήριον φύσιν, ὥσπερ τινὰ γλυκεῖαν ἡδονὴν μετεδίωκον. ἴδοις δ᾽ ἂν εἰσέτι καὶ νῦν τοιούτους τοὺς τῶν Ἰουδαίων παῖδας τὴν μὲν ἀλήθειαν τοῦ εὐαγγελίου ἀποστρεφομένους, ‹τοὺς δὲ γραώδεις μύθους› καὶ τὸ τῆς ἀγνοίας 〈σκότος〉 μεταδιώκοντας. ταύτῃ δὲ τῇ προαιρέσει ‹ἠρνήσαντο μὲν τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ›, ‹ᾐτήσαντο δὲ τὸν Βαραββᾶν›, μετὰ ‹λῃστῶν› καὶ ‹κακούργων› τὴν αὐτῶν θέμενοι μερίδα.

ἀλλὰ καὶ ἀθέοις καὶ ἀσεβέσιν ἔθνεσιν συναγελαζόμενοι, τοὺς μὲν εἰδωλολάτρας ἀποδέχονται, τὸν δὲ σώφρονα καὶ σεμνὸν τοῦ Χριστοῦ λαὸν ἀποστρέφονται καὶ διώκουσιν.⌝ Τοῖς αὐτοῖς ἁρμόζοι ἂν καὶ ταῦτα περιέχοντα μὲν καὶ γενικὴν πρὸς ἅπαντας τοὺς δοκητισόφους ἀπειλὴν οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἀπελέγχοντα τοὺς δι᾽ ὅλης τῆς προφητείας κατηγορηθέντας· ⌜μὴ γὰρ προσέχοντες τοῖς τοῦ σωτῆρος λόγοις κακοῖς διδασκάλοις αὐτοὶ ἑαυτοῖς ἐχρήσαντο ὡς 〈συνετοὶ ἐν ἑαυτοῖς καὶ ἐνώπιον ἑαυτῶν ἐπιστήμονες〉, ἔπειτα ὥσπερ 〈ἰσχύοντες〉 καὶ πολλὰ δυνάμενοι ἐν τῷ λαῷ, μέθῃ μὲν τὴν ἑαυτῶν ψυχὴν περιέβαλλον τῷ τῆς ἀγνοίας σκότῳ καρούμενοι. ἤδη δὲ καὶ ἑτέροις ποτὸν δεδολωμένον ‹ἐκίρνων› τὸ καλούμενον 〈σίκερα〉, ὅπερ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ 〈μέθυσμα〉 ὠνομάκασιν. καὶ τοῦτ᾽ ἔπραττον «καπηλεύοντες τὸν λόγον τοῦ θεοῦ».⌝ διὸ καὶ ἀνωτέρω πρὸς τοὺς αὐτοὺς ἐλέγετο· «οἱ κάπηλοί σου μίσγουσιν τὸν οἶνον ὕδατι». οἱ δ᾽ αὐτοὶ οὗτοι δωροδοκοῦντες τὸν μὲν 〈ἀσεβῆ〉 δίκαιον ἀπέφαινον, ἄδικον δὲ 〈τὸν δίκαιον〉. διὸ τὰ ἑξῆς ἐπιφερόμενα ὁ λόγος αὐτοῖς ἀπειλεῖ λέγων.

Τὰ συμβησόμενα «πρὶν γενέσθαι» ἐπίτηδες ὁ λόγος προαναφωνεῖ τῷ τῆς ἀπειλῆς φόβῳ τὴν κακίαν ἀναστέλλειν προῃρημένος· εἰκὸς γὰρ ἦν σωφρονισθήσεσθαι τοὺς ἀκροωμένους προμαθόντας τὰ ἐπελευσόμενα. τοῖς ἐπιμόνως ἁμαρτάνουσίν φησιν οὖν διὰ τοῦτο· οὐ γὰρ διά τινα συντυχίαν οὐδὲ δι᾽ ἀνάγκην φυσικὴν οὐδὲ διὰ τὴν εἱμαρμένην, ἀλλὰ διὰ τὰ προλεχθέντα ἀτοπήματα τάδε ὑμῖν καὶ τάδε ἐπελεύσεται, ἐπεὶ τοίνυν ὑμεῖς «ὁ ἀμπελὼν κυρίου», οὐ βότρυς οὐδὲ καρποὺς ἀγαθούς, ‹ξύλα δὲ καὶ χόρτον καὶ καλάμην› συνηγάγετε καὶ ‹τὰς ἀκάνθας ὑμῶν› ἐπληθύνατε. τούτου χάριν 〈λέγει〉 εἰκότως· 〈ὃν τρόπον καυθήσεται καλάμη ὑπὸ ἄνθρακος πυρὸς καὶ συγκαυθήσεται ὑπὸ φλογὸς ἀνειμένης〉 οὕτως ἡ τῆς κακίας ὑμῶν 〈ῥίζα ὡς χνοῦς〉 καὶ ὡς ἀπόβρωμα πυρὸς 〈ἔσται〉, ἀλλὰ 〈καὶ τὸ ἄνθος〉 ὑμῶν ⌜ὡραιότης, δηλαδὴ τοῦ σώματος, καὶ ἡ τοῦ πλούτου δόξα καὶ ἡ τοῦ παντὸς ἔθνους εὐπρέπεια, ὅσον οὐδέπω 〈κονιορτοῦ〉 δίκην διασκεδασθήσεται. ταῦτα δέ φησιν αὐτοῖς ἔσεσθαι, ἐπειδὴ πρὸς τοῖς προλεχθεῖσιν 〈τὸν νόμον κυρίου σαβαὼθ οὐκ ἠθέλησαν παραδέξασθαι, ἀλλὰ καὶ τὸ λόγιον τοῦ ἁγίου Ἰσραὴλ παρώξυναν〉.⌝ καὶ ἐν τούτοις δὲ θέα ὡς οὐκ εἰδωλολατρίας αὐτῶν κατηγορεῖ, ἀλλ᾽ ὅτι μὴ 〈τὸν νόμον 〈κυρίου σαβαὼθ ἐθέλησαν〉·〉 ⌜ποῖον δὲ 〈νόμον〉 ἢ περὶ οὗ ἀνωτέρω εἴρηται· «ἐκ γὰρ Σιὼν ἐξελεύσεται 〈νόμος〉 καὶ 〈λόγος κυρίου〉 ἐξ Ἰερουσαλήμ»;

ἐπεὶ τοίνυν οὐκ ἠβουλήθησαν τὸν 〈νόμον〉 τῆς καινῆς διαθήκης, ἀλλὰ καὶ τὸν ζῶντα τοῦ θεοῦ 〈λόγον παρώξυναν〉,⌝ κατὰ δὲ τὸν Ἀκύλαν· 〈ὅτι ἀπέρριψαν τὸν νόμον κυρίου στρατιῶν καὶ τὸ λόγιον τοῦ ἁγίου Ἰσραὴλ διέσυραν〉, κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· 〈ὅτι ἀπεδοκίμασαν τὸν νόμον κυρίου τῶν δυνάμεων καὶ τὸν λόγον τοῦ ἁγίου Ἰσραὴλ παρώξυναν〉. ⌜Τούτου χάριν ἐπιλέγει· 〈καὶ ἐθυμώθη ὀργῇ κύριος σαβαὼθ ἐπὶ τὸν λαὸν αὐτοῦ〉, ὃν αὐτὸς μὲν ἐβουλεύετο εἶναι οἰκεῖον αὐτοῦ λαόν τε καὶ χρηματίζειν, οἱ δ᾽ οὐκ ἐβούλοντο.⌝ 〈καὶ ἐπέβαλεν τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπ᾽ αὐτοὺς καὶ ἐπάταξεν αὐτούς〉, καὶ ταῦτα πάντα διὰ τὰς ἀποδοθείσας αἰτίας προστίθησι δὲ τούτοις λέγων· 〈καὶ παρωξύνθη τὰ ὄρη, καὶ ἐγενήθη τὰ θνησιμαῖα αὐτῶν ὡς κοπρία ἐν μέσῳ ὁδοῦ. καὶ ἐν πᾶσι τούτοις οὐκ ἀπεστράφη ὁ θυμὸς αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἔτι ἡ χεὶρ ὑψηλή〉. ⌜σημαίνει δὲ καὶ διὰ τούτων πολεμίων ἔφοδον καὶ πλῆθος τῶν ἀναιρουμένων, ὡς καὶ αὐτὰ πληροῦσθαι τὰ 〈ὄρη〉 νεκρῶν σωμάτων, καὶ τὴν χώραν ἅπασαν 〈τῶν θνησιμαίων αὐτῶν〉 μεστὴν γίνεσθαι.⌝ ἐπίμονος δὲ ὢν ὁ 〈θυμὸς〉 τοῦ θεοῦ κατ᾽ αὐτῶν 〈οὐκ ἀπεστράφη〉 τοσαῦτα αὐτοῖς ἐνδειξάμενος, ἀλλ᾽ ἔτι ⌜ἡ 〈χεὶρ〉 τοῦ θεοῦ κατ᾽ αὐτῶν ὑπῆρχεν 〈ὑψηλὴ〉 διὰ τὸ ἐπίμονον αὐτῶν τῆς ἀπιστίας.⌝ τήρει δέ πως εἴρηται τό· 〈ἔτι ἡ χεὶρ ὑψηλή〉· ὡς γὰρ παραμενούσης κατ᾽ αὐτῶν εἰσέτι καὶ νῦν τῆς τοῦ θεοῦ ὀργῆς λέλεκται.

ὃ δὴ καὶ ὁ Ἀπόστολος παρίστησιν εἰπών· «ἔφθασεν δὲ ἐπ᾽ αὐτοὺς ἡ ὀργὴ εἰς τέλος». πόθεν δὲ ἤμελλεν πληροῦσθαι 〈τὰ ὄρη〉 καὶ ἡ χώρα 〈τῶν θνησιμαίων αὐτῶν〉 ἑξῆς παρίστησιν διὰ τούτων.