Γρηγόριος Παλαμᾶς – Ἀσκητικαὶ ὁμιλίαι

<ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ> ΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΟΛΙΜΑΙΟΣ ΠΡΟΣ ΙΩΑΝΝΗΝ ΚΑΙ ΘΕΟΔΩΡΟΝ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥΣ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΩΝ ΤΙΝΕΣ ΤΕ ΟΙ ΣΩΖΟΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΤΙΝΕΣ ΟΥ, ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΤΙΚΤΟΜΕΝΩΝ ΕΚ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΝΟΥΝ ΣΧΟΛΗΣ ΚΑΤΑ ΤΕ ΤΩΝ ΓΕΝΙΚΩΤΑΤΩΝ ΠΑΘΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΟΣΟΙ ΜΕΓΑ ΦΡΟΝΟΥΣΙΝ ΕΠΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑι ΛΟΓΩΝ ΑΡΕΤΗΣ ΧΩΡΙΣ Τὸν ἐκ παλαιοῦ μοι πάνυ προσφιλῆ Θεόδωρον, οἱονεί τινι κριτικωτάτῳ λίθῳ τῷ τῶν γραμμάτων σκληρῷ προσενεγκών, ἔγνων ἀναπεφηνότα οἷον οὐ πάνυ βουλοίμην ἄν· οὐ μὴν παρὰ τοῦτο τἀληθῆ γράφων ἀνήσω πρὸς ὑμᾶς, ἀγάπης νόμῳ κατὰ τὸν ἀπόστολον «πάντα ἐλπίζων»· ἀγάπης, ἥ με καὶ ἀπόντα συνδεῖ τοῖς καὶ αὐτοῖς εὖ οἶδα ποθοῦσιν ὑμῖν, συμπροϊοῦσα καὶ βεβαιουμένη τῷ χρόνῳ, κἂν ὑμῖν ἡ πρὸς βραχὺ σιγὴ δόξαν ἑτέραν παρέσχετο.

Τὸ γὰρ κατὰ μοναχοὺς δοκοῦν ἄφιλον οὐκ ἂν ἐξηγοίμην ἀνδράσι σοφοῖς οὕτω καὶ ἐλλογίμοις καὶ δυναμένοις τῷ διανοουμένῳ τῆς ψυχῆς πολλὰ καὶ τῶν ὑπερβεβηκότων συνιέναι βίων, ὥσπερ καὶ ὀφθαλμὸς ὀξὺ βλέπων ἔστιν ἃ καὶ τῶν κατ’ οὐρανὸν ἀκριβοῦται. Ἴστε γὰρ πάντως, ὅτι καὶ Χριστὸς αὐτὸς οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ’ ἐν δόγμασι κατήργησε τὸν πάλαι νόμον καὶ τῷ δοκεῖν ἀναιρεῖν ἀσφαλέστερον κατέστησε καὶ ἀπερίτρεπτον· ἥ τε διὰ τοῦ κατ’ αὐτὸν κηρύγματος μωρία τὴν κατὰ τοὺς Ἕλληνας σοφίαν καθελοῦσα σοφωτέρους παραδόξως τοὺς ἠξιωμένους ἔδειξε, θείων καὶ ἀνθρωπίνων γνῶσιν αὐτοῖς ὄντως ἐνθεῖσα ἀληθῆ καὶ τὴν διὰ λόγου σοφίαν ἀθετήσασα, λόγου ἔχοντος ἐν τῷ φθείρεσθαι τὸ εἶναι, κἂν ἡμεῖς γραμμῶν καὶ συλλαβῶν συνθήκης τινὸς συνθέσει, καὶ τοῦτο προσκαίρως, ἐν τοῖς οὖσι τοῦτον συντηρῶμεν, τὸν ὄντως ἡμῖν λόγον ἐχαρίσατο· λόγον ἐκεῖνον, «ὃς ἐγεννήθη ἡμῖν σοφία ἀπὸ Θεοῦ», ὃς αὐθυπόστατός ἐστι σοφία, ὅς, οἷς ἂν ἐγγραφείη, καὶ αὐτοὺς ἀφαρπάζει τῆς φθορᾶς.

Οὕτω δυσθεώρητα πάντα σχεδὸν τὰ νῦν ὑπὸ Θεοῦ τελούμενα καὶ τοῖς μὴ τοῦ βάθους ἐφικνουμένοις ἀνεννόητα παντάπασιν. Εἰκότως· ἐπεὶ καὶ ἡ τελοῦσα φύσις κρύφιόν τι καὶ ὑπερφυὲς καὶ ἀθεώρητον ἁπάσῃ φύσει. Εἰ δὲ ταύτῃ μάλιστα τῶν κατ’ εὐσέβειαν πολιτειῶν ἡ κατὰ μοναχοὺς ᾠκείωται, καὶ οἱ κατ’ αὐτὴν οὐκ ἀπεικότως νόμοι δυσθεωρητότεροι ἂν τῶν ἄλλων εἶεν καὶ τοὐναντίον ἢ τὴν ἀρχὴν τοῖς πολλοῖς δοκεῖ περαίνοντες. Ταῦτ’ ἄρα καὶ ἡμῖν τοῦ φιλικοῦ συνδέσμου μὴ διαλελυμένου μηδὲ λελωβημένου τῇ φυγῇ καὶ τῇ σιγῇ, μᾶλλον δ’ ηὐξημένης ὑπὸ τούτων τῆς ἀγάπης, οὐκέτ’ ἔχομεν στέγειν, εἰ μὴ γοῦν μίκρ’ ἄττα, τῶν ὑπὸ τῶν πατέρων ἡμῖν ἀποκεκαλυμμένων, καὶ τούτων ὅσα χωρητὰ γραφῇ, τῶν πρὸς ὑμᾶς γραμμάτων ὑπόθεσιν ποιούμεθα.

Ἄγε δή, λόγων θεραπευτά, ἐλλογίμως χρῶ τῷ λόγῳ καὶ τὸ μέγα φιλοσοφίας ὄνομα κοινὸν αὐτῇ τε καὶ τῷ βίῳ ποιοῦ· ὁ γὰρ ἀλόγως τοῖς λόγοις χρώμενος καὶ ἀφιλόσοφον ἕλκων βίον ἐν ψιλῇ γνώσει τῶν σεμνῶν μαθημάτων ἔοικεν ἐπίτηδες ὡς ἀτιμάσων συγκλεῖσαι λόγων τε τέχνην καὶ μαθημάτων σοφῶν ἐπιστήμην καὶ τὴν κατ’ αὐτὰ θρυλλουμένην εὐδαιμονίαν· οἶμαι δὲ καὶ ταῦθ’ ἕξειν αὐτοῦ τοῦ ταῦθ’ οὕτως κεκτημένου καταβοῶντα κατὰ τὴν φοβερὰν ἐκείνην ἡμέραν τῆς κρίσεως, ἅτε νῦν ἥκιστα πεπεισμένου ταῖς ἐναποδείκτοις εἰσηγήσεσι· προκαταλαμβάνουσι γὰρ τὴν ὥραν καὶ γυμνοῦσι τοὺς ἀφύκτους ἐλέγχους καὶ τὴν καταδίκην ἐπὶ πρόσωπον τίθενται καὶ φανεροῦσι τὰς κολάσεις τοῖς ἀκολάστως βιοῦσι καὶ τοῖς ἀβασανίστως, τοῖς μὴ οὖσι δοκοῦσι δέ, προστιθεμένοις προμηνύουσι τὰς βασάνους, καὶ ἁπλῶς μεθ’ ὧν τακτέον τὴν ψυχὴν ἐπὶ τῶν ἀκαταλήκτων αἰώνων ἐκείνων ἀποδεικνύουσιν.

Ἁπλοῦν γάρ τί ἐστι, φασίν, ἡ ψυχή· ἀγαθὴ δὲ κτισθεῖσα τὴν ἀρχήν, καθόλου μὲν τἀγαθοῦ διαπέπτωκεν ἄν, εἴπερ ἴσως οἴκοθεν ὅλη τε καὶ ὅλου τοὐναντίου γεγενημένη· τοῦ πονηροῦ δὲ κόμματος οὐκ ἔσθ’ ὅπως οἴκοθεν ἕξει, οὐδ’ ἄν ποτε τὸ παράπαν ἐναντιοῖτ’ ἂν ἑαυτῇ, ὃ μὴ θέλει κακόν, τοῦτο πράττουσα· διπλόης γὰρ τοῦτο, στάσις δὲ ἁπλότητος ἐξώρισται· ὁ τοίνυν «ἀντιστρατευόμενος τῷ νόμῳ τοῦ νοὸς νόμος τῆς ἁμαρτίας», ᾧ καὶ ὁ ἀπόστολος πρὸ τῆς ἐν Χριστῷ χάριτος, «αἰχμαλωτίζεσθαί φησι», τοῦ ἀντικειμένου πνεύματος ἄντικρυς ἐνέργεια, μᾶλλον δὲ δύναμις διὰ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ πρὸς αὐτὴν εὐφυῶς ὠργανωμένου σώματος εἰς ἕξιν αὐτῆς τε καὶ διάθεσιν καὶ ἔργα προϊοῦσα. Καθάπερ δ’ ἡ ψυχὴ οὐχ ὁρατὸν οὐδὲ καταληπτὸν αἰσθήσει, ἃ δὲ δίδωσι τοῖς ἔχουσι ταῦτα ταύτην ἐμφανίζει, τὰ δέ ἐστιν, ὡς ἐν κεφαλαίῳ φάναι, αὔξησις, αἴσθησις, νόησις, οὕτω καὶ τῶν ἐν λογικῇ ψυχῇ πνευμάτων, δεκτικῇ τῶν ἐναντίων οὔσῃ τούτων, οὐδὲν καταληπτὸν ὅτι μὴ ταῖς ἐγγεγενημέναις ἐξ αὐτοῦ ποιότησιν, εἰδοποιεῖται γὰρ καὶ αὕτη· οὐδὲ γὰρ ἐντελέχειά ἐστι τοῦ ζωὴν ἔχοντος δυνάμει σώματος κατὰ τοὺς ἀσόφους ἐκείνους σοφούς, οἳ μηδὲν τῶν ὑπὲρ φύσιν ἐζητηκότες διὰ βίου καὶ αὐτῆς κατεψεύσαντο τῆς φύσεως, μηδὲν εὑρεῖν δυνηθέντες ὑγιές· οὐσία γάρ ἐστιν, ἐπεὶ καὶ χωριζομένη μένει καὶ ἔτι συνημμένη πολλὰ δείκνυται ποιοῦσα τοῦ συνεζευγμένου σώματος χωρίς.

Ποιητικὸν μὲν οὖν ἐντελεχείας λέγοιτ’ ἂν εἰκότως παντὶ τῷ ὑποδεδεγμένῳ μᾶλλον δὲ συμπροηγμένῳ σώματι, πάντως δ’ ἄλλο τί ἐστιν ἢ ἐντελέχεια, μηδὲν τῶν ἐν ὑποκειμένῳ ὄντων ὄν. Ταύτῃ τοι καὶ εἰδοποιεῖσθαι δύναιτ’ ἂν καὶ ῥᾷον ἢ τὰ σώματα καὶ σχεδὸν τοσοῦτον, ὅσον νοῦ κίνησις ταχυτέρα σώματος κινήσεως.

Ἐπιγνοίης δ’ ἂν τὴν εἰδοποιοῦσαν δύναμιν τοῖς καταλλήλοις ἐνεργήμασιν· ἧς δ’ ἂν ἐπιγνοίης διὰ τῶν ἐνεργημάτων τὴν εἰκόνα, ταύτῃ τότε γνωριούμενόν τε καὶ συνδιαιωνίσον ἴσθι, εἰμὴ τὸ μεμορφωμένον, πρὶν ἀμείψῃ τὸν βίον, ἀμείψει τὴν μορφήν.

Ἵνα δέ σοι σαφέστερον ἔγωγε τὸ πᾶν ἐξείπω, τὸ κεφάλαιον τῶν κακῶν ἡδονὴ λέγεται, καὶ σχεδὸν ἅπας ὁ τῶν πονηρῶν ὁρμαθὸς ἐντεῦθεν ἤρτηται. Διχῆ γὰρ διαιρουμένης κατὰ τοῦ διττοῦ καθ’ ἡμᾶς συγκρίματος, τὸ μὲν αὐτῆς νοερὰν ἀεί τιν’ ἔχει τὴν τερπνὴν δοκοῦσαν φλεγμονήν, εἰ καὶ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἔσθ’ ὅτε τοῦ πυρετοῦ πορίζεται τὴν ὕλην, φιλοδοξία δὲ ὠνόμασται· θάτερον δὲ μέρος κατ’ αἴσθησιν ἀεὶ θέλγειν πεφυκὸς ἀπ’ αὐτῆς ἐκείνης ἔσχε τὴν ἐπωνυμίαν, φιληδονία κεκλημένον.

Συνεργὸν οὖν αὗται προσλαβοῦσαι τὸν ἐπὶ γῆς ἀεὶ συρόμενον ὄφιν, τὴν φιλοχρηματίαν δηλαδή, πολὺν ἐνιᾶσι καὶ ὄντως πικρὸν καὶ θανατηφόρον ἰὸν ταῖς ἠπατημέναις ἀθανάτοις ψυχαῖς. Ταῦτά ἐστι τὰ τῆς ἀρχαίας ἐχίδνης πρωτογενῆ θρέμματα, ἃ τὴν τεκοῦσαν οἰκουροῦσαν ἀγγέλλει· αἱ μὲν γὰρ κατὰ φύσιν ἔχιδναι καὶ τοῖς ἐπ’ αὐτῶν τῆς φύσεως εἴκουσι νόμοις προνοουμένοις τοῦ παντός, τὰ δὲ παρὰ φύσιν ὄντα τὰ τῆς φύσεως αὐτῆς, ἀλλ’ οὐ τὴν προαγαγοῦσαν, ἀναιρεῖν εἴωθε. Συνδιαιτᾶται δ’ ὥσπερ ἐν ἑνὶ φωλεῷ καὶ ἐπαναπαύεται, φεῦ, τῇ τῶν ἀπολλυμένων ἑκάστου ψυχῇ, συνελεύσεσιν ἀκαθάρτοις συρφετὸν ἀκαθαρτότερον ἀεὶ γεννῶντα ψυχοφθόρων παθῶν.