Γρηγόριος Παλαμᾶς – Περὶ τῆς τοῦ ἁγίου πνεύματος ἐκπορεύσεως λόγοι δύο

Εὖγέ σοι τοῦτο μετ’ ἐκεῖνο προήχθη, πρὸς τὸν εἰπόντα φαίη τις ἄν· ὑποβέβηκε γὰρ καὶ τῇ δυνάμει τοῦ δοκοῦντος ὑμῖν παρὰ τῶν γραφῶν βοηθήματος. Εἰ γὰρ καὶ τοῦτο λόγος τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας, ἀλλ’ οὐχ ὁμοίως τὸ ἐμφυσᾶν καὶ τὸ πέμπειν τὸ παρ’ ἑαυτοῦ δείκνυσιν· ὁ μὲν γὰρ ἐμφυσῶν κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην ἐξ ἑαυτοῦ ἐμφυσᾷ τῷ παρ’ ἑαυτοῦ πνεύματι· ταὐτὸν δ’ εἰπεῖν τῷ παρ’ ἑαυτοῦ ἐκπορευομένῳ ἐμφυσήματι. Οὐ μὴν δὲ καὶ πᾶς ὁ πέμπων τὸ παρ’ ἑαυτοῦ ὄν τε καὶ ἐκπορευόμενον πέμπει, ἀλλὰ καὶ τὸ παρ’ ἑτέρου πρὸς αὐτὸν ἦκον. Διὸ καὶ σπουδὴν ὁ κύριος θέμενος τοῦ μηδένα παραχθέντα δοξάζειν, ὅτι τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύεται. Τὸ μὲν ἐμφύσημα, ὃ τοῦτ’ ἐδόκει μᾶλλον παριστᾶν, τότ’ ἔδωκεν, ὅτε ἀπείρηκε καὶ ὑπερέθετο τὴν ἐπιδημίαν τοῦ πνεύματος· τὸ δὲ ‘πέμψω’ προειπών, προσέθηκε τὸ ‘παρὰ τοῦ πατρός’. Εἰ γὰρ καὶ ‘πέμψω’, φησίν, ἀλλ’ οὐ παρ’ ἐμαυτοῦ, ἀλλὰ παρὰ τοῦ πατρὸς λαβών, ἀφ’ οὗ ἐκπορεύεται· ἐκεῖνος γὰρ μόνος πέμπει παρ’ ἑαυτοῦ, ὡς παρ’ ἑαυτοῦ τοῦτ’ ἔχων ἐκπορευόμενον, καὶ ἀεὶ τοῦτ’ ἔχων ἐκπορευόμενον· οὐ τότε μόνον ἐκπορευθησόμενον ὅτε καὶ αὐτὸς ἐγὼ ‘πέμψω’, οὐδὲ παρ’ ἐμοῦ ἀδιαστάτως πεμπόμενον, ὥσπερ παρ’ ἐκείνου ἐκπορευόμενον· οὐ γὰρ εἰπὼν ‘πέμψω’ τὸ παρ’ ἐκείνου ἐκπορευθὲν προσεπήγαγον, ἵνα μὴ ἐπὶ τοῦ πατρὸς προσεπινοηθῇ τὸ ‘ποτέ’.

Καὶ ἐπιφέρειν μέλλων ‘ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται’, φθάσας εἶπον, οὐχ ‘ὃ ἐγὼ πέμπω’, ἀλλ’ ‘ὃ ἐγὼ πέμψω’, ἵνα μὴ συνεπινοηθῇ καὶ ἐπ’ ἐμοῦ τὸ ἀεί. Τὸ μὲν γὰρ πέμπειν ἔχειν τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον πρὸς τοὺς ἀξίους κοινόν ἐστιν ἐξ ἀϊδίου τῷ πατρὶ καὶ τῷ υἱῷ· πέμπει δὲ χρονικῶς ἑκάτερος, ἀμφότεροι δὲ μᾶλλον ὁπότε δέοι.

Ταῦτ’ ἄρα καὶ τὴν προθεσμίαν καὶ τὸν μέλλοντα χρόνον ἐπιδέχεσθαι δύναται· τοῦ δὲ ἐκπορεύειν τὸ ἐκπορεύειν ἔχειν οὐδαμῶς προηγεῖται, οὐδ’ ἐν ἐπαγγελίας μοίρᾳ κείσεταί ποτε, οὐδὲ τὸ μέλλειν ἐπιδέξαιτ’ ἄν, ἄπαγε τῆς βλασφημίας, ἣ συμβαίνει τοῖς οἰομένοις ἀΐδιον εἶναι τὴν παρὰ τοῦ υἱοῦ ἔκπεμψιν τοῦ πνεύματος.

Ἐπέμφθη γάρ τισι καὶ ἐδόθη πρὸς τοὺς μαθητὰς ἐκ τοῦ υἱοῦ, λαβόντος παρὰ τοῦ πατρὸς χρονικῶς καὶ αὐτῶν τῶν λαμβανόντων ὑστερογενεστέρας οὔσης τῆς ἀποστολῆς, καὶ δι’ αἰτίαν, μᾶλλον δὲ διὰ πολλὰς αἰτίας· «ἵνα μένῃ, φησί, μεθ’ ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα», «ἵνα ὑμᾶς διδάξῃ καὶ ὑπομνήσῃ πάντα ἃ εἶπον ὑμῖν», «ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ ἐμοῦ» καὶ ὑμῖν συμμαρτυρήσῃ τὰ κατ’ ἐμέ, ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους μαρτυροῦσιν, «ἵνα ἐλέγξῃ τὸν κόσμον» ὑπεύθυνον τῇ ἁμαρτίᾳ, τὸν ἁμαρτίαν ὀνομάσαντα τὴν ἐμὴν δικαιοσύνην· δικαιοσύνην, ἣ καὶ αὐτὸν τὸν ἄρχοντα τῆς ἁμαρτίας καὶ αὐτῆς τῆς τῶν ἁμαρτωλῶν ἐξέβαλεν ἀρχῆς κατακρίνασα δικαίως, ὅτι τὸν ὄντως δίκαιον ἀδίκως ὑπὸ τὴν αὐτὴν τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἤγαγεν εὐθύνην, ἵν’ ἐμὲ δοξάσῃ, ὁδηγῆσαν ὑμᾶς πρὸς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν. Καὶ γὰρ ‘πνεῦμα ἀληθείας’ ἐστί, καὶ «οὐκ ἀφ’ ἑαυτοῦ λαλεῖ, ἀλλ’ ὅσα ἂν ἀκούῃ παρὰ τοῦ πατρός», «ὥσπερ κἀγὼ οὐδὲν ἐλάλησα ἀπ’ ἐμαυτοῦ»· ἐπεὶ δὲ ὁ πατὴρ ἐμὸς καὶ «πάντα ὅσα ἔχει ὁ πατὴρ ἐμά», «ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει καὶ ἀναγγέλλει»· κοινὰ γὰρ ἡμῖν καὶ ὁ πλοῦτος καὶ τὰ δόματα.

Ἐπέμφθη τοίνυν ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ χρονικῶς καὶ πρός τινας καὶ δι’ αἰτίαν· παρ’ αὐτοῦ δὲ μόνου τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται ἀχρόνως καὶ ἀναιτίως, αὐτὸν μόνον ἔχον αἰτίαν ἑαυτοῦ, τὸν μόνον ἀγέννητον πατέρα, τὸν ποιοῦντα τὰ πάντα ἐκ μὴ ὄντων διὰ μόνην τὴν κοινὴν ἑαυτοῦ τε κἀκείνων ἀγαθότητα, τὸν δ’ υἱὸν ἐξ ἀρχῆς ἔχοντα γεγεννημένον καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορευόμενον.

Ἆρα νοῦν ἔλαβες ὁ δι’ ἐναντίας καὶ φῶς γνώσεως ἐπέλαμψέ σοι παρὰ τοῦ τῆς ἀληθείας λόγου; Μᾶλλον δὲ σύ γε αὐτὸς ἆρα διαίρειν ἤρξω τὰ βλέφαρα καὶ διαβλέπειν πρὸς τὸ φῶς, εἰ καὶ μὴ τελέως, ἀλλ’ ἀμυδρῶς γοῦν ἀντιλαμβανόμενος τῆς διαπρυσίου καὶ μὴ ἀμυδρᾶς αὐγῆς, ὥστε ψηλαφῆσαι καὶ ἰδεῖν ὅτι τὸ ‘δώσει’ τε καὶ τὸ ‘πέμψει’ τοσαυτάκις εἰρημένον οὐδαμοῦ χωρὶς αἰτίας εἴρηκεν, οὐδ’ ἄνευ προσώπου τοῦ λαμβάνοντος δι’ ὃν καὶ πέμπεται, ἀλλ’ ἀεὶ συνεζευγμένον ταῖς αἰτίαις ἀποδέδωκεν ὁ μόνος καὶ θεὸς καὶ θεολόγος, τὸ δὲ ἐκπορευόμενον ἀπολύτως ἔθηκε χωρὶς ἡστινοσοῦν αἰτίας; Τὴν μὲν γὰρ συνδιαιωνίζουσαν καὶ χωρὶς αἰτίας οὖσαν ἔκπεμψιν μόνῳ τῷ πατρὶ προσένειμε, τὴν δ’ ὑπὸ χρόνον οὖσαν καὶ ἀεὶ μετὰ τῆς αἰτίας συνημμένην, κοινὴν οὖσαν, ἐξεκάλυψεν ἑαυτῷ καὶ τῷ πατρί, ὡς ἂν τοῦτο συνιδών, μηκέτι βλασφημῇς τῇ ἐκπορεύσει φρονῶν καὶ λέγων τὴν ἀποστολὴν ταὐτὸν ἢ ἐκ ταύτης ἐκείνην στοχαζόμενος καὶ διὰ τοῦτο λέγων ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ ἐξ υἱοῦ τὸ θεῖον πνεῦμα τὴν ὑπόστασιν ἔχειν. Ὥσπερ γὰρ θεὸς ἀναίτιος, οὕτω καὶ θεοῦ ὕπαρξις ἀναίτιος, αὐτὸν αἰτίαν ἔχων τὸν ἐξ οὗ ὑπάρχει ἀναιτίως, ἀλλ’ οὐκ ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχων δι’ αἰτίαν. Ὥσπερ δὲ θεὸς καὶ θεοῦ ὕπαρξις ἀναίτιος, οὕτω τὸ δι’ αἰτίαν γεγονὸς κοινὸν αὐτῷ τε τῷ ἀναιτίῳ καὶ τοῖς ἀναιτίως ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχουσιν.

Ὃ δ’ αὐτοῖς κοινόν, θείας ὑποστάσεως οὐκ ἴδιον· διὸ τὸ μὲν ἀποστέλλεσθαι καὶ τῷ υἱῷ καὶ τῷ πνεύματι ὑπάρχει, ὥσπερ καὶ τὸ ἀποστέλλειν τοῖς τρισί· δι’ αἰτίαν γάρ. Τὸ δὲ ἐκπορεύεσθαι ἢ καὶ ἐκπορεύειν οὐχὶ καὶ τοῦ υἱοῦ· καὶ γὰρ οὐ δι’ αἰτίαν. Ὅταν οὖν ἀκούσῃς ἐκ τοῦ υἱοῦ ἢ καὶ δι’ υἱοῦ ἢ καὶ ἐξ ἀμφοῖν πρός τινας πεμπόμενον τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὴν ὑπὸ χρόνον καὶ δι’ αἰτίαν ἐπὶ νοῦν λάμβανέ μοι πρόοδον, ἀλλὰ μὴ τὴν ἐκ πατρὸς ἄσχετον ἐκείνην καὶ ὑπὲρ αἰτίαν καὶ προαιώνιον.

Τί οὖν; Ἤδη πείθομεν καὶ διετρανώθη σοι τὸ φῶς, ἢ ἔτι προσμενοῦμεν συνείροντες τὰς ἀποδείξεις καὶ διαρριπίζοντες τὸ τῆς σῆς ἀγνοίας σκότος; Ὡς πολὺ τοῦτο καὶ βαθὺ τὰ τῆς σῆς ἐπηλυγάζον διανοίας κόρας ἔχεις, εἰ μηδὲ νῦν πρὸς τὴν ἀλήθειαν διέβλεψάς πω, καίτοι τὸ ‘δώσω’ ταὐτόν ἐστι τῷ ‘πέμψω’. Ἐπεὶ γὰρ μήτε τὸ πεμπόμενον τοπικῶς μετάγεται μήτ’ αὐτὸς ὁ πέμπων διΐσταται τοῦ πεμπομένου—καὶ γὰρ ἀεί τε ἅμα καὶ ἁπανταχοῦ καὶ ὁ πέμπων καὶ τὸ δι’ αὐτοῦ πεμπόμενον, εἰ δὲ βούλει καὶ ἐξ αὐτοῦ· οὐ γὰρ ἐπὶ τῶν συλλαβῶν ἡμῖν ἡ εὐσέβεια—ἐπεὶ τοίνυν οὐ διαιρεῖται τόπῳ, οὐδὲ τόπῳ περιλαμβάνεται τὸ πέμπον καὶ τὸ πεμπόμενον, οὐκ ἄρα δίδωσιν ὁ πέμπων; Τοῦτο καὶ αὐτὸς ὁ κύριος ἡμᾶς φωτίζων νῦν μὲν εἴρηκεν, ‘ὃ δώσει ὁ πατήρ’, νῦν δ’ αὖθις, ‘ὃ πέμψει ὁ πατήρ’, ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἀμφοτέροις διανοίας χρησάμενος. Ἀλλὰ καὶ αὐτός, νῦν μὲν ὅτι ἐπέμφθη παρὰ τοῦ πατρός, νῦν δ’ ὅτι ἐδόθη, ἀναγέγραπται, ὡς ταὐτοῦ ὄντος ἐπὶ τούτων τοῦ πέμπειν τε καὶ τοῦ διδόναι.

Ἀλλὰ μὴν «ὁ πανταχοῦ ὢν καὶ τὰ πάντα πληρῶν» καὶ διὰ πάντων χωρῶν πῶς ἥξει καὶ δοθήσεται; Δηλαδὴ φανερούμενος καὶ ἐνεργῶν τὴν τῶν χαρίτων ἐνέργειαν. Οὐκοῦν οὐδὲν ἄλλο τὸ πέμπεσθαί τε καὶ δίδοσθαι ἐπὶ θεοῦ ἢ τὸ φανεροῦσθαι. Λατίνοις οὖν ἀΐδιον τὴν παρὰ τοῦ υἱοῦ τοιαύτην ἔκπεμψιν δογματίζουσι καὶ φανέρωσιν τοῦ πνεύματος ἀΐδιον δοξάζειν ἀκόλουθον· ἀνάγκη δὲ συναϊδίους εἶναι καὶ τοὺς πρὸς οὓς ἡ φανέρωσις καὶ πρόσεστι τὸ μηδ’ οὕτω τὴν ὕπαρξιν τοῦ θείου πνεύματος ἐκ τοῦ υἱοῦ δείκνυσθαι.

Εἰ δ’ ἐκ τῆς φανερώσεως στοχάζεσθαί φασιν ἐκεῖνοι τὴν ὕπαρξιν, ἀλλ’ ἡμεῖς οὐ στοχασμοῖς ἀκολουθοῦντες, ἀλλὰ θεολέκτοις λογίοις τὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως πεπλουτήκαμεν. Ἴσμεν δὲ καὶ αὐτὸ παρ’ ἑαυτοῦ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐρχόμενόν τε καὶ φανερούμενον, ἀλλ’ οὐ διὰ τοῦτο καὶ παρ’ ἑαυτοῦ δώσομεν ἐκ πορεύεσθαι· ὁ διδοὺς τοίνυν ἢ πέμπων τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐκπορεύει διὰ τὸ πέμπειν, ἀλλὰ φανερὸν καθίστησιν αὐτό. Τοῦτο γὰρ καὶ ὁ κύριος ἐποίησε πρὸ μὲν τῆς οἰκείας ἀναλήψεως φανερώσας μετρίως τοῖς οἰκείοις μαθηταῖς τὸ πνεῦμα διὰ τῆς κοινῆς αὐτῶν καὶ παρ’ αὐτῶν μετρίας τηνικαῦτα δεδομένης χάριτος· ὃ καὶ τὴν ἀρχὴν αἴτιον, ὡς ἔγωγ’ ἂν φαίην, τοῦ δι’ ἐμφυσήματος δεδημιουργεῖσθαι τὴν ἀνθρώπου ψυχήν.

Ἐπεὶ γὰρ ὅ τε λέγων πατὴρ καὶ ὁ τούτου παντοδύναμος λόγος πάντων κτιζομένων ἐκηρύττοντο, ἔκφανσις δὲ πνεύματος οὐ γέγονέ πω, ἔδει δὲ τοῦ ἀνθρώπου γενομένου μηδὲν τῶν τῆς τριάδος προσώπων ἀνεπίγνωστον εἶναι, ἧς ἐπλάττετο μύστης καὶ προσκυνητὴς ἐπίγειος, διὰ τοῦτο τῷ τε λόγῳ καὶ τῷ λέγοντι, ταὐτὸν δὲ εἰπεῖν τῷ υἱῷ καὶ τῷ γεννήτορι, προσεπιφέρεται τὸ ‘ἐνεφύσησεν’, ἀνακαλύπτον τὴν τοῦ πνεύματος ὑπόστασιν· ὃ καὶ ὁ κύριος ἀνανεῶν ἡμᾶς ἐποίησεν· υἱοῦ γὰρ ὄντος, αὐτόθεν ὁ πατὴρ ἐδείκνυτο καὶ δι’ ἐμφυσήματος τὸ πνεῦμα ἐκηρύττετο· ὧν κοινὸν ἔργον ἥ τε τὴν ἀρχὴν ἡμῶν πλάσις, ἥ τ’ ἐς ὕστερον χάρις τῆς ἀναπλάσεως.

Οὕτως οὖν δι’ ἡμᾶς καθ’ ἡμᾶς ἐπὶ γῆς ὀφθεὶς ὁ τοῦ πατρὸς μονογενὴς υἱός, πρὸ μὲν τῆς ἑαυτοῦ ἀναλήψεως τὴν τοῦ ἁγίου πνεύματος ὑπόστασιν ἐφανέρωσε μετρίως διὰ τοῦ πρὸς τοὺς μαθητὰς δι’ ἐμφυσήματος δώρου τοῦτο ὑπαινιττόμενος καὶ τῇ τῶν δεχομένων δυνάμει τὴν διδασκαλίαν παραμετρούμενος· μετὰ δὲ τὴν οἰκείαν ἀνάληψιν ἔπεμψε τὸν ἐρχόμενον, αὐτός τε αὐτὸ φανερῶν τελεώτατα τὸ καὶ ἀφ’ ἑαυτοῦ φανερούμενον, καὶ αὐτὸ ἐφ’ ἑαυτοῦ δεικνύμενον κατ’ ἰδίαν ὑπόστασιν. Τοῦτο γὰρ δὴ καὶ τὸ τῆς οἰκονομίας μυστήριον, ἓν καὶ τρία τὸν θεὸν πιστευθῆναι καὶ κοινὸν αἴτιον μόνον τῶν δύο τὸ ἕν. Διὰ τοῦτο κοινὴ μὲν αὐτοῖς πᾶσα δόσις καὶ δύναμις, μερίζονται δὲ ἑαυτοῖς τὸν καιρὸν ἰδίᾳ φανερούμενον ἕκαστον καὶ σὺν ἑαυτῷ φανεροῦν ἀεὶ τὰ ὑπόλοιπα.

Πρῶτον πεφανέρωται ὁ πατήρ, τῆς θείας φύσεως αὐχήματα, τὰ τῆς θεότητος ἰδιώματα, τὰς φυσικὰς καὶ οὐσιώδεις αὐτῆς ἐνεργείας τοῖς προφήταις κατὰ χάριν διδούς· ὡς ἂν ἅμα τε δείξῃ καθ’ ἑαυτὸν ὑφεστὼς καὶ οὐκ αὐτὸς ὢν ἐξ ἄλλου, ἀλλ’ αὐτὸς ὢν ἀρχὴ τῆς θεότητος, καὶ δὴ καὶ τ’ ἄλλα δεικνὺς ἐξ αὐτοῦ τε ὄντα καὶ αὐτῷ συνημμένα, πρὸ πάντων ἐμφυσήματι καὶ λόγῳ δημιουργῶν καταγγέλλεται.

Μετ’ αὐτὸν ὁ υἱὸς πεφανέρωται, τὰ αὐτὰ τῆς αὐτῆς φύσεως αὐχήματα, τὰ τῆς θεότητος ἰδιώματα, τὰς φυσικὰς καὶ οὐσιώδεις αὐτῆς ἐνεργείας, παρ’ ὧν τὰ χαρίσματα τῶν ἰαμάτων, τὰ ἐνεργήματα δυνάμεων καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις τοῖς οἰκείοις μαθηταῖς κατὰ χάριν διδούς, ὡς ἂν καὶ αὐτὸς ἅμα τε δείξῃ καθ’ ἑαυτὸν ὑφεστὼς—τὸ γὰρ μὴ καθ’ ἑαυτὸ ὑφεστὼς ἐνεργείας ἔχειν ἢ παρέχειν ἀδύνατον—καὶ οὐκ αὐτὸς ὢν ἀρχή, ἀλλ’ αὐτὸς ἐξ ἀρχῆς.

Καὶ οὕτω δι’ ἑαυτοῦ μὲν τὸν πατέρα δεικνύς, υἱὸς γάρ, ἐμφυσήματι δὲ διδοὺς τὰ πνευματικὰ χαρίσματα καὶ πνεῦμα θεῖον αὐτὰ καλῶν, συνημμένον ἑαυτῷ προσεπεδείκνυ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ὃς ἐπεὶ καὶ τὴν ἡμετέραν ἀνειληφὼς φύσιν ἐφανερώθη, οὐκ ἐδείκνυ μόνον διὰ τῶν ἔργων, ἀλλὰ καὶ διὰ γλώττης ἐκήρυττε τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ πνεύματος τὴν θεότητα καὶ τί τὸ μόνον αἴτιον καὶ τί τὰ ἐξ αὐτοῦ.

Μετ’ αὐτὸν τὸ ἅγιον πεφανέρωται πνεῦμα, τὰ αὐτὰ τῆς αὐτῆς φύσεως αὐχήματα καὶ αὐτὸ τοῖς ἀποστόλοις κατὰ χάριν παρέχον, τὰ τῆς θεότητος ἰδιώματα, τὰς φυσικὰς καὶ οὐσιώδεις αὐτοῦ ἐνεργείας. Ἡ γὰρ τοῦ θεοῦ βασιλεία, ἧς τοὺς ἀρραβῶνας οἱ ἅγιοι ἐνταῦθα κομίζονται, καθάπερ ὁ θεῖος Μάξιμος ἐν τοῖς Πρὸς Θαλάσσιον σχολίοις φησί, «τῶν προσόντων τῷ θεῷ φυσικῶς κατὰ χάριν ἐστὶ μετάδοσις· ἃ καὶ τὴν ἀρχὴν εὐθὺς παρὰ θεοῦ πλασθεὶς ὁ ἄνθρωπος κατὰ χάριν εἴληφεν»· ὡς καὶ ὁ θεῖος Κύριλλος ἐν τῇ Πρὸς Σόϊμον ἐπιστολῇ φησι γράφων ὅτι, «πλάσας ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ψυχωθέντα παρήγαγεν, ἔχοντα τὰς πνευματικὰς δωρεάς, σοφίαν, δικαιοσύνην καὶ ὅσα ἔνεστιν οὐσιωδῶς ἐν τῷ θεῷ· ὁμοῦ γὰρ καὶ ζωὴν ἐνετίθει τὸ πνεῦμα τῷ πλάσματι καὶ τοὺς ἑαυτοῦ χαρακτῆρας θεοπρεπῶς ἐνεσήμαινεν». Ὅταν οὖν ἀκούσῃς αὐτὸν ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ἐκ πατρὸς οὐσιωδῶς δι’ υἱοῦ προχεόμενον τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγοντα, τὴν τῶν φυσικῶν τούτων δυνάμεών τε καὶ ἐνεργειῶν τοῦ θεοῦ μετάδοσιν, ἀλλὰ μὴ τὴν θείαν τοῦ πνεύματος ὑπόστασιν προχεῖσθαι διδάσκειν, εὐσεβῶς νόμισον.

Μετὰ τὸν υἱὸν τοίνυν διὰ τοῦ τὰς αὐτὰς δυνάμεις καὶ ἐνεργείας τοῖς ἀξίοις παρέχειν τὸ ἅγιον πεφανέρωται πνεῦμα. Ὡς ἂν ἅμα τε δείξῃ καὶ αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ ὑφεστώς, καὶ τοὺς μαθητὰς σοφίσαν καὶ πνευματικὴν δύναμιν ἐνδύσαν, αὐτούς τε συνιέναι ποιήσῃ καὶ τοῖς πᾶσι δι’ αὐτῶν κηρύξῃ τὰ τοῦ σωτῆρος κηρύγματα, δι’ ὧν καὶ αὐτό, οὐ μετὰ τὸν υἱὸν κατὰ τὴν ὕπαρξιν, ἀλλὰ μετὰ τοῦ υἱοῦ· οὐδὲ ὡς ὁ υἱός, ἀλλ’ ἰδιοτρόπως ἐκ τοῦ μόνου πατρὸς ὑφεστηκὸς κηρύττεται, συνημμένον ὂν φυσικῶς αὐτῷ καὶ τῷ υἱῷ ἀδιαστάτως τε καὶ ἀϊδίως. Δι’ ὃ δὲ οὐκ εὐθὺς τὸ πνεῦμα μετὰ τὸν πατέρα, καίτοι καὶ αὐτὸ ἀμέσως ὂν ἐκ τοῦ πατρός, ἀλλ’ ὁ υἱὸς πρότερος τῷ κόσμῳ πεφανέρωται, καὶ δι’ ὃ ἐκ τοῦ υἱοῦ τὰ τοῦ πνεύματος οἱ θεολόγοι παριστῶσιν, ἐν τῷ προτέρῳ λόγῳ τὰς αἰτίας ἀποδεδώκαμεν.

Ἐπεὶ δὲ τῆς τρισυποστάτου θεότητος τὰ ἔργα κοινά, ἓν δὲ τῶν ἔργων καὶ ἡ φανέρωσις, διὰ τοῦτο παρ’ ἑαυτοῦ τε πρὸς ἡμᾶς ἥκει καὶ παρὰ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ πέμπεται, δι’ ὧν καὶ φανεροῦται τὸ καὶ παρ’ ἑαυτοῦ φανερούμενον, καθάπερ καὶ ὁ υἱὸς πρὸ αὐτοῦ. Φανεροῦται τοιγαροῦν καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ πεμπόμενον τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ’ οὐκ ἐκπορεύεται. Εἰ δὲ μὴ τοῦτο, μηδὲ φανέρωσις ἡ ἀποστολὴ καὶ ἡ κατ’ αὐτὴν ἔκπεμψις, ἀλλ’ ἐκπόρευσις· ἐπεὶ καὶ ὁ υἱὸς ἐπέμφθη πρότερον παρ’ αὐτοῦ, τοῦ ἁγίου λέγω πνεύματος καὶ τοῦ πατρός· «κύριος γάρ, φησίν, ἀπέσταλκέ με καὶ τὸ πνεῦμα αὐτοῦ». Ἆρ’ ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ πνεύματος ὁ υἱὸς ἢ γεννᾶται ἢ ἐκπορεύεται; Ἄπαγε τῆς ἀσεβείας. Εἰ δὲ λέγει τις ὡς ἄνθρωπον ἀπεστάλθαι τὸν υἱόν, ἐγγὺς ἡ ἀπάντησις· ἀπεστάλη μὲν γὰρ ὡς ἄνθρωπος. «Εἰ δὲ καὶ ὡς θεός, τί τοῦτο; Τὴν εὐδοκίαν τοῦ πατρὸς ἀποστολὴν εἶναι νόμισον», Γρηγόριός σοι διακελεύεται ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος, κἀγὼ τὴν τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ πνεύματος, ἐκείνῳ καὶ τῇ ἀληθείᾳ πειθόμενος.

Ἐπεὶ οὖν καὶ ὡς θεὸς ὁ υἱὸς ἀποστέλλεται καὶ παρ’ ἀμφοτέρων, πατρὸς καὶ πνεύματος, παρ’ ἀμφοτέρων τούτων λοιπὸν κατὰ Λατίνους ἔχει καὶ οὗτος τὴν γέννησιν, εἴπερ, ὅτι καὶ τὸ πνεῦμα παρ’ ἀμφοτέρων ἀποστέλλεται, πατρός τε καὶ υἱοῦ, παρ’ ἀμφοτέρων ἐκπορεύεται τούτων. Κἄν, εἰ λέγοιεν μὴ τὴν ἀποστολὴν νομίζειν ἐκπόρευσιν, ἀλλ’ ἐκ ταύτης ἐκείνην τεκμαίρεσθαι, καὶ τῆς τοῦ υἱοῦ γεννήσεως αὕτη δήπουθεν ὑπάρξει τεκμήριον.

Τί δὲ καὶ διενήνοχε τοῦ τὴν ἀποστολὴν νομίζειν γέννησιν ἢ ἐκπόρευσιν τὸ λέγειν ὡς ἀϊδίως ἔχον πέμπειν τό τε πνεῦμα τὸν υἱὸν καὶ ὁ υἱὸς τὸ πνεῦμα; Τὸ μὲν καὶ νῦν αὐτὸν ὕστερον εἰς τὸν κόσμον ἀπέστειλεν· ὁ δὲ τὸ πνεῦμα τοῖς οἰκείοις μαθηταῖς ἔπεμψεν, ἐπανελθὼν ὅθεν κατῆλθεν. Ἀλλ’ ὁ μὲν υἱὸς καὶ θεός ἐστι καὶ ἄνθρωπος γέγονεν· ἀπεστάλη γοῦν καὶ ὡς ἄνθρωπος· τὸ δὲ πνεῦμα οὐκ ἐνηνθρώπησεν.

Ἐπεὶ γοῦν θεὸς ὂν ἀπεστάλη τοῦτο παρὰ τοῦ πατρός, εὐδοκίαν δὲ χρὴ τὴν ἀποστολὴν ἡγεῖσθαι ταύτην κατὰ τοὺς θεολόγους, εὐδοκία δὲ ἡ ἀγαθὴ θέλησίς ἐστι, Λατῖνοι δὲ τῇ ἐκπορεύσει ταὐτὸν ἡγοῦνται τὴν ἀποστολήν, θέλησις οὐκοῦν ἐστι κατ’ αὐτοὺς ἡ ἐκπόρευσις· κἀπειδήπερ ἐκπορεύσει τὴν ὕπαρξιν ἔχει τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, θελήσει τοῦτο λοιπὸν ἔχει κατ’ αὐτοὺς τὴν ὕπαρξιν. Ὢ τῆς δυσσεβείας· οὐκέτι γὰρ ἄκτιστον· τῷ γὰρ θέλειν, ἀλλ’ οὐ τῷ πεφυκέναι τοῦτο προήγαγεν ὁ θεὸς καὶ πατήρ, καθὰ καὶ τὴν κτίσιν, εἴπερ ἡ ἐκπόρευσίς ἐστιν εὐδοκία καὶ θέλησις· τὰ κτίσματα γὰρ κατὰ τοὺς θεολόγους οὐ τῷ πεφυκέναι, ἀλλὰ τῷ θέλειν ὁ θεὸς προήγαγεν. Ἔργον μὲν γὰρ φύσεως κατ’ αὐτοὺς ἡ προαιώνιος καὶ ἀΐδιος γέννησις· ἔργον δὲ θείας θελήσεως ἡ κτίσις.

Ἀρειανοὶ μὲν οὖν τὸν υἱὸν ἔλεγον θελήσει τοῦ πατρὸς εἰς τὸ εἶναι προελθεῖν ἐκ τοῦ μὴ ἀθελήτως ἐκ πατρὸς τὸ εἶναι λαβεῖν τοῦτο δῆθεν κατασκευάζοντες. Λατῖνοι δὲ θελήσει τοῦ πατρὸς ἢ καὶ τοῦ υἱοῦ προελθεῖν εἰς τὸ εἶναι δεικνύουσι τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ τὴν ἐκπόρευσιν εἶναι νομίζειν ἀποστολὴν καὶ εὐδοκίαν καὶ θέλησιν. Ἐροῦμεν οὖν καὶ ἡμεῖς πρὸς αὐτούς, ὅπερ καὶ ὁ μέγας Ἀθανάσιος πρὸς τοὺς Ἀρειανούς, ὅτι «τοῦ βούλεσθαι τὸ κατὰ φύσιν ὑπέρκειται· καὶ ἡ φύσις οὐχ ὑπόκειται βουλήσει». Ὡς οὖν ἡ γέννησις εὐδοκία καὶ θέλησις οὐκ ἔστιν, ἀλλ’ ὑπὲρ εὐδοκίαν καὶ θέλησιν—φύσει γὰρ δείκνυσιν ἐκ πατρὸς ὄντα τὸν υἱὸν ὡς αὐτῷ γνήσιον καὶ ὁμοούσιον, ἀλλ’ οὐ θελήσει καθὰ τὰ κτίσματα—οὕτως οὐδὲ τοῦ πνεύματος ἡ ἐκπόρευσις ἀποστολὴ καὶ εὐδοκία καὶ θέλησίς ἐστι· φύσει γὰρ ἡ ἐκπόρευσις δείκνυσι τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ πατρός, ὡς αὐτῷ γνήσιον καὶ ὁμοούσιον, ἀλλ’ οὐ θελήσει κατὰ τὰ κτίσματα.

Λατῖνοι γοῦν λέγοντες ταὐτὸν εἶναι τῇ ἀποστολῇ τοῦ θείου πνεύματος τὴν ἐκπόρευσιν κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην κτιστὸν εἶναι τὸ πνεῦμα κατασκευάζουσι. Καὶ μὴν ἐπειδήπερ εὐδοκία τοῦ πατρός ἐστιν, ὡς ἐδιδάχθημεν, ἥ τε τοῦ υἱοῦ ὡς θεοῦ παρὰ πατρός τε καὶ πνεύματος ἀποστολὴ καὶ ἡ τοῦ πνεύματος παρὰ πατρός τε καὶ υἱοῦ—θελήσαντος γὰρ ἑκατέρου τούτων κατὰ καιρὸν ἀφικέσθαι πρὸς ἡμᾶς καὶ ὁ πατὴρ εὐδόκησε—δι’ οὐδὲν ἄλλο πάντως ἢ διὰ φιλανθρωπίαν ἡ εὐδοκία γέγονεν αὕτη. Τοιγαροῦν, εἰ κατὰ Λατίνους τῇ ἀποστολῇ τοῦ πνεύματος ταὐτὸν ἡ ἐκπόρευσις, ἡ δὲ ἀποστολὴ διὰ φιλανθρωπίαν, κατ’ αὐτοὺς οὐκοῦν καὶ ἡ πρὸ αἰώνων ἐκ πατρὸς ἐκπόρευσίς τε καὶ ὕπαρξις τοῦ πνεύματος οὐχ ὑπὲρ αἰτίαν, ἀλλὰ διὰ φιλανθρωπίαν. Οὗ τί ἂν ἀκουσθείη δυσσεβέστερόν τε καὶ καινότερον;

Πρὸς δὲ τούτοις, εἰ ταὐτὸν ἀποστολὴ καὶ ἐκπόρευσις, δι’ ἐμὲ λοιπὸν τὸ πνεῦμα—βαβαὶ τῆς κακοδοξίας· οὐ γὰρ ἔχω ταῦτα λέγειν ἄνευ φρίκης καὶ θαύματος—ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται· δι’ ἐμὲ γὰρ ἀπέσταλται· εἰ δὲ δι’ ἐμέ, καὶ μετ’ ἐμὲ πάντως ἢ οὐ πολὺ πρὸ ἐμοῦ, ἀλλ’ ὑπὸ χρόνον ὥσπερ ἐγώ, καὶ οὐχὶ τῷ πατρὶ καὶ τῷ υἱῷ συναΐδιον. Καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπείκει τῇ δεσποτείᾳ. Φεῦ, ποῦ κατάγεται παρὰ τῶν ἀγνωμόνων δούλων τὸ τῇ φύσει τὴν δεσποτείαν ἔχον ἁπάσης τῆς κτίσεως· «τὸ γὰρ σάββατον, φησί, διὰ τὸν ἄνθρωπον, οὐχ ὁ ἄνθρωπος διὰ τὸ σάββατον· ὥστε κύριός ἐστι τοῦ σαββάτου ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου». Ὁρᾷς πόσον ἀπέχει ἀποστολὴ ἐκπορεύσεως;

Ὅσον χρόνων ἀϊδιότης καὶ κτισμάτων θεὸς καὶ τῶν φύσει δούλων ὁ φύσει δεσπότης τῆς κτίσεως. Ὁ τοίνυν παρὰ θεοῦ καὶ τῶν ὡς ἀληθῶς θεολόγων μεμυημένος ἐμφυσώμενον μὲν ἀκούων τὸ πνεῦμα δι’ ἐμφυσήματος παρὸν καὶ συμφυὲς ὂν τῷ ἐμφυσῶντι νοεῖ σημαινόμενον, ἀλλ’ οὐκ αὐτὸ ὑπάρχον ἐμφύσημα, ὡς ἐξ ἀνάγκης ἔχειν τὴν ὕπαρξιν ἐξ οὗ τὸ ἐμφύσημα· ἂν δὲ καὶ πεμπόμενον, φανερούμενον· ἂν δὲ καὶ διδόμενον, καὶ τὸ συνημμένον ἐπιγινώσκει τοῦ πεμπομένου τε καὶ τοῦ πέμποντος· ἂν δὲ παρ’ ἡμῶν λαμβανόμενον, οἶδε μὲν ᾖ θεόν, ἄληπτον, ληπτὰ δὲ ἡμῖν τὰ παρ’ ἐκείνου χαρίσματα· ἂν δὲ καὶ παρὰ τοῦ υἱοῦ ἀκούσῃ πεμπόμενον, διδόμενον, ἐμφυσώμενον, εὐθὺς καὶ τοῦτο πρὸς τοῖς ἄλλοις συνίησιν, ὡς ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται, καθὰ καὶ Γρηγόριος ἐκλαμβάνειν ἀξιοῖ σοφῶς ὁ ἐν θεολογίᾳ πολύς· «ὅσα γάρ, φησί, περὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος ταπεινότερα λέγεται, τὸ δίδοσθαι, τὸ στέλλεσθαι, τὸ μερίζεσθαι, τὸ χάρισμα, τὸ δώρημα, τὸ ἐμφύσημα, εἴτε τι ἄλλο τοιοῦτον, ἐπὶ τὴν πρώτην αἰτίαν ἀνακτέον, ἵνα τὸ ἐξ οὗ δειχθῇ», —δηλαδὴ τοῦ πατρός· αὐτὸς γὰρ ἡ πρώτη αἰτία—«καὶ μὴ τρεῖς, φησίν, ἀρχαὶ μεμερισμέναι πολυθέως παραδεχθῶσιν», ὅπερ αὐτὸς ἔπαθες, μὴ πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν διὰ τούτων τῶν φωνῶν ἀναγόμενος.

Καὶ δύο μὲν σαφῶς κηρύττων οὐκ αἰσχύνῃ ἀρχάς, ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα δογματίζων ἔχειν τὴν ὕπαρξιν, τὴν δὲ τρίτην ἀφ’ ὧν λέγεις διδοὺς συνάγεσθαι. Εἰ γὰρ διὰ τὸ πέμπεσθαι παρὰ τοῦ υἱοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύεται, πέμπει δὲ καὶ τὸ πνεῦμα τὸν υἱόν, οὐχ ὡς ἄνθρωπον μόνον, ἀλλὰ καὶ ὡς θεόν, καθάπερ ἀνωτέρω δέδεικται. Ἀλλὰ καὶ τὸν πατέρα ὁ υἱός τε καὶ τὸ πνεῦμα, ὡς ὁ χρυσοῦς θεολόγος Ἰωάννης ἐξηγούμενος τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο, «κύριος ἀπέσταλκέ με καὶ τὸ πνεῦμα αὐτοῦ», ἐξεδέξατο· ἰδού σοι καὶ τὸ πνεῦμα ἀρχή, καὶ ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ πνεύματος ὁ υἱὸς ἢ γεννᾶται ἢ ἐκπορεύεται.

Παρίημι γὰρ τὸν πατέρα λέγειν, κἂν ἐκ τῆς λατινικῆς καινοφωνίας καὶ τοῦτ’ ἐκβαίνῃ, τὸ περιὸν τῆς ὑπερβολῆς εὐλαβούμενος. Ἴδοι δ’ ἄν τις οὐδὲ τ’ ἄλλα τῶν ἐκβαινόντων ἀτόπων τὴν ἐπὶ τὸ χεῖρον ὑπερβολὴν ἀπολείποντα· καὶ γὰρ δι’ ἀλλήλων ἀναιρούμενα δείκνυται, εἰ διὰ τῆς ἀποστολῆς νοήσαιμεν τὴν ἐκπόρευσιν ἢ τὴν γέννησιν. Εἰ γὰρ ταῦτα κατὰ τὴν ἀποστολήν, ἑκάτερον λοιπὸν τούτων οὐχ ὑπάρξεώς ἐστι τρόπος, κἂν προαιώνια ᾗ· εἰ δὲ κατὰ τὴν πρὸ αἰώνων ἐκπόρευσίν τε καὶ γέννησιν τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀποστολὴν νοήσαιμεν, ἀποστολή τις πρὸς ἡμᾶς ἄχρονος καὶ ἀΐδιος ἢ χρονική τις ὕπαρξις ἔσται τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ πνεύματος.

Ἐπιστῆσαι δὲ καὶ τοῦτο χρὴ τὸν συνετὸν ἀκροατήν, ὡς ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος Γρηγόριος τοῖς περὶ τοῦ πνεύματος ταπεινότερον λεγομένοις καὶ τὸ ἀποστέλλεσθαι συνηρίθμησε· τὸ δὲ ἐκπορεύεσθαι μέγα καὶ ὑπὲρ τὸ μέγα ἐστίν. «Εἰ γὰρ μέγα τῷ πατρὶ τὸ μηδαμόθεν ὁρμᾶσθαι, οὐκ ἔλαττον τῷ πνεύματι τὸ ἐκ τοιούτου πατρὸς ἐκπορεύεσθαι». Οὐκ ἄρα ταὐτὸν ἀποστολὴ καὶ ἐκπόρευσις. Ἡ μὲν γὰρ ἀποστολὴ τῆς πρὸς ἡμᾶς συγκαταβάσεως ἐκφαίνει τὴν πρόθεσιν· ἡ δὲ ἐκπόρευσις τῆς καθ’ ἑαυτὸ παρὰ πατρὸς ὑπάρξεως τοῦ πνεύματός ἐστιν ὄνομα. Καὶ ἡ μὲν ἔστι, καθ’ ἣν ἡμεῖς τοῦ εὖ εἶναι μετέσχομεν· ἡ δὲ παρίστησι τὸ φύσει συνημμένον ὁμοτίμως πρὸς τὸν πατέρα, τὸ κατὰ μόνην ὑπόστασιν διαφέρον αὐτοῦ καὶ τοῦ υἱοῦ πνεῦμα ἅγιον.

Σὺ δὲ τὸ μεμερισμένον ἐκ τῶν λόγων σοι συμβαῖνον βλέπων διὰ τὰς σὰς καινοτομίας καὶ ἤδη σε μερίζον θεοῦ—τί γὰρ τὸ προσεχὲς καὶ πόρρω ἢ ἐγγὺς μερισμοῦ—ἵν’ οὖν ὃ κατασκευάζεις αὖθις ἐκφύγῃς, πολὺ τὸ μέσον ἐντίκτεις ταῖς θεολογίαις ταῖς σαῖς. Ἡμεῖς δὲ καὶ ἑωράκαμεν ἐν τοῖς πνεύματι γράφουσι θεοῦ μυστήρια καὶ πιστεύομεν καὶ κηρύττομεν ἐν ἀλλήλοις τε ὄντα δι’ ἀλλήλων ἀμιγῶς χωροῦντα καὶ οὐ μᾶλλον πρὸς ἑαυτὸ ἕκαστον ἢ πρὸς ἄλληλα ἔχοντα. Εἰ δὲ πρὸς ἑαυτὸ ἕκαστον ἔχει ἀδιαστάτως τε καὶ ἀμέσως—πῶς γὰρ οὔ; —πῶς ἐμμέσως ἕξει πρὸς ἄλληλα; Ὅταν δὲ τὴν αἰτίαν ζητῶμεν τῆς ἀρρήτου ἐκείνης καὶ ὑπὲρ πάντα νοῦν πρὸς ἄλληλα σχέσεως καὶ τῆς ὑπερβαλλούσης συμφυΐας καὶ τῆς ἀπερινοήτου τε καὶ ἀφθέγκτου περιχωρήσεως, αὐτὸν αὖθις εὑρίσκομεν καὶ κηρύττομεν τὸν πατέρα, αὐτὸν ἕνωσιν, αὐτὸν σύνδεσμον, αὐτὸν καὶ πατέρα καὶ προβολέα καὶ συνοχέα γινώσκοντες τοῦ γεννήματός τε καὶ τοῦ προβλήματος· καὶ οὕτω μέσον καὶ ἀρχὴν αὐτῶν ἐκεῖνον τιθέμεθα.

Παρ’ ὅτου δ’ ἂν αὐτῶν, υἱοῦ λέγω καὶ πνεύματος, οἰκονομικῶς ἡμῖν ἴδωμεν τὸν ἕτερον παράκλητον φανερούμενον, αὐτίκα διὰ τούτου πρὸς τὴν πρώτην καὶ μόνην ἀρχὴν ἀναγόμεθα· πέμπων γὰρ ἢ διδοὺς τὸ πνεῦμα ὁ υἱός, πόθεν τοῦτ’ ἔχει, ὅτι μὴ παρὰ τῆς πρώτης καὶ μόνης ἀρχῆς; Οὐκοῦν οὕτω πέμπει τε καὶ δίδωσιν, ὡς ἔχων ὑφιστάμενον ἐκ τοῦ πατρός, ἀλλ’ οὐκ αὐτὸς συνεκπορεύων καὶ συνυφιστῶν καὶ πέμπων καὶ διδούς, τοῦτ’ αὐτὸ δείκνυσιν ἡμῖν, ὡς ἐμοῦ μὲν ἔστιν, ἀλλ’ ἐκ τοῦ πατρός, οὐκ ἐξ ἐμοῦ.

Τοῦτο δὲ καὶ ὁ πολὺς ἐν θεολογίᾳ καὶ ὄντως μέγας Ἀθανάσιος ἐννοήσας, μᾶλλον δὲ φωτισθείς, καὶ ἡμῖν τῷ λόγῳ διαπορθμεύσας τὸ φῶς, ἐν μιᾷ τῶν Πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῶν· «ἑνὸς ὄντος, φησί, τοῦ υἱοῦ τοῦ ζῶντος λόγου, μίαν εἶναι δεῖ καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωήν, οὖσαν ἐνέργειαν καὶ δωρεὰν αὐτοῦ· ἥτις γε ἐκ τοῦ πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ λόγου τοῦ ἐκ πατρὸς ἐκλάμπει καὶ ἀποστέλλεται. ‘Οὕτω γὰρ ὁ θεὸς ἠγάπησε τὸν κόσμον, ὥστε τὸν υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἔδωκεν’, ὁ δὲ υἱὸς τὸ πνεῦμα ἀποστέλλει».

Τοῦτο γὰρ αὐτό ἐστιν ἐκεῖνο, τὸ παρὰ τοῦ τῆς θεολογίας ἐπωνύμου Γρηγορίου μικρὸν ἀνωτέρω εἰρημένον, ὡς ὅ τι ἂν περὶ τοῦ θείου πνεύματος ταπεινότερον λέγηται, τὸ χάρισμα, τὸ δώρημα, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον, ἐπὶ τὴν πρώτην αἰτίαν ἀνακτέον, ἵνα τὸ ἐξ οὗ δειχθῇ. Εἰπὼν γὰρ ὁ μέγας ἐνταυθοῖ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ταπεινότερον ‘δωρεὰν’ καὶ ‘ἐνέργειαν’ τοῦ λόγου, καὶ δείξας ὡς οὐχὶ περὶ τῆς ὑπάρξεως οὐδὲ περὶ τῆς ὑποστάσεως αὐτῷ τοῦ πνεύματος ὁ λόγος—ἡ γὰρ ἐνέργεια ἐνεργεῖται μᾶλλον ἢ ἐνεργεῖ, τὸ δὲ πνεῦμα τῶν ἐνεργούντων μόνον, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ τῶν ἐνεργουμένων ἐστί, καὶ ἡ δωρεὰ δίδοται, ἀλλ’ οὐκ αὐτὴ δίδωσι, τὸ δὲ πνεῦμα τὸ ἅγιον παρεκτικὸν καὶ μεταδοτικὸν ὑπάρχει τῶν αὐτοῦ δωρεῶν—σαφῶς οὖν ἐμφήνας ὡς οὐχὶ περὶ τῆς προαιωνίου λέγει ἐκπορεύσεως, ἐπήγαγεν, ὅτι «παρὰ τοῦ λόγου τοῦ ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκλάμπει καὶ ἀποστέλλεται».

Τί δή, διὰ τοῦ ἐκλάμπειν καὶ ἀποστέλλεσθαι παρὰ τοῦ λόγου νοοῦμεν ὅτι ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύεται; Ἄπαγε, φησίν, ὡς πορρωτάτω βάλλεις τοῦ σκοποῦ· ἀλλ’ ὅτι ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται νοοῦμεν καὶ λέγομεν, ἐπεὶ παρὰ τοῦ υἱοῦ δίδοταί τε καὶ ἀποστέλλεται.

Ἔχων γὰρ ἐκεῖθεν πρὸ αἰώνων συνυφεστὼς ὁ υἱὸς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, νῦν πρὸς ἡμᾶς καὶ ἀποστέλλει καὶ δίδωσιν. Ἐπεὶ δὲ ἡ δόσις ἔλλαμψις—καὶ τοῦτ’ ἴσασιν οἱ μεμυημένοι, ὅσοι λαμπρότητα θεοῦ καὶ εἶδον καὶ ἔπαθον, ὅσοι τὴν δόξαν τοῦ κυρίου εἶδον «ὡς μονογενοῦς παρὰ πατρός», ὅσοι τῷ φωτὶ τῆς θεότητος ἐπὶ τοῦ ὄρους περιηυγάσθησαν, πρὸς δὲ τούτοις καὶ οἱ τούτοις ἀσφαλῶς πιστεύσαντες—ἐπεὶ οὖν ἡ δόσις ἔλλαμψις, ἀντὶ τοῦ παρὰ τοῦ υἱοῦ δίδοσθαί τε καὶ ἀποστέλλεσθαι, παρὰ τοῦ υἱοῦ ἐκλάμπειν ἔφη καὶ ἀποστέλλεσθαι. Καὶ τοῦτ’ ἔτι σαφέστερον δείκνυσιν ἐκ τῆς κατασκευῆς τοῦ λόγου· «ὁ μὲν γὰρ θεὸς καὶ πατήρ, φησί, τὸν υἱὸν ἔδωκεν ὑπὲρ ἡμῶν· ὁ δὲ υἱός, τὸ πνεῦμα».

Ἀλλὰ γὰρ ὥσπερ ἡ τοῦ υἱοῦ παρὰ τοῦ πατρὸς ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας δόσις ἢ ἀποστολὴ γέννησις οὐκ ἔστι, πολλοῦ γε ἂν δή που δέοι καὶ ἀπείρου εἶναι ἡ προαιώνιος, οὕτως οὐδ’ ἡ παρὰ τοῦ υἱοῦ δόσις τοῦ ἁγίου πνεύματος ἢ ἀποστολὴ ἐκπόρευσίς ἐστι. Πόσῳ γε μᾶλλον καὶ ὑπὲρ τὸ πόσῳ ἡ πρὸ τῶν αἰώνων παρὰ τοῦ πατρὸς οὐ γενομένη, ἄπαγε, ἀλλὰ καὶ πρὸ τούτων οὖσα καὶ τῷ πατρὶ συνάναρχος.

Ἔτ’ ἔχει τις λέγειν διὰ τὴν ἀποστολὴν ὡς ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ ἐκπορεύεται τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον; Οὐκ ἔγωγε οἶμαι, εἰ μὴ σαφῶς ἐθέλει θεομαχεῖν. Ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ, φησί, τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα καὶ ἴδιον αὐτοῦ λέγεται. «Ἐξαπέστειλε γὰρ ὁ θεός, φησὶν ὁ ἀπόστολος, τὸ πνεῦμα τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, κρᾶζον· ἀββά, ὁ πατήρ».

Ὑπέρευγε· τὴν ‘ἐξ’ γὰρ ἀφείς, σύγε ὅς τίς ποτ’ εἶ ὁ πρόσφατος ἀντικείμενος, τὸ αὐτοῦ νῦν ἡμῖν προβάλλῃ ταύτης χωρίς· ἤ σοι κἀκ τοῦ αὐτοῦ τὸ ἐξ αὐτοῦ νοεῖταί τε καὶ κατασκευάζεται, τῷ διαλεκτικῷ τῶν ἀπερινοήτων; Εἰπὲ δή μοι, καὶ σὺ αὐτὸς οὐ σαυτοῦ; Τοῦτό γε, οἶμαι, ἀποδράσεις ἡμῶν. Οὐ γὰρ ἔοικάς μοι ἀκοῦσαι τοῦ λέγοντος, «γενοῦ σεαυτοῦ ἄνθρωπε». Εἰ γὰρ ἤκουσας καὶ ὑπήκουσας, ἔστεργες ἂν τὰ παραδεδομένα περὶ θεοῦ καὶ τοῖς ὑπὲρ ἄνθρωπον καὶ λόγοις καὶ πράγμασι, καὶ ταῦτα καινοτομῶν ἥκιστα ἐπεχείρησας. Ἀλλ’ εἰ ὁ ἄνθρωπος ἑαυτοῦ, οὐκοῦν ὁ ἄνθρωπος ἐξ ἑαυτοῦ κατὰ σέ. Τὸν υἱὸν δὲ τοῦ πνεύματος πῶς οὐ λέγομεν, φησίν, εἰκότως· δόξαι γὰρ ἂν πατὴρ τὸ πνεῦμα, τοῦ υἱοῦ συνεισάγοντος τῇ διανοίᾳ τὸν πατέρα· διὰ τοῦτο τοίνυν υἱὸν μὲν πνεύματος οὐ λέγομεν, ἵνα μὴ δόξῃ ἐκ τοῦ πνεύματος, υἱοῦ δὲ πνεῦμα λέγομεν, ἀλλ’ οὐ παρὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ· πνεῦμα γὰρ αὐτοῦ λέγεται, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ’ ὡς ἐν αὐτῷ ὄν.

Καὶ τοῦτο διδάσκου παρὰ τοῦ ἀποστόλου, «οὐδεὶς οἶδε, λέγοντος, τὰ τοῦ ἀνθρώπου, εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ»· ὡς οὖν πνεῦμα μὲν ἀνθρώπου λέγεται, ἀλλ’ οὐχ ὡς ἐκ τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλ’ ὡς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ὄν, οὕτω καὶ τὸ θεῖον πνεῦμα καλεῖται τοῦ υἱοῦ, ἀλλ’ οὐχ ὡς ἐκ τοῦ υἱοῦ, ἀλλ’ ὡς ἐν τῷ υἱῷ φυσικῶς ἐξ ἀϊδίου ὂν καὶ τὰς ἀφύκτους δοκούσας σοι τῶν συλλογισμῶν ἀνάγκας διαφεῦγον.

Ἐκ διαιρέσεως γὰρ ὁ λατινικῶς φρονῶν συλλογιζόμενος φησίν· «ἐπεὶ τοῦ υἱοῦ ἐστι τὸ πνεῦμα, ἢ ὡς δι’ αὐτοῦ χορηγούμενόν ἐστιν ἢ ὡς ὁμοούσιον ἢ ὡς ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον. Καὶ ὡς μὲν χορηγούμενον οὐκ ἔστι· προαιωνίως μὲν γὰρ ὑπάρχει τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα, τὸ δὲ χορηγεῖσθαι ὑστερογενές. Οὐδ’ ὡς ὁμοούσιον· λέγοιτο γὰρ ἂν καὶ ὁ υἱὸς τοῦ πνεύματος. Λείπεται τοίνυν τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα εἶναί τε καὶ λέγεσθαι ὡς ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον». Τί οὖν, ἐάνπερ ἀναφανῇ τι ταύτης τῆς διαιρέσεως ἐκτός, καθ’ ὃ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα λέγοιτ’ ἄν, οὐχ ὁ ἐκ διαιρέσεως οὗτός σοι καθ’ ὑπόθεσιν συλλογισμὸς ἀσυλλόγιστος τὸ παράπαν γένοιτ’ ἄν;

Ἔστι γὰρ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα ὡς ἐξ αἰώνων καὶ εἰς αἰῶνας ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορευόμενον καὶ ἐν υἱῷ φυσικῶς ὑπάρχον καὶ ἀναπαυόμενον· καὶ διὰ τοῦτο πνεῦμα μὲν υἱοῦ λέγεται, ἐκ δὲ τοῦ υἱοῦ οὐ λέγεται. Καὶ ὁ νοῦς γὰρ τοῦ ἀνθρώπου ἐκ τοῦ θεοῦ ἐστι γενόμενος καὶ ἐν αὐτῷ ὑπάρχων, δηλονότι τῷ ἀνθρώπῳ· καὶ νοῦς μὲν ἀνθρώπου λέγεται, ἄνθρωπος δὲ τοῦ νοῦ οὐ λέγεται· ἀλλ’ οὐδ’ ἐξ ἀνθρώπου λέγεται ὁ νοῦς, ὅ γε κατ’ οὐσίαν· οὐ γὰρ δὴ περὶ ἐνεργείας νῦν ὁ λόγος. Οὐκ ἄρα ἐκ τοῦ υἱοῦ ἐστι τὸ πνεῦμα, εἰ μὴ τὴν χάριν εἴπῃς πνεῦμα καὶ τὴν ἐνέργειαν· καὶ τὸν νοῦν γάρ, ὅταν τὴν ἐνέργειαν σημαίνῃ τοὔνομα, φαίῃς ἂν ἐκ τοῦ ἀνθρώπου, ὡς ἐκφαινόμενόν τε καὶ μεταδιδόμενον.

Ἴδοι δ’ ἄν τις τοὺς θεολόγους καὶ νοῦν λέγοντας εἶναι Χριστοῦ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὁ γὰρ θεῖος Κύριλλος ἐν τετάρτῳ κεφαλαίῳ τῶν Θησαυρῶν φησιν, «ὅτι νοῦς ὑπάρχον τοῦ Χριστοῦ, πάντα τὰ ἐν αὐτῷ διαλέγεται τοῖς μαθηταῖς». Καθάπερ οὖν ἐφ’ ἡμῶν ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου ἐστὶ καὶ κατ’ οὐσίαν καὶ κατ’ ἐνέργειαν, καὶ κατ’ οὐσίαν μὲν αὐτοῦ ἐστιν ὁ νοῦς, ἀλλ’ οὐκ ἐξ αὐτοῦ, κατ’ ἐνέργειαν δὲ καὶ αὐτοῦ ἐστι καὶ ἐξ αὐτοῦ, οὕτω καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Χριστοῦ ἐστιν ὡς θεοῦ καὶ κατ’ οὐσίαν καὶ κατ’ ἐνέργειαν. Ἀλλὰ κατὰ μὲν τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ὑπόστασιν αὐτοῦ ἐστιν, ἀλλ’ οὐκ ἐξ αὐτοῦ· κατὰ δὲ τὴν ἐνέργειαν καὶ αὐτοῦ ἐστιν καὶ ἐξ αὐτοῦ. Λατῖνοι δὲ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα λέγοντες, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ τοῦ υἱοῦ μέν, οὐκ ἐκ τοῦ υἱοῦ δέ, αὐτὴν ἀναιροῦσί τε καὶ ἀθετοῦσι τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ὑπόστασιν τοῦ παναγίου πνεύματος.

Τὸ μὲν οὖν ἐκ διαιρέσεως συμπέρασμα τοῦ λατινικοῦ καθ’ ὑπόθεσιν συλλογισμοῦ διαλέλυται τελέως καὶ πρὸς τὸ μὴ ὂν κεχώρηκε· μᾶλλον δὲ πρὸς ἅπαν τοὐναντίον. Ἂν δέ τις ἴδῃ καὶ τὰ παρ’ αὐτοῦ τοῦ Λατίνου ἀναιρούμενα, ἵνα ἐξ ἀνάγκης τὸ ἓν ἀπερίτρεπτον δειχθῇ, τοῖς ἁγίοις τοῦτον ὄψεται φανερῶς ἀντίθετον· «τοῦ γὰρ υἱοῦ, φησίν, ἔστι τε καὶ λέγεται τὸ πνεῦμα, οὐχ ὡς δι’ αὐτοῦ χορηγούμενον ἢ φαινόμενον—ἐπειδήπερ ἀνάρχως μὲν τὸ πνεῦμα τοῦ υἱοῦ, τὸ δὲ χορηγεῖν οὐκ ἄναρχον—οὐδ’ ὡς ὁμοούσιον· λέγοιτο γὰρ ἂν καὶ ὁ υἱὸς τοῦ πνεύματος».

Ἀλλ’ ὁ μέγας Βασίλειος, οὗ καὶ ἀκατάσκευος ἡ ῥῆσις διαφερόντως ἐστὶν ἰσχυροτέρα τῶν λατινικῶν συλλογισμῶν τε καὶ διαιρέσεων, οὗτος οὖν ἐν τῷ Περὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος λόγῳ, «τὸ δι’ υἱοῦ, φησί, πεφηνέναι τὸ πνεῦμα σαφὲς πεποίηκεν ὁ ἀπόστολος, υἱοῦ πνεῦμα ὀνομάσας αὐτό». Ὁρᾷς ὅτι Χριστοῦ τὸ πνεῦμα λέγεται ὡς παρ’ αὐτοῦ χορηγούμενόν τε καὶ φαινόμενον;

Πνεῦμα μὲν οὖν υἱοῦ ἀνάρχως ἐστί τε καὶ λέγεται· ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ χορηγεῖν ἔχειν ἀνάρχως ἔχει ὁ υἱός· οὐδεμία γὰρ πρόσληψις ἢ ἀφαίρεσις ἐκεῖ, ὡς δ’ ὑπὸ χρόνον ὄντα τὰ λαμβάνοντα, χρονικῶς ἔλαβον τὴν χορηγίαν.

Ἀλλὰ καὶ ὡς ὁμοφυὲς καὶ ὁμοούσιον λέγοιτ’ ἂν τὸ πνεῦμα τοῦ υἱοῦ, ὡς ὁ αὐτὸς μέγας Βασίλειος ἐν τῷ Πρὸς Ἀμφιλόχιον ὀκτωκαιδεκάτῳ κεφαλαίῳ, «πνεῦμα Χριστοῦ, φησί, λέγεται, ὡς κατὰ τὴν φύσιν ᾠκειωμένον αὐτῷ». Καὶ ὁ θεῖος Κύριλλος ἐν τῷ Περὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος ἀγωνιστικῷ φησι λόγῳ· «τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥσπερ κατ’ οὐσίαν ὑπάρχει τοῦ θεοῦ καὶ πατρός, οὕτω καὶ τοῦ υἱοῦ κατ’ οὐσίαν ἐστίν, ὡς μετὰ τοῦ υἱοῦ οὐσιωδῶς γεννηθέντος, ἐκ τοῦ πατρὸς ἀφράστως ἐκπορευόμενον»· κἀν τῇ τοῦ Κατὰ Λουκᾶν εὐαγγελίου ἐξηγήσει, «ὥσπερ, φησίν, ὁ δάκτυλος ἀπήρτηται τῆς χειρός, οὐκ ἀλλότριος ὢν αὐτῆς, ἀλλ’ ἐν αὐτῇ φυσικῶς, οὕτω καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ τῆς ὁμοουσιότητος λόγῳ συνῆπται μὲν πρὸς ἕνωσιν τῷ υἱῷ, ἐκ τοῦ θεοῦ δὲ καὶ πατρὸς ἐκπορεύεται». Πνεῦμα μὲν οὖν υἱοῦ καὶ ὡς ὁμοφυὲς λέγοιτ’ ἄν· οὐ λέγεται δὲ καὶ ὁ υἱὸς τοῦ πνεύματος, ὡς ἂν μὴ πατὴρ τὸ πνεῦμα δόξῃ.