Μᾶρκος ὁ Ἀσκητής – Διάλογος πρὸς σχολαστικόν

Ὁ δὲ δικανικὸς ἀκούσας ταῦτα οὕτως ἔφη· Πῶς οὖν οἱ κατὰ κόσμον σοφοὶ προσευχῆς ἀμελοῦντες οὐ καταπίπτουσιν, ἀλλὰ διὰ τῆς φιλοσοφίας ἑαυτοὺς φυλάττουσιν; Ὁ δὲ ἀσκητὴς στενάξας οὕτως ἔφη· Καλῶς εἶπας ὅτι οὐ πίπτουσι. Πεσόντες γὰρ ἅπαξ τὸ ἐξαίσιον καὶ δισσὸν πτῶμα, τὸ τῆς οἰήσεως καὶ ἀμελείας λέγω, οὔτε ἀναστῆναι δύνανται χωρὶς προσευχῆς, οὔτε ἔχουσι πόθεν πέσωσι. Τίς γὰρ ἔτι μέριμνα τῷ διαβόλῳ παλαίειν τοῖς ἀεὶ κάτω κειμένοις καὶ μηδέποτε ἱσταμένοις;

Ἕτεροι οὖν εἰσιν οἱ ποτὲ μὲν νικῶντες, ποτὲ δὲ νικώμενοι, πίπτοντες ἐγειρόμενοι, θλίβοντες θλιβόμενοι, πολεμοῦντες πολεμούμενοι, καὶ ἕτεροι οἱ τῇ πρώτῃ πτώσει διὰ πολλὴν ἄγνοιαν ἐναπομείναντες καὶ μηδὲ εἰδότες ὅτι περιπεπτώκασιν, οἷς ἐλεεινῶς ὁ προφήτης διαλέγεται· «Μὴ ὁ πίπτων οὐκ ἀνίσταται; ἢ ὁ ἀποστρέφων οὐκ ἐπιστρέψει;» Καὶ πάλιν· «Ἐγεῖραι, ὁ καθεύδων, καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν νεκρῶν, καὶ ἐπιφαύσει σοι ὁ Χριστός.» Μὴ βουλομένοις δὲ τὸν τῆς ἐγέρσεως κόπον ἀναδέξασθαι καὶ τῇ προσευχῇ παραμένειν καὶ ὑπὲρ εὐσεβείας θλιβῆναι διὰ τὴν μέλλουσαν βασιλείαν, φησί· «Τῇ διαφθορᾷ σου, Ἰσραήλ, τίς βοηθήσει;» Οὐκ ἔστι «τραῦμα, οὔτε μώλωψ, οὔτε πληγὴ φλεγμαίνουσα», οὔτε τι τῶν παρὰ θέλημα συμβαινόντων κακῶν· ἑκούσιος γὰρ αὕτη ἡ πληγή. Αὕτη ἐστὶν ἡ «ἁμαρτία ἡ πρὸς θάνατον», μηδὲ ταῖς ἑτέρων προσευχαῖς ἰατρευομένη. «Ἰατρεύσαμεν γάρ, φησί, τὴν Βαβυλῶνα, καὶ οὐκ ἰάθη», διότι αὐθαίρετος ἡ νόσος, καὶ οὐκέτι «μάλαγμα ἐπιθεῖναι, οὔτε ἔλαιον, οὔτε καταδέσμους», τὰ παρ’ ἑτέρων βοηθήματα. Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ἀποφθέγγεται ἡ θεία Γραφὴ πρὸς τοὺς εὐτελίζοντας τὴν προσευχὴν καὶ ἐκτὸς ἀνάγκης καὶ ἀσθενείας ὥραις καὶ καιροῖς ταύτην περιορίζοντας, τοῦ μὲν Κυρίου «πάντοτε νυκτὸς καὶ ἡμέρας», τοῦ δὲ Ἀποστόλου «ἀδιαλείπτως» αὐτὴν προσφέρειν τῷ παντοδυνάμῳ Θεῷ νομοθετήσαντος.

Ἰδοὺ καὶ ἡ Παλαιὰ Διαθήκη πῶς ἀνακόπτει τὸν πεποιθότα ἐφ’ ἑαυτῷ καὶ ἐπὶ τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ ἐπαιρόμενον, λέγουσα· «Ἴσθι πεποιθὼς ἐπὶ Κύριον ἐν ὅλῃ καρδίᾳ σου, ἐπὶ δὲ σῇ σοφίᾳ μὴ ἐπαίρου.» Ταῦτα δὲ οὐκ εἰσὶ ψιλὰ ῥήματα, καθώς τισιν ἔδοξε, καὶ διὰ τοῦτο βίβλους ἐκτήσαντο, καὶ γνόντες τὴν τῶν γεγραμμένων δύναμιν, μηδὲν δὲ τούτων ἐργασάμενοι ὑπερφυσῶνται ἐπὶ ψιλοῖς τοῖς νοήμασι, καὶ διὰ λόγων καὶ ζητημάτων συνιστῶντες ἑαυτούς, μέγαν παρὰ τοῖς τῆς φιλοσοφίας ἀπείροις φέρουσιν ἔπαινον, τῆς φιλοπονίας μὴ ἁψάμενοι μηδὲ τοῦ ἔργου μνησθέντες, πολλὴν παρὰ Θεοῦ καὶ τῶν φιλοπόνων καὶ εὐσεβῶν ἀνδρῶν ἀποφέρονται τὴν κατάγνωσιν. Διότι τῇ εἰσαγωγικῇ γνώσει τῶν Γραφῶν οὐ πρὸς ἔργον, ἀλλὰ πρὸς ἐπίδειξιν ἀποχρησάμενοι, τῆς κατ’ ἐνέργειαν Πνεύματος ἁγίου ἀπεστερήθησαν. Οὗτοί εἰσιν οἱ «ἐν προσώπῳ καυχώμενοι καὶ μὴ ἐν καρδίᾳ».

Ὅθεν οἱ τοῦ ἔργου ἄπειροι ὀφείλουσιν αὐτοῦ ἐφάψασθαι· τὰ γὰρ παρὰ τῆς Γραφῆς εἰρημένα οὐχ ἵνα νοήσωμεν μόνον, ἀλλ’ ὅπως αὐτὰ καὶ ποιήσωμεν, εἴρηνται. Ἀρξώμεθα δὴ οὖν τοῦ ἔργου· οὕτως γὰρ ἂν ἀκολούθως προκόπτοντες εὑρήσομεν ὅτι οὐ μόνον ἡ εἰς Θεὸν ἐλπίς, ἀλλὰ καὶ βεβαία πίστις, καὶ ἀνυπόκριτος ἀγάπη, καὶ ἀμνησικακία, καὶ φιλαδελφία, καὶ ἐγκράτεια, καὶ ὑπομονή, καὶ γνῶσις ἐσωτέρα, καὶ πειρασμῶν λύτρωσις, καὶ χαρισμάτων δωρήματα, καὶ ἐξομολόγησις καρδιακή, καὶ δάκρυον ἐκτενὲς διὰ προσευχῆς τοῖς πιστοῖς προσγίνεται, οὐ μόνον δὲ ταῦτα, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐπερχομένων θλιβερῶν ὑπομονή, καὶ εἰλικρινὴς τοῦ πλησίον ἄφεσις, καὶ νόμου πνευματικοῦ ἐπίγνωσις, καὶ δικαιοσύνης Θεοῦ εὕρεσις, καὶ Πνεύματος ἁγίου ἐπιφοίτησις, καὶ θησαυρῶν πνευματικῶν δόσις, καὶ πάντα ὅσα ἐπηγγείλατο ὁ Θεὸς παρέχειν τοῖς πιστοῖς ἀνθρώποις καὶ ὧδε καὶ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι. Καὶ ἅπαξ ἁπλῶς κατ’ εἰκόνα Θεοῦ ἀναφανῆναι τὴν ψυχὴν ἀδύνατον, εἰ μὴ διὰ χάριτος Θεοῦ καὶ πίστεως, ἀνθρώπου μετὰ πολλῆς ταπεινοφροσύνης καὶ ἀμετεωρίστου προσευχῆς τῇ διανοίᾳ παραμένοντος.

Πῶς οὖν οἱ τοιούτων καὶ τοσούτων ἀγαθῶν δι’ ἄγνοιαν καὶ προσευχῆς ἀμέλειαν ἐστερημένοι λέγουσιν· Οὐ πεπτώκαμεν; Καὶ σοφίαν ἑαυτοῖς ἐπιγράφουσιν, οἱ μηδὲ τὴν ἰδίαν καταβολὴν ἐπιστάμενοι, ἐλεεινοὶ τῆς πτώσεως, ἐλεεινότεροι τῆς ἀπειρίας, τοῦτο μόνον κερδαίνοντες ὅτι ἡμᾶς πλεῖον πιστεύειν τῇ Γραφῇ παρασκευάζουσι, λεγούσῃ «τὴν σοφίαν τοῦ κόσμου τούτου μωρίαν εἶναι παρὰ τῷ Θεῷ». «ἡ δὲ ἐκ Θεοῦ ἄνωθέν ἐστι κατερχομένη παρὰ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων», ἧς τεκμήριόν ἐστιν ἡ ταπεινοφροσύνη. Οἱ οὖν ἀνθρωπαρεσκεῖν βουλόμενοι ἀντὶ τῆς θείας τὴν ἀνθρωπίνην ἐδέξαντο, καὶ ἐν ταύτῃ φυσιούμενοι καὶ ἐγκαυχώμενοι πολλοὺς τῶν ἁπλουστέρων ἠπάτησαν πείσαντες οὐκ ἐν πόνοις εὐσεβείας καὶ προσευχῆς, ἀλλ’ ἐν πειθοῖς ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις φιλοσοφεῖν, ἣν καὶ ὁ Ἀπόστολος συνεχῶς μέμφεται καὶ κένωσιν τοῦ σταυροῦ ὀνομάζει. Φησὶ γὰρ ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους Ἐπιστολῇ· «Οὐκ ἀπέστειλέ με Χριστὸς βαπτίζειν, ἀλλ’ εὐαγγελίζεσθαι, οὐκ ἐν σοφίᾳ λόγου, ἵνα μὴ κενωθῇ ὁ σταυρὸς τοῦ Χριστοῦ», καὶ πάλιν· «Τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεὸς ἵνα καταισχύνῃ τοὺς σοφούς, καὶ τὰ ἀγενῆ τοῦ κόσμου καὶ τὰ ἐξουδενούμενα ἐξελέξατο ὁ Θεὸς καὶ τὰ μὴ ὄντα, ἵνα τὰ ὄντα καταργήσῃ, ὅπως μὴ καυχήσηται πᾶσα σὰρξ ἐνώπιον αὐτοῦ.»

Εἰ οὖν ὁ Θεὸς οὐκ ἐν ῥήμασιν ἑλληνικῆς σοφίας, ἀλλ’ ἐν πονήμασι προσευχῆς καὶ ταπεινοφροσύνης εὐδοκεῖ, καθὼς καὶ ἀποδέδεικται, τί ματαιοφρονοῦσι καὶ τὸν πρῶτον τρόπον τῆς θεοσεβείας ὡς δυσκατόρθωτον καταλιπόντες, οὐδὲ τῷ δευτέρῳ ἢ κἂν τῷ τρίτῳ σωθῆναι βούλονται;