Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής – Ἀπορίαι πρὸς Θωμᾶν

Τοῦ ἁγίου Γρηγορίου ἐκ τοῦ περὶ Υἱοῦ πρώτου λόγου, εἰς τὸ Διὰ τοῦτο μονὰς ἀπ’ ἀρχῆς εἰς δυάδα κινηθεῖσα, μέχρι τριάδος ἔστη. Καὶ πάλιν τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ δευτέρου Εἰρηνικοῦ, εἰς τὸ Μονάδος μὲν κινηθείσης διὰ τὸ πλούσιον, δυάδος δὲ ὑπερβαθείσης (ὑπὲρ γὰρ τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος, ἐξ ὧν τὰ σώματα), τριάδος δὲ ὁρισθείσης διὰ τὸ τέλειον.

Εἰ μὲν τὴν δοκοῦσαν εἶναι διαφωνίαν δοῦλε θεοῦ σκοπήσας, τὴν ἀληθῆ συμφωνίαν ἠπόρησας, οὐκ ἔστι κατ’ ἔννοιαν τούτων τῶν φωνῶν ἑνωτικωτέραν εὑρεῖν. Ταυτὸν γάρ ἐστιν ὑπερβαθῆναι δυάδα, καὶ μὴ στῆναι μέχρι δυάδος, καὶ πάλιν ὁρισθῆναι τριάδα, καὶ μέχρι τριάδος στῆναι τῆς μονάδος τὴν κίνησιν, εἴπερ μοναρχίαν πρεσβεύομεν, οὐκ ἀφιλότιμον, ὡς ἑνὶ προσώπῳ περιγεγραμμένην, ἢ πάλιν ἄτακτον, ὡς εἰς ἄπειρον χεομένην, ἀλλ’ ἣν ὁμότιμος φύσει τριὰς, Πατὴρ καὶ Υἱὸς καὶ Πνεῦμα συνίστησιν ἅγιον, ὧν πλοῦτος ἡ συμφυΐα καὶ τὸ ἓν ἔξαλμα τῆς λαμπρότητος, οὔτε ὑπὲρ ταῦτα τῆς θεότητος χεομένης, ἵνα μὴ δῆμον θεῶν εἰσαγάγωμεν, οὔτε ἐντὸς τούτων ὁριζομένης, ἵνα μὴ πενίαν θεότητος κατακριθῶμεν.

Οὐκ ἔστιν οὖν αἰτιολογία τοῦτο τῆς ὑπερουσίου τῶν ὄντων αἰτίας, ἀλλ’ εὐσεβοῦς περὶ αὐτῆς δόξης ἀπόδειξις, εἴπερ μονὰς, ἀλλ’ οὐ δυὰς, καὶ τριὰς, ἀλλ’ οὐ πλῆθος ἡ θεότης, ὡς ἄναρχος, ἀσώματός τε καὶ ἀστασίαστος. Μονὰς γὰρ ἀληθῶς ἡ μονάς. Οὐ γάρ ἐστιν ἀρχὴ τῶν μετ’ αὐτὴν κατὰ διαστολῆς συστολὴν, ἵνα χεθῇ φυσικῶς εἰς πλῆθος ὁδεύουσα, ἀλλ’ ἐνυπόστατος ὀντότης ὁμοουσίου τριάδος. Καὶ τριὰς ἀληθῶς ἡ τριὰς, οὐκ ἀριθμῷ λυομένῳ συμπληρουμένη. Οὐ γάρ ἐστιν μονάδων σύνθεσις, ἵνα πάθῃ διαίρεσιν, ἀλλ’ ἐνούσιος ὕπαρξις τρισυποστάτου μονάδος.

Μονὰς γὰρ ἀληθῶς ἡ τριὰς, ὅτι οὕτως ἐστὶν, καὶ τριὰς ἀληθῶς ἡ μονὰς, ὅτι οὕτως ὑφέστηκεν, ἐπειδὴ καὶ μία θεότης, οὖσά τε μοναδικῶς, καὶ ὑφισταμένη τριαδικῶς. Εἰ δὲ κίνησιν ἀκούσας, ἐθαύμασας πῶς ὑπεράπειρος κινεῖται θεότης, ἡμῶν, οὐκ ἐκείνης τὸ πάθος, πρῶτον τὸν τοῦ εἶναι λόγον αὐτῆς ἐλλαμπομένων, καὶ οὕτω τὸν τοῦ πῶς αὐτὴν ὑφεστάναι τρόπον φωτιζομένων, εἴπερ τὸ εἶναι τοῦ πῶς εἶναι πάντως προεπινοεῖται. Κίνησις οὖν θεότητος, ἡ δι’ ἐκφάνσεως γινομένη περί τε τοῦ εἶναι αὐτὴν καὶ τοῦ πῶς αὐτὴν ὑφεστάναι, τοῖς αὐτῆς δεκτικοῖς καθέστηκε γνῶσις.