Νικηφόρος Βλεμμύδης – Πρὸς τοὺς μοναχοὺς περὶ πίστεως

Ἐπειδὴ γὰρ πρώτιστον τῷ χριστιανῷ καὶ πάντων ἀναγκαιότατον εἰδέναι τὴν εὐσέβειαν καὶ ταύτην ἀσπάζεσθαι καὶ ταύτῃ συζῆν καὶ ζωῆς τῆς παρούσης συνεκδημεῖν, ἄξιόν ἐστι πιστεύειν καὶ ὁμολογεῖν καὶ κηρύττειν ἡμᾶς ὅτι Θεὸς εἷς ἐστιν, ἤγουν οὐσία μία Θεότητος, ἀκατάληπτος καὶ ἀπρόσιτος, ἐν τρισὶ τελείαις ταῖς ὑποστάσεσι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι.

Ἄκτιστος ὁ Πατήρ, ἄκτιστος ὁ Υἱός, ἄκτιστον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ὁ Πατὴρ ἀγέννητος, ὁ Υἱὸς οὐκ ἀγέννητος· ἐγέννησε γὰρ τὸν Υἱὸν ὁ Πατὴρ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων θεοπρεπῶς. Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ γεννητόν, οὐκ ἀγέννητον, ἀλλ’ ἐκπορευόμενον οὐσιωδῶς παρὰ τοῦ Πατρός.

Ὁ Πατὴρ ἦν ἀεί, καὶ ὁ Υἱὸς ἦν ἀεί, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἦν ἀεί· καὶ ὥσπερ οὐκ ἔστιν ἐννοῆσαί ποτε τὸν ἥλιον ἄνευ τοῦ οἰκείου φωτός, οὕτως οὐδὲ τὸν Πατέρα δύναταί τις ὅλως φαντασθῆναι χωρὶς τοῦ Υἱοῦ. Πατὴρ γὰρ ἦν ὁ Πατὴρ ἀεί, δῆλον οὖν ὅτι καὶ υἱὸν εἶχεν ἀεί. Διὸ κατὰ τὴν χρονικὴν ἀρχήν, ὥσπερ ὁ Πατὴρ ἄναρχος, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς ἄναρχος· ἀεὶ γὰρ ἦν ὁ Πατὴρ καὶ ἀεὶ πατήρ· ἀεὶ ἦν ὁ Υἱός, καὶ ἀεὶ υἱός, τὸ γὰρ θεῖον τροπὴν οὐ προσίεται. Κατὰ δὲ τὴν φυσικὴν ἀρχήν, εἴτουν τὸ αἴτιον, οὐκ ἄναρχος ὁ Υἱός· ἀρχὴ γάρ ἐστιν αὐτοῦ ὁ Πατήρ, οὐσιώδης, οὐ δημιουργική. Μόνος τοίνυν κατὰ τὴν φυσικὴν ἀρχὴν ἄναρχος ὁ Πατήρ, μὴ ἔχων τινὰ αἴτιον ἑαυτοῦ. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ Κύριος τὸν αὐτοῦ πατέρα τιμῶν ἔλεγεν· ὁ πατήρ μου μείζων μού ἐστι, μείζων ὡς ἄναρχος, ὡς ἀναίτιος, ὡς ἀρχὴ φυσική, καὶ κατ’ οὐσίαν αἴτιος τοῦ Υἱοῦ. Ὥσπερ δ’ αὖ ὁ ἥλιος φυσικῶς καὶ ἄνευ τινὸς πάθους ἢ βραδυτῆτος ἐκπέμψας τὸ φῶς, οὐκ ἀποτέτμηται τοῦ φωτός, ἔστι γὰρ τὸ φῶς καὶ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ, παραπλησίως καὶ ὁ Πατὴρ οὐσιωδῶς καὶ ἀπαθῶς καὶ ἀχρόνως γεννήσας τὸν Υἱόν, οὐδ’ ὁπωσοῦν διέστη τοῦ Υἱοῦ. Ἔστι γὰρ ὁ Υἱὸς καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀεί, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ἀεί· καὶ ὁ Πατὴρ ἐν αὐτῷ ἀεί. Καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀεὶ ἐκπορεύεται· καὶ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ἐν τῷ Υἱῷ ἐστιν ἀεί, καὶ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ ἀεί.

Μονὰς οὖν καὶ κατὰ τοῦτο καθέστηκεν ἡ ἁγία Τριάς, καὶ κατὰ πάντα δέ, πλὴν τῶν ἰδιοτήτων, ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἕν εἰσι. Θεὸς τέλειος ὁ Πατήρ, θεὸς τέλειος ὁ Υἱός, θεὸς τέλειος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἀλλ’ εἷς θεός, οὐ τρεῖς θεοί. Τοὺς μὲν γὰρ τρεῖς ἀνθρώπους, ἀλλὰ δὴ καὶ τοὺς δύο, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ἄνθρωπον ἕνα, κἂν φύσεως ὦσιν ἄνθρωποι πάντες μιᾶς· ἀπ’ ἀλλήλων γὰρ διακέκρινται πραγματικῶς, ἕκαστος αὐτῶν ἰδίαν ἔχει περιγραφὴν τοπικήν, ἀλλὰ καὶ χρόνῳ καὶ βουλήσει καὶ δυνάμει καὶ δόξῃ καὶ πολλοῖς ἄλλοις ἕτερος ἑτέρου διείργεται. Παραπλήσιόν τι κἀπὶ τῶν ἀγγέλων ὑποληπτέον. Κἀκείνων γὰρ ἕκαστος ἰδίῳ τόπῳ νοερῶς περιγράφεται, διότι πάντες περιγραπτοί, καὶ βαθμὸς ἄλλος ἄλλῳ κεκλήρωται, καὶ ἄλλος ἄλλην ἔλλαμψιν δέχεται· καὶ ὁ μὲν πρότερον, ὁ δ’ ὕστερον· καὶ ὁ μὲν ἀμέσως, ὁ δ’ οὐκ ἀμέσως, ἀλλ’ ἢ δι’ ἑνός, ἢ διὰ πλειόνων τῶν μεταξύ· καὶ ἄλλος ἀλλαχοῦ ἀποστέλλεται, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν πολλά ἐστι τὰ ἐξ ἀλλήλων αὐτοὺς διατέμνοντα.

Μόνα δὲ τὰ τρία πρόσωπα τῆς ὑπερτάτου Θεότητος οὔτε τόπος ἀπ’ ἀλλήλων διίστησιν—ὅτι ἀπερίγραπτα, καὶ ὅτι πάντη τε καὶ πάντως ἐν ἀλλήλοις περικεχωρήκασιν ἄτερ συγχύσεως—, οὔτε χρόνος —προαιώνια γὰρ ὁμοῦ τὰ τρία καὶ ὑπέρχρονα, καὶ οὐ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ μετ’ αὐτό—, ἀλλὰ καὶ μία τοῖς τρισὶ βούλησίς τε καὶ θέλησις, μία δύναμις πανσθενής, ἐνέργεια μία παντουργική, μία κυριότης παντοκρατής, δόξα, λαμπρότης ὑπέρδοξος, ὑπέρλαμπρος, ἡ αὐτὴ τοῖς τρισίν· ὁμοουσίως τε τοῖς αὐτοῖς καὶ ὁμοτίμως τὸ ὑπερούσιον. Οὕτω τοι τὰ τρία ἓν ἀραρότως εἰσὶν ἀσύγχυτα ταῖς ὑποστατικαῖς ἰδιότησι, καὶ ὄντα καὶ πιστευόμενα.

Ἰδιότης δὲ καὶ ἰδίωμα καὶ ἴδιον λέγεται τὸ μιᾶς ἑκάστης χαρακτηριστικὸν ὑποστάσεως γνώρισμα, διὰ τὸ ἰδικῶς ἐκείνῳ μόνῳ προσεῖναι τῷ οὗ ἐστιν ἴδιον, οὐ μὴν καὶ ἄλλῳ τινί. Τὸ γὰρ καὶ ἄλλῳ τινὶ προσόν, τοῦτο κοινὸν καὶ οὐκ ἴδιον.

Οἷον ἴδιον τοῦ Πατρὸς τὸ ἀγέννητον, τοῦτο ἰδικῶς μόνῳ πρόσεστι τῷ Πατρί. Μόνος γὰρ ὁ Πατὴρ ἀγέννητος, ἐπεὶ καὶ μόνον πατήρ. Ἴδιον τοῦ Υἱοῦ τὸ γεννητόν. Ἴδιον τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὸ ἐκπορεύεσθαι παρὰ τοῦ Πατρός. Οὔτε δὲ τὸ Πνεῦμα γεννᾶται τὸ ἅγιον, οὔτε ὁ Υἱὸς ἐκπορεύεται. Τὸ μέντοι ἄκτιστον καὶ ἀπερίγραπτον καὶ ὑπερούσιον καὶ τὰ τοιαῦτα, κοινὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· διὰ τοῦτο καὶ τῆς θείας φύσεως ἰδιώματα λέγονται· τῆς θείας μὲν φύσεως ὅτι φυσικὰ καὶ οὐχ ὑποστατικὰ ταῖς τρισὶν ὁμοτίμως προσόντα τῆς Θεότητος ὑποστάσεσιν· ἰδιώματα δέ, ὡς ἄλλῃ πάσῃ φύσει πλὴν μόνης τῆς θείας οὐσίας πάμπαν ἀμέθεκτα, μήτ’ ἀνθρώποις, μήτ’ ἀγγέλοις ὅλως ἐνθεωρούμενα.

Καλεῖται δὲ καὶ οὐσία καὶ φύσις καὶ μορφὴ κοινῶς ἡ τῶν ἰδικῶς ὄντων περιοχή· οὐσία, ὡς οὖσα ἀεί· φύσις, ὡς φύουσα τὰς ὑποστάσεις· μορφή, ὡς ὅλων τῶν μορφωμάτων τῶν ὑπ’ αὐτὴν ἤτοι τῶν χαρακτήρων συλληπτική. Τὰ δὲ περιεχόμενα λέγονται καὶ ἄτομα καὶ ὑποστάσεις, καὶ πρόσωπα· καὶ ἄτομα μέν, διὰ τὸ μηδὲν αὐτῶν τομὴν ἤτοι διαίρεσιν ἐπιδέχεσθαι· τῆς γὰρ ἀνθρωπίνης οὐσίας, ταυτὸν δ’ εἰπεῖν ἀνθρωπότητος, εἰς τοὺς κατ’ αἴσθησιν ἀνθρώπους διαιρουμένης, οὐδεὶς αὐτῶν εἰς ἄλλους ἀνθρώπους τέμνεσθαι δύναται, ζῶα λογικά, θνητά, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικά, καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον οἱ ἐπὶ μέρους ἅπαντες, ἄτομα· ὑποστάσεις δὲ ὡς ὑπὸ τὴν φύσιν ἑστῶτα καὶ μένοντα, καθόλου ταύτης οὔσης καὶ θεωρουμένης ἐννοηματικῶς, τῶν δὲ μερικῶν ὄντων καὶ τὸ εἶναι ἐχόντων πραγματικῶς· πρόσωπα δέ, διότι ἕκαστον αὐτῶν οἰκεῖον ἔχει χαρακτῆρα τοῖς λοιποῖς ἀκοινώνητον. Τοιγαροῦν, ἐπὶ τῆς Θεότητος μίαν οὐσίαν, μίαν φύσιν, μίαν μορφὴν δογματίζομεν, ἄτομα δὲ τρία, τρεῖς ὑποστάσεις, τρία πρόσωπα χαρακτῆρσι καταλλήλοις, εἴτουν ἰδιώμασι, γνωριζόμενα.