Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης – Ὁμολογία πίστεως

<ΣΤʹ.> ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΩΝ ΜΑΓΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Κατηγοροῦσιν ἡμᾶς τινές, διατὶ ἐν τῷ ῥηθέντι Βιβλίῳ τῶν «Πνευματικῶν Γυμνασμάτων» ἐγράψαμεν τὴν περὶ τῶν Μάγων Ἱστορίαν, καὶ τὰ ἐν Περσίᾳ γενόμενα θαυμάσια, κατὰ τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἐγεννήθη ὁ Κύριος.

Ὑπὲρ τούτου δὲ συντόμως ἀπολογούμεθα, ὅτι ἐκινήθημεν εἰς τὸ νὰ γράψωμεν τὴν Ἱστορίαν ταύτην, διατὶ βλέπομεν νὰ μαρτυρῆται αὕτη ὑπὸ πολλῶν. Αʹ. Ὑπὸ Φιλίππου τοῦ τῶν Χριστιανῶν Πρεσβυτέρου, ὅς τις, κοντὰ εἰς τὰς ἄλλας Ἱστορίας ὁποὺ συνέγραψεν, ἐσύλλεξεν ἀκόμη καὶ τοὺς χρησμούς, τοὺς ὁποίους εἶπαν περὶ τοῦ Χριστοῦ τὰ τῶν Ἑλλήνων μαντεῖα.

Βʹ. Μαρτυρεῖται ἀπὸ τὸν εἰς τὴν Χριστοῦ Γέννησιν Λόγον, τὸν ἐπιγραφόμενον Ἰωάννῃ τῷ Δαμασκηνῷ. Τὸν Λόγον τοῦτον βεβαιοῖ, ὅτι εἶναι γνήσιος, ὁ κύριος Νικηφόρος Θεοτόκης, ὁ Διδάσκαλος, ἐν τῷ Βʹ τόμῳ τῆς Ὀκτατεύχου, ὅπου ἀριθμεῖ τὰ ἀνέκδοτα βιβλία Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ, οἷς καὶ τοῦτον συναριθμεῖ, οὗ ἡ ἀρχὴ «Ὅταν τὸ ἔαρ ἐπέλθῃ». Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ πρώτῳ τόμῳ Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ, οὕτως ἐν τοῖς Προλεγομένοις ἐπιγράφεται ὁ Λόγος οὗτος: «Ἰωάννου Μοναχοῦ καὶ ἐλαχίστου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Λόγος εἰς τὴν Ἁγίαν Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν Γέννησιν, παρεκβληθεὶς ἀπὸ τῆς ἐξηγήσεως Ἀναστασίου Πατριάρχου Θεουπόλεως περὶ τῶν ἐν Περσίδι πραχθέντων».

Γʹ. Μαρτυρεῖται ἡ Ἱστορία αὕτη ἀπὸ Ἀναστάσιον τὸν Πατριάρχην Ἀντιοχείας, καὶ ἐκτὸς τούτου ἡ Ἱστορία αὕτη εὑρίσκεται σχεδὸν εἰς ὅλας τὰς Βιβλιοθήκας, τόσον τῶν Ἱερῶν Μοναστηρίων τοῦ ἁγιωνύμου Ὄρους, ὄσον καὶ ἄλλων πολλῶν Μοναστηρίων τῶν ἐν τῷ Κόσμῳ εὑρισκομένων, καὶ μάλιστα ἐν Πελοποννήσῳ, ὁποῖον μάλιστα εἶναι τὸ τῶν Ἁγίων Τεσσαράκοντα, καὶ τὸ τοῦ Βουρκάνου, καθὼς ἀνήγγειλαν ἡμῖν οἱ ἐκεῖσε διατρίψαντες Μοναχοί, καὶ ἀναγνώσαντες αὐτήν.

Δʹ δὲ καὶ τελευταῖον μὲν τῇ τάξει, πρώτιστον δὲ τῇ δυνάμει, διατὶ ἡ Ἱστορία αὕτη ἀπεδέχθη ὑπὸ μιᾶς ὁλοκλήρου τοπικῆς Συνόδου τῆς ἐν Περσίᾳ συγκροτηθείσης. Ἐν γὰρ τῇ κατὰ τὸν Ἄθω μεγίστῃ Λαύρᾳ τοῦ Ἁγίου Ἀθανασίου, ἀλλὰ δὴ καὶ ἐν τῷ νέῳ Κοινοβίῳ τοῦ Κασταμονίτου, εὑρίσκεται χειρόγραφος εἷς Τόμος Συνοδικός, ἐπιγραφὴν φέρων τοιαύτην: «Ἀναστασίου Πατριάρχου Θεουπόλεως, Ἐξήγησις περὶ τῶν ἐν Περσίᾳ πραχθέντων».

Ἐν τούτῳ οὖν τῷ τόμῳ γράφεται, ὅτι βασιλεύοντος Ἀρινάτου τῆς Περσίας, καὶ ὑπατεύοντος Ἀνασαργάρου, καὶ Σατράπου ὄντος Διοκλέους, καὶ τὴν ἀξίαν τοῦ Ἀρχιμαγείρου διέποντος Ἀφροδιτιανοῦ τοῦ Φιλοσόφου, ἔγινε φιλονεικία μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ Χριστιανῶν καὶ Ἑβραίων περὶ Πίστεως· ὅθεν ὁ Βασιλεὺς ἐπρόσταξε καὶ ἐσυνάχθησαν ἀπὸ τὴν Ἐπικράτειάν του Ἐπίσκοποι ὑπὲρ τοὺς ἑκατόν, καὶ Ἀρχιμανδρῖται πολλοί· ἐκαλέσθη δὲ εἰς τὴν Σύνοδον καὶ ὁ ῥηθεὶς Ἀναστάσιος ὁ Πατριάρχης Ἀντιοχείας, ἐπειδὴ καὶ ἦτον ὑποκείμενοι εἰς αὐτὸν οἱ ἐν Περσίᾳ εὑρισκόμενοι Ἐπίσκοποι καὶ Ἱερεῖς καὶ Χριστιανοί· οἱ ἀνωτέρω δὲ Ἐπίσκοποι ἦτον σοφοί, ἦτον ἐνάρετοι, ἦτον σημειοφόροι καὶ θαυματουργοί, καὶ μάλιστα ὁ Ἐπίσκοπος Εἰρηναῖος, ὁ Ἐπίσκοπος Ἡσίοδος, ὁ Ἐπίσκοπος Σεχραντιανός, καὶ ἐπὶ πᾶσιν ὁ ἁγιώτατος ἐκεῖνος Καστηλεύς, τὸ πρεσβεῖον τῶν Ἱερέων καὶ Ἐπισκόπων, ὁ δύναμιν καὶ ἐξουσίαν ἔχων κατὰ πνευμάτων ἀκαθάρτων.

Ἀφ’ οὗ λοιπὸν ἐσυγκροτήθη ἡ Σύνοδος αὕτη, καὶ ὁ ῥηθεὶς Φιλόσοφος Ἀφροδιτιανός, καθήμενος ἐπὶ θρόνου, ἐκρίθη ἄξιος παρὰ τοῦ Βασιλέως νὰ ἐρωτᾷ, καὶ νὰ ἀποκρίνεται εἰς ὅλους, τότε ἀνεφέρθησαν ἐν τῇ Συνόδῳ, ἐκ τοῦ Βιβλίου τοῦ προδιαληφθέντος Φιλίππου τοῦ πρεσβυτέρου τῶν Χριστιανῶν, μερικοὶ Χρησμοὶ τῶν Ἑλληνικῶν Μαντείων, ἐν οἷς ἐπροφητεύετο τὸ τῆς Θεοτόκου ὄνομα Μαρία, ὅτι περιέχει δὶς ἑβδομηκονταέξ, ἤτοι ἑκατὸν πεντήκοντα δύω—τόσον γὰρ ἀριθμὸν συμποσοῖ τὸ γλυκὺ αὐτὸ Ὄνομα. Τοὺς χρησμοὺς δὲ τούτους ἀκούσας ὁ Ἀφροδιτιανός, ἄρχισε καὶ ἐδιηγήθη ὅλην τὴν Ἱστορίαν ἐκείνην, καθὼς εὑρίσκεται μεταφρασμένη εἰς τὰ «Πνευματικὰ Γυμνάσματα». Ἀφ’ οὗ δὲ ταύτην ἐδιηγήθη μέχρι τέλους, ἀναφέρει ὁ τόμος, ὅτι ἡ Σύνοδος δὲν ἀντιστάθη εἰς τοῦτο· ἀλλὰ πάντες ἐδόξασαν τὸν Θεὸν καὶ ἀνέπεμψαν εὐχαριστίαν εἰς αὐτόν, εἰς τὸν ὁποῖον καὶ τὰ τῶν Ἐθνικῶν καὶ ἀπίστων στόματα ὁμολογοῦσι τὰς χάριτας· οὕτω γὰρ ἐπὶ λέξεως γράφεται ἐν τῷ Τόμῳ: «Καὶ τούτων λεχθέντων παρὰ τοῦ Ἀφροδιτιανοῦ, πᾶσα ἡ Σύνοδος ἐσιώπησε, μηδὲν ἔχουσα ἀποκρίνασθαι· μόνον δὲ εἶπον, “δόξα σοι Χριστέ, ᾧ πᾶν στόμα τὰς χάριτας ἐξομολογεῖται”».

Συμπεραίνομεν λοιπὸν ἐκ τούτου, ὅτι ἂν ἡ Ἱστορία αὕτη ἦτον πλάσμα καὶ μῦθος, βέβαια δὲν ἤθελε τὴν δεχθῇ μία Σύνοδος τοιούτων ἁγιωτάτων καὶ σοφωτάτων Ἐπισκόπων, ἀλλὰ μάλιστα ἤθελεν ἐναντιωθῇ εἰς αὐτήν.

Εἰ δὲ καὶ λέγοι τινάς, ὅτι ἀπίθανα γράφει ἡ Ἱστορία, πῶς γὰρ εἶναι τρόπος νὰ χορεύουν τὰ εἴδωλα, καὶ νὰ χαίρουν οἱ Δαίμονες διὰ τὴν Γέννησιν τοῦ Σωτῆρος; εἰς τοῦτο ἀποκρινόμεθα, ὅτι ναί, καὶ χορεύουν καὶ θρηνοῦν, καὶ τολμῶσι καὶ φοβοῦνται, καὶ πάσχουν πάθη ἐναντία καὶ κατὰ φύσιν μαχόμενα· ἀλλὰ πῶς ταῦτα πάσχουν; ἑκουσίως; οὐχί· ἀλλὰ στανικῶς, βιαίως, καὶ ἀναγκαστικῶς, ὑπὸ τῆς παντοκρατορικῆς καὶ ἀφύκτου δυνάμεως τοῦ Θεοῦ βιαζόμενοι, ἥτις δίκην μάστιγος αὐτοὺς ἀοράτως μαστίζουσα, τοὺς κάμνει νὰ λέγουν καὶ νὰ πράττουν ὅσα δὲν θέλουν. Δὲν θέλουν οἱ Δαίμονες νὰ εἰποῦν τὴν ἀλήθειαν, διατὶ εἶναι πατέρες τοῦ ψεύδους, καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἑστήκασιν, ὡς εἶπεν ὁ Κύριος· ἀλλὰ βιαζόμενοι, φωνάζουσι τὴν ἀλήθειαν: «οἶδά σε τίς εἶ, ὁ Ἅγιος τοῦ Θεοῦ»· καὶ πάλιν: «οὗτοι οἱ ἄνθρωποι δοῦλοι τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου εἰσίν»· καὶ πάλιν: «τὸν Ἰησοῦν γινώσκω, καὶ τὸν Παῦλον ἐπίσταμαι, ὑμεῖς δὲ τίνες ἐστέ;».

Δὲν θέλει ὁ Δαίμων νὰ ὑποδουλωθῇ εἰς τοὺς ἀνθρώπους καὶ νὰ σηκώσῃ βάρος, διατὶ εἶναι ὑπερήφανος καὶ φίλαρχος, ἀλλὰ προσταχθεὶς ὑπὸ τοῦ Ἁγίου Ἀβερκίου, ὑπεδουλώθη καὶ ἐσήκωσεν εἰς τοὺς ὤμους του ἕνα βαρύτατον βωμόν, μὲ μεγάλους ἀναστεναγμούς, καὶ πεφορτισμένος ὡσὰν ἕνας ὄνος, τὸν διακομίζει ἀπὸ τὴν Ῥώμην εἰς τὴν Ἱεράπολιν, καθὼς ἀναγινώσκομεν εἰς τὴν εἰκοστὴν δευτέραν τοῦ Ὀκτωβρίου, ἐν τῷ Βίῳ τοῦ αὐτοῦ Ἀβερκίου· ἔτζι ἀναγινώσκομεν ἐν τῷ Συναξαριστῇ, κατὰ τὴν πέμπτην τοῦ Μαρτίου, ὅτι ὁ Ἅγιος Κόνων, τοσαύτην ἐξουσίαν ἔλαβε κατὰ τῶν Δαιμόνων, ὥστε ὁποὺ ἄλλους μὲν Δαίμονας ἔστελλε νὰ γεωργοῦν, ἄλλους δὲ νὰ φυλάττουν τοὺς καρπούς, ἄλλους ἔκλεισε μέσα εἰς ἀγγεῖα πήλινα καὶ ἔβαλε βούλλας ἐπάνω εἰς αὐτά.

Ἔτζι παρομοίως καὶ οἱ ἐν τοῖς εἰδώλοις τῆς Περσίας κατοικοῦντες Δαίμονες, δὲν ἤθελαν νὰ δείξουν μὲ σημεῖα ἐξωτερικὰ πὼς χαίρουν διὰ τὸν γεννηθέντα Δεσπότην, οὐδὲ ἤθελαν νὰ κρημνισθοῦν καὶ νὰ ὁμολογήσουν τὴν ἧτταν καὶ τὸν ἀφανισμόν τους· ἀναγκαζόμενοι, ὅμως, ὑπὸ τῆς τοῦ Γεννηθέντος δυνάμεως, ἐχάρησαν, ἐκρημνίσθησαν, καὶ τὴν ἧτταν καθωμολόγησαν· ὅθεν καὶ ἔλεγον: «Πρᾶξις ἔγγραφος ἔφθασεν ἐναντίον μας· ὅσα φαντάσματα ἐκάμαμεν, ἕως τώρα τὰ ἐκάμαμεν, καὶ πλέον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κάμωμεν· ὅ,τι ἐκυριεύσαμεν ἐκυριεύσαμεν, καὶ πλέον δὲν κυριεύομεν· χρησμοὺς καὶ προφητείας δὲν ἠμποροῦμεν πλέον νὰ δώσωμεν· ἐσηκώθη ἀπὸ ἡμᾶς ἡ τιμή, ἄδοξοι καὶ ἄτιμοι γεγόναμεν· ἕνας μόνος ἀπὸ ὅλους ἀνέλαβε τὴν ἰδίαν τιμήν».

Προσθέτομεν δὲ καὶ τοῦτο ἐνταῦθα, ὅτι ὅλα τὰ ἀνωτέρω εἰρημένα ποιοῦσιν οἱ Δαίμονες ἐξωτερικῶς μόνον, ἤτοι ὑπὸ βίας καὶ ἀνάγκης μεγάλης τῆς τοῦ Θεοῦ παντοκρατορικῆς δυνάμεως, καὶ οὐχὶ ἐσωτερικῶς, δηλαδὴ μὲ τὴν ἑκούσιον αὑτῶν θέλησιν, καὶ μὲ τὴν συγκατάθεσιν αὐτεξουσίου αὑτῶν· ὅθεν, κᾂν λέγωνται ὅτι πιστεύουν— «Καὶ τὰ Δαιμόνια γάρ», φησὶν ὁ Ἀδελφόθεος Ἰάκωβος, «πιστεύουσι καὶ φρίσσουσιν»—ἡ πίστις αὐτῶν δὲν εἶναι συγκατάθεσις ἀδιάκριτος τῶν ὑπὸ Θεοῦ ἐπηγγελμένων, ὡς ὁρίζει τὴν Πίστιν ὁ μέγας Βασίλειος, κᾂν μαρτυροῦν τὴν ἀλήθειαν, κᾂν φαίνωνται ἀπό τινα ἐξωτερικὰ σημεῖα ὅτι χαίρουν ἢ ὑποτάσσονται διὰ τὸν Θεόν, πάντα ταῦτα ποιοῦσι στανικῶς, καὶ βιαίως, καὶ χωρὶς τὴν συγκατάθεσιν τοῦ ἰδίου αὐτεξουσίου.

Καὶ διὰ νὰ ἐξηγήσω τοῦτο σαφέστερον, οἱ Δαίμονες, κᾂν καὶ φαίνωνται ἔξωθεν ὅτι πιστεύουσιν, ἔσωθεν ὅμως εἰσὶν ἄπιστοι· κᾂν φαίνωνται ἔξωθεν ὅτι μαρτυροῦσι τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ’ ἔσωθεν ταύτην ἀρνοῦνται καὶ ψεύδονται· κᾂν φαίνωνται ἔξωθεν ὅτι χαίρουσιν, ἀλλ’ ἔσωθεν λυποῦνται· κᾂν φαίνωνται ἔξωθεν ὅτι ὑποτάσσονται καὶ ὑπακούουν, ἀλλ’ ἔσωθεν εἶναι ἀνυπότακτοι καὶ παρήκοοι· κᾂν ἔξωθεν φαίνωνται ὅτι νικῶνται, καὶ ταπεινώνονται, ἀλλ’ ἔσωθεν εἶναι ὑπερήφανοι· ὅθεν, ἀκολούθως, οὐδὲ ἡ τοιαύτη πίστις λογίζεται αὐτοῖς εἰς δικαίωσιν, βιαία οὖσα καὶ ἀνεθέλητος, καὶ ὄχι καθὼς ἐλογίσθη τῷ Ἀβραὰμ εἰς δικαιοσύνην, ὡς γέγραπται: «ἐπίστευσε δὲ Ἀβραὰμ τῷ Θεῷ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην»· οὐδὲ ἡ ὁμολογία αὕτη ἡ ἀκούσιος τῆς ἀληθείας, οὐδὲ ἡ στανικὴ αὕτη χαρὰ καὶ ὑποταγὴ ὠφελοῦσιν αὐτούς, ἢ συντελοῦσιν αὐτοῖς εἰς σωτηρίαν· ἀλλ’ οὐδὲ ὅλως ἀρεταί εἰσιν αὗται, ἢ λέγονται τῶν Δαιμόνων, ὡς μὴ αἱρεταὶ οὖσαι ὑπ’ αὐτῶν, τὸ γὰρ ἠναγκασμένον καὶ βίαιον, οὐκ ἀρετή· διὸ καὶ ταῦτα πάντα ποιοῦντες οἱ Δαίμονες, ἐξωτερικῶς μόνον καὶ οὐκ ἐσωτερικῶς, βιαίως καὶ οὐ θεληματικῶς, οὐδὲν ἦττόν εἰσι Δαίμονές τε καὶ κακοδαίμονες.

Δὲν συντείνει ὀλίγον εἰς τοῦτο καὶ ἡ μαρτυρία τοῦ θείου Γρηγορίου τοῦ Θεσσαλονίκης· ἑρμηνεύων γὰρ οὗτος τὸ Εὐαγγέλιον τῆς ϛʹ Κυριακῆς τοῦ Λουκᾶ, λέγει, ὅτι ὁ λεγεὼν τῶν πονηρῶν Δαιμόνων ἠναγκάσθη προσελθεῖν καὶ προσπεσεῖν καὶ ταπεινοτέροις καὶ ἀληθέσι ῥήμασι χρήσασθαι πρὸς τὸν Κύριον, Υἱὸν εἶναι τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου τοῦτον μαρτυρῶν, ὁ δὲ Κύριος ἠνέσχετο τῆς ἐκ τούτων μαρτυρίας, εἰς καταρτισμὸν τῶν ἐν τῷ πλοίῳ· ἐκεῖνοι γὰρ ἰδόντες τὰ ἐν τῇ θαλάσσῃ τούτου τηνικαῦτα θαύματα, πρὸς ἀλλήλους διαποροῦντες ἔλεγον: «τίς ἐστιν οὗτος, ὅτι καὶ οἱ ἄνεμοι καὶ ἡ θάλασσα ὑπακούουσιν αὐτῷ»; Νῦν δὲ τίς ἐστιν οὗτος ἔμαθον, ὅτι ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου· (ἐκ τῶν Δαιμόνων δηλαδή), συνεργὸς γάρ ἐστι καὶ ὁ Διάβολος ᾀεὶ τῇ τοῦ Θεοῦ βουλῇ, ἀλλ’ αὐτὸς οὐ τοῦτο βουλόμενος, οὐδὲ πρὸς τοῦτο βλέπων, διὸ καί τις τῶν Θεοφόρων φησίν, ὅτι συνεργεῖ τὸ κακὸν (ἤτοι ὁ Διάβολος) τῷ ἀγαθῷ, προαιρέσει οὐκ ἀγαθῇ.

Εἰ δὲ καὶ εἰπῇ τινάς, ὅτι ταῦτα εἶναι ἀπίθανα, ἀπίθανα ἄρα ἀποκρινόμεθα ὅτι εἶναι καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα φέρουσιν ἀνάγραπτα παλαιαὶ Βίβλοι καὶ Ἱστορίαι, οἶον ἐκεῖνα ὁποὺ εἶπεν ὁ ἐν τῇ Δάφνῃ Ἀπόλλων πρὸς τοὺς μιερεῖς του, διὰ νὰ τὰ ἀναγγείλουν εἰς τὸν παραβάτην Ἰουλιανόν, ὡς γράφεται ἐν τῇ Ἐκκλησιαστικῇ Ἱστορίᾳ: «Εἴπατε τῷ Βασιλεῖ χαμαὶ πέσε δαίδαλος αὐλά, οὐ ἔτι φοῖβος ἔχει καλύβην, οὐ μάντιδα Δάφνην, οὐ παγὰν λαλέουσαν, ἀπέσβετο καὶ λάλον ὕδωρ».

Ἀπίθανον ὃ εἶπεν ὁ τῶν Χριστιανῶν ἐχθρὸς Πορφύριος· «νυνὶ δὲ θαυμάζουσιν, εἰ τοσούτων ἐτῶν κατείληφε τὴν Πόλιν ἡ νόσος, Ἀσκληπιοῦ ἐπιδημίας καὶ τῶν ἄλλων θεῶν μηκέτ’ οὔσης. Ἰησοῦ γὰρ τιμωμένου, οὐδεμιᾶς τις θεῶν δημοσίας ὠφελείας ᾔσθετο». Ἀπίθανος καὶ ὁ ὁλόκληρος Λόγος, ὃν γράφει ὁ Πλούταρχος περὶ σιωπῆς χρηστηρίων· ἀπίθανον ἐκεῖνο, ὁποὺ γράφει ὁ Δίων, ὅτι πρὸ τῆς Χριστοῦ Γεννήσεως ἔπεσε κεραυνὸς εἰς τὸ Καπιτώλιον τῆς Ῥώμης, καὶ κατέκαυσε πολλὰ εἴδωλα, καὶ μάλιστα τὸ τοῦ Διός, τὸ ἐπὶ στήλης ἱστάμενον ὑψηλῆς, ὁμοῦ μὲ τὰ ἀγάλματα τοῦ Ῥώμου καὶ Ῥωμύλου τῶν Αὐταδέλφων.

Ἀπίθανα καὶ ὅσα γράφει ὁ μεταφραστὴς Συμεὼν ἐν τῷ Βίῳ τοῦ Μάρτυρος Ἀρτεμίου, ὅτι ἐξεῖπε πρὸς τὸν Ἰουλιανόν, περὶ τοῦ ὅτι ὁ Χριστός ἐστι Θεός, ἐκ τῶν χρησμῶν τῶν μαντείων· καὶ διὰ νὰ εἰπῶμεν μὲ συντομίαν, ἀπίθανα εἶναι ὅλα τὰ ἄλλα, ὅσα ἢ ὀλίγον πρὸ τῆς Χριστοῦ Γεννήσεως, ἢ ἐν τῇ Χριστοῦ Γεννήσει, ἢ μετὰ τὴν Χριστοῦ Γέννησιν, θαυμάσια ἠκολούθησαν, τῆς μὲν καταργήσεως τῶν Δαιμόνων ἀποδεικτικά, τῆς δὲ Θεότητος καὶ δυνάμεως τοῦ Χριστοῦ παραστατικά.

Ποῦ δὲ καὶ θήσομεν τὸ τοῦ μεγάλου Πατρὸς Βασιλείου, ὅς τις, ἐν τῷ εἰς τὴν Χριστοῦ Γέννησιν Λόγῳ οὕτω φάσκει περὶ τῶν Μάγων: «Τάχα δὲ καὶ τῆς ἀντικειμένης δυνάμεως τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ Κυρίου ἀτονωτέρας λοιπὸν γενομένης αἰσθανόμενοι, καταργουμένης τῆς ἐνεργείας αὐτῆς, μεγάλην δύναμιν (οἱ Μάγοι) τῷ τεχθέντι προσεμαρτύρουν· καὶ διὰ τοῦτο εὑρόντες τὸ Παιδίον, προσεκύνησαν αὐτῷ ἐν δώροις;» Μὲ τὰ λόγια γὰρ ταῦτα βεβαιοῖ σχεδὸν τὴν Ἱστορίαν ταύτην ὁ Οὐρανοφάντωρ, ἐπειδὴ καὶ δι’ αὐτῆς αἰσθάνθηκαν οἱ Μάγοι, πὼς ἔγινεν ἀσθενεστάτη ἡ δύναμις τῶν Δαιμόνων, καὶ διὰ τοῦτο ἔπεσον τὰ εἴδωλα αὐτῶν καὶ κατεσυντρίφθησαν· ὅθεν, τοῦτο πληροφορηθέντες, ἐκίνησαν ἀπὸ τόσον μακρὸν διάστημα καὶ ἦλθον εἰς προσκύνησιν τοῦ νεογεννηθέντος Δεσπότου.

Κάμνομεν τέλος τοῦ Κεφαλαίου τούτου, λέγοντες ἐκεῖνο τὸ ἴδιον, ὁποὺ ἐν ἄλλῃ ὑποθέσει ἄριστα ἐσημείωσεν ὁ νεώτερος Αὐγουστῖνος ὁ Καλμέτης, ὅτι ἂν καὶ δώσωμεν ὅτι παρεισήχθησαν ἐν τῇ Ἱστορίᾳ ταύτῃ τῶν Μάγων περιστάσεις τινές, ὁποία μάλιστα εἶναι ἡ περὶ τῆς χορείας τῶν εἰδώλων, ἀλλ’ ὅμως δὲν ἀκολουθεῖ ἐκ τούτου, νὰ μὴν ἀληθεύῃ καὶ ἡ οὐσία τοῦ πράγματος, καὶ νὰ ᾖναι πάντῃ ψευδὴς καὶ πλασματώδης ὅλη ἡ Ἱστορία αὕτη.