Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης – Ὁμολογία πίστεως

Βεβαιοῖ τοῦτο, πέμπτον, τὴν ἐν Σαββάτῳ τῶν Μνημοσύνων παράδοσιν ὁ διορισμός, ὁποὺ ποιεῖ τὸ Καθολικὸν Τυπικὸν τῆς Ἐκκλησίας τὸ τετυπωμένον, εἰς τὸ Σάββατον τοῦ Δικαίου Λαζάρου. Ἐν τῇ ἑορτῇ γὰρ ταύτῃ βλέπομεν, ὅτι καὶ μ’ ὅλον ὁποὺ εἶναι Σάββατον, ὅτε μάλιστα καὶ κυρίως τὰ μνημόσυνα γίνονται, ὡς ἀνωτέρω εἴρηται, καὶ ὅμως οὐδὲν ἐν αὐτῷ τῶν νεκρωσίμων ψάλλομεν, οὔτε τροπάριον, οὔτε εὐχήν· ἀλλ’ ἀντὶ τῶν νεκρωσίμων τροπαρίων τῶν εἰς τὸ Μεσονυκτικὸν συνήθως λεγομένων, ἐν μὲν τῇ πρώτῃ στάσει, λέγεται μόνον τὸ Ἀπολυτίκιον τοῦ Λαζάρου· ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ στάσει, λέγεται τὸ Κοντάκιον αὐτοῦ· ὅταν δὲ πλησιάσῃ εἰς τὴν νεκρώσιμον εὐχήν, τὴν λέγουσαν «Μνήσθητι, Κύριε, τῶν ἐπ’ ἐλπίδι Ἀναστάσεως», βλέπομεν τὸ Ἱερὸν Τυπικὸν νὰ διορίζῃ, ὅτι τὰ μὲν ιβʹ Κύριε ἐλέησον, νὰ λέγωνται, οὐχὶ δὲ καὶ ἡ τοιαύτη νεκρώσιμος εὐχή· (ἡ προλαβοῦσα γὰρ εὐχὴ τὸ «Μεγαλύνων μεγαλύνω σε Κύριε» οὐκ ἔστι νεκρώσιμος).

Καὶ ταῦτα διὰ τί; Ἐπειδὴ καὶ ἡ Ἐκκλησία συναριθμεῖ τὴν ἡμέραν ταύτην τοῦ Σαββάτου μὲ τὰς Ἀναστασίμους ἡμέρας· διὰ τοῦτο ψάλλονται εἰς αὐτὴν καὶ Ἀναστάσιμα Εὐλογητάρια, καὶ τὸ «Ἀνάστασιν Χριστοῦ θεασάμενοι» ἐκφωνεῖται· τί ἄλλο, λοιπόν, φανερώτερον ἐπιχείρημα ἀπὸ τοῦτο; ἢ τί ἄλλο δραστικώτερον εἰς τὸ νὰ πείσῃ καὶ αὐτὸν τὸν πλέον ἰσχυρογνώμονα, ὅτι ἐν τῇ Ἀναστασίμῳ Κυριακῇ δὲν πρέπει νὰ γίνωνται κοιμηθέντων μνημόσυνα;

Ἐπειδὴ ἂν ἴσως ἐν τῷ Σαββάτῳ ἐκείνῳ, ὅτε δὲν ἔγινε πραγματικῶς ἡ ἀνάστασις τοῦ Λαζάρου, ἀλλὰ μόνη τελεῖται ἡ μνήμη τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ, μ’ ὅλον τοῦτο οὐδὲν τῶν νεκρωσίμων λέγεται, κατὰ τὸν διορισμὸν τῶν Ἱερῶν Τυπικῶν, ποῖος νοῦς, ἂς ᾖναι καὶ ὁ πλέον μαμμάκυθος καὶ μελητίδης, δὲν συμπεραίνει ὅτι πολλῷ μᾶλλον, καὶ μυριάκις μᾶλλον, δὲν πρέπει νὰ λέγωνται νεκρώσιμα ὅλως ἐν τῇ Κυριακῇ ἡμέρᾳ, ἐν ᾗ καὶ ἡ Ἀνάστασις τοῦ Κυρίου πραγματικῶς καὶ ἀληθῶς ἔγινε, καὶ ἡ κοινὴ πάντων Ἀνάστασις ἐν αὐτῇ προτυποῦται, καὶ κατ’ αὐτὴν πραγματικῶς μέλλει γίνεσθαι; Κατὰ ἀλήθειαν καὶ αὐτὰ τὰ ἑπταετῆ παιδάρια, οἴκοθεν καὶ αὐτοδιδάκτως ἠμποροῦν νὰ κάμουν τὸ συμπέρασμα τοῦτο· διὰ τοῦτο καὶ ἐν τῷ Τυπικῷ τῆς μεγίστης Λαύρας γράφεται ῥητῶς, ὅτι τῷ πρωῒ τοῦ Σαββάτου τοῦ Λαζάρου νὰ μὴ ψάλλωνται Κόλυβα ἐν τῷ Κοιμητηρίῳ, διατὶ εἶναι ἀνάστασις.

Ὅτι δὲ ἡ Ἀνάστασις τοῦ Λαζάρου δὲν ἔγινε πραγματικῶς κατὰ τὸ Σάββατον τοῦ Λαζάρου, ἀλλὰ μόνη τελεῖται ἐν αὐτῷ ἡ μνήμη τῆς τοῦ Λαζάρου Ἀναστάσεως, ἐρώτησον τὸν Εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην, ἵνα τοῦτο διδάξῃ σε· λέγει γὰρ ἐν τῷ ἑνδεκάτῳ Κεφαλαίῳ τοῦ κατ’ αὐτὸν Εὐαγγελίου, ὅτι ὁ Ἰησοῦς, ἀφ’ οὗ ἀνέστησε τὸν Λάζαρον, καὶ ἤκουσεν ὅτι ἐσυμβουλεύθησαν οἱ Ἰουδαῖοι διὰ νὰ τὸν θανατώσουν, πλέον δὲν ἐπεριπάτει παῤῥησίᾳ, ἀλλὰ ἐπῆγεν εἰς τὴν πόλιν Ἐφραΐμ, καὶ ἐκεῖ διέτριβε μετὰ τῶν μαθητῶν του. Ἦτον δὲ κοντὰ τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων· πόσας δὲ ἡμέρας προτύτερα τὸν ἀνέστησεν, ἄδηλόν ἐστι, μὲ τὸ νὰ μὴν ἐφανέρωσε τοῦτο ὁ Εὐαγγελιστής. Ἰδοὺ καὶ τὰ ἴδια λόγια τοῦ Εὐαγγελιστοῦ: «ἀπ’ ἐκείνης οὖν τῆς ἡμέρας συνεβουλεύσαντο ἵνα ἀποκτείνωσιν αὐτόν. Ἰησοῦς οὖν οὐκέτι παῤῥησίᾳ περιεπάτει ἐν τοῖς Ἰουδαίοις, ἀλλὰ ἀπῆλθεν ἐκεῖθεν εἰς τὴν χώραν ἐγγὺς τῆς ἐρήμου, εἰς Ἐφραὶμ λεγομένην πόλιν, κᾀκεῖ διέτριβε μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ· ἦν δὲ ἐγγὺς τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων».

Ἂν ἴσως δὲ κατὰ τὸ Σάββατον τοῦ Λαζάρου δὲν ἔγινεν ἡ Ἀνάστασις τοῦ Λαζάρου, διατὶ ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ παρέλαβε νὰ ἑορτάζῃ ἐν αὐτῷ τὴν μνήμην τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Λαζάρου; Εἰς τοῦτο ἀποκρινόμεθα, ὅτι διὰ δύω αἴτια τοῦτο ἡ Ἐκκλησία ποιεῖ. Πρῶτον, διατὶ κατὰ τὸ Σάββατον ἐκεῖνο ἐπῆγεν ὁ Ἰησοῦς εἰς Βηθανίαν, καὶ ἐποίησαν εἰς αὐτὸν δεῖπνον, καὶ ἡ Μάρθα διηκόνει αὐτῷ, ὁ δὲ ἀδελφὸς αὐτῆς Λάζαρος, ὃν ὁ Κύριος ἀνέστησεν, ἦτον ἕνας ἀπὸ τοὺς συνδειπνοῦντας· οὕτω γάρ, ἀκολούθως ἀπὸ τὰ ἄνωθεν λόγια, ἐπιφέρει ὁ ἴδιος Εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης: «ὁ οὖν Ἰησοῦς πρὸ ἓξ ἡμερῶν τοῦ Πάσχα (ἤτοι κατὰ τὸ Σάββατον τοῦ Λαζάρου, μέχρι γὰρ τῆς μεγάλης Παρασκευῆς, ὅτε τὸ Πάσχα ἐτρώγετο κατὰ τὸ ἑσπέρας, ἓξ ἡμέραι ἀριθμοῦνται) ἦλθεν εἰς Βηθανίαν, ὄπου ἦν Λάζαρος ὁ τεθνηκώς, ὃν ἤγειρεν ἐκ νεκρῶν. Ἐποίησαν οὖν αὐτῷ δεῖπνον ἐκεῖ, καὶ ἡ Μάρθα διηκόνει· ὁ δὲ Λάζαρος εἶς ἦν τῶν συνανακειμένων αὐτῷ».

Δεύτερον δὲ αἴτιον τούτου ἐστάθη, διατὶ κατὰ τὴν ἐρχομένην ἡμέραν, ἥτις ἦτον Κυριακή, ἔγινεν ἡ Βαϊοφόρος· καὶ τὰ πλήθη τῶν Ἰουδαίων ἐσυνάχθησαν καὶ ἐκήρυττον, ὅτι ὁ Ἰησοῦς ἤγειρε τὸν Λάζαρον, καὶ διὰ τοῦτο ἐπροϋπάντησαν αὐτὸν μὲ τὰ βαΐα, ἐπειδὴ ἤκουσαν πὼς ἔκαμεν ἕνα τοιοῦτον μέγα σημεῖον· καθὼς καὶ ταῦτα μαρτυρεῖ ὁ αὐτὸς ὑψιπέτης ἀετὸς τῆς Θεολογίας· «Ἐμαρτύρει γάρ φησιν ὁ ὄχλος ὁ ὢν μετ’ αὐτοῦ, ὅτι τὸν Λάζαρον ἐφώνησεν ἐκ τοῦ μνημείου, καὶ ἤγειρεν αὐτὸν ἐκ νεκρῶν· διὰ τοῦτο καὶ ὑπήντησεν αὐτῷ ὁ ὄχλος, ὅτι ἤκουσε τοῦτο αὐτὸν πεποιηκέναι τὸ σημεῖον».

Βεβαιοῖ τοῦτο, ἕκτον, ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει μεγάλη τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία· ἐν ἔτει γὰρ ͵αψοβʹ, ἐπὶ τῆς Πατριαρχείας τοῦ ἀοιδίμου Θεοδοσίου, γράμμα ἐξέδωκεν αὕτη Πατριαρχικὸν καὶ Συνοδικὸν περὶ τῶν μνημοσύνων, ἐν ᾧ γράφει ταῦτα αὐτολεξεί: «ὅτι οἱ μὲν ἐν Σαββάτῳ ποιοῦντες τὰ τῶν ἀποιχομένων μνημόσυνα, καλῶς ποιοῦσιν, ὡς τὴν ἀρχαίαν παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας φυλάττοντες· οἱ δὲ ἐν Κυριακῇ, οὐχ ὑπόκεινται κρίματι».

Ἰδού, λοιπόν, ὁποὺ ἡ τοῦ Χριστοῦ μεγάλη Ἐκκλησία γράφει ἐδῶ δύω πράγματα καὶ ὁμολογεῖ: πρῶτον, ὅτι τὸ ἐν Σαββάτῳ ποιεῖν τὰ μνημόσυνα, ἀρχαία τῆς Ἐκκλησίας ἐστὶ παράδοσις· καὶ δεύτερον, ὅτι οἱ ἐν Σαββάτῳ ταῦτα ποιοῦντες καλῶς ποιοῦσιν· ἐπειδὴ δὲ ἡμεῖς φυλάττομεν τὴν ἀρχαίαν παράδοσιν ταύτην τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ἐν Σαββάτῳ ποιοῦμεν τὰ τῶν κοιμηθέντων μνημόσυνα, ἄρα καλῶς ποιοῦμεν, ὡς φύλακες τῆς Ἐκκλησιαστικῆς παραδόσεως· καὶ λοιπὸν διατί νὰ κατηγορούμεθα ὡς Κολυβάδες, εἰς καιρὸν ὁποὺ ἡ μεγάλη Ἐκκλησία μᾶς ἐπαινεῖ ὡς καλῶς ποιοῦντας; Ὅρα δέ, ὅτι ἡ μεγάλη Ἐκκλησία, οὐ λέγει ὅτι καλῶς ποιοῦσιν οἱ ἐν Κυριακῇ τελοῦντες τὰ μνημόσυνα· ἀλλ’ ὅτι «οὐχ ὑπόκεινται κρίματι»· πολὺ δὲ διαφέρει τὸ ἕνα ἀπὸ τὸ ἄλλο. Προσθέτομεν δὲ ἐδῶ ὡς ἁρμόδιον καὶ τὸ τοῦ Θεολόγου Γρηγορίου τὸ λέγον: «οὐ γὰρ ὅς τις οὐ κολάσεως ἄξιος, ἤδη καὶ τιμῆς· ὥσπερ οὐδὲ ὅς τις οὐ τιμῆς, ἤδη καὶ κολάσεως».

Βεβαιοῖ τοῦτο, ἕβδομον, ἡ αὐτὴ τοῦ Χριστοῦ μεγάλη Ἐκκλησία· ἐπὶ γὰρ τῆς Πατριαρχείας τοῦ σοφωτάτου Σαμουήλ, ἐν ἔτει ͵αψογʹ, Γράμμα ἡ αὐτὴ ἐξέδωκε Πατριαρχικὸν καὶ Συνοδικόν, ἐν ᾧ διορίζεται, ὅτι πάντα τὰ κελλία, καὶ αἱ Σκῆται αἱ ἐν τῷ Ἁγιωνύμῳ Ὄρει εὑρισκόμεναι, πρέπει νὰ ἀκολουθοῦν τὰ τοῦ Ὄρους Ἱερὰ Μοναστήρια ἐν τῇ τάξει τῶν μνημοσύνων, καὶ ἐν ὁποίᾳ ἡμέρᾳ συνηθίζουν τὰ Μοναστήρια νὰ ἐκτελῶσι τὰ μνημόσυνα τῶν κοιμηθέντων, ἐν αὐτῇ καὶ τὰ Κελλία, καὶ αἱ Σκῆται νὰ ἐκτελῶσιν αὐτά, ὡς τῶν Μοναστηρίων παραφυάδες· οὕτω γὰρ ἐπὶ λέξεως ἐκεῖ γέγραπται: «Δέον ἐκρίναμεν, ὅπως ὅλοι οἱ ἐν Κελλίοις, καὶ οἱ ἐν Σκήταις ἀσκούμενοι, ὡς τὴν ἀναφορὰν καὶ ὑποταγὴν ἔχοντες εἰς τὰ αὐτόθι ἱερὰ Μοναστήρια, νὰ ἕπωνται καὶ νὰ ἀκολουθῶσιν ἀπαρασαλεύτως εἰς τὴν φυλαττομένην ἐν τοῖς Μοναστηρίοις τάξιν καὶ συνήθειαν περὶ τῶν μνημοσύνων τῶν ἀποιχομένων, δηλαδὴ ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ τῆς ἑβδομάδος εἰώθασι τελεῖσθαι τὰ μνημόσυνα ἐν τοῖς Μοναστηρίοις, ἐν ταύτῃ νὰ τελοῦνται καὶ ἐν ταῖς Σκήταις, καὶ ἐν τοῖς Κελλίοις, χωρίς τινος ἀντιλογίας τοῦ λοιποῦ».

Ἐπειδὴ δὲ τὰ Τυπικὰ καὶ αἱ διατάξεις τῶν Μοναστηρίων διορίζουν νὰ ἐκτελοῦνται τὰ μνημόσυνα ἐν Σαββάτῳ, καὶ οὐχὶ ἐν Κυριακῇ, ὡς ἀνωτέρω εἴπομεν, ἄρα καὶ τὰ Κελλία, καὶ αἱ Σκῆται, ἀκολουθοῦσαι εἰς τὴν διάταξιν τῶν ἱερῶν Μοναστηρίων, ὡς παραφυάδες αὐτῶν, ἐν Σαββάτῳ πρέπει νὰ ποιοῦσιν αὐτά, καὶ οὐχὶ ἐν Κυριακῇ.

Βεβαιοῖ τοῦτο, ὄγδοον, καὶ ἡ Ἐκκλησία τῶν Ἱεροσολύμων· αὕτη γάρ, ἐπὶ τῆς Πατριαρχείας τοῦ ἀοιδίμου Σωφρονίου, συνῄνεσε καὶ συνεφώνησεν εἰς τὰ ἀνωτέρω Πατριαρχικὰ καὶ Συνοδικὰ Γράμματα τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει μεγάλης Ἐκκλησίας, τοῦ τε ἐπὶ Θεοδοσίου ἐκδοθέντος, καὶ τοῦ ἐπὶ Σαμουήλ· ὑπέγραψε γὰρ καὶ εἰς τὰ δύω ὁ ῥηθεὶς Σωφρόνιος, Πατριάρχης τότε ὢν Ἱεροσολύμων· οὐ μόνον δὲ ὑπέγραψεν εἰς ἐκεῖνα, ἀλλὰ καὶ γράμμα ἴδιον ἐξέδωκεν ὁ αὐτὸς κῦρ Σωφρόνιος, ἐν ᾧ βεβαιοῖ τὸ ἀνωτέρω γράμμα τοῦ κῦρ Σαμουήλ. Ἐρωτηθεὶς γὰρ οὗτος παρὰ τοῦ ἐν μακαρίᾳ τῇ λήξει γενομένου πρῴην Λακεδαιμονίας κυρίου Θεοφάνους, τοῦ ἐν τῇ νέᾳ Σκήτει ἀσκουμένου, πότε νὰ ποιῇ τὰ τοῦ κοιμηθέντος γέροντός του Ὁσιωτάτου χατζῆ Μελετίου μνημόσυνα, ἐν Σαββάτῳ, ἢ ἐν Κυριακῇ, ἀπεκρίθη αὐτῷ διὰ γράμματος, ὅτι περὶ τούτου ἡ Ἐκκλησία ἐδιώρισε νὰ ἀκολουθοῦν αἱ Σκῆται, καὶ τὰ Κελλία τῇ περὶ τῶν μνημοσύνων Διατάξει τῶν ἱερῶν Μοναστηρίων· ὅθεν, ἄλλην Διάταξιν περὶ τούτου δὲν πρέπει νὰ ζητῇ. Τοῦτο τὸ γράμμα ἡμεῖς ἀνέγνωμεν καὶ ἀντεγράψαμεν, ὁμοίως καὶ ὁ μακαρίτης Ἅγιος πρῴην Κορίνθου κύριος Μακάριος.

Ὅθεν, ἰδοὺ καὶ ὁ ἀοίδιμος κῦρ Σωφρόνιος συνῄνεσε τῇ περὶ τῶν μνημοσύνων διατάξει τῶν Ἱερῶν Μοναστηρίων, ταὐτὸν εἰπεῖν, τῇ διατάξει τοῦ νὰ γίνωνται τὰ μνημόσυνα ἐν Σαββάτῳ, καὶ οὐχὶ ἐν Κυριακῇ· εἰ δὲ καὶ ὕστερον ἐξέδωκεν ἄλλο γράμμα, ἐν ᾧ διορίζεται, ὅτι ἀπαρατηρήτως νὰ γίνωνται τὰ μνημόσυνα ἔν τε Σαββάτῳ, καὶ ἐν Κυριακῇ, τοῦτο ἐποίησε, διατὶ ὁ λεγόμενος διδάσκαλος Βησσαρίων, ἀπελθὼν εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἐξεῖπε μυρίας κατηγορίας κατὰ τῶν ἀδελφῶν, τῶν φυλαττόντων τὴν περὶ τῶν μνημοσύνων ἀρχαίαν τῆς Ἐκκλησίας παράδοσιν, καὶ αἱρετικὰ αὐτοῖς προσῆψε φρονήματα· ᾧτινι πιστεύσας ὁ κῦρ Σωφρόνιος ὡς ἀληθῶς λαλοῦντι, καὶ ἐξαπατηθείς, τὸ γράμμα ἐκεῖνο ἐξέδωκεν· εἰ μὴ γὰρ ἐξηπατήθη, πῶς ἤθελε καταδεχθῇ νὰ φάσκῃ καὶ νὰ ἀντιφάσκῃ οὕτω λαμπρῶς αὐτὸς ἑαυτῷ; καὶ ὁ πρῴην συναινῶν τῇ περὶ τῶν μνημοσύνων διατάξει τῶν Ἱερῶν Μοναστηρίων, αὐτὸς ἔπειτα νὰ λέγῃ καὶ νὰ γράφῃ τὰ ἀντιφατικώτατα τῇ ὑπογραφῇ, καὶ τῷ πρὸς τὸν Λακεδαιμονίας γράμματί του; οὐδὲ γὰρ τοῦ τυχόντος ἀνθρώπου τοῦτό ἐστι, πολλῷ δὲ μᾶλλον Πατριάρχου, καὶ Πατριάρχου τοιούτου, οἷος ἐχρημάτισεν ὁ Σωφρόνιος.

Ἐν εἴδει δὲ παραρτήματος προσθέτομεν καὶ ταῦτα ἐδῶ, ὅτι δύω εἴδη κυβερνήσεως εὑρίσκονται ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ Ἁγίᾳ Ἐκκλησίᾳ· καὶ τὸ μὲν πρῶτον εἶδος ὀνομάζεται Ἀκρίβεια, τὸ δὲ ἄλλο ὀνομάζεται Οἰκονομία καὶ συγκατάβασις· οὐδὲν οὖν καινόν, εἰ καὶ τὸ γράμμα τοῦ κῦρ Σωφρονίου διορίζει, ὅτι ἀπαρατηρήτως νὰ γίνωνται τὰ μνημόσυνα τῶν κοιμηθέντων εἴτε ἐν Σαββάτῳ, εἴτε ἐν Κυριακῇ· ἐπειδὴ γὰρ ἔρεις καὶ ταραχαὶ ἠκολούθησαν ἐν τῷ Ἁγίῳ Ὄρει περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης τῶν μνημοσύνων, τούτου χάριν ὁ κῦρ Σωφρόνιος, σὺν τῇ περὶ αὐτὸν Ἁγίᾳ Συνόδῳ, πρόνοιαν ποιούμενος τοῦ νὰ εἰρηνεύσῃ τὰς ταραχὰς ταύτας, ἐμεταχειρίσθη τὸ δεύτερον εἶδος τῆς κυβερνήσεως, ἤτοι τὴν οἰκονομίαν καὶ συγκατάβασιν, καὶ ἐδιώρισεν ὅτι ἀπαρατηρήτως νὰ γίνωνται τὰ μνημόσυνα εἴτε ἐν Σαββάτῳ, εἴτε ἐν Κυριακῇ. Τί δὲ θέλει νὰ εἰπῇ ἀπαρατηρήτως;

τουτέστι χωρὶς παρατήρησιν ἡμερῶν, ὄχι ὅμως καὶ μὲ βίαν τινά, ἢ μέμψιν καὶ κατηγορίαν τοῦ ἑνὸς μέρους πρὸς τὸ ἄλλο, ἀλλὰ ἐλεύθερος πρέπει νὰ ᾖναι ὁ κάθε ἕνας εἰς τὸ νὰ ἐνεργῇ τὰ μνημόσυνα· καὶ διὰ νὰ εἰπῶ καθαρώτερα: ἐὰν ἐσύ, ἀδελφέ, θέλῃς νὰ ποιῇς τὰ μνημόσυνα ἐν Κυριακῇ, φυλάττων τὴν οἰκονομίαν τῆς Ἐκκλησίας, καὶ συγκατάβασιν, ἡμεῖς δὲν πρέπει νὰ σὲ παρατηρῶμεν καὶ νὰ σὲ κατηγορῶμεν διὰ τοῦτο, οὔτε νὰ σὲ βιάζωμεν διὰ νὰ τὰ κάνῃς ἐν τῷ Σαββάτῳ· καὶ ἀντιστρόφως, ἐὰν ἡμεῖς ποιῶμεν τὰ μνημόσυνα ἐν τῷ Σαββάτῳ, φυλάττοντες τὴν ἀκρίβειαν καὶ τὴν ἀρχαίαν τῆς Ἐκκλησίας παράδοσιν, ἐσὺ δὲν πρέπει νὰ μᾶς παρατηρῇς καὶ νὰ μᾶς κατηγορῇς διὰ τοῦτο, δυσφημῶν ἡμᾶς μὲ ὀνόματα δύσφημα, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ νὰ μᾶς ἐπαινῇς· ὅθεν, ἀκολούθως, δὲν πρέπει νὰ κάνῃς δοκιμὰς εἰς ἡμᾶς, διὰ νὰ ἰδῇς ἐὰν ἡμεῖς ποιῶμεν ταῦτα ἐν Κυριακῇ, ἢ οὔ· βιαστῶν γὰρ ταῦτα ἴδια, καὶ ἀνθρώπων σκανδαλοποιῶν καὶ φιλοταράχων.

Ἔνατον δὲ καὶ τελευταῖον, βεβαιοῖ τὴν ἀρχαίαν ταύτην παράδοσιν τῶν μνημοσύνων, αὐτὴ ἡ κοινὴ πρᾶξις καὶ ἡ ἐνέργεια τῶν περισσοτέρων μερῶν τῆς Οἰκουμένης, εἰς τὰ ὁποῖα οἱ εὐσεβεῖς καὶ ὀρθόδοξοι Χριστιανοί, τόσον οἱ ἐν τῇ Γραικίᾳ κατοικοῦντες, ὅσον καὶ οἱ ἐν τῇ Μοσχοβίᾳ (ὅπου καὶ τὰ τῶν Βασιλέων, καὶ Βασιλικῶν Ἀρχόντων μνημόσυνα τυχόντα ἐν Κυριακῇ, μεταθέτουσιν αὐτὰ εἰς τὸ Σάββατον, ὡς μαρτυροῦσιν οἱ ἐκεῖθεν ἐρχόμενοι εἰς τὸ Ὄρος Ἀρχιμανδρῖται), εἰς ταῦτα, λέγω, τὰ μέρη οἱ εὐσεβεῖς Χριστιανοί, ἐν Σαββάτῳ ποιοῦσι τὰ μνημόσυνα τῶν κεκοιμημένων, καὶ οὐχὶ ἐν Κυριακῇ. Εἰ δὲ καὶ εἰς μερικοὺς τόπους τῶν ἀνωτέρω ἐπαρχιῶν ποιοῦσι ταῦτα καὶ ἐν Κυριακῇ, τί ἀπὸ τοῦτο; αὕτη νεωτερική ἐστι συνήθεια, κατὰ ἄγνοιαν, ἢ κέρδος, ἢ αὐταρέσκειαν, ἢ ἀνθρωπαρέσκειαν, ἢ καὶ κατ’ οἰκονομίαν καὶ συγκατάβασιν τινῶν εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν εἰσφρήσασα, καθὼς καὶ ἄλλαι πολλαὶ τοιαῦται, καὶ οὐχὶ ἀρχαία καὶ ἐκ παλαιοῦ παραδεδομένη· ὅθεν, καθὼς τὸ κατὰ χρόνον σπάνιον, νόμος τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐ γίνεται, κατὰ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον· ἔτζι καὶ τὸ κατὰ τόπον μερικὸν καὶ σπάνιον, ἀπαράδεκτον εἰς νόμου δύναμιν κρίνεται.

Ἀλλὰ τί λέγουσι μερικοί; «Ἡ παράδοσις αὕτη τῶν μνημοσύνων εἶναι μικρά, συγκρινομένη μὲ τὰς μεγάλας παραδόσεις, ὁποὺ παραβαίνομεν· ὅθεν, καθὼς τὰς μεγάλας παραβαίνομεν, οὕτω παραβαίνομεν καὶ τὴν μικρὰν αὐτήν». Πρὸς τοὺς ὁποίους ἀποκρινόμεθα, ὅτι καθὼς δὲν κατηγοροῦνται, ἀλλὰ καὶ ἐπαινοῦνται οἱ τὰς μεγάλας παραδόσεις τῆς Ἐκκλησίας φυλάττοντες· ἔτζι, παρομοίως, πρέπει νὰ μὴ κατηγοροῦνται, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπαινοῦνται οἱ καὶ τὴν μικρὰν ταύτην φυλάττοντες· ὅθεν, ἀκολούθως, καὶ ἡμεῖς, ὁποὺ φυλάττομεν ταύτην, οὐχὶ κατηγορίας ἀλλ’ ἐπαίνων εἴμεθα ἄξιοι. Ἔπειτα, καὶ αὐτὴ ἡ νομιζομένη μικρὰ παράδοσις ἀποβαίνει μεγάλη, ὅταν παραβαίνεται μὲ γνῶσιν καὶ χωρὶς καμμίαν ἀνάγκην, ἀλλὰ μὲ πεῖσμα καὶ πάθος, καθὼς μὲ τοιοῦτον πεῖσμα καὶ διάθεσιν παραβαίνεται ἐν τῷ Ὄρει· ἔφη γὰρ ὅ, τε Ἅγιος Διονύσιος ὁ Ἀλεξανδρείας, καὶ ὁ Μέγας Βασίλειος: ὅτι «τὸ μικρὸν ἐν βίῳ, οὐ παραμικρόν»· καί τις τῶν ἔξωθεν εἴρηκε: «τὸ μικρὸν οὐ μικρόν, ὅταν ἐκφέρῃ μέγα»· καθὼς καὶ τὰ μικρὰ καὶ συγγνωστὰ ἁμαρτήματα γίνονται μεγάλα καὶ ἀσύγγνωστα, ὅταν μετὰ καταφρονήσεως καὶ πείσματος πράττωνται.

Εἰ δὲ καὶ προβάλοι τινὰς τὴν εὐχὴν τῶν Κολύβων τῶν Ἁγίων, τὴν λεγομένην καὶ ἐν Κυριακῇ, ἥτις ἀναφέρει ταῦτα: «ὅτι εἰς δόξαν σήν, καὶ εἰς τιμὴν τοῦ δεῖνος Ἁγίου, ταῦτα προετέθησαν παρὰ τῶν σῶν δούλων, καὶ εἰς μνημόσυνον τῶν ἐν εὐσεβεῖ τῇ πίστει τελειωθέντων»· ἂν λέγω τοῦτο προβάλοι τινάς, ἀποκρινόμεθα, ὅτι οἱ ἐν εὐσεβεῖ τῇ πίστει τελειωθέντες ἐδῶ, ἐννοοῦνται οἱ Ἅγιοι, καὶ οὐχὶ οἱ ἁμαρτωλοί· οὕτω γὰρ καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἐν τῇ Ἱερᾷ αὐτοῦ Λειτουργίᾳ, μετὰ τὴν μετουσίωσιν τῶν Μυστηρίων, ἀφ’ οὗ ἀνωτέρω ἀνέφερε τὰ τάγματα τῶν Ἁγίων, Μαρτύρων δηλαδή, Ὁμολογητῶν, Ἐγκρατευτῶν, Νηστευτῶν, ἐπιφέρει καθολικῶς: «καὶ παντὸς Πνεύματος ἐν πίστει τετελειωμένου». Πνεύματα ἐν πίστει τετελειωμένα ἐννοῶν ἅπαντας τοὺς Ἁγίους, κατὰ τὸν Καβάσιλαν καὶ πάντας τοὺς ἑρμηνευτὰς τῆς θείας Λειτουργίας· ὅθεν καὶ ὁ μέγας Βασίλειος μετὰ προσθήκης λέγει: «καὶ παντὸς πνεύματος δικαίου ἐν πίστει τετελειωμένου»· τί δὲ διαφέρει τὸ «παντὸς πνεύματος ἐν πίστει τετελειωμένου» ὁποὺ λέγει ἐδῶ ὁ Χρυσόστομος, ἀπὸ τὸ «τῶν ἐν εὐσεβεῖ τῇ πίστει τελειωθέντων»; Βέβαια, οὐδέν.

Ὅτι δὲ ἐν τῇ εὐχῇ τῶν Κολύβων οἱ ἐν εὐσεβεῖ τῇ πίστει τελειωθέντες δὲν νοοῦνται οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀλλὰ οἱ Ἅγιοι, φανερόν ἐστιν εἰς κάθε νοῦν προσεκτικὸν διὰ τὰ ἀκόλουθα αἴτια. Πρῶτον, διατὶ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ σῶμα, ἀδύνατόν ἐστι νὰ ᾖναι καὶ Ἁγίου καὶ ἁμαρτωλοῦ· καθ’ ὅτι ἁγιότης καὶ ἁμαρτία εἶναι ἄκρα ἀντικείμενα, καὶ ἑνωθῆναι ἀλλήλοις φύσιν οὐκ ἔχουσιν· ἐδῶ ὅμως ἐν τῇ εὐχῇ ταύτῃ, τὰ δύω ταῦτα ἐναντία ἑνοῦνται ἀλλήλοις· ἐπειδὴ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ Κόλυβον, ὅπερ ἐστὶ σύμβολον τοῦ σώματος τοῦ Ἁγίου, τὸ αὐτὸ γίνεται καὶ Κόλυβον τοῦ ἁμαρτωλοῦ· ἀλλὰ μὴν τοῦτο κατὰ φύσιν νὰ γένῃ εἶναι ἀδύνατον· ἄρα καὶ οἱ ἐν εὐσεβεῖ τῇ πίστει τελειωθέντες δὲν νοοῦνται οἱ ἁμαρτωλοί, ἀλλὰ οἱ Ἅγιοι. Ἐν τῇ εὐχῇ λοιπὸν ταύτῃ, σὺν τῷ Ἁγίῳ καὶ οἱ λοιποὶ Ἅγιοι ἀναφέρονται, τῷ ὁμοίῳ οἱ ὅμοιοι κατά γε τὴν ἁγιότητα. Δεύτερον, διατὶ κοινὴ συνήθεια ἐπικρατεῖ, καὶ ἀφ’ οὗ ἀναγνωσθῇ ἡ εὐχὴ ἐπὶ τοῦ Κολύβου τοῦ Ἁγίου, καὶ σηκωθῇ αὐτὸ ἐκ τοῦ μέσου, τότε φέρεται τὸ Κόλυβον τῶν κοιμηθέντων ἀδελφῶν, καὶ ἀναγινώσκεται ἐπ’ αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ Ἱερέως ἡ συνήθης εὐχὴ τῶν κεκοιμημένων. Βλέπεις, ἀγαπητὲ ἀδελφέ, πῶς μὲ τὸ διαφορετικὸν τοῦτο Κόλυβον δείχνεται, ὅτι οἱ ἐν τῇ εὐχῇ τῶν Κολύβων ἀναφερόμενοι, εἶναι ὅλοι Ἅγιοι; εἰ γὰρ ἦσαν καὶ ἁμαρτωλοί, τίς ἡ χρεία τοῦ δευτέρου Κολύβου;

ἤρκει γὰρ μόνον τὸ Κόλυβον τοῦ Ἁγίου εἰς τὸ μνημονευθῆναι καὶ τοὺς ἁμαρτωλούς· νῦν δὲ τὸ διαφορετικὸν Κόλυβον, διαφορετικοὺς καὶ τούς, ὧν εἰσὶ τὰ Κόλυβα, δείκνυσι. Πάλιν γὰρ πρέπει νὰ εἰποῦμεν καὶ ἐδῶ τὸ τοῦ μεγάλου Διονυσίου: «οὐχ ὡς ἔτυχε χρὴ τὰ ἱερὰ σύμβολα συμφύρειν, ἀλλὰ προσηκόντως αὐτὰ ταῖς αἰτίαις, ἢ ταῖς ὑπάρξεσιν, ἢ ταῖς δυνάμεσιν ἢ τάξεσιν, ἢ ταῖς ἀξίαις, ἀναπτύσσειν, ὧν καὶ ἐστὶν ἐκφαντορικὰ συνθήματα».

Ἀλλὰ λέγουσί τινες, ὅτι ὁ μέγας Βασίλειος ὀνομάζει ὅλην τὴν Πεντηκοστὴν ὑπόμνημα τῆς ἐν τῷ αἰῶνι προσδοκωμένης Ἀναστάσεως, καὶ ἄλλοι δὲ θέλουσιν, ὅτι αὐτὴ ὅλη λογίζεται ὡς μία ἡμέρα· καθώς, λοιπόν, εἰς τὴν Πεντηκοστὴν γίνονται μνημόσυνα, ἔτζι γίνονται καὶ εἰς τὴν Κυριακήν. Ἡμεῖς δὲ εἰς ταῦτα ἀποκρινόμεθα, ὅτι οἱ τὰ τοιαῦτα προτείνοντες, ἔπρεπε νὰ στοχασθοῦν καὶ ἐκεῖνα ὁποὺ λέγει παρακάτω ὁ αὐτὸς Βασίλειος, ἵνα μάθουν διὰ ποῖον λόγον αὐτὴν οὕτως ὠνόμασε· φάσκει γὰρ ἀκολούθως ὁ Οὐρανοφάντωρ· «ἡ γὰρ μία ἐκείνη καὶ πρώτη (ἤτοι ἡ Κυριακὴ) ἑπτάκις ἑπταπλασιασθεῖσα, τὰς ἑπτὰ τῆς Ἱερᾶς Πεντηκοστῆς Ἑβδομάδας ἀποτελεῖ· ἐκ πρώτης γὰρ ἀρχομένη εἰς τὴν αὐτὴν καταλήγει, δι’ ὁμοίων τῶν ἐν τῷ μέσῳ ἐξελιττομένη πεντηκοντάκις· διὸ καὶ αἰῶνα μιμεῖται τῇ ὁμοιότητι, ὥσπερ ἐν κυκλικῇ κινήσει ἀπὸ τῶν αὐτῶν ἀρχομένη σημείων, καὶ εἰς τὰ αὐτὰ καταλήγουσα».

Βλέπεις, ἀγαπητέ, διατὶ ἡ Πεντηκοστὴ ὠνομάσθη, εἴτε ὑπόμνημα τῆς ἐν τῷ αἰῶνι προσδοκωμένης Ἀναστάσεως, κατὰ τὸν Βασίλειον, εἴτε καὶ μία ἡμέρα, καθὼς ἄλλοι εἰρήκασιν; ἤγουν διατὶ ἡ Πεντηκοστὴ ἀπὸ Κυριακήν, ἤτοι τὴν λαμπροφόρον τοῦ Πάσχα, ἀρχίζει, καὶ τελειώνει πάλιν εἰς Κυριακήν, ἤτοι εἰς αὐτὴν τὴν κυρίαν ἡμέραν τῆς Πεντηκοστῆς· καὶ κατὰ τοῦτο ὁμοιάζει μὲ τὸν κύκλον, τὸν ἀρχίζοντα ἀπὸ τὸ αὐτὸ σημεῖον καὶ τελειώνοντα πάλιν εἰς τὸ αὐτό. Συμφώνως τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ, ἀποφαίνεται περὶ τῆς Πεντηκοστῆς καὶ ὁ Θεολόγος Γρηγόριος, λέγων οὕτως: «ὁ ἑπτὰ τιμώμενος ἀριθμὸς τὴν τιμὴν τῆς Πεντηκοστῆς συνεισήγαγεν· ὁ γὰρ ἑπτὰ ἐφ’ ἑαυτὸν συντιθέμενος, γεννᾷ τὸν Πεντήκοντα, μιᾶς δεούσης ἡμέρας, ἣν ἐκ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος προσειλήφαμεν, ὀγδόην τε οὖσαν τὴν αὐτὴν καὶ πρώτην, μᾶλλον δὲ μίαν καὶ ἀκατάλυτον».

Κατὰ τοῦτον λοιπὸν τὸν λογαριασμόν, ὡς μία λογίζεται ἡ Πεντηκοστή, καὶ οὐχὶ καθὼς εἶναι πράγματι μία ἀτομικῶς ἡ Κυριακή· οὕτω γὰρ ὀνομάζει αὐτὴν ὁ Μωϋσῆς ἐν τῇ Ἑξαημέρῳ: «Καὶ ἐγένετο γάρ φησιν ἑσπέρα, καὶ ἐγένετο πρωῒ ἡμέρα μία»· καὶ οἱ τῆς Ἑξαημέρου ἑρμηνευταί· ἀλλ’ οὐδὲ ὡς μία ἡμέρα λογίζεται ἡ Πεντηκοστή, καθὼς λογίζεται ὡς μία ἡμέρα ἡ Διακαινήσιμος Ἑβδομάς· οὐδαμῶς· ἐν μὲν γὰρ τῇ Διακαινησίμῳ πάσῃ ψάλλεται ἡ Ἀναστάσιμος ἅπασα Ἀκολουθία ἀπαραλλάκτως, καθὼς ψάλλεται καὶ ἐν τῇ λαμπροφόρῳ ἡμέρᾳ τοῦ Πάσχα, καὶ κατάλυσις γίνεται ἐν αὐτῇ εἰς πάντα, καθὼς καὶ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Πάσχα, καὶ οὐδὲ μνημόσυνα ἐν αὐτῇ ἐπιτελοῦνται· ἐν δὲ τῇ Πεντηκοστῇ, οὐχὶ ἡ αὐτὴ τοῦ Πάσχα Ἀναστάσιμος Ἀκολουθία ψάλλεται, οὐδὲ κατάλυσις γίνεται εἰς πάντα, καὶ ἄλλας ἀκόμη ἔχει διαφοράς.

Ὅθεν, ἐπειδὴ ἡ Πεντηκοστὴ δὲν ἐξισοῦται κατὰ πάντα οὔτε μὲ τὴν μίαν καὶ Κυριώνυμον ἡμέραν, οὔτε μὲ τὴν Διακαινήσιμον Ἑβδομάδα, τὴν ὡς μίαν ἡμέραν λογιζομένην, διὰ τοῦτο οἱ θεῖοι Πατέρες, οἱ τοὺς Ἱεροὺς τύπους διαταξάμενοι, ἐν μὲν τῇ Κυριακῇ καὶ ἐν τῇ Διακαινησίμῳ, διορίζουσι νὰ μὴ γίνωνται μνημόσυνα τῶν κοιμηθέντων, ἐν δὲ τῇ Πεντηκοστῇ συγχωροῦσι νὰ ἐκτελοῦνται, τόσον τὰ μερικὰ ὅσον καὶ τὰ καθόλου· «αἱ δὲ προσφοραί, φησὶ τὸ Καθολικὸν Τυπικόν, καὶ αἱ μνῆμαι (τοῦ κοιμηθέντος ἀδελφοῦ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ) ἄρχονται ἀπὸ τῆς νέας Κυριακῆς, μέχρι συμπληρώσεως ἡμερῶν τεσσαράκοντα».

Λέγει δέ, ὅτι ἄρχονται ἀπὸ τῆς νέας Κυριακῆς, ὄχι πὼς συναριθμεῖται ταῖς τεσσαράκοντα καὶ ἡ νέα Κυριακή, ἄπαγε!, ἀλλὰ τὸ ἀπὸ τῆς νέας Κυριακῆς νοεῖται, ἀντὶ τοῦ, μετὰ τὴν νέαν Κυριακήν, καθὼς συνηθίζομεν νὰ λέγωμεν: ἀπὸ τοῦ δείπνου ἠγέρθη, καὶ ἐποίησε τόδε, τουτέστι μετὰ τὸ δεῖπνον, μετὰ τὸ δειπνῆσαι.

Καὶ ὅτι τοῦτό ἐστι τὸ ἀληθὲς νόημα τοῦ τόπου τούτου τοῦ Τυπικοῦ, μάρτυρες εἶναι καὶ οἱ τοῦ Ἁγίου Ὄρους Θεοφόροι Πατέρες, οἵτινες σαφῶς ἑρμηνεύουσι τὸν τόπον τοῦτον, λέγοντες ἐν τῷ ἀνωτέρω προεκτεθέντι τοῦ Πρωτάτου Ἱερῷ Τυπικῷ, καὶ τῆς ἱερᾶς Μονῆς τοῦ Διονυσίου, καὶ Δοχειαρίου, καὶ Βατοπαιδίου: «Τοῦτο δὲ δῆλον, εἰ μὴ λαγχάνωσι (τὰ τεσσαρακοστὰ δηλαδὴ τοῦ κοιμηθέντος) ἔν τε τῇ ἁγίᾳ καὶ μεγάλῃ Ἑβδομάδι, καὶ τῇ Διακαινησίμῳ· ἐν αὐταῖς γὰρ λαγχανόντων (τῶν τεσσαρακοστῶν δηλαδὴ) οὐκ ἐπιτελοῦνται (τὰ μνημόσυνα αὐτοῦ δηλαδή), εἰ μὴ μετὰ τὸ παρελθεῖν τὴν τοῦ Θωμᾶ Κυριακήν».

Ἀκούεις, ὅτι ἀφ’ οὗ περάσῃ ἡ Κυριακὴ τοῦ Θωμᾶ, τότε πρέπει νὰ γίνωνται τὰ τοῦ κοιμηθέντος μνημόσυνα; Καὶ πάλιν λέγουσιν: «αἱ τοιαῦται λειτουργίαι αὐτῶν (τῶν κοιμηθέντων) ἄρχονται ἀπὸ τῆς δευτέρας τοῦ Θωμᾶ».

Στρεβλοῦσιν ἄρα καὶ παρερμηνεύουσι τὸ ἱερὸν Τυπικόν, καὶ ἀληθῶς σοφιστομανοῦσι καὶ λαοπλανοῦσιν οἱ καὶ τὴν νέαν Κυριακὴν συναριθμοῦντες τοῖς τεσσαρακοστοῖς τοῦ κοιμηθέντος, καὶ ἐν ταύτῃ θέλοντες καὶ διϊσχυριζόμενοι, ὅτι νὰ γίνωνται μνημόσυνα τῶν κεκοιμημένων· καὶ ἂν αὐτοὶ δὲν ἐντράπηκαν τοὺς Ἁγίους Πατέρας, τοὺς ἀληθεῖς ἐξηγητὰς τοῦ Τυπικοῦ, κᾂν ἔπρεπε νὰ ἐντραποῦν τὸν παλαιότερον τούτων μέγαν Γρηγόριον τὸν Θεολόγον, ὁ ὁποῖος εἰς τὸν Λόγον, ὁποὺ συνέγραψεν εἰς τὴν καινὴν καὶ νέαν Κυριακήν, ἀποδείχνει αὐτὴν ὑψηλοτέραν τῆς λαμπροφόρου Κυριακῆς τοῦ Πάσχα, καὶ θαυμασιωτέραν ἐκείνης ἀποκαλεῖ· φησὶ γάρ: «ἐκείνη (ἡ τοῦ Πάσχα Κυριακὴ) τὸ σωτήριον ἦν· αὕτη (ἡ νέα Κυριακή) τὸ τῆς σωτηρίας γενέθλιον· κᾀκείνη μέν ἐστι, μεθόριον τῆς ταφῆς καὶ τῆς Ἀναστάσεως· αὕτη δὲ καθαρῶς τῆς δευτέρας γενέσεως, ἵν’ ὥσπερ ἡ πρώτη κτίσις τὴν ἀρχὴν ἀπὸ Κυριακῆς λαμβάνει, οὕτω καὶ ἡ δευτέρα πάλιν ἐκ τῆς αὐτῆς ἄρχηται, πρώτη οὖσα τῶν μετ’ αὐτήν, καὶ ὀγδοὰς ἀπὸ τῶν πρὸ αὐτῆς, ὑψηλῆς ὑψηλοτέρα, καὶ θαυμασίας θαυμασιωτέρα· πρὸς γὰρ τὴν ἄνω φέρει κατάστασιν».

Εἰ δὲ καὶ προβάλοι τινὰς λέγων, ὅτι ἐν τῇ ἱερᾷ Λειτουργίᾳ τῇ καὶ ἐν Κυριακῇ γινομένῃ μνημονεύονται τὰ ὀνόματα τῶν κεκοιμημένων, εἰς τοῦτο ἀποκρινόμεθα· ὅτι διαφορὰ μεγάλη εἶναι μεταξὺ τῶν ἐν τῇ Λειτουργίᾳ μνημονευομένων ὀνομάτων, καὶ τῶν διὰ Κολύβου καὶ παραστασίματος μνημονευομένων· ἐν μὲν γὰρ τῇ θείᾳ Ἱερουργίᾳ ψιλὴ μνήμη γίνεται τῶν κεκοιμημένων, χωρὶς κανένα πένθος καὶ θρῆνον· ἐν δὲ τοῖς διὰ Κολύβου καὶ νεκρωσίμου Ἀκολουθίας μνημοσύνοις, καὶ τὸ νεκρὸν σῶμα παρασταίνεται τοῦ κοιμηθέντος διὰ τοῦ συμβόλου τῶν Κολύβων, καὶ πένθος καὶ θρῆνος εἰσάγεται, ὡς ἀνωτέρω εἴπομεν, ψαλλομένων ἐν αὐτῷ πενθικῶν Τροπαρίων· τί γὰρ τοῦ «ὅπου πάντες βροτοὶ πορευσόμεθα, ἐπιτάφιον θρῆνον ποιοῦντες ᾠδὴν» πενθικώτερον, ἢ θρηνητικώτερον; πένθος δὲ γίνεσθαι ἐν ἑορτῇ ἐμποδισμένον ἐστί, κατὰ τὰς διαταγὰς τῶν Ἱερῶν Ἀποστόλων: «οὐ χρή, φασκόντων, πενθεῖν ἐν ἡμέρᾳ ἑορτῆς», ὡς καὶ τοῦτο εἴρηται· εἰδὲ ἐν ἑορτῇ ἁπλῶς οὐκ ἔξεστι τοῦτο ποιεῖν, πόσῳ μᾶλλον ἐν Κυριακῇ, ἥτις προεξένησεν ἡμῖν τὴν ἄῤῥητον ἀγαλλίασιν καὶ παγκόσμιον χαρὰν τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἀναστάσεως;

Εἰ δέ τις περὶ τούτου καὶ βαθύτερον λόγον ἐθέλοι μαθεῖν, ἀκουσάτω μετὰ εὐγνώμονος προαιρέσεως· ἡ θεία καὶ ἱερὰ Λειτουργία εἶναι ἀνάμνησις καὶ εἰκὼν ὅλης τῆς ἐνσάρκου Οἰκονομίας τοῦ Κυρίου· περιέχει γὰρ αὐτοῦ καὶ τὴν Σύλληψιν, καὶ τὴν Γέννησιν, καὶ τὸ Πάθος, καὶ τὴν Σταύρωσιν, καὶ τὴν Ταφήν, καὶ τὴν εἰς ᾅδου κατάβασιν, καὶ τὴν Ἀνάστασιν, καὶ τὴν Ἀνάληψιν, καὶ τὴν ἐκ δεξιῶν καθέδραν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, καὶ τὴν δευτέραν αὐτοῦ Παρουσίαν.

Οὐδὲν οὖν ἄτακτον, οὔτε ἄτοπον ἀκολουθεῖ, εἰ ἐν αὐτῇ τελεῖται ἡ μνήμη τῶν κεκοιμημένων, εἴτε διὰ ψιλοῦ ὀνόματος, εἴτε καὶ διὰ μερίδος, καθ’ ὅτι αὐτὴ περιέχει καὶ τὴν ταφήν, καὶ τὴν εἰς ᾄδου κατάβασιν τοῦ Κυρίου, καθ’ ἣν τὸν ἰσχυρὸν ἔδησε, καὶ τὰ τούτου σκεύη διήρπασεν, (ὅπερ λόγος καὶ αἰτία ἐστί, διὰ τὴν ὁποίαν ἐν Σαββάτῳ ποιεῖν τὰ μνημόσυνα προσετάχθημεν, ὡς ἐλέγομεν ἀνωτέρω μετὰ τοῦ θείου Δαμασκηνοῦ), ἡ δὲ Κυριακή, μόνον καὶ μόνον περιέχει τὸ μυστήριον τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, καὶ δὴ καὶ τῆς κοινῆς πάντων τῶν ἀνθρώπων Ἀναστάσεως· τύπος γὰρ αὕτη ἐστὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, ὡς ὑπεραναβεβηκυῖα τὸν Ἰουδαϊκὸν Σαββατισμόν, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον, καὶ κατὰ τὸν πρῶτον Κανόνα τοῦ Θεοφίλου· ὅθεν, διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἐτάχθη μὴ ψάλλεσθαι μνημόσυνα ἐν τῇ Κυριακῇ, ἵνα μὴ φανῇ ἐπήρειά τις παρεισάγεσθαι εἰς τὸ σεμνὸν τῆς Ἀναστάσεως μυστήριον, τόσον τῆς τοῦ Κυρίου, τῆς ἐν αὐτῇ πραγματικῶς γεγενημένης, ὅσον καὶ τῆς ἡμῶν πάντων, τῆς ἐν αὐτῇ ταύτῃ προτυπουμένης· ἤκουσας γὰρ ἀνωτέρω, ἀγαπητέ, ὁποὺ ἀπεδείξαμεν ἐκ τῶν ἱερῶν Τυπικῶν, ὅτι μνημόσυνα ἐν τῷ Σαββάτῳ τοῦ Λαζάρου οὐ γίνονται· διατὶ τότε εἶναι Ἀνάστασις, καὶ διατὶ ἡ ἡμέρα ἐκείνη εἶναι ἀναστάσιμος.

Διὰ τὸν αὐτὸν γὰρ λόγον καὶ αἰτίαν, ἤτοι διὰ τὴν Ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου, ἐμποδιζόμεθα καὶ νὰ μὴ κλίνωμεν γόνυ ἐν Κυριακῇ, ὡς συναναστάντες τῷ Χριστῷ διὰ τῆς πίστεως, καθὼς συμφώνως περὶ τούτου διορίζουσιν ὁ κʹ Κανὼν τῆς πρώτης Συνόδου· ὁ ϟʹ τῆς ϛʹ, ὁ ιεʹ τοῦ Πέτρου Ἀλεξανδρείας, καὶ ὁ ϟαʹ Κανὼν τοῦ μεγάλου Βασιλείου, καὶ ὁ θεῖος Ἰουστῖνος ἐρωτήσει ριεʹ, καὶ ὁ Εἰρηναῖος, καὶ ὁ Ἐπιφάνιος, καὶ ὁ Αὐγουστῖνος, καὶ ὁ Ἱερώνυμος, καὶ ὁ θεῖος Ἀμβρόσιος, καὶ ὁ Τερτυλλιανός.

Ἀλλὰ τί λέγουσι μερικοί; ὁ πρῴην Κωνσταντινουπόλεως Καλλίνικος ὁ Ζαγοραῖος ἔγραψεν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς Κωνστάντιος ἐποίησε τὰ μνημόσυνα τοῦ πατρὸς αὑτοῦ Κωνσταντίνου ἐν Κυριακῇ, καὶ ὁ μικρὸς Θεοδόσιος ἐποίησε τὰ μνημόσυνα τοῦ Πατρικίου ἐν Κυριακῇ, ὁμοίως καὶ ἄλλοι μερικοί· καὶ ταῦτα δὴ τὰ τοῦ Κῦρ Καλλινίκου προβάλλουσιν ὡσὰν κανένα δόρυ τοῦ Ἀχιλλέως· ἡμεῖς δὲ τί ἀποκρινόμεθα πρὸς αὐτούς; ὅτι ταῦτα οὐκ εἰσὶ δόρυ τοῦ Ἀχιλλέως, ἀλλὰ ῥάβδος καλαμίνη, μὴ δυναμένη βαστάσαι τοὺς ἐπιστηριζομένους αὐτῇ:

Αʹ. Διατὶ ἡμεῖς ὅταν εἴδομεν τὰ τοιαῦτα γράμματα τοῦ κῦρ Καλλινίκου, ἐλάβομεν εἰς χεῖρας τοὺς εἴκοσι δύω Τόμους τῆς Γραικολατινικῆς Βυζαντίδος, καὶ εὑρόντες τοὺς ἀνωτέρω Βασιλεῖς, καὶ τοὺς ἄλλους, ὁποὺ ἀναφέρει ὁ κῦρ Καλλίνικος, καὶ μετὰ πολλῆς περιεργείας καὶ προσοχῆς ἀναγνόντες τοὺς τόπους ἑκάστου, οὐδαμῶς, οὐδόλως ἀπαντήσαμεν ἐν αὐτοῖς, ὅτι ἐποίησαν μνημόσυνα ἐν Κυριακῇ, ὄχι ὅλοι οἱ ὑπὸ τοῦ κῦρ Καλλινίκου ἀναφερόμενοι, ἀλλ’ οὐδὲ εἷς ἐξ αὐτῶν· ἐὰν γὰρ εὑρίσκομεν ἕνα καὶ μόνον, βέβαια ἠθέλαμεν δώσωμεν πίστιν, ὅτι καὶ οἱ λοιποὶ ἐποίησαν τὰ μνημόσυνα ἐν Κυριακῇ· νῦν δὲ οὐδένα εὑρόντες ποιήσαντα τὰ μνημόσυνα ἐν Κυριακῇ, συμπεραίνομεν, ὅτι ὁ κῦρ Καλλίνικος παρ’ ἑαυτοῦ ἐπρόσθεσε τὸ «ἐν Κυριακῇ», χαριζόμενος τοῖς ἐν Κυριακῇ μνημόσυνα τελοῦσιν. Εἰ δὲ καὶ λέγει, ὅτι εἰς τὸ Σινᾶ ὄρος εὑρισκόμενος, ἀνέγνωσε ταῦτα εἰς παχεῖς χάρτας καὶ μεμβράνας, ἔπρεπε νὰ στοχασθῇ, ὅτι καὶ αἱ ἀνωτέρω Βυζαντίδες ἐκ τῶν χειρογράφων χαρτῶν ἀντιγραφεῖσαι ἐτυπώθησαν· ὅθεν ἔπρεπε νὰ περιέχουν καὶ τὸ ὑπὸ τῆς Παναγιότητός του ἀναφερόμενον.

Ἔπειτα, οἱ παχεῖς ἐκεῖνοι χάρται οἱ τοῦτο περιέχοντες, δὲν ἔπρεπε νὰ εὑρίσκωνται μόνον εἰς τὸ Σινᾶ, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ εὑρίσκωνται καὶ εἰς τὰς Βιβλιοθήκας τῶν Ἱερῶν Μοναστηρίων τοῦ Ἁγίου Ὄρους, τὰ ὁποῖα εἶναι πολλὰ ἀρχαιότερα ἀπὸ τὸ Μοναστήριον τοῦ Σινᾶ· ὅθεν, ὁ κῦρ Καλλίνικος μὴ ἔχων νὰ ἀποδείξῃ ταῦτα ὁποὺ λέγει ἐκ τῶν τετυπωμένων Βυζαντίδων, καὶ ἄλλων Βιβλίων ἡμῖν προχείρων, μᾶς ἐπῆγεν εἰς μακρυνὸν τόπον τοῦ Σινᾶ, διὰ νὰ κάμῃ πιθανωτέρους τοὺς λόγους του.

Βʹ. Γράφει ἡ Παναγιότης του, ὅτι ἐν τῇ Κυριακῇ τῶν Προπατόρων ᾄδεται ἔν τινι τῶν ᾀσματικῶν Τροπαρίων: «Τῶν Προπατόρων σήμερον Πιστοί, τελοῦντες μνημόσυνα». Ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ στοχασθῇ ἡ Ἱερὰ αὕτη Κεφαλή, ὅτι τὰ λεγόμενα ταῦτα μνημόσυνα δὲν εἶναι ὅμοια μὲ τὰ μνημόσυνα τῶν κεκοιμημένων· πρῶτον, ὅτι ταῦτα μὲν ψιλῶς μόνον λέγονται, τὰ δὲ τῶν κεκοιμημένων μετὰ Κολύβων καὶ παραστασίματος γίνονται· καὶ δεύτερον, ὅτι τὰ μὲν μνημόσυνα τῶν Προπατόρων ἢ καὶ τῶν Πατέρων, λέγονται ὡς ἐπὶ δικαίων καὶ Ἁγίων, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲν ἔχουσι πενθικὸν λόγιον· τὰ δὲ τῶν κοιμηθέντων, ὡς ἐπὶ ἁμαρτωλῶν γινόμενα, πενθικά εἰσι καὶ θρηνώδη, ὡς εἴπομεν πρότερον.

Γʹ. Προστίθησιν ὁ κῦρ Καλλίνικος, ὅτι ἐν τῇ Κυριακῇ τῆς Πεντηκοστῆς ἀναγινώσκονται αἱ Εὐχαὶ τοῦ μεγάλου Βασιλείου, αἱ μνήμην τῶν κεκοιμημένων ἀναφέρουσαι· ὅθεν, ἰδοὺ ὁποὺ τὰ μνημόσυνα γίνονται ἐν Κυριακῇ. Ὑπέρευγε τῆς συνέσεως! Ἀλλ’ ἔπρεπεν ἡ Παναγιότης του νὰ βαθύνῃ εἰς τὰ πράγματα, ἵνα ἔχῃ καὶ ἡμᾶς πειθομένους· διατὶ ἀναγινώσκονται, ναί, αἱ μνήμην ἀναφέρουσαι τῶν κοιμηθέντων εὐχαί, ἀλλὰ πότε· ἐν τῷ Ἑσπερινῷ· ὅτε, ἡ μὲν Κυριακὴ τῆς Πεντηκοστῆς τελειώνει, ἄρχεται δὲ ἡ Δευτέρα· ἐπειδὴ ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ ἑκάστην ἡμέραν ἀπὸ τὸ Ἑσπέρας ἀρχίζει· οὐκοῦν, «ἡ μήρινθος αὕτη οὐδὲν ἔσπασε», κατὰ τὴν κοινὴν Παροιμίαν, καὶ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο οὐδεμίαν ἔχει δύναμιν εἰς τὴν προκειμένην περὶ τῶν μνημοσύνων ὑπόθεσιν. Ἀλλ’, ὡς φαίνεται, ἡ Παναγιότης του θέλει νὰ ἀναγινώσκωνται αἱ τῆς γονυκλισίας εὐχαὶ τῷ πρωῒ τῆς Πεντηκοστῆς, τὸ ὁποῖον εἶναι ἄτακτον καὶ ἄτοπον, καὶ συνήθεια οὐχὶ παλαιά, ἀλλὰ νεωτερική, καθὼς τὸ Ἱερὸν Πεντηκοστάριον τῆς Ἐκκλησίας μαρτυρεῖ, ἐλέγχον αὐτόν, καὶ διορίζον νὰ γίνεται ἡ γονυκλισία κατὰ τὸ ἑσπέρας, καὶ οὐχὶ τὸ πρωΐ.

Ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἡμεῖς προσθέτομεν ἐνταῦθα· ἔστω καὶ δεδόσθω, ὅτι μερικοί τινες Βασιλεῖς, ἐξ ὧν ἀναφέρει ὁ κῦρ Καλλίνικος, ἐποίησαν τὰ μνημόσυνα ἐν Κυριακῇ· τί ἀπὸ τοῦτο; οἱ μερικοὶ ἐκεῖνοι οὐκ εἰσὶ νόμος τῆς Ἐκκλησίας, οὐδὲ τύπος αὐτῆς Καθολικός, ἵνα τούτοις ἀκολουθῶμεν· ἐπειδὴ τὰ σπάνια νόμος τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐ γίνονται, κατὰ τὸν πολὺν ἐν Θεολογίᾳ Γρηγόριον.

Ἐκ τῶν εἰρημένων, λοιπόν, πάντων συμπεραίνει κάθε ἕνας, καὶ ὁ πλέον ὀλιγόνους, εἰ μόνον ἔχοι φόβον Θεοῦ εἰς τὴν ψυχήν του καὶ κρίνοι ἀπαθῶς τὴν ἀλήθειαν, ὅτι ἡμεῖς μέν, ὁποὺ φυλάττομεν τὴν περὶ τῶν μνημοσύνων Παράδοσιν ταύτην τῆς Ἐκκλησίας, τὴν ἀπὸ τόσον νέφος Μαρτύρων μαρτυρουμένην καὶ βεβαιουμένην, οὐδόλως οὐδαμῶς πρέπει νὰ κατηγορούμεθα ὡς Κολυβάδες, ἤτοι ὡς παραβάται τῆς τῶν μνημοσύνων Ἱερᾶς Παραδόσεως· ἀλλὰ μάλιστα καὶ μὲ κάθε δίκαιον τρόπον πρέπει νὰ ἐγκωμιαζώμεθα ὡς φύλακες τῆς Ἐκκλησιαστικῆς ταύτης Παραδόσεως, καὶ μάλιστα, διατὶ πρὸς τοὺς παραβαίνοντας καὶ τελοῦντας τὰ μνημόσυνα ἐν Κυριακῇ, οὐ διαφερόμεθα, οὐ φιλονεικοῦμεν, οὐδὲ δύσφημα ὀνόματα προσάπτομεν εἰς αὐτούς· ἀλλ’ οὔτε ἀγαπῶμεν νὰ προξενῶμεν περὶ τούτου συγχύσεις καὶ σκάνδαλα καὶ ταραχάς· μισοῦμεν γὰρ καὶ ἀποστρεφόμεθα τὰ τοιαῦτα, ὡς τὰς ἰδίας ἡμῶν ἁμαρτίας.

Ὅσοι δὲ κατηγοροῦσιν ἡμᾶς καὶ δυσφημοῦσι περὶ τούτου, Κολυβάδας ἀποκαλοῦντες, αὐτοὶ μάλιστα εἶναι πάσης κατηγορίας ἄξιοι, ὧν «τάφος ἀνεωγμένος τὸ στόμα αὐτῶν», κατὰ τὸν Προφήτην· αὐτοὶ εἶναι ἄνθρωποι ἀνόητοι, ἀμαθεῖς, ἀθεόφοβοι, κακότροποι, ἀνθρωπάρεσκοι· αὐτοὶ εἶναι ἄνθρωποι ταραχοποιοί, μισάδελφοι, καὶ τῆς κοινῆς εἰρήνης τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας καὶ τῶν Χριστιανῶν ἐχθροὶ καὶ λυμεῶνες, εἴτε Ἀρχιερεῖς εἶναι, εἴτε Ἱερεῖς, εἴτε Μοναχοί, εἴτε Διδάσκαλοι, εἴτε Λαϊκοί. Αὐτοί, πρὸς τούτοις, εἶναι ἄνθρωποι ἀπειθεῖς καὶ ἐναντίοι εἰς τὴν μεγάλην τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, καὶ ὑπεύθυνοι εἰς τοὺς φρικώδεις ἀφορισμοὺς καὶ ἀρὰς καὶ κατάρας ἐκείνης, καθ’ ὅτι αὐτὴ πανταχοῦ εἰς τὰ ἑαυτῆς Γράμματα, καὶ εἰς τὸ τοῦ κῦρ Θεοδοσίου, καὶ εἰς τὸ τοῦ κῦρ Σαμουήλ, καὶ εἰς τὸ τοῦ κῦρ Σωφρονίου, ἄνω καὶ κάτω μὲ μεγάλην ἐμβρίθειαν, παραγγέλλει καὶ ἐντέλλεται καὶ διορίζει, ἵνα οἱ ἐν τῷ Ἁγιωνύμῳ Ὄρει ἐνασκούμενοι, εἰρηνεύωσι πρὸς ἀλλήλους, περὶ τῆς κινηθείσης ταύτης ὑποθέσεως τῶν μνημοσύνων· ὅσοι δὲ φανοῦν ἀπειθεῖς, καὶ δυσφημοῦσι τοὺς ἀδελφούς των, τούτους ὑποβάλλει εἰς φοβερὰ ἐπιτίμια, καὶ παλαμναιοτάτας ἀράς, καὶ κατηραμένους αὐτοὺς ἔχει καὶ ἀσυγχωρήτους, καὶ ἀλύτους μετὰ θάνατον.

Τούτοις τοῖς Πατριαρχικοῖς γράμμασιν ἀκολουθοῦσα καὶ ἡ σεβασμία καὶ κοινὴ τῶν εἴκοσιν Ἱερῶν Μοναστηρίων τοῦ Ἁγίου Ὄρους Σύναξις, γράμμα ἐξέδωκεν ἐνσφράγιστον καὶ ἐνυπόγραφον, ἐν ἔτει ͵αωζʹ, Μαΐου ιθʹ, κατά τινος Διακόνου Ἐσφιγμενίτου, ὅς τις ἐφλυάρησε κατὰ τοῦ σεβασμίου Πνευματικοῦ Πατρὸς παπᾶ κῦρ Ἱεροθέου πολλὰ δύσφημα· τὸ γράμμα δὲ ἐκεῖνο ἀναγνωσθὲν ἐν τῷ περιωνύμῳ Ναῷ τοῦ Πρωτάτου εἰς ἐπήκοον πάντων, καὶ ταύτην τὴν περικοπὴν ἐπὶ λέξεως περιέχει: «τούτου δὲ τὸ παράδειγμα (τοῦ φιλολοιδόρου δηλαδὴ Διακόνου) ἂς σωφρονίσῃ καὶ τοὺς ἄλλους φιλολοιδόρους, καὶ ψευδοκατηγόρους, οἵτινες καρδίαν ἔχοντες γυμνασμένην εἰς τὰ ψεύδη, καὶ γλῶσσαν φιλεγκλήμονα, κινούμενοι ὑπὸ τοῦ Διαβόλου, ἀνοίγουν τὸ ἀπύλωτον στόμα των, καὶ φλυαροῦν ἀθεοφόβως κατὰ τῶν ἀνευθύνων καὶ ὀρθοδόξων ἀδελφῶν, Κολυβάδας αὐτοὺς ἀποκαλοῦντες, καὶ φαρμασόνους, καὶ αἱρετικούς, καὶ κακοδόξους· αἱ ψευδοκατηγορίαι τῶν γὰρ αὗται προξενοῦσι μάχας, γεννῶσι ταραχάς, διεγείρουσι μῖσος, διαταράττουσι τὴν κοινὴν εἰρήνην τοῦ Ἁγίου Ὄρους, καὶ ἐκριζώνουσιν ἀπὸ τὰς καρδίας των τὴν ἀγάπην, ἥτις εἶναι τὸ σημεῖον καὶ γνώρισμα τῶν μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὸ κεφάλαιον ὅλων τῶν ἀρετῶν, χωρὶς τῆς ὁποίας εἶναι ἀδύνατον νὰ σωθῇ τινάς· ἐὰν γὰρ οἱ τοιοῦτοι δὲν σωφρονισθοῦν, καὶ δὲν παύσουν εἰς τὸ ἑξῆς ἀπὸ τὸ νὰ δυσφημοῦν τοὺς ἀνευθύνους ἀδελφούς, μῶμον τοῖς ἀμωμήτοις προσάπτοντες, καὶ τὰς ὑπολήψεις διαβάλλοντες τῶν τιμίων ἀνδρῶν, ἂς ἠξεύρουσιν, ὅτι ἔχουν νὰ παιδευθοῦν αὐστηρῶς παρὰ τῆς καθ’ ἡμᾶς Ἱερᾶς Συνάξεως, ἐσωτερικῶς τε καὶ ἐξωτερικῶς, ὁποῖοι καὶ ἂν εἶναι, ὡς λυμεῶνες τῆς κοινῆς εἰρήνης τοῦ Ἁγίου τούτου Τόπου, καὶ ὡς σκανδαλοποιοὶ καὶ φιλοτάραχοι, καὶ ὡς φθορεῖς τῆς ἀγάπης τῶν ἀδελφῶν».

Διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς οἱ τὴν Παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας φυλάττοντες, ἠδυνάμεθα νὰ ὀνομάζωμεν τοὺς παραβαίνοντας αὐτήν, Κολυβάδας, μὲ κάθε δίκαιον· διατί, καθὼς ὑφανταί, καὶ ῥάπται, καὶ παπουτζῆδες ὀνομάζονται οἱ ποιοῦντες τὰ ὑφάσματα, καὶ φορέματα, καὶ παπούτζια, ἔτζι καὶ Κολυβάδες πρέπει νὰ ὀνομάζωνται, ὄχι ἐκεῖνοι ὁποὺ δὲν τελοῦσι τὰ Κόλυβα τῶν κεκοιμημένων ἐν Κυριακῇ, ὡς ἡμεῖς, ἀλλ’ ἐκεῖνοι ὁποὺ τελοῦσι ταῦτα ἐν αὐτῇ· ἕκαστος γὰρ ἀπὸ τὸ ἔργον ὁποὺ ἐργάζεται, ἐξ ἐκείνου λαμβάνει καὶ τὸ ὄνομα· μ’ ὅλον τοῦτο, οὐδέποτε τὸ τοιοῦτον, ἢ ἄλλο δύσφημον ὄνομα ἐπιφημίζομεν εἰς αὐτούς, πειθόμενοι εἰς τὴν κοινὴν Μητέρα ἡμῶν μεγάλην τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, καὶ φοβούμενοι τοὺς ἀφορισμοὺς καὶ ἀρὰς καὶ κατάρας ἐκείνης· αὐτοὶ δὲ ἡμᾶς, παραλόγως, ἀσυνέτως, καὶ ἀνοήτως Κολυβάδας ἀποκαλοῦντες, αὐτοὶ ἀληθῶς ἀπειθῆ καὶ σκληροτράχηλα τέκνα τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας εἰσί, καὶ τὰ φρικτὰ ἐπιτίμια καὶ κατάρας ἐκείνης ἕλκουσιν εἰς τὰς κεφαλάς των· μάλιστα δὲ καὶ ἐξαιρέτως ἕλκουσιν αὐτὰς ἐκεῖνοι οἱ ἀσυνείδητοι, οἵτινες εὐθὺς ὁποὺ ἰδοῦν κανένα ἀδελφὸν νεωστὶ ἐλθόντα ἀπὸ τὸν κόσμον εἰς τὸ Ὄρος, ταύτην τὴν διδαχὴν πρῶτον ποιοῦσιν εἰς αὐτόν: «φυλάξου καλά, ἀδελφέ· διατὶ ἐδῶ εὑρίσκονται κάποιοι αἱρετικοὶ καὶ φαρμασόνοι, Κολυβάδες λεγόμενοι· ὅθεν πρόσεχε νὰ μὴ τοὺς συναναστραφῇς, μήτε ὅλως νὰ ὑπάγῃς πρὸς αὐτούς, διὰ νὰ μή σε ποτίσουν τὸ φαρμάκι τῶν αἱρέσεών τους».

Ὦ Θεέ μου, καὶ πῶς ὑποφέρεις τῶν τοιούτων τὴν μισαδελφίαν!

Κάνομεν τέλος τοῦ Κεφαλαίου τούτου καὶ λέγομεν, ὅτι ἂν ἄλλο δὲν παρακινήσῃ τοὺς ἐν Χριστῷ ἀδελφούς μας, νὰ παύσουν ἀπὸ τὸ νὰ ὀνομάζουν ἡμᾶς Κολυβάδας, κᾂν ἂς τοὺς δυσωπήσῃ ἡ ἄνωθεν μαρτυρία, καὶ ἡ δόξα καὶ τιμή, μὲ τὴν ὁποίαν ἐδόξασεν ὁ Θεὸς κατὰ τὸν ἐνεστῶτα χρόνον, τοὺς δύω πρώτους καὶ ἀρχηγοὺς τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Παραδόσεως τῆς ἐν Σαββάτῳ τελούσης τὰ μνημόσυνα, ἤτοι τὸν μακαρίτην παπᾶν Παρθένιον Ζωγράφον, τὸν κοινὸν Πνευματικὸν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, οὗ τινος μετὰ τὴν ἀνακομιδὴν ἀνεφάνησαν τὰ Ἱερὰ λείψανα εὐωδιάζοντα. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸν μακαρίτην Ἅγιον πρῴην Κορίνθου κύριον Μακάριον, τὸν ἐν τῇ Νήσῳ Χίῳ παροικοῦντα, ἐδόξασεν ἡ ἀνωτάτη Πρόνοια τοῦ Θεοῦ, μὲ τὸ φανερὸν θαῦμα, ὁποὺ ἐνήργησεν ἐν τῷ θανάτῳ αὐτοῦ.

Κοράσιον γάρ τι, πάσχον ἀπὸ τέσσαρας πληγάς, ὁποὺ εἶχεν εἰς τὴν χεῖρα, αἱ ὁποῖαι ἔβλυζον ὕλην βρωμεράν, εἰς διάστημα χρόνων τεσσάρων, καὶ ἐλογίζοντο ὡς ἀνίατοι παρὰ τῷ ἐν Χίῳ χειρούργῳ· τοῦτο, λέγω, παραδόξως ἰατρεύθη, ἀφ’ οὗ ἐβάλθη ἐπάνω εἰς τὴν πληγωμένην χεῖρά του τὸ σκουφάκι, ὁποὺ ἐσυνήθιζε νὰ φορῇ ἐν τῷ οἴκῳ μένων ὁ ῥηθεὶς φερώνυμος Μακάριος, καθὼς τὸ θαῦμα τοῦτο διεβοήθη εἰς ὅλην τὴν περίφημον Χρίον, καὶ εἰς ὅλην τὴν λαμπρὰν καὶ μεγαλόπολιν Σμύρνην.

Ἔχουσι τοιαῦτα ὑπερφυσικὰ θαύματα νὰ δείξουν καὶ οἱ πεισματικῶς παραβαίνοντες τὴν Ἐκκλησιαστικὴν Παράδοσιν τῶν Μνημοσύνων; οὐδόλως, οὐδαμῶς. Πόθεν, λοιπόν, καὶ ἐκ ποίας ἀποδείξεως οὐρανίου, ἢ ἐκ ποίας μαρτυρίας θεϊκῆς ἔχομεν νὰ γνωρίσωμεν, ὅτι καλῶς οὗτοι ποιοῦσιν; ἂς ἀποφασίσουν οἱ κριτικοὶ καὶ φόβον Θεοῦ ἔχοντες.

Ἐπὶ πᾶσι δὲ τούτοις, ἐπισφραγίζομεν τὸ παρὸν Κεφάλαιον, ὁμολογοῦντες καὶ κηρύττοντες στρογγύλῳ στόματι μετὰ τῆς Ἁγίας καὶ Οἰκουμενικῆς Ἑβδόμης Συνόδου ταῦτα: «Εἴ τις πᾶσαν Παράδοσιν Ἐκκλησιαστικήν, ἔγγραφον, ἢ ἄγραφον ἀθετεῖ, ἀνάθεμα».

Καὶ πάλιν βοῶμεν μετὰ τῆς αὐτῆς: «Ἅπαντα τὰ παρὰ τὴν Ἐκκλησιαστικὴν Παράδοσιν, καὶ τὴν διδασκαλίαν, καὶ ὑποτύπωσιν τῶν Ἁγίων καὶ ἀοιδίμων Πατέρων καινοτομηθέντα καὶ πραχθέντα, ἢ μετὰ τοῦτο πραχθησόμενα, ἀνάθεμα».

Αὐτὸ τὸ ἴδιον εὑρίσκεται καὶ ἐν τῇ Κυριακῇ τῆς Ὀρθοδοξίας γεγραμμένον, παρὰ τῷ Τριῳδίῳ.