Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης – Ἐπιστολὴ πρὸς Θωμᾶν

Δὲν εἶναι λοιπόν, ἀδελφέ μου, οὔτε κανένα καινούριον, οὔτε κανένα δύσκολον νὰ ἀπατηθῇ ὁ νοῦς, καὶ τὰ μὲν ὄντα νὰ ὑπολαμβάνῃ ὡς μὴ ὄντα, τὰ δὲ κυρίως καὶ ὁμολογουμένως καλὰ νὰ νομίζῃ ὡς κακὰ καὶ ὀλέθρια. Τοῦτο εἶναι τῆς φυσικῆς του τρεπτότητος ἰδιάζον ἀποτέλεσμα, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας σαφέστατος ἔλεγχος· καὶ ἠμπορῶ νὰ τὸ πάθω καὶ ἐγώ, καὶ κάθε ἄλλος τῆς κοινῆς φύσεως μετέχων, καθὼς μὲ τὴν καθημερινὴν δοκιμὴν τὸ μανθάνομεν. Τὸ δύσκολον εἶναι τὸ νὰ δυνηθῇ νὰ καταλάβῃ πόθεν ἡ ἀρχὴ τῆς τοιαύτης ἀπάτης ἐγένετο ἵνα, τὴν τοιαύτην ἐκκόψας ἀρχὴν καὶ αἰτίαν, δυνηθῇ νὰ συνεκκόψῃ ἐν ταὐτῷ καὶ τὰ ἐξ αὐτῆς ἀναφυέντα αἰτιατὰ καὶ ἀποτελέσματα. Μίαν τοιαύτην ἀπάτην φαίνεται νὰ ἔπαθε καὶ ὁ ἰδικός σου (συγχώρησόν μοι νὰ τὸ εἰπῶ) νοῦς, καὶ διὰ τοῦτο τοσοῦτον ὑβρίζει καὶ κατηγορεῖ τὴν καὶ τῷ φυσικῷ λόγῳ, καὶ ταῖς θείας Γραφαῖς, καὶ ταῖς θείαις παραδόσεσιν ἐπαινουμένην τῶν ἀσκητῶν πολιτείαν.

Ἀλλ’ ἐπειδή, διὰ τὴν ἔμφυτον φιλαυτίαν, εἶναι πολλὰ δύσκολον νὰ λάβῃ συναίσθησιν τῆς τοιαύτης ἀπάτης του, (πρόσκειται γάρ, κατὰ τὸν εἰπόντα, ἕκαστος ταῖς ἑαυτοῦ δοξασίαις καὶ λόγοις), ἐγώ, καίτοι ἀμαθής, ὅμως θέλω ἐπιμεληθῇ διὰ τῆς παρούσης μου ἐπιστολῆς, ὅσον δυνηθῶ συντομώτερον, νὰ τῆς ἀποδείξω πόσον ἐξηπατημένως ἔγραψεν, ἅπερ ἔγραψεν· εἰς δὲ τὸ τέλος θέλω προσθέσει καὶ τὴν αἰτίαν, ἀφ’ ἧς ἡ τοιαύτη ἀπάτη τῆς ἠκολούθησεν, ἵνα, διὰ μὲν τοῦ φωτὸς τῆς ἀληθείας τῶν ἀποδείξεων, δυνηθῶ νὰ διαλύσω τὸ σκοτεινὸν νέφος τῆς ἀπάτης ἀπὸ τὴν ἐλλόγιμόν της ψυχήν, διὰ δέ, τελευταῖον, τῆς προσθήκης τῆς αἰτίας, καὶ αὐτὰς τὰς ἀναθυμιάσεις ἐμποδίσω τελείως, ἐξ ὧν τὸ τοιοῦτον νέφος τὴν σύστασιν ἔλαβε. (Καί, διὰ νὰ ἀρχίσω ἀπὸ τὸ πρῶτον), γράφεις, ὅτι δὲν εἶναι χειρότερον καὶ ὀλεθριώτερον πρᾶγμα ἀπὸ τὴν ἀσκητικὴν ζωήν. Ἀλλ’ ἡ ἰδία αὐτοαλήθεια μᾶς λέγει ὅλον τὸ ἐναντίον, ἐπειδὴ καὶ μᾶς διδάσκει, ὅτι ἡ ἡσυχία, ταὐτὸν εἰπεῖν ἡ ἀσκητικὴ ζωή, εἶναι τὸ πρῶτον συνεργοῦν αἴτιον εἰς τὸ νὰ μετανοήσῃ γνησίως τινάς, ἀφ’ οὗ κάμῃ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τὸ πλέον ἐπιτηδειότερον μέσον διὰ νὰ ἠμπορέσῃ τινὰς νὰ ἀναβῇ εἰς ἀληθῆ γνῶσιν Θεοῦ. Ἥμαρτες; λέγει εἰς τὸν Κάιν, φονεύσαντα τὸν ἴδιον ἀδελφὸν Ἄβελ, ἡσύχασον. Βλέπεις πόσον ἀρχαιοτάτη εἶναι ἡ ἡσυχαστικὴ ζωή, καὶ σχεδὸν μὲ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων ὁμόχρονος; «

Σχολάσατε», λέγει μὲ τὸν προφήτην ὁ Θεός· καὶ ἔπειτα ἐπιφέρει, «καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός», ὡσὰν ὁποὺ ἂν τὸ πρῶτον δὲν προηγηθῇ, τὸ δεύτερον καθὼς πρέπει νὰ γένῃ σχεδὸν ἀδύνατον. Διὰ τοῦτο, συμφώνως μὲ τὴν ἁγίαν Γραφὴν καὶ ἡ Ἱερὰ διδάσκει Παράδοσις· ὅθεν ὁ μέγας Βασίλειος, «ἡσυχία οὖν ἐστι, λέγει, ἀρχὴ καθάρσεως τῇ ψυχῇ· μήτε γλώσσης λαλούσης τὰ τῶν ἀνθρώπων, μήτε ὀφθαλμῶν περισκοπούντων εὐχροίας σωμάτων, μήτε ἀκοῆς τὸν τόνον τῆς ψυχῆς ἐκλυούσης ἐν ἀκροάσει μελῶν πρὸς ἡδονὴν πεποιημένων».

Καὶ ὁ φυσικὸς δὲ λόγος ἐναρμονίως συμφθέγγεται· διότι, ὅταν διὰ μέσου τῆς ἡσυχίας τὰ μὲν αἰσθητήρια ἐμποδισθῶσιν ἀπὸ τὰ συνήθη τους ἀντικείμενα καὶ τὸν περὶ αὐτὰ ὄχλον καὶ ταραχήν, τὰ δὲ ἰοβόλα τῆς ψυχῆς πάθη ὁπωσοῦν κατευνασθῶσιν, ὥσπερ τὰ θηρία καταψηχθέντα ἡμερώτερα γίνονται, τότε καὶ ὁ νοῦς μὴ σκεδαννύμενος ἐπὶ τὰ ἔξω, ἀταράχως ἐμβατεύει τοῖς νοητοῖς, ταὐτὸν εἰπεῖν τοῖς κυρίως καλοῖς, καὶ πρὸς τὴν τῶν φυσικῶν λόγων θεωρίαν χωρεῖ, μᾶλλον δὲ καὶ πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ ἔννοιαν ἀναβαίνει. Δι’ ὃ ἐπάγει ὁ θεῖος Βασίλειος· «νοῦς μὲν γάρ, μὴ σκεδαννύμενος ἐπὶ τὰ ἔξω, μηδὲ ὑπὸ τῶν αἰσθητηρίων ἐπὶ τὸν κόσμον διαχεόμενος, ἐπάνεισι μὲν πρὸς ἑαυτόν, δι’ ἑαυτοῦ δὲ πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ ἔννοιαν ἀναβαίνει, κἀκείνου τῷ κάλλει περιλαμπόμενός τε καὶ ἐλλαμπόμενος, καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως λήθην λαμβάνει».

Καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ ἔξω φιλόσοφοι τῷ φωτὶ τοῦ φυσικοῦ λόγου ἑπόμενοι, ἐγνώρισαν τὴν τῆς ἡσυχίας ὠφέλειαν, καὶ διὰ τοῦτο πολλοὶ ἐξ αὐτῶν τὸν ἐρημικὸν βίον ἠσπάσαντο. Οὕτως εὑρετικὴν εἶναί φασι τὴν ἐρημίαν εἶπεν ὁ Μένανδρος· καὶ τὰ μουσεῖα ὡς πορρωτάτω τῶν πόλεων ἱδρύσαντο, καί, τὴν αἴσθησιν ὀλίγα κινοῦσιν οἱ πλεῖστα τῇ διανοίᾳ χρώμενοι, εἶπεν ὁ Πλούταρχος· ὁ Πλάτων τὴν Ἀκαδημίαν ᾤκει, χωρίον ὂν ἔρημον· ὁ Πυθαγόρας ἐν τῷ ὄρει τῆς Ἴδης ἡσυχάζων, τὴν πολυθρύλλητον ἐκείνην παρὰ τοῖς μαθηματικοῖς εὕρηκε πρότασιν· καὶ ὁ Πορφύριος συμβουλεύει, ὅτι, ὅση δύναμις, ἀποστατέον τῶν τοιούτων χωρίων, ἐν οἷς καὶ μὴ βουλόμενόν ἐστι περιπίπτειν πλήθει. Ὁρᾷς ἤδη ἀναδειχθεῖσαν ὄχι ὠφελίμην ἁπλῶς, ἀλλὰ πολυωφελῆ, βιωφελῆ τε καὶ ψυχωφελῆ τὴν ἀσκητικὴν καὶ ἐρημικὴν ζωήν, ἣν σὺ ὀλεθριωτέραν εἶπας σὺν οὐδενὶ λόγῳ;

Γράφεις, ὅτι «ποῖος ἐρημίτης ἄφησε συγγράμματα ἀληθείας, ἢ κοινὸν καλὸν ἔκαμεν, ἢ κἂν τὸν ἴδιον ἑαυτόν του ὠφέλησεν;» Πρὸς ταῦτα ἄλλο δὲν ἀποκρίνομαι, πάρεξ, ὅτι ἡ ἄγνοια τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἱστοριῶν σὲ κάμνει νὰ φαίνεσαι ἐναντίος εἰς ἀληθείας φανοτέρας καὶ αὐτοῦ τοῦ ἡλίου. Διατὶ ἂν ἀνεγίνωσκες αὐτὰς συνεχῶς, ἤθελες ἰδῇς πὼς οἱ ἐρημῖται καὶ ἀσκηταί, ὄχι μόνον τὸν ἑαυτόν τους ὠφέλησαν νικήσαντες τὰ πάθη, ἀποφυγόντες τὰς ἡδονάς, ἀποκτήσαντες τὰς ἀρετάς, καὶ διὰ τῆς θείας Χάριτος τῆς υἱοθεσίας ἀξιωθέντες καὶ θέσει θεοὶ γενηθέντες, ὡς ἡ ὑπόσχεσις, καὶ εἰς ἀποκαλύψεις καὶ μυστήρια θείων καὶ ἀλαλήτων πραγμάτων ἁρπαγέντες, εἰς τὰ ὁποῖα οὐδὲ νὰ παρακύψωσι δύνανται ὅλοι τοῦ κόσμου οἱ φιλόσοφοι, ἀλλ’ ὅτι, καὶ ἐν μὲν τῇ ἐρημίᾳ εὑρισκόμενοι, τὸ κοινὸν καλὸν τοῦ πλησίον ἐνήργουν διὰ τῶν καθαρῶν καὶ θεοπειθῶν τους εὐχῶν, ἵλεων ποιοῦντες τὸν Θεὸν εἰς τὰς ἁμαρτίας τοῦ κόσμου, καὶ τὴν ἀγανάκτησιν τοῦ Θεοῦ δικαίως κατὰ τῶν ἁμαρτωλῶν, ἢ κινουμένην ἢ μέλλουσαν κινηθῆναι, ἀνέκοπτον καὶ ἐμπόδιζον, ἔξω δὲ τῆς ἐρημίας ὄντες μετὰ τῶν ἀνθρώπων, τοῦτο ἐτελείουν μὲ διαφόρους τρόπους.

Ἤθελες ἰδῇς τὸν ὅσιον Βαρλαὰμ νὰ ἐπιστρέφῃ ἐκ τῆς εἰδωλολατρίας πρὸς τὴν ἐπίγνωσιν τοῦ Θεοῦ ὁλόκληρον τὴν τῶν Ἰνδῶν ἐπαρχίαν· τὸν ὅσιον Ἁβράμιον, τὴν Ταινίαν πόλιν τῆς Ἑλλησπόντου· τὸν ὅσιον Θεόδωρον, τὴν Ἔδεσσαν· τὸν Θεοδώρητον, τὴν Ἀντιόχειαν· καὶ ἄλλους μυρίους, διαφόρων πόλεων καὶ ἀνθρώπων, τὴν ὠφέλειαν καὶ τὸ τῆς ψυχῆς καλὸν ἐνεργήσαντας.

Τί δαί; Ἄφησαν ἆραγε καὶ συγγράμματα ἀληθείας; Καὶ ποῖος ἠμπορεῖ νὰ τὸ ἀρνηθῇ; Ὅσα βιβλία ἔγραψεν ὁ θεολόγος Γρηγόριος, ὅσα ὁ Βασίλειος, ὅσα ὁ Χρυσόστομος, αὐτὰ εἶναι καὶ λέγονται συγγράμματα ἀσκητῶν καὶ ἐρημιτῶν· διατὶ καὶ ὁ Βασίλειος μὲ τὸν Γρηγόριον δεκατρεῖς χρόνους, κατὰ τὸν ἱστορικὸν Ῥουφῖνον, καθήμενοι ἐν τῇ ἐρημίᾳ τοῦ Πόντου, ἐνεφιλοσόφουν ταῖς ἑρμηνείαις τῶν θείων Γραφῶν· καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος προθεωρήσας πρότερον ἐν τῇ ἀσκητικῇ ζωῇ τὰ βάθη τῶν θείων Γραφῶν, οὕτως ἔγραψεν ἅπερ ἔγραψε.

Καὶ διὰ νὰ ἀφήσω τοὺς Κλιμακάδες, τοὺς Ἐφραίμιδες, τοὺς Ἀββαϊσαάκιδες, βιβλία τῳόντι ἀϊδίου ἀληθείας ἐκφαντορικά, ἀπὸ τῶν ποιητῶν αὐτῶν συνεκδοχικῶς ἢ μετωνυμικῶς ὀνομαζόμενα, παραπέμπω τὴν ἐλλογιμότητά σου εἰς τὰ νεοτύπωτα βιβλία τῆς «Φιλοκαλίας τῶν ἱερῶν Νηπτικῶν», καὶ τοῦ Εὐεργετινοῦ Παύλου, διὰ νὰ ἰδῇς ἐκεῖ, ὄχι ἕνα ἢ δύω ἀσκητὰς καὶ ἐρημίτας ποιητὰς συγγραμμάτων ἀληθείας, καὶ τῆς μυστικῆς καὶ ἀποκρύφου φιλοσοφίας τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἀλλὰ νέφος ὅλον καὶ πολυάριθμον σύνταγμα, αὐτὰ τὰ ὄργια, ὄχι τῆς ἀληθείας τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων, ὄχι τῆς τῶν φυσικῶν λόγων τῆς κτίσεως (μικρὰ γὰρ ταῦτα καὶ πάρεργον τῆς ὁδοῦ, ᾗ λέγεται, παρ’ ἐκείνοις τοῖς θεοληπτουμένοις καὶ διαβατικωτάτοις ἐγίνετο), ἀλλ’ αὐτῆς τῆς ὑπὲρ νοῦν καὶ λόγον ἱερᾶς καὶ θείας ἀληθείας, ἣν ἄληστον οἱ θεοφόροι πάλιν οὗτοι κατονομάζουσιν.

Ἡμεῖς, ἂν θεωρήσωμεν περαιτέρω, βλέπομεν ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ τῶν Ἱερῶν Συνόδων κανόνες, γνώμονες ὄντες τοῦ κοινοῦ καλοῦ, δὲν εἶναι μόνον ὅροι καὶ ἀποφάνσεις ἀρχιερέων (καίτοι καὶ αὐτῶν πρότερον ὄντων μοναχῶν καὶ ἀσκητῶν, ὕστερον δὲ γενομένων ἀρχιερέων, κατὰ τὸ τότε ἐπικρατοῦν ἔθος τῇ Ἐκκλησίᾳ, ὡς μαρτυρεῖ ὁ Θεσσαλονίκης ἱερὸς Συμεών), ἀλλὰ καὶ ὁσίων καὶ ἀσκητῶν, ἐπειδὴ καὶ ταῖς ἱεραῖς ἐκείναις Συνόδοις πολλοὶ παρῆσαν καὶ συνηγωνίζοντο τῇ ὀρθῇ τῆς ἀληθείας δόξῃ μοναχοί τε καὶ ἀσκηταί, ὡς φαίνεται τοῦτο ἐν τοῖς Πρακτικοῖς τῶν Συνόδων. Ἀλλὰ τί λέγω ταῦτα, ἀφεὶς τὸ μεῖζον καὶ ἐξαίρετον; Ὁρᾷς τὴν παλαιὰν ταύτην ἁγίαν Γραφήν, τὰ τοῦ Θεοῦ θεόπνευστα ῥήματα; Αὕτη ἐρημίτου καὶ ἀσκητοῦ πόνος ἐστὶ καὶ σύγγραμμα. Ὁ γὰρ Ἔσδρας ἐκεῖνος, ἐν ἐρήμῳ διατρίβων, καὶ μόνῳ προσανέχων Θεῷ, διὰ τῆς ἀπεριμερίμνου κατὰ νοῦν σχολῆς καὶ θείας ἑνώσεως αὐτολεξεὶ ἐνεπνεύσθη ταύτην, ὡς μαρτυρεῖ ὁ μέγας Βασίλειος, ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Χίλωνα τὸν ἑαυτοῦ μαθητήν.

Περὶ δὲ τῆς νηστείας, (δός μοι τὴν ἄδειαν νὰ τὸ εἰπῶ), σοφιστικὰ ὁμιλεῖς, ἀδελφέ, ἐπειδή, ἢ σωματικῶς ἔπρεπε νὰ ἐκλάβῃς καὶ τὸ ξύλον τῆς γνώσεως, (οὕτως ὀνομαζόμενον κατὰ περίστασιν, διατὶ μετὰ τὴν βρῶσιν ἐγνώρισε διὰ τῆς πείρας ὁ Ἀδὰμ καὶ ἡ Εὔα πόσον καλὸν ἦτον ἡ πρὸς τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ ὑπακοή, καὶ ἐξ ἐναντίας πόσον κακὸν ἡ παρακοὴ καὶ παράβασις, ὡς ἑρμηνεύει ὁ Χρυσόστομος καὶ ὁ Θεοδώρητος), καθὼς ἐξέλαβες καὶ τὴν βρῶσιν τῶν ἄλλων ξύλων, ἢ πνευματικῶς νὰ ἐκλάβῃς καὶ ταῦτα, ὡς κἀκεῖνο ἐννοήσας, καὶ ὄχι ἐκεῖνα μὲν αἰσθητῶς καὶ κατὰ τὸ γράμμα, τοῦτο δὲ ἀλληγορικῶς καὶ κατὰ τὸ πνεῦμα. Τίς γὰρ ὁ λόγος; Ἤ, ποία ἡ ἀποκλήρωσις, ὅτι ἐκεῖνα μὲν οὕτω, τοῦτο δὲ οὕτω;

Ἐγὼ δὲ αἰσθητῶς καὶ κατὰ τὸ γράμμα ἐννοῶν καὶ αὐτὸ τὸ ξύλον τῆς γνώσεως, λέγω, ὅτι καθὼς ὁ Θεὸς εἶπεν «ἀπὸ παντὸς ξύλου φάγεσθε», ἔτσι εἶπε καί, «ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ γνωστοῦ καλοῦ καὶ πονηροῦ οὐ φάγεσθε ἀπ’ αὐτοῦ». Τὸ δὲ «οὐ φάγεσθε», νηστείας νομοθεσία ἐστί, κατὰ τὸν Βασίλειον καὶ Γρηγόριον, καὶ σύγχρονος ἀνθρώποις ἄρα καὶ ἀρχαιοτάτη διὰ τοῦτο ἀναδείκνυται ἡ νηστεία, δι’ ὃ καὶ τιμητέα· ὅτι, κατὰ τὸν εἰπόντα, τὰ παλαιὰ τιμᾶσθαι θέμις, καὶ δυσωπητικὰ τὰ παλαιὰ τῶν δογμάτων, κατὰ τὸν Βασίλειον, ὥσπερ ἔν τινι πολιᾷ τὸ αἰδέσιμον ἔχοντα, ἵνα, καθὼς διὰ τῆς βρώσεως τοῦ παραδείσου ἐξωρίσθημεν, οὕτω πάλιν διὰ νηστείας εἰς αὐτὸν ἐπανέλθωμεν, ὁποῖός τίς ἐστιν ὁ παράδεισος οὗτος. Διατί δὲ καὶ ὁ Κύριος τὰς 40 ἡμέρας ἐνήστευσεν;

Ὄχι δι’ ἄλλο βέβαια, πάρεξ διὰ νὰ μᾶς δώσῃ «ὑπογραμμὸν νὰ ἐπακολουθήσωμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὰ ἴχνη του»· εἰ δὲ καὶ δὲν ἤθελε νὰ νηστεύωμεν, διὰ τί νὰ λέγῃ ποτὲ μέν, «τοῦτο τὸ γένος οὐκ ἐκπορεύεται, εἰμὴ ἐν προσευχῇ καὶ νηστείᾳ», ποτὲ δέ, «ὅταν δὲ νηστεύῃς, ἄλειψαί σου τὴν κεφαλὴν ἐλαίῳ», καὶ τὰ ἑξῆς; Φανερόν, ὅτι διὰ τούτων νομοθετεῖ τὸ τῆς νηστείας καλόν. Ἀφίνω νὰ λέγω πόσον αὐτὴ ἐφυλάττετο ἀπὸ τοὺς Ἰουδαίους, κοντὰ εἰς τοὺς ὁποίους (χωριστὰ ἀπὸ τὰς δύο ἡμέρας τῆς ἑβδομάδος ὁποὺ ἐνήστευον, κατὰ τὸ ῥῆμα τοῦ Φαρισαίου, τὸ «νηστεύω δὶς τοῦ Σαββάτου») ἦτον νενομοθετημένη ὄχι μία ἀλλὰ νηστεῖαι πολλαί· «νηστεία γὰρ ἡ τετάρτη, λέγει ὁ Ζαχαρίας, καὶ νηστεία ἡ πέμπτη, καὶ νηστεία ἡ ἑβδόμη, καὶ νηστεία ἡ δεκάτη, ἔσονται τῷ οἴκῳ Ἰούδα εἰς χαρὰν καὶ εὐφροσύνην, καὶ εἰς ἑορτὰς ἀγαθάς».

Πόσον ἀπὸ τοὺς εἰδωλολάτρας καὶ ἐθνικοὺς ἐτιμᾶτο, καὶ μαρτυροῦσι τῷ λόγῳ οἱ Νινευῖται, ἀλλὰ καὶ ὁ φυσικὸς λόγος ὑπαγορεύει, πόσον ὠφέλιμός ἐστιν ἡ νηστεία εἰς τὴν ὑγείαν, κατ’ ἐκεῖνο τὸ τοῦ Ἱπποκράτους, «μήτηρ ὑγείης ἀκορίη τροφῆς καὶ ἀοκνίη πόνων»· πόσον εἰς τὴν λεπτότητα τοῦ νοός, κατ’ ἐκεῖνο τὸ τοῦ Ἡρακλείτου, «αὐγὴ ξηρή, ψυχὴ σοφωτέρη»· πόσον εἰς τὴν σωφροσύνην τῶν παθῶν, ἐκεῖ ὁποὺ ὄλα τὰ ἐναντία ἀκολουθοῦσιν ἀπὸ τὴν τρυφὴν καὶ τὴν πλησμονήν· καὶ τὰ πάθη γὰρ αὕτη αὐξάνει, κατασταίνουσα τὸ λογικὸν ζῷον, τὸν ἄνθρωπον, νὰ δουλεύῃ εἰς τὴν γαστέρα καὶ τὰ ὑπὸ γαστέρα, κατὰ τὰ ἄλογα· καὶ τὸν νοῦν αὐτὸν παχὺν ἀπεργάζεται, καὶ ἀκολούθως πρὸς τὴν θήραν τῆς παρὰ σοῦ ποθουμένης ἀληθείας ἀμβλὺν καὶ ἀνεπιτήδειον· «γαστὴρ γάρ, φασί, παχεῖα, λεπτὸν οὐ τίκτει νόον». Τὰ γὰρ παχέα βρώματα, παχεῖς γεννῶσι καὶ τοὺς χυλούς· οἱ παχεῖς χυλοί, παχεῖς τίκτουσι τοὺς χυμούς· οἱ δὲ παχεῖς χυμοί, παχέα ποιοῦσι τὰ ζωτικὰ καὶ αὐγοειδῆ λεγόμενα πνεύματα, τὰ συνεργὰ ὑλικῶς πρὸς τὴν τοῦ νοὸς ἐνέργειαν· τούτων δὲ τῶν ὀργανικῶν αἰτίων γενομένων παχέων, δῆλον ὅτι καὶ ὁ τούτοις χρώμενος νοῦς, οἱονεὶ πλανώμενος, οὐκ εὔθετος ἔσται πρὸς τὴν περίδραξιν τῶν ἁπλουστάτων καὶ μεταφυσικῶν ἀληθειῶν.

Κατηγορεῖς τὰς πολλὰς προσευχὰς τῶν ἀσκητῶν, τὸ γυμνητεύειν, καὶ τὸ ἀγρυπνεῖν, ἀλλ’, ὡς φαίνεται, ἠγνόησας ὅτι αἱ τοιαῦται σκληραγωγίαι καὶ κακοπάθειαι, καθὼς καὶ ἡ τῆς νηστείας, ἐπενοήθησαν διὰ νὰ σκυλθῇ τὸ σῶμα, νὰ μαρανθῶσιν αἱ ἄτακτοι τῆς σαρκὸς ὁρμαί, νὰ φθαρῇ ὁπωσοῦν ὁ ἔξω ἄνθρωπος, καὶ οὕτω νὰ λάβῃ τόνον καὶ ἐλευθερίαν ὁ νοῦς εἰς τὸ νὰ μετεωρισθῇ εἰς τὰ συγγενῆ του νοητά, κἀκείνοις νὰ ἐνασχολῆται, ὑπὸ μηδενὸς ταραττόμενος, ἢ καθελκόμενος, τῶν ἔξωθεν παθῶν· ὅσῳ γὰρ ὁ ἔξω ἄνθρωπος φθείρεται, τοσούτῳ ὁ ἔνδον ἀνακαινοῦται, κατὰ τὸν Ἀπόστολον· καθὼς ἐξεναντίας, ὅσῳ ὁ ἔξω ἄνθρωπος λιπαίνεται καὶ γαυριᾷ, τοσοῦτον ὁ ἔνδον, ταραττόμενος ὑπὸ τῶν ἔσωθεν γαργαλιζουσῶν ἐπιθυμιῶν, ῥέμβεται καὶ ἀστατεῖ, καὶ τοῖς ἀύλοις τῶν νοητῶν λόγοις ἐπὶ πολὺ ἐμμένειν ἀδυνατεῖ. Δὲν εἶναι λοιπὸν οὔτε ἀμελεῖς, οὔτε ἀνάξιοι, ἀλλ’ οὔτε (τὸ δυσφημότατον ὧν εἴρηκας) ἄλογα ζῷα οἱ τὰ τοιαῦτα μεταχειριζόμενοι ἀσκηταί, οἱ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν καὶ νύκτα πονοῦντες, ὥστε κατορθῶσαι ταῦτα τὰ τοῖς πολλοῖς δυσχερῆ, καὶ μικροῦ ἀδύνατα δοκοῦντα, μυρίους ἰδρῶτας ἀποκενοῦντες, ὄχι.

Αὐτοὶ μάλιστα σπουδάζουσι νὰ φανῶσιν ἀξιώτεροι (καὶ τοῦτο ἐν φρονήματι καταβεβλημένῳ) τῶν λοιπῶν λογικῶν ἀνθρώπων, διαβατικώτεροι καὶ ὑψηλότεροι τῶν ἄλλων τῷ νῷ, ἐπόπται ἄμεσοι, προκαλυμμάτων δίχα καὶ συμβόλων, τῆς περὶ Θεὸν νοερᾶς ἀληθείας· ἐν συντομίᾳ, μιμητικοί, καὶ ἐν σώματι ὄντες, τῆς ἀσωμάτου τῶν ἀγγέλων πολιτείας, ὃ καὶ παράδοξον. Εἰ δὲ τό, «μὴ βαττολογήσητε ἐν ταῖς προσευχαῖς» προτείνεις Κυριακὸν λόγιον, ἴσθι, ὅτι καὶ ἡμεῖς δὲν θαρροῦμεν εἰς τὰ πολλὰ λόγια νὰ εἰσακουσθῶμεν, καθὼς ἐνόμιζον ἐκεῖνοι, περὶ ὧν ὁ Κύριος τοῦτο εἴρηκεν, ἀλλὰ διάφορα ῥήματα προφέρομεν, μὲ σκοπόν, ἵνα, τῇ ποικιλίᾳ τούτων μὴ ἀηδίζηται ὁ νοῦς, ἀλλ’ ὥσπερ ἀρτύματι καὶ ἡδύσματι ταύτῃ χρώμενος, δυνηθείη ἀβαρῶς ἐπὶ πολὺ προσεδρεύειν τῇ προσευχῇ. Εἰ δέ τις δύναμιν ἐκτήσατο προσευχῆς, οὗτος δύναται καὶ διὰ βραχέων ῥημάτων, καὶ διὰ τῆς μονολογίστου καλουμένης προσευχῆς, νὰ πληροῖ τῆς συνήθους προσευχῆς τοὺς τεταγμένους καιρούς, καὶ νὰ ἐξοδεύῃ ἐν αὐτῇ ὁλόκληρον νυχθήμερον.

Τὸ ζητούμενον γὰρ ὅλον εἶναι νὰ σχολάζῃ ἐν τῇ προσευχῇ, εἴτε δι’ ὀλίγων εἴτε διὰ πολλῶν· ἄλλως τε δέ, καὶ τὸ μὴ βαττολογεῖν, τὸ μὴ ζητεῖν δηλοῖ τι παρὰ Θεοῦ τῶν μὴ ὠφελούντων καὶ ἀπρεπῶν, οἷον δόξαν, πλοῦτον, καὶ ὅσα τοιαῦτα, κατὰ τὴν τοῦ ἱεροῦ Θεοφυλάκτου ἐξήγησιν, καὶ τὸ νὰ λέγῃ τινὰς ἀσυνέτως τὰ ἐπελθόντα χωρὶς τὴν τοῦ νοῦ συνδιάθεσιν· βατταρισμὸς γάρ, φασιν, ἔστιν ἄναρθρος φωνή, οἵα ἡ τῶν παιδίων, ὅπερ χώραν ὅλως οὐκ ἔχει ἐπὶ τῶν ἀσκητῶν λεγόμενον, οἵτινες ζητοῦσι μάλιστα πάντων νὰ ψάλλωσι, κατὰ τὸ δαβιτικόν, συνετῶς. Τὸ δὲ γυμνητεύειν, πολλοὶ μὲν διὰ πτωχείαν, πολλοὶ δὲ διὰ τὴν τοῦ σώματος, ὡς εἴρηται, κακοπάθειαν, πολλοὶ δὲ κατὰ μίμησιν τοῦ Κυρίου, καὶ ἐμεταχειρίσθησαν καὶ μεταχειρίζονται. Εἰ γὰρ ὁ τῶν οὐρανῶν Δεσπότης ἐπὶ τοῦ Σταυροῦ γυμνὸς ἐκρεμάσθη, καὶ τοῖς πάντων ἔκειτο ὀφθαλμοῖς ἐλεεινὸν θέαμα ἡ θεοϋπόστατος ἐκείνη σὰρξ διὰ τὴν ἀγάπην ἡμῶν τῶν δούλων, τί μεγάλον πρᾶγμα εἶναι εἰς τὸν δοῦλον νὰ μιμηθῇ τὸν Δεσπότην, καὶ νὰ γυμνωθῇ διὰ τὴν ἀγάπην τὴν ἐδικήν του;

Εἰ δὲ καὶ ὁ προπάτωρ ἡμῶν Ἀδὰμ πρὸ μὲν τῆς παραβάσεως γυμνὸς ὢν οὐκ ᾐσχύνετο, μετὰ δὲ τὴν παράβασιν, αἰσχυνθείς, φύλλα συκῆς ἐνεδύθη, ἵνα τὴν ἰδίαν καλύψῃ ἀσχημοσύνην, φανερόν, ὅτι καὶ οἱ γυμνητεύοντες κατὰ Θεὸν καὶ διὰ τὸν Θεὸν ἀσκηταὶ σπουδάζουσι νὰ φθάσωσιν εἰς ἐκείνην τὴν μακαρίαν κατάστασιν τῆς προπατορικῆς ἀθῳότητος. Διὰ τοῦτο καὶ νυστάζοντες οὐ κοιμῶνται, ὡς γράφεις, διὰ νὰ ἀποκτήσωσι διὰ μέσου τῆς ἀγρυπνίας χερουβικοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς, καθὼς εἶπεν ὁ ἅγιος Ἰσαάκ· ἐξοδευομένων γὰρ τῶν ζωτικῶν πνευμάτων, τοῦ τε εἰς τὰ κοῖλα τοῦ ἐγκεφάλου συρρέοντος χρησίμου χυμοῦ, διὰ τοῦ τόνου καὶ τῆς κατὰ τὴν ἐγρήγορσιν ἀεικινησίας τοῦ νοός, καὶ τῆς ἐκ τούτων ἐγειρομένης ἀχλύος, διαφορουμένων, φανερὸν ὅτι καθαρώτερον καὶ λαμπρότερον ἡ ψυχὴ τότε ἐπιβάλλει τοῖς νοητοῖς, καὶ ἀχράντοις ἐντρυφᾷ ταῖς ἐννοίαις ἀμιγέσι τῶν κάτω χαρακτήρων καὶ πλανωμένων, ὡς εἶπεν ὁ θεολόγος Γρηγόριος. Ἀλλὰ καὶ πεινῶντες οὐ τρώγουσιν, οὔτε διψῶντες πίνουσιν, ἵνα δείξωσιν ὅτι δὲν εἶναι ξέσται τινὲς ἢ ἀσκοὶ γεμάτοι ἀπὸ αἷμα καὶ σάρκα καὶ κόκκαλα μόνον, ἀλλὰ νόες συνδεδεμένοι σώματι, καὶ τὴν ἡγεμονίαν καὶ κυριότητα τούτου ἐκ φύσεως ἔχοντες· τὰ μὲν γὰρ ἄλογα ζῷα, ἄγεται μᾶλλον ὑπὸ τῶν σωματικῶν παθῶν καὶ ὁρμῶν, ἤπερ ἄγει, κατὰ τὸν ἐκ Δαμασκοῦ Ἰωάννην, ὁ δὲ λογικὸς ἄνθρωπος ἄγει μᾶλλον αὐτάς, ἤπερ ἄγεται.

Δι’ ὃ καὶ ὁ Ἐπίκτητος, ὁ Φρύγιος μὲν δοῦλος, οὐ δουλικὰ δὲ καταλιπὼν ἡμῖν παραγγέλματα, ὅταν πεινᾷ τὸ σῶμα, διδάσκει, μὴ εὐθὺς φάγε, οὐδὲ ὅταν διψᾷ πίε, ἀλλὰ δεῖξον, ὅτι φύσει τούτου ἡγεμονεύεις καὶ ἐγκρατεύθητι· καὶ δεσπότης ὤν, μὴ δοῦλος γίνου τῷ δούλῳ, διότι εἶναι ἄτιμον καὶ αἰσχρόν.