Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης – Ἐξομολογητάριον

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Εʹ Περὶ τῶν περιστάσεων τῆς ἁμαρτίας. Πρέπει νὰ ἠξεύρῃς ἀκόμη, Πάτερ σύ, ὁ μέλλων γενέσθαι Πνευματικός, τὰς λεγομένας περιστάσεις τῆς ἁμαρτίας, αἱ ὁποῖαι, κατὰ τὸν Κορέσσιον, εἶναι ἑπτά, αʹ. Τίς, ἤτοι ποῖος εἶναι ὁ πράξας· βʹ. τί, ἤτοι ποίαν ἁμαρτίαν ἔπραξεν· γʹ. διατὶ τὴν ἔπραξε δʹ. μὲ ποῖον τρόπον τὴν ἔπραξε· εʹ. εἰς ποῖον καιρὸν τὴν ἔπραξε· ϛʹ. εἰς ποῖον τόπον· ζʹ. πόσαις φοραῖς τὴν ἔπραξε. Διότι εἰς αὐτὰ τὰ ἑπτὰ ἐξεταζόμενον κάθε ἁμάρτημα γίνεται ἢ μεγαλήτερον ἢ μικρότερον. Κοντὰ δὲ εἰς αὐτὰ τὰ ἑπτὰ ἀριθμοῦνται καὶ τὰ πρὸ τῆς ἁμαρτίας, καὶ τὰ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν.

Περὶ τοῦ Τίς. Καὶ τὸ μέν, Τίς, ἢ πρόσωπον εἶναι καθ’ ἑαυτὸ θεωρούμενον· οἷον Πέτρος, Παῦλος· ἢ ἀναφερόμενον εἰς ἄλλο κατὰ τέσσαρας τρόπους· Κατὰ φύσιν, ὡσὰν ὁ πατήρ, ὁποῦ ἀναφέρεται πρὸς τὸν υἱόν. Κατὰ τύχην, ὡσὰν Ἀρχιερεύς, Βασιλεύς, ἐξουσιαστής, καὶ ἁπλῶς κάθε ἄρχων καὶ προεστώς, ὁποῦ ἀναφέρονται πρὸς τὸν ὑποκείμενον λαόν τους. Κατὰ προαίρεσιν, ὡσὰν φίλος πρὸς ἄλλον φίλον. Καὶ κατὰ τέχνην, ὡσὰν διδάσκαλος, ἢ μαΐστωρ, πρὸς μαθητήν. Λέγεται ἀκόμη τὸ Τίς, καὶ κατὰ τὸ ἐπάγγελμα, ὡσὰν Καλόγηρος, ἢ Φιλόσοφος, καὶ κατὰ τὴν ἡλικίαν ὡσὰν νέος, ἢ γέρων· καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν τό, Τίς, λέγεται καὶ ἐκτείνεται εἰς κάθε κατάστασιν, ὁποῦ ἔχει ὁ κάθε ἕνας, τῆς φρονήσεως, καὶ τῆς δυνάμεως, σωματικὴν δηλαδή, ψυχικήν, ἐσωτερικήν, καὶ ἐξωτερικήν.

Λοιπὸν εἰς τό, Τίς, ἐξεταζόμενον τὸ ἁμάρτημα, γίνεται μεγαλήτερον, ἢ μικρότερον· λόγου χάριν, μεγαλήτερον εἶναι τὸ σφάλμα τοῦ Ἀρχιερέως, τοῦ Βασιλέως, τοῦ Ἄρχοντος, διὰ τὸ κακὸν παράδειγμα, ὁποῦ δίδουν εἰς τὸν λαόν, παρὰ τὸ αὐτὸ σφάλμα ἑνὸς ὑπηκόου. Περισσότερον ἁμαρτάνει ἕνα παιδίον, ὅταν ὑβρίζῃ τοὺς γονεῖς του, ἢ ὁ φίλος τὸν φίλον του, ἢ ὁ μαθητὴς τὸν διδάσκαλον, καὶ μαΐστορά του, παρὰ ὅταν ὑβρίζῃ τούτους ὅλους ἕνας ξένος. Ὁμοίως ἕνας Καλόγηρος, καὶ Φιλόσοφος, καὶ γέρων, περισσότερον ἁμαρτάνει ἂν καλλωπίζεται παρὰ ἕνας κοσμικός, ἕνας ἀπαίδευτας, ἕνας νέος καλλωπιζόμενος. Εἰς τὸ Τίς, ἀναφέρεται καὶ ἡ κατάστασις τοῦ προσώπου, μὲ τὸ ὁποῖον ἥμαρτεν ὁ ἐξομολογούμενος· ἂν αὐτὸ δηλαδὴ εἶναι ἱερωμένον ἢ λαϊκὸν καὶ τὰ ὅμοια· ὄχι δὲ καὶ νὰ φανερώνῃ τὸ κύριόν του ὄνομα.

Περὶ τοῦ Τί. Εἰς δὲ τό, Τί, ἐξεταζόμενον τὸ ἁμάρτημα γίνεται μεγαλήτερον, ἢ μικρότερον· καθότι τὰ θανάσιμα ἁμαρτήματα εἶναι μεγαλήτερα ἀπὸ τὰ συγγνωστά. Καὶ πάλιν ἀπὸ τὰ θανάσιμα ὁ φόνος εἶναι μεγαλήτερον ἀπὸ τὴν εἰς τὰ κεφαλαιώδη κλεψίαν, καὶ ἀπὸ ὅλα, ἡ ἄρνησις καὶ ἀσέβεια.

Εἰς ταύτην τὴν περίστασιν τοῦ, Τί, ἀναφέρονται καὶ ἐξετάζονται καὶ τὰ ἁμαρτήματα τῆς ἐλλείψεως, ὁποῦ εἴπομεν· ὅσα δηλαδὴ καλὰ ἐδύνατο νὰ κάμῃ τινάς, ἢ νὰ εἰπῇ, ἢ νὰ νοήσῃ, καὶ δὲν τὰ ἔκαμεν, ἢ δὲν τὰ εἶπεν, ἢ δὲν τὰ ἐνόησε· καὶ ὅσα κακὰ ἐδύνατο νὰ ἐμποδίσῃ λόγῳ ἢ ἔργῳ, καὶ δὲν τὰ ἐμπόδισεν. Εἰς ταύτην τὴν περίστασιν ἐξετάζεται τὸ γένος τῆς ἁμαρτίας, ἤτοι ἂν ἦναι ἔργον, ἢ λόγος, ἢ νόημα καὶ λογισμός· ὁμοίως καὶ τὸ εἶδός της· ἤγουν ποῖον ἔργον· μοιχεία ἢ πορνεία, ἢ φόνος· καὶ ποῖος λόγος· ἀργολογία, ἢ ἐπιορκία, ἢ ψευδομαρτυρία, ἢ βλασφημία· καὶ ποῖος λογισμός· ὑπερηφανία, ἢ αἵρεσις ἢ βλασφημία κατὰ νοῦν· καὶ ἢ προσβολή, ἢ συνδυασμός, ἢ συγκατάθεσις, καὶ τὰ ἄλλα.

Περὶ τοῦ Διατί. Καὶ ἡ αἰτία δὲ ἐξεταζομένη, διὰ τὴν ὁποίαν ἥμαρτεν ὁ ἄνθρωπος, αὐξάνει, ἢ ὀλιγοστεύει τὸ βάρος τῆς ἁμαρτίας· οἷον, ἂν τινὰς ἐφόνευσε τὸν τύραννον διὰ νὰ ἐλευθερώσῃ τὴν πόλιν ἀπὸ τὴν τυραννίαν του· ἢ ἔκλεψε διὰ νὰ ἐλεήσῃ πτωχούς· ἢ ἐκτύπησε τὸν βιαστὴν διὰ νὰ ἐλευθερώσῃ τὴν κόρην, ὁποῦ ἐβίαζεν, ὀλιγώτερον βάρος ἔχει ἀπὸ ἐκεῖνον, ὅπου φονεύσῃ, ἢ κλέψῃ, ἢ κτυπήσῃ διὰ τὰ κακὰ τέλη του. Καὶ ἁπλῶς, κάθε πρᾶξις καὶ ἁμαρτία ἀπὸ τὸ τέλος καὶ τὸν σκοπόν της μάλιστα κρίνεται.

Διὸ καὶ ὁ Ἱερὸς Αὐγουστῖνος λέγει «Διαφέρει παραπολύ, διὰ ποίαν αἰτίαν, διὰ ποῖον τέλος, καὶ διὰ ποῖον σκοπὸν τὸ πρᾶγμα γίνεται»· διότι τόσην δύναμιν ἔχει ὁ σκοπὸς καὶ τὸ τέλος ἐπάνω εἰς τὰς πράξεις τῶν ἀνθρώπων, ὥστε ὁποῦ ἀγκαλὰ καὶ κατὰ τοὺς ἠθικοὺς Φιλοσόφους κάθε σκοπὸς πρέπει νὰ ἦναι ἀνάλογος, καὶ σύμφωνος μὲ τὴν πρᾶξιν, καὶ ἀντιστρόφως, κάθε πρᾶξις πρέπει νὰ ᾖναι ἀνάλογος μὲ τὸν σκοπόν· ἤγουν, ὁ καλὸς σκοπός, νὰ ἔχῃ καὶ καλὰς πράξεις, καὶ ὁ κακός, νὰ ἔχῃ κακάς, καὶ ὄχι ἀντιστρόφως· μὲ ὅλον τοῦτο ὁ θεῖος Μάξιμος, ποτὲ μὲν λέγει ὅτι «Πάντων τῶν πραττομένων ὑφ’ ὑμῶν τὸν σκοπὸν ζητεῖ ὁ Θεός, εἴτε δι’ αὐτὸν πράττομεν, εἴτε δι’ ἄλλην αἰτίαν.» ποτὲ δὲ ὅτι «Οἱ δαίμονες οὔτε σωφροσύνην μισοῦσιν, οὔτε νηστείαν βδελύσσονται, οὔτε χρημάτων διάδοσιν, οὐ φιλοξενίαν, οὐ ψαλμῳδίαν ... οὔτε τὰ λοιπὰ πάντα, δι’ ὧν ὁ κατὰ Θεὸν χαρακτηρίζεται βίος, ἕως πρὸς αὐτοὺς νένευκεν ὁ σκοπός, καὶ ἡ αἰτία τῶν γινομένων.»

Περὶ τοῦ Τρόπου Ὁ τρόπος, μὲ τὸν ὁποῖον γίνεται ἡ ἁμαρτίᾳ, αὐξάνει, ἢ ὀλιγοστεύει τὸ βάρος της· οἷον, ἐκεῖνος ὁποῦ ἁμαρτήση ἐν γνώσει, ἢ μὲ μελέτην, ἢ μὲ δόλον, ἢ μὲ κακὴν προαίρεσιν, βαρύτερα ἁμαρτάνει ἀπὸ τὸν ἁμαρτήσαντα τὸ αὐτὸ ἁμάρτημα ἐν ἀγνοίᾳ, ἀκουσίως, κατὰ συναρπαγὴν καὶ περίσπασιν, ἀπὸ κουφότητα καὶ ἀκακίαν. Εἰς τὸν τρόπον ἀναφέρεται καὶ κάθε ὄργανον, μὲ τὸ ὁποῖον ἁμαρτάνει τινάς· δηλαδὴ τὸ ξύλον, ἢ τὸ μαχαίρι, μὲ τὸ ὁποῖον τινὰς ἐφόνευσεν, ἢ οἱ ἄνθρωποι, μὲ τὸ μέσον καὶ τὴν βοήθειαν τῶν ὁποίων ἔπραξε τὴν ἁμαρτίαν.

Περὶ τοῦ Καιροῦ Ὁ καιρός, καθ’ ὃν ἥμαρτέ τινας, ὀλιγοστεύει, ἢ αὐξάνει τὸ βάρος τῆς ἁμαρτίας· οἷον, ἐάν τινας ἐν καιρῷ ἀνάγκης καὶ πείνας κλέψῃ ψωμί, ἢ σῖτον, ὀλιγώτερον ἁμαρτάνει ἀπὸ τὸν χωρὶς τῆς τοιαύτης ἀνάγκης κλέψαντα.

Καὶ ὅσοι μετὰ τὴν χάριν τοῦ Εὐαγγελίου ἁμαρτάνουν, βαρύτερον κρῖμα ἔχουν ἀπὸ τοὺς ἐν νόμῳ ἁμαρτήσαντας. Καὶ αἱ γυναῖκες, ὁποῦ λαμβάνουν τὰ θανατηφόρα βότανα μετὰ τὴν σύλληψιν τοῦ παιδίου, βαρύτερα ἁμαρτάνουν ἀπὸ τὰς λαμβανούσας ταῦτα πρὸ τῆς συλλήψεως.

Καὶ εἰς τὰ ἄλλα ὁμοίως ἀκολουθεῖ.

Περὶ τοῦ Τόπου. Αὐξάνει, ἢ ὀλιγοστεύει τὸ βάρος τοῦ ἁμαρτήματος ὁ τόπος, εἰς τὸν ὁποῖον γίνεται· οἶον, ἐὰν φονεύσῃ τινάς, ἢ κλέψῃ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, βαρύτερα ἁμαρτάνει τοῦ φονεύσαντος, ἢ κλέψαντος ἐν τῷ οἴκῳ, καθότι ὁ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ ταῦτα ποιήσας, διπλᾶ ἁμαρτάνει κάμνωντας ἐνταυτῷ φόνον, καὶ δείχνωντας πρὸς τὸν Θεὸν ἀσέβειαν καὶ ἀπιστίαν, καὶ κάμνωντας ἐν ταυτῷ κλεψίαν καὶ ἱεροσυλίαν. Καὶ ὁ ἁμαρτήσας ἐν ἐρήμῳ, βαρύτερα ἁμαρτάνει τοῦ ἐν κόσμῳ, Ὁ ἐν μοναστηρίῳ, τοῦ ἐν πόλει.

Ὁ ἐν πολιτείᾳ ἐχούσῃ πολλὰ παραδείγματα ἀρετῆς, τοῦ ἐν χωρίῳ, καὶ ἐν μὴ τοιαύτῃ πολιτείᾳ ἁμαρτήσαντος. Ὁ ἐν φανερῷ τόπῳ, τοῦ ἐν κρυπτῷ.

Περὶ τοῦ πόσαις φοραῖς. Τέλος πάντων αὐξάνει ἢ ὀλιγοστεύει τὸ βάρος τῆς ἁμαρτίας καὶ τὸ ποσὸν τῆς πράξεως· διότι ἐκεῖνος ὁποῦ μίαν, ἢ καὶ δύω φοραῖς ἁμαρτήσῃ, ὀλιγώτερον ἐπιτίμιον ἔχει, ἀπὸ ἐκεῖνον, ὁποῦ ἔκαμε τὴν αὐτὴν ἁμαρτίαν ὄχι μίαν ἢ δύω καὶ τρεῖς, ἀλλὰ πολλαῖς φοραῖς· καὶ ὅρα τὸν ηʹ.

Κανόνα τῆς ἐν Ἀγκύρᾳ.

Περὶ τῶν πρὸ τῆς ἁμαρτίας, καὶ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν. Κοντὰ δὲ εἰς αὐτὰ πρέπει νὰ ἐξετάζεται καὶ ἡ πρὸ τῆς ἁμαρτίας, καὶ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν ζωή, καὶ διάθεσις τοῦ μετανοοῦντος, κατὰ τὸν γʹ. εʹ. καὶ ζʹ. Κανόνα τῆς ἐν Ἀγκύρᾳ, καὶ τὸν γʹ. τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ, καὶ τὸν ιθʹ, τοῦ Νικηφόρου. Ἐπειδὴ ὀλιγώτερον ἐπιτίμιον ἔχει ὁ πρὸ τῆς ἁμαρτίας ἔχων ζωὴν ἐνάρετον, παρὰ ἐκεῖνος, ὁποῦ ἔχει ζωὴν ἀδιάφορον. Ἐκεῖνος ὁποῦ πρὸ τῆς ἐξομολογήσεως παύσῃ ἀπὸ τὴν ἁμαρτίαν, παρὰ ἐκεῖνος, ὁποῦ παύσῃ μετὰ τὴν ἐξομολόγησιν. Ὁ ἀφ’ ἑαυτοῦ δραμὼν καὶ ἐξομολογηθείς, ἀπὸ τὸν ἐλεγχθέντα κατὰ τὸν ζʹ.

Κανόνα τοῦ μεγάλου Βασιλείου, καὶ ἀπὸ τὸν διὰ φόβον θανάτου ἐξομολογηθέντα. Καὶ ἁπλῶς, ὁ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν μετανοήσας, ἀπὸ ἐκεῖνον, ὁποῦ δὲν μετανοεῖ. Διὸ καὶ ὁ Πηλουσιώτης Ἰσίδωρος λέγει· «Ἐν τοῖς πταίσμασιν, οὐ τὸ εἶδος ζητεῖται μόνον τοῦ ἁμαρτήματος, ἀλλὰ καὶ ἡ γνώμη τοῦ ἁμαρτάνοντος, καὶ τὸ ἀξίωμα καὶ ὁ καιρός, καὶ ἡ ῥίζα. Καὶ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν εἰ ἥσθη, ἢ ἐλυπήθη, ἢ ἀνάλγητος διετέθη, εἰ ἔμεινεν, εἰ μετέγνω, καὶ εἰ ἐκ περιστάσεως, εἰ κατὰ ἀπάτην, εἰ κατὰ μελέτην, εἰ κατὰ ἕξιν κακὴν καὶ συνήθειαν. Καὶ πολλὰ ἕτερά εἰσι, δι’ ὧν ἡ βάσανος αὕτη χωρεῖ».