Μακάριος ὁ Αἰγύπτιος – Λόγοι (Νόθος)

ΛΟΓΟΣ Βʹ. Τῶν ἀκουόντων τὸν λόγον τοῦ θεοῦ καὶ ποιούντων ἀγαθὸν καρπὸν σημεῖα 〈ἐν αὐτοῖς〉 ταῦτά ἐστι στεναγμός, κλαυθμός, προσοχή, σιωπή, κατήφεια, ἐπιμονή, ἡσυχία, κεφαλῆς κίνησις, ὀδυνηρὸς κλαυθμός, πόνος καρδίας ὑπὲρ εὐσεβείας γινόμενος. τὰ δὲ ἔργα· ἀγρυπνία καὶ ἐγκράτεια, νηστεία, πραότης, μακροθυμία, ἀδιάλειπτος εὐχή, μελέτη τῶν θείων γραφῶν, πίστις, ταπείνωσις, φιλαδελφία, πόνος, κακοπάθεια, ἀγάπη, ὑποταγή, ἀγαθωσύνη, κοσμιότης καὶ τὸ ὅλον φῶς, ὅ ἐστιν ὁ κύριος. τῶν δὲ μὴ ποιούντων καρπὸν ζωῆς αἰωνίου σημεῖά ἐστι ταῦτα· ἀκηδία, μετεωρισμός, περίβλεψις, ἀπροσεξία, γογγυσμός, κέμφωσις {ὅ ἐστιν ὁ λάρος τὸ ὄρνεον ὅς ἐστι κοῦφος καὶ προχειρότατος}. τὰ δὲ ἔργα· ἀδηφαγία, ἀσωτία, ὀργή, θυμός, καταλαλιά, φυσίωσις, ὑπερηφανία, ἀπιστία, ἀκαιρολογία, ἀκαταστασία, λήθη, ταραχή, αἰσχροκέρδεια, φιλαργυρία, ζῆλος, ἐριθεία, ὑπεροψία, φλυαρία, ἄκαιρος γέλως, ἐθελοδοξία καὶ τὸ πᾶν σκότος, ὅπερ ἐστὶν ὁ σατανᾶς.

Ἐρώτησις. Τί ἐστι σατανᾶς καὶ 〈τί〉 ποτε ἥμαρτεν, ἵνα σατανᾶς γένηται; Ἀπόκρισις. Πνεῦμά ἐστι λογικόν, ἐγκόσμιον, λαλοῦν πονηρά, διὰ δὲ ἰδίαν κακίαν καὶ σκοτεινὴν προαίρεσιν σκοτεινὸς γέγονεν. ὡς δὲ μυστικώτερον ἀκούειν χρὴ τῶν γραφῶν καὶ βαθύτερον· πρὸ τοῦ γὰρ τὸν Ἀδὰμ κτισθῆναι παρέβη καὶ σατανᾶς γέγονε, τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ ποιεῖν μὴ βουληθείς. «πῶς, γάρ φησιν, ἐξέπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὁ ἑωσφόρος», καὶ ὁ ἀπόστολος· «πρὸ γὰρ τοῦ νόμου ἡ ἁμαρτία ἦν ἐν τῷ κόσμῳ», αὐτὸν ἁμαρτίαν καλῶν τὸν ἀρχηγὸν καὶ εὑρέτην τῆς ἁμαρτίας γενόμενον. καὶ πάλιν περὶ τῆς πτώσεως τοῦ ἀνθρώπου διηγούμενος λέγει· «ἥ τε γὰρ ἁμαρτία ἀφορμὴν λαβοῦσα διὰ τῆς ἐντολῆς—δηλονότι τῆς τεθείσης τῷ Ἀδάμ—ἐξηπάτησέ με καὶ δι᾽ αὐτῆς ἀπέκτεινεν». καὶ ἐπάγει· «ὥστε ὁ μὲν νόμος ἅγιος καὶ ἡ ἐντολὴ ἁγία καὶ δικαία καὶ ἀγαθή. τὸ οὖν ἀγαθὸν ἐμοὶ γέγονε θάνατος; μὴ γένοιτο· ἀλλὰ ἡ ἁμαρτία, ἵνα φανῇ ἁμαρτία, διὰ τοῦ ἀγαθοῦ μοι κατεργαζομένη θάνατον, ἵνα γένηται καθ᾽ ὑπερβολὴν ἁμαρτωλὸς ἡ ἁμαρτία διὰ τῆς ἐντολῆς». ὥστε ἦν ἤδη ἡ ἁμαρτία (τουτέστιν ὁ διάβολος) πάλιν δὲ διὰ τῆς πρὸς τὸν ἄνθρωπον ἔχθρας καὶ δολιότητος καὶ ζήλου καθ᾽ ὑπερβολὴν ἁμαρτία ἀπεδείχθη.

ὢν γὰρ πρὸ τούτου μέγας καὶ ἔνδοξος καὶ ἀρχῇ τινι ἀγγελικῆς δόξης ἐπερειδόμενος θεὸς γενέσθαι ἠθέλησεν εἰς ἀνταρσίαν τῆς θεϊκῆς δόξης χωρήσας, καθὼς γέγραπται· ὁ ἄδικος ἄρχων θεὸς θέλων εἶναι. διὰ τοῦτο οὖν ἐρρίφη εἰς τὴν γῆν σὺν τοῖς ὁμογνώμοσι καὶ ὑπηκόοις αὐτοῦ δαίμοσιν ἀποβληθείς.

Ὁ δὲ ῥιφεὶς καὶ ἐξορισθεὶς ἐκ τῆς ἄνω χώρας καὶ ἀπὸ τοῦ οὐρανίου φρονήματος πεσὼν οὐδὲ εἰς μετάνοιαν ἐχώρησεν, οὐδὲ εἰς ἀκοὴν ἀγαθὴν ἦλθε διὰ δεήσεως δυσωπῆσαι τὸν δεσπότην, ἵνα πάλιν ἔλθῃ εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀξίωμα. ἀλλὰ προσθεὶς τῇ ἑαυτοῦ κακίᾳ φθόνον ἐκίσσησε κατὰ τοῦ ἀνθρώπου, ὅτι κατ᾽ εἰκόνα θεοῦ ὑπῆρχεν ἀπὸ γῆς πλασθεὶς καὶ τῶν ὁρωμένων πάντων δεσπότης ἐτύγχανε. διὸ καὶ δολερῶς αὐτῷ προσῆλθεν ἐπαγγειλάμενος αὐτὸν θεὸν γενέσθαι διὰ τῆς τοῦ ξύλου βρώσεως, ἐξ οὗ ὁ θεὸς ἐκώλυσεν αὐτὸν φαγεῖν. καὶ οὕτω διὰ τῆς τοιαύτης ἐπαγγελίας τὸν ἄνθρωπον κατέσπασεν ἀπὸ τῆς προτέρας δόξης ὑπὸ τὴν ἑαυτοῦ ἐξουσίαν λαβών, καὶ οὕτως αὐτὸν ἁμαρτωλὸν κατέστησεν. αὐτὸς δὲ καθ᾽ ὑπερβολὴν ἁμαρτωλότερος γενόμενος ἀπεδείχθη διὰ τοῦ γηΐνου φρονήματος καὶ τῆς ὑπερηφάνου οἰήσεως, ἐπιθυμήσας διὰ κακοτεχνίας ἁρπάσαι τὸ δοθὲν τῷ ἀνθρώπῳ ἐν τῷ κόσμῳ δεσποτικὸν ἀξίωμα. ῥιφεὶς οὖν ἄνωθεν, δι᾽ ὃ προείρηται, ἔτι δὲ καὶ τὸν ἄνθρωπον ἀπατήσας, διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν κτίσμα δεσποτικὸν εἰς ἑτέραν τινὰ οἰκονομίαν ἀφείθη.

ὥσπερ γὰρ σκληρὸς σίδηρος σκεῦος μὴ χρησιμεύων γενέσθαι, ἄκμων κατασκευάζεται, ἵνα δι᾽ αὐτοῦ σκεύη ἕτερα καταρτισθῇ καὶ γὰρ ἐν τῷ Ἰὼβ περὶ αὐτοῦ φησιν· «ἕστηκε δὲ ὥσπερ ἄκμων ἀνήλατος», οὕτω καὶ ὁ πονηρὸς οὐ παραυτὰ εἰς τὴν γέενναν ἔκτοτε κατεδικάσθη, ἀλλ᾽ ἀπατήσας τὸν ἄνθρωπον ἠφείθη καιροῖς τισι καὶ χρόνοις δοκιμάσαι καὶ γυμνάσαι πᾶσαν τὴν ἀνθρωπείαν κτίσιν, ἵνα τὸ τῶν ἀνθρώπων αὐτεξούσιον δι᾽ αὐτοῦ δοκιμασθὲν γνωρισθῇ, τίνες τὸν θεὸν ἀγαπήσαντες κοινωνίαν μετ᾽ αὐτοῦ οὐκ ἐκτήσαντο, ἀλλὰ καὶ πάντα πειρασμὸν δι᾽ αὐτοῦ ἐπαγόμενον αὐτοῖς ὑπέμειναν καὶ πλέον τῷ θεῷ εὐηρέστησαν, ὡς ἐκ τῶν μνημονευομένων ἁγίων ἐν ταῖς ἁγίαις γραφαῖς δεδήλωται. διὸ καὶ λέγεται ἐξ ἀρχῆς τῷ Ἀδὰμ ὑπὸ τοῦ θεοῦ· «ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ βρώσει φάγῃ· ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρὸν, ἀπ᾽ αὐτοῦ μόνου μὴ φάγῃ· ᾗ δ᾽ ἂν ἡμέρᾳ φάγῃ, θανάτῳ τελευτήσεις», ὡς ὄντος ἤδη τινός, ἀφ᾽ οὗ μὴ ὤφειλε γεύσασθαι. προφυλαττόμενος γὰρ ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον τὴν ἐντολὴν εἰς ζωὴν αὐτῷ ἔθετο—κατὰ γὰρ τὸ μυστικώτερον τοιοῦτόν τινα νοῦν ἔχει ὁ γραφικὸς λόγος δένδρων νοουμένων παραδείσου νοεροῦ, τῶν ἁγίων δυνάμεων, καὶ αὐτοῦ ἐκείνου δένδρου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ κακόν, ἐκωλύθη ἐξ αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ θεοῦ, τουτέστι τούτῳ καθόλου μὴ κοινωνεῖν, τῶν δὲ ἄλλων πάντων κοινωνὸς καὶ φίλος καὶ συνόμιλος εἶναι.

Ἐρώτησις. Οὐκοῦν τὸ δένδρον τῆς γνώσεως ὁ σατανᾶς ἦν; Ἀπόκρισις. Διαφόρως καὶ τοῦτο νοεῖται. τὸ δένδρον γὰρ δένδρον ἦν ὁρατόν, ὡς ἓν τῶν λοιπῶν, καὶ ὁ παράδεισος ὁρατὸς ἦν· ἀλλὰ τὰ ὁρατὰ τύπος ἐστὶ τῶν ἀοράτων. ὥσπερ γὰρ καθ᾽ ἕκαστον ἡμῶν δύο εἰσὶν ἄνθρωποι, ὅ τε τοῦ σώματος καὶ ὁ τῆς ψυχῆς, οὕτω καὶ ὁ φαινόμενος ἄνθρωπος εἰς φαινόμενον παράδεισον ἐνετρύφα, καὶ ὁ κρυπτὸς τῆς καρδίας ἄνθρωπος εἰς τὸν ἀόρατον τῶν ἁγίων ἀγγέλων νοερὸν παράδεισον ἀπήλαυε. δένδρον οὖν ἦν ὁρώμενον, ἐξ οὗ ἐκελεύσθη ὑπὸ τοῦ θεοῦ μὴ φαγεῖν. πάντων γὰρ αὐτὸν τῶν ὁρωμένων δεσπότην καταστήσας ἑνὸς δένδρου μὴ κυριεύειν κατ᾽ οἰκονομίαν προσέταξεν ὁ θεὸς εἰς ὑπόμνησιν τῆς δεσποτικῆς ἀξίας, ἵνα γνωρίζῃ ἔχειν μείζονα τὸν ἑαυτοῦ κτίστην καὶ μὴ διὰ τὴν παραδοθεῖσαν αὐτῷ ἐξουσίαν εἰς οἴησιν ἔλθῃ καὶ δόξῃ θεὸς εἶναι. ἐδόθη 〈οὖν〉 αὐτῷ «ἡ ἐντολὴ εἰς ζωήν», ὡς γέγραπται, καὶ λόγος ἦν ὁ ἀπολέσας καὶ ποιήσας αὐτὸν παρακοῦσαι τοῦ θεοῦ. λόγον οὖν θεοῦ καταλείψας καὶ λόγον ἀκούσας τοῦ πονηροῦ καὶ ὑπείξας καὶ φαγὼν ἐκ τοῦ δένδρου ἀπώλετο. ἐκεράσθη γὰρ μετὰ τοῦ καρποῦ ἐκεῖνος ὁ διὰ τοῦ ὄφεως λαλήσας καὶ εἰσῆλθεν εἰς αὐτὸν «〈ὁ〉 θάνατος, ὅ ἐστι 〈τὸ〉 φρόνημα τῆς σαρκός», ὡς γέγραπται, καὶ οὕτω τὰ ζιζάνια τῶν παθῶν ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ ἐπεσπάρη ἐν τῇ ψυχῇ καὶ ἐν τῷ σώματι.

Ὥσπερ γὰρ τὸ ἀντίτυπον τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, ὁ ἄρτος τῆς εὐχαριστίας, διὰ λόγου ἁγιάζεται καὶ τοῖς πιστῶς καὶ εὐλαβῶς μεταλαμβάνουσιν αὐτός ἐστιν ἡ ζωὴ καὶ αὐτός ἐστι τὸ σῶμα τοῦ κυρίου, καὶ οὕτως ἁγιαζομένη ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα προσοικειοῦται τῷ κυρίῳ, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ σῶμα τοῦ Ἀδὰμ διὰ λόγου τῆς παρακοῆς τὸν θάνατον εἰσεδέξατο. ὥσπερ γὰρ διὰ λόγου τοῦ πονηροῦ ἐκεῖ ὁ ἄνθρωπος ἀποθνῄσκει, οὕτω διὰ λόγου θεοῦ νῦν πάλιν ἀνακαινιζόμενος τῷ νῷ ἀναζῇ. τότε γὰρ διὰ ὄφεως ἐλάλησεν ὁ πονηρὸς τῇ γυναικί. ἴσως γὰρ οὐδὲ προσεγγίσαι τῷ Ἀδὰμ ἐτόλμησεν, ἀλλὰ τὸ ἀσθενέστερον σκεῦος τὴν γυναῖκα πείσας δι᾽ αὐτῆς τὸν Ἀδὰμ ἠπάτησε, καὶ οὕτως ὁ θάνατος αὐτοῖς ἐπηνέχθη κατὰ τὴν ἀπόφασιν τοῦ δεσπότου. εἰ γὰρ μὴ ὑπήκουσαν τῷ ἐχθρῷ, αὐτὸς μὲν ὁ ἐπιχειρήσας ἀπατῆσαι καταδικασθῆναι εἶχεν ἄν, αὐτοὶ δὲ εἰς μείζονας δόξας ἔμελλον προκόπτειν. οὕτως ἐνταῦθα διὰ λόγου τοῦ δευτέρου Ἀδὰμ ἡ δευτέρα Εὔα Μαρία συνέλαβε καὶ δι᾽ αὐτῆς ἐγεννήθη ζωὴ καὶ σωτηρία πᾶσι τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ. ἦν οὖν ἤδη, ὡς προέφημεν, ἡ ἁμαρτία, ἥτις ἐστὶν ὁ σατανᾶς, καὶ πρὸ τῆς παραβάσεως Ἀδάμ—ὡς καὶ μυστικώτερον ἔστι νοεῖν τὰς γραφὰς—καὶ διὰ «τὴν σκληρότητα καὶ ἀμετανόητον αὐτοῦ καρδίαν» ἔκτοτε κατεκρίθη «ἀπελθεῖν εἰς τὴν γέενναν».

ἀλλὰ διὰ τὸ ἀπατηθῆναι τὸν ἄνθρωπον καὶ ἐκβληθῆναι αὐτὸν τοῦ παραδείσου ἀνακαλούμενος λοιπὸν τὸ ἴδιον πλάσμα ὁ θεὸς διὰ τοῦ δὲ γυμνασθῆναι συνεχώρησεν. ἀφείθη γὰρ τὸ λοιπὸν ὥσπερ λῶρος ἢ ῥάβδος παιδείας, ἵνα ὡς οὐ θέλει δι᾽ αὐτοῦ γένηται οἰκονομία μεγάλη καὶ κακῇ προαιρέσει συνεργήσῃ τῷ ἀγαθῷ, ἵνα αὐτὸς μὲν διὰ τὴν κακὴν καὶ ἄκαμπτον προαίρεσιν εἰς θάνατον πάντας ἀνθρώπους ἄγειν ἀεὶ ἐπιθυμῶν διὰ τῶν νικητῶν ἁμαρτωλότερος καὶ καταδικώτερος γένηται, οἱ δὲ δίκαιοι μείζονα δόξαν ἑαυτοῖς περιποιήσωνται. τὸ γὰρ τοῦ πονηροῦ θέλημα πάντας ἀνθρώπους ἀπολέσαι θέλει, διὸ καὶ πειράζειν διαφόρως καὶ πολυτρόπως ἐπιχειρεῖ, ὥσπερ ὁ θεὸς «πάντας ἀνθρώπους σωθῆναι θέλει», διὸ πολυτρόπως καὶ διαφόρως εὐεργετεῖ ἐν τῇ τῶν χαρισμάτων διανομῇ κατὰ τὴν ἑκάστου πίστιν. ἀφείθη οὖν ἐν μέσῳ οὗτος εἰς δοκιμασίαν καὶ γυμναστήριον τῆς ἀνθρωπότητος μετὰ τὴν τοῦ Ἀδὰμ παράβασιν. ἀπατήσας γὰρ αὐτὸν ἔλαβεν ἀπ᾽ αὐτοῦ τὴν ἐξουσίαν καὶ οὕτως αὐτοῦ κατακυριεύσας ἄρχων τοῦ αἰῶνος τούτου προσηγορεύθη. ἄρχων δὲ τοῦ αἰῶνος τούτου καὶ δεσπότης τῶν ὁρωμένων ὁ ἄνθρωπος ἦν ὑπὸ τοῦ θεοῦ κατασταθεὶς ἐν ἀρχῇ. οὔτε γὰρ πῦρ αὐτὸν ἠδίκει οὔτε ὕδωρ ἐπόντιζεν οὔτε θηρία ἔβλαπτεν οὐκ ἰοβόλα ἐνήργει· ἀθάνατος γὰρ ἦν. ἀπατηθεὶς δὲ ἀπέδοτο τῷ ἀπατήσαντι τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν ἐξουσίαν κατὰ συγχώρησιν θεοῦ.

διὸ φαρμακοὶ καὶ ἐπαοιδοὶ καὶ μάγοι ἐκ διαβολικῆς ἐνεργείας θαυμάσια ἐπιτελοῦσι καὶ ἰοβόλων γὰρ κυριεύουσι καὶ πυρὸς καὶ ὑδάτων οἱ μάγοι, ὡς οἱ περὶ Ἰαννῆν καὶ Ἰαμβρῆν ἀντικείμενοι τῷ Μωϋσῇ ἐνεδείκνυντο ἢ ὡς Σίμων τῷ ἀποστόλῳ Πέτρῳ ἀνθίστατο, ἅπερ καὶ ταῦτα εἰς δοκιμασίαν αὐτεξουσίου ποιεῖν παρακεχώρηται τῷ πονηρῷ διὰ τῶν ὑπηκόων αὐτοῦ.

Ἀλλὰ καὶ τὸ εἰπεῖν τὴν γραφήν· «σκότος» ἐπεφέρετο «ἐπάνω τῆς ἀβύσσου»— ποῖον ἆρα βούλεται σημαίνειν σκότος; ἴσως ἐρεῖ τις ὡς ἡ σκιὰ τοῦ οὐρανοῦ πρὸ τοῦ τὸν ἥλιον κτισθῆναι σκότος ἐποίει. ἀλλ᾽, ὡς προειρήκαμεν, πάντα τὰ ὁρώμενα τύποι καὶ ὁμοιώματα καὶ εἰκόνες εἰσὶ τῶν ἀοράτων. οἶδα γὰρ σκότος κρυπτόν, λογικόν, ἐγκόσμιον, ἐσώτερον τούτου τοῦ φαινομένου τῆς κτίσεως σκότους καὶ τῆς σκιᾶς καὶ οἶδα ἥλιον τὸν Χριστὸν ἀληθινὸν φωτὸς ἀρρήτου καὶ ἐσώτερον τούτου τοῦ ἡλίου, «τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ» ἐκείνῃ φαῖνον «καὶ ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβε», τουτέστιν οὔτε εἶδεν οὔτε ἐγνώρισε διὰ τὴν ἄρρητον καὶ ἀόρατον τοῦ φωτὸς τῆς θεότητος δύναμιν. οἷς γὰρ βούλεται μόνοις ἁγίοις γνωρίζεται καὶ νοερῶς ὁρᾶται, καθόσον χωρεῖν δύνανται.

Καθὼς οὖν προείρηται, ἤδη ἦν ἐν παραπτώματι γεγονὼς ὁ πονηρὸς καὶ ἀπερριμμένος ἦν ἀπὸ θεοῦ, ἐπεὶ κτίσμα καὶ ποίημά ἐστι τοῦ τὰ πάντα κτίσαντος λόγου θεοῦ, διὰ δὲ αὐτεξουσίου προαιρέσεως κατὰ τοῦ δεσποτικοῦ ἀξιώματος φυσιωθεὶς καὶ ἐπαρθεὶς καὶ φθόνῳ κινηθεὶς κατὰ τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἀπατήσας αὐτὸν μείζονα παράβασιν εἰργάσατο, χρόνῳ {οὖν} ὁρισθείσης τῆς κατακρίσεως καὶ τῆς εἰς γέενναν καταδίκης αὐτοῦ. ἠφέθη 〈οὖν〉, ὡς προείπομεν, εἰς ἑτέραν οἰκονομίαν, ὅπως καὶ μὴ θέλων μεγάλην δόξαν περιποιήσηται τοῖς δικαίοις, καὶ τελειότεροι καὶ ἁγιώτεροι διὰ τῆς πολλῆς αὐτῶν ὑπομονῆς γένωνται. αὐτὸς δὲ ἁμαρτωλότερος καὶ καταδικώτερος διὰ τὰς κακὰς αὐτοῦ ἐπινοίας εὑρεθεὶς εἰς μείζονα τιμωρίαν γεέννης ὑπόδικος ἔσται. «ἵνα, φησί, γένηται καθ᾽ ὑπερβολὴν ἁμαρτωλὸς ἡ ἁμαρτία διὰ τῆς ἐντολῆς», ἵνα ἔτι μᾶλλον ἡ κακία αὐτοῦ θριαμβευθῇ, ἐπὶ πλεῖον καὶ παρὰ τοῖς ἁγίοις καὶ νοεροῖς τῶν ἀγγέλων κτίσμασι διὰ τῆς κακουργίας αὐτοῦ δειγματισθῇ, ἣν πρώτως εἰς τὴν Εὔαν ἐνεδείξατο τῆς ἐντολῆς τοῦ θεοῦ παρακοῦσαι ποιήσας καὶ δι᾽ αὐτῆς τὸν Ἀδὰμ ἀπατήσας ὡς δι᾽ ὁμοίου σκεύους· γυμνῶς γὰρ τῷ Ἀδὰμ προσελθεῖν οὐκ ἐδύνατο, ἴσως διὰ τὴν περικειμένην αὐτῷ δόξαν.

διὰ οὖν τῆς γυναικὸς κἀκεῖνον ἀπατήσας ἀφαιρεθῆναι αὐτοῦ τὴν δόξαν ἐποίησε, καὶ οὕτως εὑρέθη γυμνὸς καὶ εἶδε τὴν ἀσχημοσύνην αὐτοῦ, ἣν πρὸ τούτου οὐχ ἑώρα, τοῦ φρονήματος αὐτοῦ τοῖς οὐρανίοις κάλλεσιν ἐναπολαύοντος. μετὰ γὰρ τὴν παράβασιν τὰ νοήματα αὐτοῦ εἰς τὴν γῆν κατηνέχθησαν καὶ τὸ ἁπλοῦν καὶ τὸ ἀγαθὸν φρόνημα αὐτοῦ σαρκικῷ φρονήματι κακίας συνεπλάκη. ἐφράγη γὰρ ὁ παράδεισος καὶ ἡ φλογίνη ῥομφαία ἐτέθη καὶ τὸ Χερουβεὶμ κωλύειν, ἵνα μὴ εἰσέλθῃ ὁ Ἀδὰμ καὶ φάγῃ τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς καὶ ζήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα. τοῦτο κατὰ μὲν τὸ ὁρατὸν οὕτω πιστεύομεν γεγενῆσθαι καθὼς εἴρηται, κατὰ δὲ τὸ κρυπτὸν ἐν ἑκάστῃ ψυχῇ εὑρίσκεται· κύκλῳ γὰρ τῆς καρδίας περίκειται τὸ κάλυμμα τοῦ σκότους τοῦ πυρὸς τοῦ πνεύματος τοῦ κοσμικοῦ, μὴ ἐῶν τὸν νοῦν προσεγγίσαι τῷ θεῷ καὶ ἐμποδίζον, ἵνα μὴ ὡς θέλει ἡ ψυχὴ εὔχηται καὶ μηδὲ ὡς θέλει πιστεύῃ καὶ μηδὲ ὡς θέλει ἀγαπᾷ τὸν κύριον. ταῦτα δὲ αὐτῇ τῇ πείρᾳ γνωρίζουσιν οἱ τελείως ἑαυτοὺς τῷ κυρίῳ ἐπιδεδωκότες προσκαρτερεῖν ταῖς εὐχαῖς καὶ τελείαν πρὸς τὸν ἀντικείμενον πάλην ἀναλαβόντες. ἡγοῦμαι δὲ ὅτι τὴν προτέραν δόξαν τοῦ Ἀδὰμ ἰδὼν ὁ ἐχθρὸς ἐπὶ τοῦ προσώπου Μωϋσέως ἐτρώθη, ὅτι μέλλει τῆς βασιλείας αὐτοῦ καθαιρεῖσθαι. δύναται δὲ ἐν τούτῳ νοεῖσθαι καὶ τὸ τοῦ ἀποστόλου ῥητὸν τὸ «ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος ἀπὸ Ἀδὰμ μέχρι Μωϋσέως καὶ ἐπὶ τοὺς μὴ ἁμαρτήσαντας».

ἐπὶ μὲν γὰρ αὐτοῦ Μωϋσέως διὰ τὴν δόξαν τοῦ προσώπου αὐτοῦ τρωθεὶς κατ᾽ ἐλπίδα καὶ ὑπόνοιαν καθῃρέθη τῆς βασιλείας ὁ θάνατος, ἐπὶ δὲ τοῦ κυρίου ἐν ἀληθείᾳ καθῃρέθη. ἐλευθερώσας γὰρ τὸν ἄνθρωπον ἀπὸ τοῦ θανάτου καὶ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν καὶ εἰς οὐρανοὺς ἀνελθὼν καὶ «ἐν δεξιᾷ τῆς μεγαλωσύνης» καθεσθείς, πλήρης δόξης ὑπάρχων, οὐκέτι μόνῳ προσώπῳ ὡς Μωϋσῆς, ἀλλ᾽ ὅλῳ τῷ σώματι καὶ ὅλῃ τῇ ὑποστάσει—ἐκεῖ «κατεπόθη ἐν ἀληθείᾳ ὁ θάνατος εἰς νῖκος»—, οἴομαι γὰρ ὅτι τὸ δεδοξασμένον πρόσωπον Μωϋσέως τύπος ἦν καὶ δίδαγμα τοῦ πρώπου διὰ χειρῶν θεοῦ πλασθέντος Ἀδάμ, ὅπερ ἰδὼν ὁ θάνατος καὶ μὴ δυνηθεὶς ἀτενίσαι ἐτρώθη, λυθῆναι καὶ καθαιρεθῆναι ἐλπίσας τῆς βασιλείας αὐτοῦ· ὅπερ ἐπὶ τοῦ κυρίου γέγονεν. ἐκείνην δὲ τὴν δόξαν ἐν τῷ ἔσω ἀνθρώπῳ ἀπὸ τότε οἱ ἀληθινοὶ Χριστιανοὶ φοροῦσι, καὶ ἔνδοθεν καταργεῖται ἀπ᾽ αὐτῶν ὁ θάνατος, ἤγουν τὰ πάθη τῆς ἀτιμίας, μὴ ἰσχύοντα ἐνεργεῖν, ἀλλὰ παντελῶς καταργούμενα ἀπὸ τῶν τελείων Χριστιανῶν, τῆς τοῦ πνεύματος δόξης τελείως ἐλλαμπούσης ἐν ταῖς ψυχαῖς αὐτῶν. καὶ οὕτως ἐν τῇ ἀναστάσει καταργηθήσεται τέλεον ὁ θάνατος καὶ ἀπ᾽ αὐτῶν τῶν σωμάτων τῶν δεδοξασμένων 〈ἐν〉 τῷ φωτί, οὗπερ ἀπὸ τοῦ νῦν καταξιοῦνται μετέχειν ἐν αἰσθήσει καὶ πάσῃ πληροφορίᾳ ψυχαὶ ἁγίων.

Ἐτέθη γοῦν καὶ ἀφείθη λοιπόν, ὡς προείρηται, ὁ διάβολος, τουτέστι τὸ σκότος ἐκεῖνο τὸ νοητὸν καὶ λογικόν, οὗ τύπος ἐστὶ τὸ σκότος τοῦτο, εἰς δοκιμαστήριον καὶ γυμναστήριον τοῖς ἀνθρώποις, εἰς ὃ σκότος κρυπτὸν αἱ δυνάμεις τῆς κακίας καὶ ἐξουσίαι καὶ ἀρχαὶ πολλαὶ ἐμπεριπατοῦσιν. εἰς γυμναστήριον δὲ ἀφείθη, ἵνα ἀγωνιζόμενοι οἱ τὸν θεὸν τελείως ἀγαπῶντες καὶ νικήσαντες αὐτοῦ τὰς μηχανὰς καὶ κακουργίας καὶ πάντα πειρασμὸν ἐπαγόμενον ὑπ᾽ αὐτοῦ ὑπομείναντες τελειότεροι γίνωνται, καὶ πλείονα δόξαν αὐτοῖς, ὡς οὐ θέλει ὁ πονηρός, περιποιῆται. λοιπὸν 〈ὡς〉 εἰς θεωρίαν ὁ θεὸς καθέζεται μετὰ τῶν ἁγίων αὐτοῦ δυνάμεων καὶ ἀγγέλων καὶ πάσης τῆς ἐπουρανίου ἐκκλησίας θεωρῶν τοὺς ἀγωνιστὰς καὶ νικητάς. καὶ κρότοι καὶ ἔπαινοι καὶ φωναὶ μεγάλαι γίνονται ἐν οὐρανοῖς ἐπὶ τοῦ νικῶντος, καὶ στεφανοὶ οὐράνιοι καὶ δόματα πνευματικὰ καὶ μεγάλα ἀξιώματα δίδονται τοῖς ἐξειλοῦσι διὰ τῆς πίστεως αὐτῶν καὶ ἀνδρείας ἐκ τῆς τοῦ διαβόλου παγίδος καὶ ἡ τούτων νίκη ἐκείνῳ αἰσχύνην μεγάλην ἐργάζεται. οὐ γὰρ ἔδει τὰ λογικὰ κτίσματα ἅπλως ἀργεῖν ὡς τὰ ξύλα, ἀλλὰ γυμνασθῆναι καὶ δοκιμασθῆναι ἐχρῆν πρότερον, καὶ τὰ νικητήρια ὕστερον ἀπενέγκασθαι.

Ὥσπερ γὰρ ὁ ἐπὶ γῆς βασιλεὺς θεώριόν τι, εἰ τύχοι ἱππικοῦ, ἢ θέατρον ἵνα οὕτως εἴπω κελεύσας γενέσθαι, αὐτὸς ἄνωθεν καθεζόμενος θεωρεῖ, πῶς ἡ πυγμὴ τῶν ἀγωνιστῶν γίνεται, καὶ ἕκαστον ἅρμα κατασκευάσματα καὶ τέχνας τινὰς ποιεῖ εἰς πτῶσιν καὶ ἐμπόδιον τοῦ ἑτέρου, ἵνα νικῆσαι δυνηθῇ, — οὕτως ὁ πονηρὸς ἀεὶ εἰς πτῶσιν τοῦ ἀνθρώπου ἑαυτὸν ἑτοιμάζει, καὶ ὅλη αὐτοῦ ἡ τέχνη καὶ κακουργία, ἵνα τοῦτον παγιδεύσῃ καὶ ἐμποδίσῃ διὰ πλειόνων καὶ διαφόρων βρόχων καὶ παγίδων, ἤτοι διὰ φαινομένου κέρδους ἢ πλούτου ἢ σοφίας λόγων κόσμου ἢ διὰ δόξαν ἀνθρώπων ἢ ἡδονὴν σαρκὸς ἢ ἀρχῆς τινος ἢ ζημιῶν βιωτικῶν ἢ παθῶν σωματικῶν ἢ μαστίγων ἢ λογισμῶν πονηρῶν ἢ φοβερισμῶν τινων καὶ θλίψεων ἔνδοθεν τῆς ψυχῆς κινουμένων ὑπ᾽ αὐτοῦ, ἵνα οἱῳδήποτε τρόπῳ πτῶσιν τῷ ἀνθρώπῳ ἀπεργάσηται. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἡ ψυχὴ ἔχουσα τοσαύτην τοῦ θεοῦ ἐπιρρέπουσαν δύναμιν εἰς βοήθειαν ἀγωνιζέσθω καὶ ἀντιμηχανάσθω πρὸς τὰς ἐκείνου τέχνας, ἵνα δυνηθῇ διὰ πολλῆς νήψεως καὶ ὑπομονῆς καὶ πίστεως ἀγωνιζομένη ἐξειλῆσαι ἐξ αὐτοῦ καὶ τὴν νίκην κατ᾽ αὐτοῦ ἀπενέγκασθαι.

Ῥάβδος οὖν παιδείας ἐστὶ καὶ λῶρος μαστιγῶν ὁ ἄρχων τοῦ αἰῶνος τούτου καὶ διὰ πειρασμῶν καὶ θλίψεων διαφόρων πάντες οἱ ἅγιοι τελειοῦνται καὶ μεγάλην δόξαν καὶ πλείονα τιμὴν πορίζονται, κἀκεῖνος πλείονα κόλασιν γεέννης διὰ τὴν κακὴν προαίρεσιν ἑαυτῷ παρασκευάζει. ὥσπερ γὰρ ἡ ῥάβδος ἀπὸ ζῶντος δένδρου ἐστὶν ἀφῃρημένη καὶ ὁ λῶρος ζῶντος ζῴου ἐστὶ νεκρὸν δέρμα, εἰς ὑπηρεσίαν δέ τινα χρῄζουσιν εἰς παιδείαν τοῖς νηπίοις, οὕτως ὁ πονηρὸς τῆς ἄνω χώρας τῶν ζώντων ἀποτμηθεὶς καὶ τοῦ οὐρανίου φρονήματος νεκρωθεὶς καὶ ὅλως σαρκικῷ φρονήματι ἑαυτὸν ἐκδεδωκὼς καὶ ἐπὶ γῆς ἕρπων διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν κτίσμα, ὡς οὐ θέλει μεγάλην δι᾽ ἑαυτοῦ οἰκονομίαν ἀποτελεῖ, καθὼς εἴρηταί που· «συνεργεῖ τὸ πονηρὸν τῷ ἀγαθῷ προαιρέσει οὐ καλῇ». ὅσοι γὰρ ὄντως ἐν ἀληθείᾳ ἀγαπῶσι τὸν θεὸν καὶ ὀπίσω αὐτοῦ κατὰ τὰς εὐαγγελικὰς ἐντολὰς πορεύεσθαι προθύμως θέλουσι 〈πάντα πειρασμὸν ἐπαγόμενον 〈ὑπὸ〉 τοῦ ἐχθροῦ ὥσπερ συνεργὸν τῆς βασιλείας ἔχουσι〉 μαστιζόμενοι ὑπ᾽ αὐτοῦ καὶ ἐμποδιζόμενοι ὀξυτέρως καὶ ταχυτέρως τῷ θεῷ προσεγγίζουσι τὴν ἀπ᾽ αὐτοῦ ζητοῦντες βοήθειαν. οὐχ οἷον οὖν ὑπ᾽ ἐκείνου ἐμποδιζόμενοι ἐγκόπτονται, ἀλλὰ ταχύτερον διὰ τὴν ὀρθὴν αὐτῶν καὶ ἀγαθὴν προαίρεσιν τελειοῦνται, ὀξυτέρως τῷ θεῷ προσεγγίζοντες, ὅσῳ πλεῖον ὑπὸ τοῦ πονηροῦ μαστίζονται.

καὶ πάσαις δὲ ψυχαῖς ἀγαθὴν καὶ καλὴν ἐχούσαις προαίρεσιν καὶ τὰ δοκοῦντα θλιβερὰ εἰς ἀγαθὸν ἀντικαθίστανται, καθὼς εἴρηται ὑπὸ τοῦ ἀποστόλου· «τοῖς ἀγαπῶσι τὸν θεὸν πάντα συνεργεῖ εἰς ἀγαθόν». καὶ γὰρ πλοῦτος καὶ πενία, καὶ δόξα καὶ ἀδοξία, καὶ θλῖψις καὶ ἄνεσις διὰ τὸ ὀρθὸν τῆς ψυχῆς αὐτῶν φρόνημα καὶ διὰ τὸ ἀγαπᾶν αὐτοὺς ἐξ ὅλης καρδίας τὸν θεὸν πάντα εἰς ἀγαθὸν αὐτοῖς συνεργεῖ. ὅσοι δὲ τῷ δοκεῖν μόνον θέλουσιν ἐξακολουθεῖν τῷ κυρίῳ καὶ ἐν τῇ βασιλείᾳ εὑρεθῆναι, μὴ ἀρνούμενοι κατὰ τὸ εὐαγγέλιον ἑαυτούς, ὀλίγας μάστιγας ὑπὸ τοῦ πονηροῦ λαβόντες ἢ ἐν ὀλίγοις τισὶ πειρασμοῖς ἐξετασθέντες, εὐθέως εἰς τὰ ὀπίσω στρέφονται μὴ γενναίως πρὸς τὰ πάθη πολεμοῦντες, ἀλλὰ φοβούμενοι τὰς θλίψεις καὶ τοὺς πειρασμοὺς τοῦ διαβόλου ὑποστέλλονται καὶ πάλιν ταῖς σαρκικαῖς ἡδοναῖς καὶ τῇ ἀπάτῃ τοῦ κόσμου ὑπ᾽ αὐτοῦ ἐκπλανώμενοι συναπάγονται διὰ τὸ μὴ ἐξ ὅλης καρδίας αὐτοὺς ἀγαπᾶν τὸν θεόν. ἵνα οὖν φανεροὶ γένωνται οἱ θέλοντες τῆς αἰωνίου ζωῆς τυχεῖν καὶ μετὰ πολλοῦ ἀγῶνος ὑπομένοντες πάντα πειρασμὸν καὶ θλῖψιν, ὅπως κτήσωνται τὴν αἰώνιον ζωήν, καὶ οἱ δοκοῦντες μὲν θέλειν, μὴ ὑπομένοντες δὲ τὰς θλίψεις μηδὲ τὰς ἡδονὰς τοῦ κόσμου τελείως ἀποστρεφόμενοι, ἀλλ᾽ εἰς τὰ ὀπίσω πάλιν ἀπερχόμενοι ἀποδειχθῶσι μὴ φιλαλήθεις ὄντες μηδὲ θεὸν ὑπὲρ πάντα ἀγαπήσαντες, διὸ καὶ τῆς βασιλείας ἀπόβλητοι γίνονται.

τούτου ἕνεκεν, ὡς προείρηται, ἀφείθη ἡ ῥάβδος αὕτη, τὸ τῆς πονηρίας ἕλκος ὡς κάμινός τις πυρός, ἵνα δι᾽ αὐτοῦ τὰ δόκιμα σκεύη πυρούμενα δοκιμώτερα καὶ στερεώτερα εὑρεθῇ, τὰ δὲ ἀδόκιμα σαθρὰ καὶ εὔθρυπτα ἀποδειχθῇ, τὴν καῦσιν τοῦ πυρὸς ἐνεγκεῖν μὴ δυνηθέντα.

Ἵνα δὲ πληροφορεστέρως ταῦτα οὕτως ἔχειν ἀποδείξωμεν, ἀπὸ τῶν θεοπνεύστων γραφῶν ὀλίγα μνημονεύσωμεν διηγήματα. πόθεν τοσαύτη δόξα καὶ κρότος ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων τοῖς περὶ τὸν Ἀνανίαν γενέσθαι ἠδύνατο καὶ θεὸς κηρυχθῆναι καὶ φανερωθῆναι τότε τῷ κόσμῳ, ὅτι εἷς θεός ἐστιν ἐν οὐρανοῖς, εἰ μὴ παρεχώρησεν αὐτοὺς δοκιμασθῆναι, συγχωρήσας δὲ καὶ τὴν μεγάλην ἐκείνην χρυσῆν εἰκόνα ὑπὸ τοῦ βασιλέως κατασκευασθῆναι καὶ πάντα τὰ ἔθνη κατὰ τὸ βασιλικὸν πρόσταγμα συναθροισθῆναι ὡς εἰς προσκύνησιν τῆς εἰκόνος, τοῦ πονηροῦ δηλονότι ἐν τῷ τότε βασιλεῖ Ναβουχοδονόσορ τοῦτο ἐπιχειρήσαντος καὶ τῶν γενναίων παίδων ἀνδραγαθησάντων διὰ τῆς πίστεως αὐτῶν καὶ τῆς πρὸς κύριον πεποιθήσεως. ἑαυτοὺς γὰρ ἐκδότους δι᾽ αὐτὸν δεδωκότων, ἐκ μεταβολῆς διὰ τῶν θαυμασίων τοῦ δεσπότου εὑρέθη ἀντὶ τῆς εἰκόνος προσκυνούμενος ὁ θεὸς καὶ ὁ ὑπεναντίος πλέον καταισχυνόμενος, ὅτι πᾶσαι αἱ κακουργίαι αὐτοῦ καὶ τέχναι ἐλύθησαν, καὶ ἣν ἐνόμιζε σπουδὴν εἰς ἀπώλειαν ἀνθρώπων ἐπιτελεῖν, καθ᾽ ἑαυτοῦ γεγένηται. τότε γὰρ πάσῃ τῇ ἀνθρωπότητι ἐγνωρίσθη, ὅτι ἔστι θεὸς ἐν οὐρανοῖς διὰ τῆς τῶν τριῶν παίδων ἀνδραγαθίας καὶ τελείας πίστεως. καὶ γὰρ αὐτὸς ὁ ἀγὼν τοῖς ἑαυτοὺς τῷ κυρίῳ ἐκδεδωκόσι διάφορος τυγχάνει.

ὁ μὲν γὰρ ἐν πεποιθήσει καὶ πίστει θαρρεῖ τῇ τοῦ θεοῦ δυνάμει, ὡς μηδὲν παθεῖν χαλεπὸν ὑπὸ ἀνθρώπων δυνάμενος διὰ τὴν σκεποῦσαν αὐτὸν δύναμιν τοῦ πνεύματος, καί φησι πρὸς τοὺς ἐναντίους ὢν δίκαιος· “οὐδέν μοι κακὸν ποιῆσαι δύνασθε· ἔχω γὰρ τὸν ὑπέρμαχον. οὐ πῦρ με ἀναλώσει, οὐ μάχαιρά με ἀποκτενεῖ, οὐ θηρία μου θίγει, οὐδὲ ἕτερόν μου τι κακὸν ἅψεται, ὅτι ἔχω θεὸν τὸν ἰσχυρότερον καὶ δυνατώτερον ὑμῶν, ὃς ἐκ πάντων τῶν κακῶν ῥύσεταί με, ἵνα δειχθῇ ὅτι ἔχω ἐν οὐρανοῖς θεὸν ζῶντα.„ κατὰ τὴν πίστιν οὖν καὶ πεποίθησιν αὐτοῦ οὕτως συνεργεῖ ὁ θεὸς ὡς ἐκ τῶν μνημονευθέντων ἀπεδείχθη. τῷ τοιούτῳ ἡλίκοι κρότοι ἐπαίνων καὶ φωναὶ ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων γίνονται. ὁμοίως ἄγεται ἄλλος δίκαιος ἐπὶ ἄρχοντα εἰς παράβασιν ἀναγκαζόμενος, ὃς δίδωσιν ἑαυτὸν ἑτοίμως ὑπὲρ τοῦ θεοῦ ἀποθνῄσκειν καὶ εἰ τὰς χεῖρας αὐτοῦ ἐκκόψουσιν, οὐ προσποιεῖται, καὶ εἰ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξορύξουσιν, οὐ δέδοικε, καὶ ὡς οὐδὲν χαλεπὸν παθὼν οὕτως ἐστὶ λέγων ὅτι· “ἔχω θεόν, ὃς ἀμείψεταί με ἀγαθοῖς ἐπουρανίοις καὶ πάλιν μὲ ὑγιῆ ἀποκαταστήσει ἐν δόξῃ„, καὶ ἑτοίμως τὸ μαρτύριον τοῦ θανάτου ὑπέμεινε. τούτῳ ἡλίκαι βοαὶ καὶ κρότοι ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων γίνονται.

φησὶ γὰρ καὶ ὁ ἀπόστολος περὶ τῶν διαφόρως ἀθλούντων δικαίων «οἵτινες κατηγωνίσαντο βασιλείας, εἰργάσαντο δικαιοσύνην, ἐπέτυχον ἐπαγγελιῶν, ἔφραξαν στόματα λεόντων, ἔσβεσαν δύναμιν πυρός, ἔφυγον στόματα μαχαίρας, ἐνεδυναμώθησαν ἀπὸ ἀσθενείας, ἰσχυροὶ ἐγένοντο ἐν πολέμῳ, παρεμβολὰς ἔκλιναν ἀλλοτρίων. ἔλαβον γυναῖκες ἐξ ἀναστάσεως τοὺς νεκροὺς αὐτῶν», καὶ ἐπιφέρει ἀναγκαίως τούτων ἑτέρους δικαίους διὰ τοῦ παθεῖν ἀθλήσαντας λέγων· «ἄλλοι δὲ ἐτυμπανίσθησαν, μὴ προσδεξάμενοι τὴν ἀπολύτρωσιν, ἵνα κρείττονος ἀναστάσεως τύχωσιν· ἕτεροι δὲ ἐμπαιγμῶν καὶ μαστίγων πεῖραν ἔλαβον, ἔτι δὲ δεσμῶν καὶ φυλακῆς· ἐλιθάσθησαν, ἐπρίσθησαν, ἐν φόνῳ μαχαίρας ἀπέθανον, περιῆλθον ἐν μηλωταῖς, ἐν αἰγείοις δέρμασιν, ὑστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, ἐπ᾽ ἐρημίαις πλανώμενοι καὶ ὄρεσι καὶ σπηλαίοις καὶ ταῖς ὀπαῖς τῆς γῆς, ὧν οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος». ὁρᾷς πῶς τῶν τὸν θεὸν ἐν ἀληθείᾳ ἀγαπώντων ὁ ἀγὼν καὶ ἡ ἄθλησις διαφόρως γίνεται διὰ τῆς αὐτῆς πίστεως, ἵνα διὰ τούτων δοξασθῇ ὁ θεὸς καὶ τῶν λογικῶν τῆς ἀνθρωπότητος καὶ αὐτεξουσίων κτισμάτων γυμνασθέντων καὶ δοκιμασθέντων φανερωθῇ τὰ τίμια σκεύη καὶ τὰ ἄτιμα ὁμοίως ἐξ αὐτεξουσίου προαιρέσεως ἀποδειχθῇ.

Ἠφείθη οὖν ὁ πονηρὸς ὡς ῥάβδος τῆς παιδείας εἰς τὴν μεσότητα τοῦ κόσμου. δοῦλος δὲ ὢν καὶ κτίσμα δεσποτικὸν οὐχ ὅσον θέλει πειράζει οὐδὲ ὅσον βούλεται ἐπιφέρει τὰς θλίψεις τοῖς ἀνθρώποις, ἀλλ᾽ ὅσον τὸ δεσποτικὸν νεῦμα παραχωρήσει δοκιμασθῆναι τὴν ψυχήν. ἐπίσταται γὰρ ὡς θεός, πόσον ὑπομεῖναι δύναται ἡ ψυχή. διὸ τοσοῦτον καὶ παραχωρεῖ, ὥς φησιν ὁ ἀπόστολος· «πιστὸς δὲ ὁ θεός, οὐκ ἐάσει ὑμᾶς πειρασθῆναι ὑπὲρ ὃ δύνασθε, ἀλλὰ ποιήσει σὺν τῷ πειρασμῷ καὶ τὴν ἔκβασιν τοῦ δύνασθαι ὑπενεγκεῖν». καὶ γίνονται οἱ πειρασμοὶ τῇ ἀγαπώσῃ τὸν θεὸν ψυχῇ διὰ τῆς δεσποτικῆς συγχωρήσεως εἰς αἰσχύνην καὶ κατάκρισιν τοῦ ἐχθροῦ καὶ εἰς νίκην καὶ δόξαν τοῦ ἀνθρώπου, ὥσπερ πάλιν τοῖς μὴ ὑπομένουσι γενναίως τὰς θλίψεις, ἀλλ᾽ εἰς τὰ ὀπίσω στρεφομένοις εἰς αἰσχύνην καὶ ὄνειδος αἰώνιον οἱ σὺν τῷ πονηρῷ ἐν γεέννῃ καταδικάζονται, ἵνα καὶ αὐτὸς ὁ σατανᾶς σὺν τοῖς ὑπηκόοις αὐτοῦ τοῖς τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ ποιεῖν ἐξ ὅλης καρδίας μὴ βουλομένοις, πλέον ἐν γεέννῃ κατακριθῇ, καὶ οἱ ἀγωνιζόμενοι καὶ τὰ πάθη τῆς κακίας ὑποτάξαντες δίκαιοι πλέον δοξασθῶσιν ὑπομείναντες γενναίως πάσας τὰς ἐπενεχθείσας αὐτοῖς θλίψεις καὶ τὸ τοῦ θεοῦ δίκαιον δειχθῇ «ἑκάστῳ» ἀποδιδόντος «κατὰ τὰς πράξεις αὐτοῦ», καθὼς γέγραπται, καὶ ἡ βασιλεία τῶν ἐκλεκτῶν συσταθῇ διὰ τῆς αὐτῶν τελείας ἀθλήσεως.

Ἐρώτησις. Διὰ τί οἱ μὲν προσελθόντες τῇ ἀσκήσει ταχέως ἀξιοῦνται χάριτος, ἄλλοι δὲ χρόνῳ πολλῷ παραμείναντες οὐδέπω ἔτυχον τῆς τοιαύτης ἐνεργοῦς ἐπισκέψεως; Ἀπόκρισις. Ὁ λόγος τοῦ κυρίου ἀληθής ἐστιν ὁ εἰπών· «αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν· ζητεῖτε, καὶ εὑρήσετε· κρούετε, καὶ ἀνοιγήσεται ὑμῖν». ἀπείη οὖν εἰπεῖν ὑμᾶς ὅτι· “ὁ ζητῶν καὶ κρούων καὶ αἰτῶν ἕως τέλους οὐ τυγχάνει τῶν αἰτημάτων αὐτοῦ„. μόνον παρρησίαν ἐχέτω ὁ ζητῶν ἔμπροσθεν τοῦ θεοῦ ἐν τῷ αὐτὸν τῷ νῷ καὶ τῇ διανοίᾳ πάντοτε ἐπιζητεῖν, ἀλλὰ καὶ τῇ σωματικῇ λατρείᾳ αὐτοῦ πάντοτε προσκαρτερεῖν, μὴ τοῖς κοσμικοῖς ἐμπλεκόμενον πράγμασι μηδὲ τοῖς πάθεσι τῆς κακίας συνηδόμενον, καὶ λοιπὸν ἀδύνατον αὐτὸν ἀποτυχεῖν τῆς ζωῆς. δίκαιος γὰρ καὶ ἀληθής ἐστιν ὁ κύριος ὁ τῷ ἀψευδεῖ στόματι ἐπαγγειλάμενος καὶ εἰπὼν ὅτι· «πᾶν ὃ ἐὰν αἰτήσητέ με ἐν προσευχῇ πιστεύοντες λήψεσθε». οἱ γὰρ λέγοντες ὅτι· “πάντα ἐὰν ποιήσῃ τις τὰ παραγγέλματα καὶ παραμείνῃ καὶ μὴ τύχῃ τῆς χάριτος ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, οὐδὲν ὠφέλησε„, κακῶς λέγουσι καὶ ἀσυμφώνως τῶν θείων γραφῶν. εἰ γὰρ «ποτήριον ψυχροῦ» ἐν ἐπαγγελίᾳ ἕστηκε, πόσῳ μᾶλλον τοῖς διὰ τὸν θεὸν ἀναχωρήσασι τοῦ κόσμου καὶ ἁγνεύσασι καὶ ἀποταξαμένοις καὶ δεομένοις αὐτοῦ, νυκτὸς καὶ ἡμέρας αὐτὸν ἐπιποθοῦσι καὶ ζητοῦσι, δώσει ἃ ἐπηγγείλατο ἀγαθά.

οὐ γάρ ἐστιν ἀδικία παρ᾽ αὐτῷ, ἵνα τῶν ἀνθρωπίνων ἔργων δι᾽ ἡμῶν κατορθωθέντων αὐτὸς τῆς ὑπὲρ φύσιν πνευματικῆς ἐν ἡμῖν κατορθώσεως καὶ τοῦ ἁγιασμοῦ ἀμελήσῃ.

Ἐν τούτῳ οὖν παρρησίαν ἔχωμεν, μόνον ἐν οἷς ἠρξάμεθα καλοῖς ἕως τέλους ἐμμείνωμεν καὶ μὴ στραφῶμεν εἰς τὰ ὀπίσω. οἱ ἐναρξάμενοι ἁγνὴν τὴν σάρκα φυλάσσειν, ἵνα τούτῳ ἕως τέλους ἐμμείνωμεν καὶ προσκαρτεροῦντες ταῖς εὐχαῖς εἰς τέλος ἐξομαλίσωμεν καὶ ἁπαξαπλῶς πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς κατορθώμασι φανερὸν τέλος ἐπιθῶμεν· πάσης γὰρ ἀρχῆς τὸ τέλος ἐπίδοξον. ὁ γὰρ ἀκούσας τῶν λόγων τοῦ θεοῦ καὶ πιστεύσας καὶ διακρίνας καὶ συνιείς, ἀναχωρήσας τε τῶν ἰδίων διὰ τὸν κύριον καὶ προσκαρτερῶν ταῖς εὐχαῖς καὶ πάσαις ταῖς ἀρεταῖς ἕως τέλους ἐμμένων, οὐκ ἀποτεύξεται τῆς ἐπαγγελίας; μόνον ἵνα εὑρεθῇς ἐν τούτοις, ὅτε σου ἡ ψυχὴ ἀπὸ τῆς σαρκὸς παραλαμβάνεται, ἀγωνιζόμενος, σπουδάζων, προσδοκῶν τὴν ἐπαγγελίαν, προσκαρτερῶν, πιστεύων, ἐν διακρίσει ζητῶν, κἀγώ σοι λέγω ὅτι μετὰ χαρᾶς σε προσδέξεται καὶ παρρησίαν ἔχεις καὶ τῆς βασιλείας ἄξιος γίνῃ, καὶ οἱ τοῦ κυρίου ἄγγελοι ἀπαντῶσι σοι καὶ δέχονταί σε εἰς τὴν ζωήν. ὁ γὰρ τοιοῦτος ἐν λεπτότητι διὰ τῆς πίστεως καὶ προθυμίας ἤδη κοινωνεῖ τῷ θεῷ καὶ τοῦ κυρίου ἐστὶν ἐργάτης. ὡς γάρ φησιν ὁ κύριος· «ὁ βλέπων γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτήν, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ», καίτοι γὰρ σωματικῶς μὴ ἀπέλθων καὶ μιανθεὶς πρὸς αὐτὴν ἤδη ὡς μοιχεύσας λελόγισται.

οὕτως ὁ ἀποστραφεὶς ἐκ πάντων τῶν κακῶν καὶ «κολλώμενος τῷ κυρίῳ» ζητήσει καὶ πόθῳ καὶ πάσῃ προσκαρτερήσει καὶ ἀρετῆς καταστάσει ἤδη ὥσπερ κοινωνεῖ τῷ θεῷ. ἔχει οὖν μέγα δῶρον θεοῦ ἤδη αὐτὸ τὸ παραμένειν αὐτὸν τῇ εὐχῇ καὶ τῇ ἀγαθῇ σπουδῇ καὶ τῇ ἐναρέτῳ πολιτείᾳ.

Ἐρώτησις. Τί οὖν ὅτι γίνεται ἡμέρα, καὶ μισῶ τὸν ἀδελφόν μου ἢ καὶ ἄλλα συγγινώσκω ἐμαυτῷ φαῦλα, ἅπερ καὶ ἄκων πάσχω; Ἀπόκρισις. Ὁ μὲν ἀγὼν καὶ ἡ σπουδὴ τοῦ ἀνθρώπου πάντοτε ἤτω εἰς τὸ ἀντιπίπτειν τῷ πονηρῷ καὶ πολεμεῖν τοῖς 〈ἐναντίοις〉 πάθεσι τῶν κακῶν λογισμῶν. ἀδύνατον γάρ, ἔνθα ἐστὶ τὸ σκότος ἐκεῖνο τῶν παθῶν καὶ ὁ θάνατος τοῦ φρονήματος τῆς σαρκός, μὴ δεικνύειν τινὰ ἴδιον κακίας καρπὸν ἤτοι κρυπτῶς ἤτοι φανερῶς.

Ὥσπερ γὰρ ἐὰν ἔχῃ τις ἐν τῷ σώματι τραῦμα, ἕως ἔτι θεραπεύῃ καὶ θάλπῃ τοῦτο κἂν μικρὸν {μὴ} ὑγροποιεῖν ἀδύνατον, θεραπεύοντος μέντοι καὶ ἐπιμελουμένου ἀμελήσαντος δηλαδὴ σῆψιν καὶ ἀφανισμὸν ὅλῳ τῷ σώματι ἐργάζεται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὰ πάθη τῆς ψυχῆς θεραπευόμενα μὴ διὰ συντόνου καὶ πολλῆς προσοχῆς ἀκμὴν ἐνδομυχεῖ, ἐπιμελῶς μέντοι θεραπευόμενα διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ κυρίου τελείαν τὴν ἴασιν δέχεται. καὶ εἰ ὁ ἐπὶ γῆς ἰατρὸς τὰ τοῦ σώματος θεραπεύει τραύματα, πόσῳ μᾶλλον ὁ ἐπουράνιος ἰατρός, ὁ κύριος, οὐ τὰ δυσίατα πάθη τῆς ψυχῆς θεραπεύει; ἔστι γάρ τι κρυπτὸν ῥύπος καὶ σκότος παθῶν περισσὸν παρὰ τὴν καθαρὰν φύσιν τοῦ ἀνθρώπου ἐπεισελθὸν πάσῃ τῇ ἀνθρωπότητι διὰ τῆς τοῦ Ἀδὰμ παραβάσεως, κἀκεῖνο θολοῖ καὶ μιαίνει ψυχήν τε καὶ σῶμα. ἀλλ᾽ ὥσπερ σίδηρος πυρούμενος καὶ τυπτόμενος καθαίρεται καὶ σκεῦος χρήσιμον τῷ δεσπότῃ ἀποτελεῖται, ἢ χρυσὸς μεμιγμένος χάλκῳ ἢ σιδήρῳ διὰ πυρὸς μόνου χωρίζεται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ψυχὴ διὰ τοῦ ἐπουρανίου τεχνίτου Χριστοῦ, πυρουμένη τῷ ἁγίῳ πνεύματι καὶ τυπτομένη τοῖς πάθεσι τοῦ Χριστοῦ καθαίρεται πάθους παντὸς καὶ πάσης ἁμαρτίας.

καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῆς θαλάσσης ὁ κύριος πνέοντος τοῦ ἀνέμου, τοῦ τε κλύδωνος ἐγειρομένου καὶ τοῦ πλοίου κινδυνεύοντος, ἐπετίμησε τῷ ἀνέμῳ καὶ ἐκόπασεν, οὕτω καὶ ἐν τῷ κρυπτῷ τῆς καρδίας ἐργαστηρίῳ, τῆς ψυχῆς κυμαινομένης ὑπὸ τῶν πονηρῶν διαλογισμῶν καὶ τῶν παθῶν τῆς κακίας, ὥσπερ διανίσταται ἐντευχθεὶς ὁ κύριος καὶ ἐπιτιμῶν τοῖς πνεύμασι τῆς πονηρίας καὶ τῷ κλύδωνι τῆς πικρᾶς θαλάσσης τῆς ἁμαρτίας, καὶ γίνεται γαλήνη χάριτος τῇ ψυχῇ καὶ τοῖς λογισμοῖς. καὶ οὕτως εἰς τὴν πρὸς κύριον καὶ τὸν πλησίον ἀγάπην ἀνεμποδίστως δεσμεῖται, μόνον ἵνα τῇ ἀρχῇ, ὡς προείρηται, τέλος ἀγαθὸν ἐπιθῶμεν, μὴ στρεφόμενοι εἰς τὰ ὀπίσω ἢ ἐκκλίνοντες ἀπὸ τῆς ὁδοῦ τῆς δικαιοσύνης, ἀλλὰ κατ᾽ ἀλήθειαν ζητοῦντες τὸν κύριον καὶ προσκαρτεροῦντες ἕως τέλους ἐν τῇ εὐχῇ, καὶ οὕτω πάσαις ταῖς ἀρεταῖς ἐμμένοντες οὐ μὴ στερηθῶμεν τῆς ζωῆς. «πιστὸς γὰρ ὁ ἐπαγγειλάμενος» αὐτὴν τοῖς ἐν ἀληθείᾳ ζητοῦσιν αὐτόν.

Ἐρώτησις. Τί ἐστιν· «ἀστὴρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ. οὕτω καὶ ἡ ἀνάστασις τῶν νεκρῶν»; Ἀπόκρισις. Κατὰ δύο τρόπους νοεῖται τὸ νόημα τῆς γραφῆς. καθ᾽ ἕνα μὲν ὅτι καὶ ἐνταῦθα ἐνίστανται αἱ ψυχαὶ οὖσαι νενεκρωμέναι τοῖς πάθεσι, τῇ δυνάμει τοῦ κυρίου λαμβάνουσαι τὸν ἁγιασμὸν τοῦ πνεύματος, δι᾽ οὗ εἰσάγονται εἰς τὴν τελείαν ἐργασίαν τῶν ἐντολῶν τοῦ Χριστοῦ· καθ᾽ ἕτερον δὲ 〈δι᾽〉 αὐτῆς τῆς ἀναστάσεως τῶν σωμάτων ἐν διαφόρῳ δόξῃ ἐγειρομένων. τὸ δὲ «διαφέρει ἐν δόξῃ» ἐν τῇ τῶν χαρισμάτων διαφορᾷ, ἐπειδὴ «ᾧ μὲν δίδοται λόγος σοφίας, ἄλλῳ δὲ λόγος γνώσεως» καὶ τὰ ἑξῆς.

Ὥσπερ γὰρ λαμπάδες πολλαὶ ἑνὶ μὲν ἐλαίῳ καὶ ἑνὶ πυρὶ ἀνημμέναι τυγχάνουσιν, οὐκ ἴσῳ τῷ μέτρῳ τὴν αὐγὴν—εἰ τύχοι—τοῦ πυρὸς φαίνουσι, διὰ τὸ τὴν μὲν μείζονα τὴν δὲ ἐλάττονα εἶναι, οὕτω καὶ τὰ χαρίσματα τὰ διὰ πλειόνων κατορθωμάτων (τουτέστι τῷ ἐλαίῳ) αὐξηθέντα περισσοτέραν ἔχει τὴν φαιδρότητα τοῦ πνεύματος τοῦ ἁγίου.

Καὶ ὥσπερ ἐν πόλει πολλῶν ὄντων τῶν ἐν αὐτῇ οἰκούντων καὶ ἑνὶ ἄρτῳ καὶ ἑνὶ ὕδατι τρεφομένων οἱ μὲν εἰσὶν αὐτῶν ἄνδρες, οἱ δὲ νήπιοι, καὶ διαφορὰ πολλὴ ἐν αὐτοῖς ἐστι. Καὶ ὥσπερ σῖτος ἐν τῇ αὐτῇ χώρᾳ ἐσπαρμένος διαφόρους σταχύας ἀνατέλλει πὴ μὲν πλείονας πὴ δὲ ἐλάττονας, ἐν τῇ αὐτῇ δὲ 〈χώρᾳ, καὶ ἐν τῇ αὐτῇ〉 ἅλωνι συνάγεται καὶ ἐν τῇ αὐτῇ ἀποθήκῃ ἀποτίθεται, οὕτω καὶ ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν διαφορὰ δόξης τοῖς ἀνισταμένοις κεχάρισται κατὰ τὴν ἀξίαν τῶν κατορθωμάτων καὶ κατὰ τὴν μετουσίαν τοῦ ἀπὸ τοῦ νῦν οἰκοῦντος 〈ἐν〉 αὐτοῖς ἁγίου πνεύματος, ἑνὸς ὄντος τοῦ περὶ αὐτοὺς φωτός—ὡς καὶ τοῦ περὶ τοὺς ἀστέρας—καὶ μιᾶς τῆς τοῦ θεοῦ δωρεᾶς κατὰ τὴν ἀξίαν τῶν νῦν κατορθωμάτων ἐπαστραπτούσης τοῖς ἀνισταμένοις. εἰ γὰρ καὶ μικρότερός ἐστιν «ἀστὴρ ἀστέρος», ἀλλὰ τῷ αὐτῷ ἀστράπτει φωτί, μόνον ἵνα τις γεννηθεὶς τῷ πνεύματι τῷ ἁγίῳ ἀποκαθαρισθῇ τῆς ἐνοικούσης ἁμαρτίας.

Ἐν γὰρ ἑνὶ μέρει καὶ αὐτὴ ἡ γέννησις τελειότητος ἔχει εἰκόνα, οἷον ἐν μορφῇ καὶ μέλεσιν, οὐ μέντοι δυνάμει ἢ νῷ ἢ ἀνδρείᾳ. ὁ γὰρ αὐξάνων πρὸς ἄνδρα τέλειον καὶ μέτρον ἡλικίας τὰ τοῦ νηπίου πάντα καταργεῖ. τοῦτο γάρ ἐστιν, ὃ λέγει ὁ ἀπόστολος· «εἴτε γλῶσσαι καταργηθήσονται εἴτε προφητεῖαι». ὥσπερ γὰρ ὁ ἀνὴρ οὔτε τὴν ὁμιλίαν τοῦ παιδίου καταδέχεται οὔτε τὴν τροφήν, ἑτέρας ἐχόμενος τροφῆς καὶ διαγωγῆς, οὕτω καὶ ὁ πρὸς τελείωσιν εὐαγγελικῶν κατορθωμάτων αὐξάνων τὴν νηπιότητα αὐτοῦ εἰς τὴν τελειότητα καταπαύει. καθὼς γέγραπται· «ὅτε γέγονα ἀνήρ, τὰ τοῦ νηπίου κατήργηκα». ὅτι γὰρ καλῶς εἴρηται, ὅτι ἡ γέννησις ἐν ἑνὶ μέρει τελεία ἐστίν, ἐκ τῶν ὑπὸ κυρίου γενομένων γνώσῃ. γεννηθέντος γὰρ τοῦ κυρίου πᾶσα ἡ κτίσις ἐθροήθη, ἄγγελοι ὕμνουν, ἀστὴρ ἐμήνυε, ποιμένες ἐξίσταντο ὡσαύτως καὶ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ τοῦτο τὸ μυστήριον τελειοῦντος πᾶσα ἡ κτίσις ἐταράχθη· ἥλιος γὰρ ἐσκοτίσθη, καταπέτασμα ναοῦ ἐσχίσθη, μνήματα ἠνεῴχθη, καὶ πολλὰ σώματα τῶν κεκοιμημένων ἁγίων ἀνέστη. ὁρᾷς ὅτι ἐν ἑνὶ μέρει τὸ γεννηθῆναι πνεύματι ἁγίῳ τελείωσίς ἐστι.

Ἐρώτησις. Οὐκοῦν οὐκ ἔχει ἁμαρτίαν καὶ σκότος παθῶν ὁ γεννηθείς; Ἀπόκρισις. Τοῦτο τὸ σκότος, ὅπερ λέγεις καὶ τὰ πάθη, λῶρος καὶ ῥάβδος ἐστὶ τῶν παιδίων. ἕτερος οὗτος λόγος καὶ δοῦλος νήπιον ὄντα τὸν δεσπότην αὐτοῦ τύπτει εἰς συμφέρον αὐτοῦ. ἓν δὲ γίνωσκε ὅτι, εἰ ἀγαπᾷ ψυχὴ τὸν θεὸν ἐν ἀληθείᾳ, ταῦτα πάντα τὰ δοκοῦντα θλιβερώτερα καὶ οἱ πόλεμοι τῶν παθῶν εἰς συμφέρον αὐτῇ εἰσι. φησὶ γὰρ ὁ ἀπόστολος· «τοῖς ἀγαπῶσι τὸν θεὸν πάντα συνεργεῖ εἰς ἀγαθόν», καὶ πάλιν· «ἡ θλῖψις ὑπομονὴν κατεργάζεται» καὶ τὰ ἑξῆς. δύναται γὰρ καὶ τὸ κακὸν συνεργεῖν τῷ ἀγαθῷ προαιρέσει οὐ καλῇ, μόνον ἵνα τῇ ἀγάπῃ πρὸς θεὸν ψυχὴ δεσμῆται.

Ἐρώτησις. Οὐκοῦν οὐκ ἔχει πόλεμον ὁ γεννηθείς; Ἀπόκρισις. Ὁ βασιλεὺς ἀκμὴν εἰς πόλεμον ἀπέρχεται, μέγα εἰ ὁ γεννηθείς. Ἐρώτησις. Οὐκοῦν ἐλεύθερος οὐκ ἔστιν; Ἀπόκρισις. Ἄλλο γεννηθῆναι καὶ ἄλλο πολεμιστής, ἄλλο νικητὴς καὶ ἄλλο ἐλεύθερος. περὶ γεννήσεως ἐλέγομεν ὅτι ἐν ἑνὶ μέρει τέλειόν ἐστιν, ἐν τῷ τὰ μέλη πάντα ἀποσῴζειν τὸ νήπιον. οὐ γὰρ δίδωσιν ὁ κύριος πνεῦμα καὶ χάριν, ἵνα τις πέσῃ ἐν ἁμαρτίαις, ἀλλ᾽ αὐτοὶ ἑαυτοῖς αἴτιοι γίνονται οἱ ἄνθρωποι μὴ συμφωνοῦντες τῇ χάριτι, καὶ διὰ τοῦτο πίπτουσι. δύναται γὰρ καὶ ἀπὸ ἰδίων καὶ φυσικῶν λογισμῶν πλανᾶσθαι ὁ ἄνθρωπος—ἀμελῶν ἢ καταφρονῶν ἢ καυχώμενος ἢ φυσιούμενος ἢ ἐπαιρόμενος. καὶ ἄκουε τί λέγει Παῦλος ὁ ἐλεύθερος· «ἵνα, φησί, μὴ ὑπεραίρωμαι, ἐδόθη μοι σκόλοψ τῇ σαρκί, ἄγγελος σατάν». ὁρᾷς ὅτι καὶ οἱ ἐν τηλικούτοις μέτροις πνευματικοῖς καταντήσαντες ἀσφαλείας πολλῆς χρῄζουσιν. ἐὰν γὰρ μὴ δῷ πρόφασιν καὶ ὁρμὴν τῷ σατανᾷ ὁ ἄνθρωπος, οὐ κυριεύει αὐτοῦ. βίᾳ γὰρ οὐ λαμβάνει αὐτὸν οὔτε ὁ κύριος οὔτε ὁ σατανᾶς, ἀλλ᾽ εὐαρεστήσας καὶ συμφωνήσας τῇ χάριτι τελειοῦται εἰς αὐτήν, μὴ συμφωνήσας δέ, κἂν γεννηθῇ, τουτέστι μέτοχος πνεύματος γένηται, αὐτὸς αἴτιος γίνεται τοῦ πεσεῖν εἰς τὰ θελήματα τοῦ σατανᾶ.

εἰ γὰρ βίᾳ ἐλάμβανεν ὁ σατανᾶς καὶ βίᾳ ὁ κύριος, οὐκ ἦν αἴτιος ὁ ἄνθρωπος ὑπάγων εἰς γέενναν, καὶ οὐκ ἦν ἐπαινετὸς εἰς βασιλείαν ἀπερχόμενος.

Ἐρώτησις. Τί ποιήσει ἄνθρωπος ἀποπλανώμενος ὑπὸ τοῦ σατανᾶ ὡς δι᾽ εὐλογοφανῶν τινων ἢ ὡς δι᾽ ὁμοίου φωτὸς ἀποκαλύψεως χάριτος; Ἀπόκρισις. Διὰ τοῦτο πολλῆς διακρίσεως χρείαν ἔχει ὁ ἄνθρωπος, ἵνα τὴν τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ διαφορὰν ἀκριβῶς ἐπιγινώσκῃ καὶ τὰς ποικίλας τέχνας τοῦ πονηροῦ διὰ λόγων καὶ φαντασιῶν πολλοὺς πλανῶντος διακρίνων συνήσῃ. ὥσπερ γάρ τις βουλόμενος δοκιμάσαι τὴν σωφροσύνην τῆς ἑαυτοῦ γαμετῆς—εἰ ἀπέλθῃ νυκτὸς πρὸς αὐτὴν ὡς ἀλλότριός τις ἁμαρτῆσαι θέλων, κἀκείνη κράζει καὶ τύπτει αὐτόν, χαίρει ἐκεῖνος ὅτι τὴν σωφροσύνην αὐτῆς ἐν ἀκριβείᾳ φυλάσσει· οὕτω μετὰ δοκιμασίας καὶ γνώσεως, μετὰ διακρίσεως καὶ αὐτοὺς τοὺς οὐρανίους προσδέχου. ἐὰν γὰρ ἀποβάλῃς αὐτοὺς τοὺς οὐρανίους {διὰ τοὺς οὐχ οὐρανίους}, χαίρουσι καὶ πλέον σοι διδόασιν οἱ τοῦ κυρίου μετασχεῖν τῆς χάριτος καὶ ἐμπλησθῆναι ἐν πνευματικῇ ἀπολαύσει διὰ τὴν πρὸς τὸν κύριον ἀγάπην. μὴ οὖν ταχὺ σεαυτὸν ἐπιδίδου ἐλαφρότητι φερόμενος, ἀλλὰ μένων βαρὺς καὶ μετὰ δοκιμασίας ἀκριβοῦς τὸ καλὸν κατέχων τὸ πονηρὸν ἀπόθου. εἰ γὰρ ἔχεις ἀγαπητὸν φίλον, ἔστι δέ τις ἐχθρὸς αὐτοῦ εἰς πρόσωπον τοῦ φίλου συνερχόμενος—καὶ δέξῃ τὸν ἐχθρὸν ὡς φίλον, ὑβρίζεις σου τὸν φίλον, ὅτι τὸν ἐχθρὸν αὐτοῦ δεξιοῦσαι.

Ὀφείλεις οὖν δοκιμάζειν καὶ διακρίνειν, καὶ τότε ἐμπιστεύειν. τῆς δὲ χάριτος φανερά ἐστι τὰ ἐνεργήματα, ἅπερ ἡ ἁμαρτία κἂν μετασχηματίζηται εἰς πρόσωπον ἀγαθόν, παρασχεῖν οὐ δύναται. οἶδε, γάρ φησι, ὁ σατανᾶς καὶ εἰς ἄγγελον φωτὸς μετασχηματισθῆναι, δηλονότι πρὸς τὸ ἀπατῆσαι. ἀλλὰ κἂν εἰς ὁράσεις λαμπρὰς μετασχηματιζόμενος φαντάζῃ τὴν ψυχὴν βουλόμενος πλανῆσαι, ἐνέργειαν ἀγαθὴν παρασχεῖν οὐ δύναται, δι᾽ ἧς ἀκριβῶς γνωρίζεται. οὔτε γὰρ ἀγάπην εἰς θεὸν καὶ εἰς τοὺς ἀδελφοὺς ἐνεργῆσαι δύναται, εἰ μὴ τάχα τῦφον καὶ ὑψηλοφροσύνην, οὐ πραότητα, οὐκ ἐπιείκειαν, οὐ ταπείνωσιν, οὐ χαράν, οὐκ εἰρήνην, οὐ κατάστασιν λογισμῶν, οὐ μῖσος τοῦ κόσμου, οὐκ ἀνάπαυσιν πνευματικὴν εἰς θεόν, οὐκ ἐπιθυμίαν τῶν οὐρανίων ἀγαθῶν, οὐχ ἡδονὰς καὶ πάθη παύει ἅπερ ἐστὶ τῆς χάριτος ἐνεργήματα. «ὁ γὰρ καρπὸς τοῦ πνεύματός ἐστιν ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη» καὶ τὰ ἑξῆς. ἐκ τῆς ἐνεργείας οὖν γνώσῃ τὸ ἐλλαμφθὲν εἰς τὴν ψυχήν σου νοερὸν φῶς, εἰ τοῦ θεοῦ ἐστιν, ἢ τοῦ σατανᾶ ἐστιν. ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ψυχὴ ἐὰν ἔχῃ διάκρισιν, εὐθέως ἐκ τῆς νοερᾶς αἰσθήσεως γινώσκει τὴν διαφοράν.

ὥσπερ γὰρ ὅμοιον θρίδαξ πικρίδι ἢ ὄξος οἴνῳ ὅμοιον μὲν εἶναι τῇ ὁράσει δύναται, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς γεύσεως ὁ λάρυγξ γνωρίζει τὴν ἑκάστου διαφοράν, οὕτως ἡ ψυχὴ ἐκ τῆς αἰσθήσεως τῆς νοερᾶς καὶ τῆς ἐνεργείας γνωρίζει καὶ τὰ τοῦ πνεύματος χαρίσματα καὶ τὰ τοῦ σατανᾶ φαντάσματα.

Ἐρώτησις. Τί ἐστιν ὅτι «πᾶσα ἁμαρτία ἐκτὸς τοῦ σώματός ἐστιν· ὁ δὲ πορνεύων εἰς τὸ ἴδιον σῶμα ἁμαρτάνει»; Ἀπόκρισις. Δύο τρόπους ἔχει τὸ νόημα. ἕνα μὲν ὅτι ἡ γυνὴ τοῦ ἀνθρώπου σῶμα αὐτοῦ λέγεται· «ἔσονται, γάρ φησιν, οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν». ἐπὰν οὖν τις πορνεύῃ, εἰς τὸ ἴδιον σῶμα ἁμαρτάνει, τουτέστιν εἰς τὴν ἰδίαν αὐτοῦ γυναῖκα. ἕτερον δὲ τρόπον βαθύτερον εἰς τὸ πνευματικόν· τὸ σῶμά σου γὰρ ὁ κύριός ἐστιν, ὥς φησι Παῦλος· «ὑμεῖς δέ ἐστε σῶμα Χριστοῦ καὶ μέλη ἐκ μέρους». ὥσπερ γὰρ κατὰ τὸ σωματικὸν ἡ Εὔα ἐκ τοῦ Ἀδὰμ ἐλήφθη καὶ εἰ μὴ συνήφθη αὐτῇ ὁ Ἀδάμ, καρπὸν τεκνογονίας οὐκ ἐποίει, οὕτως ἐὰν μὴ διὰ τῆς χάριτος συναφθῇ ἡ ψυχὴ Χριστῷ ἐν τῇ κοινωνίᾳ τοῦ πνεύματος, καρποὺς πνευματικοὺς καὶ ἐπουρανίους τελείων ἀρετῶν οὐ δύναται ποιῆσαι «ἔσονται, γάρ φησιν, οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν», καὶ ἐπάγει ὁ ἀπόστολος πνευματικῶς ἀλληγορῶν τὴν γραφήν· «τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν, ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν ἐκκλησίαν», ἥτις ἐστὶ ψυχαὶ ἁγίων. οὐκοῦν τὸ σῶμά σου ὁ κύριός ἐστιν. ἐὰν οὖν ἡ ψυχὴ κοινωνῇ ἀοράτως ἐν τοῖς διαλογισμοῖς διὰ τῶν κρυφίων παθῶν τῷ πονηρῷ ὥσπερ ἀλλοτρίῳ ἀνδρί, «εἰς τὸ ἴδιον σῶμα ἁμαρτάνει», τουτέστιν εἰς τὸν κύριον.

Ἐρώτησις. Διὰ τί ὁ ὄφις ὃν ἐσταύρωσε Μωϋσῆς ἐν τῇ ἐρήμῳ εἰς εἰκόνα καὶ τύπον τοῦ σωτῆρος κεῖται; φησὶ γὰρ ὁ κύριος· «ὥσπερ Μωϋσῆς ὕψωσε τὸν ὄφιν ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὕτως ὑψωθῆναι δεῖ τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου». ἆρα ἕτερον ζῷον εἰς εἰκόνα καὶ τύπον τοῦ κυρίου τεθῆναι οὐκ ἐδύνατο, εἰ μὴ τὸ ἰοβόλον ἑρπετὸν ὁ ὄφις;

Ἀπόκρισις. Εἰς μυστήριον μέγα κεῖται ὁ ὄφις τοῖς συνιέναι τὰ μυστήρια τοῦ θεοῦ δυναμένοις. καθ᾽ ὅσον δὲ χωροῦμεν εἰπεῖν, οὐκ ἀποκνήσομεν. ἔχει ἐν ἑαυτῷ ὁ ὄφις φάρμακον, δι᾽ οὗ θανατοῦνται οἱ δηχθέντες, καὶ ἔχει πάλιν φάρμακον ζωῆς, ἐξ οὗ μεταλαμβάνοντες οἱ δεδηγμένοι ζωοποιοῦνται, καταργουμένου ἐν αὐτοῖς τοῦ θανατικοῦ ἰοῦ διὰ τοῦ τῆς ζωῆς φαρμάκου. λέγουσι δὲ οἱ τούτων ἔμπειροι οὕτω δοκιμάζεσθαι τὰ ἀμφότερα φάρμακα ἐπὰν τὸ αἴτιον τῆς ζωῆς ἐγγίσῃ τῷ κράματι τοῦ θανατικοῦ φαρμάκου, εὐθέως διϋλίζεται καθ᾽ ἑαυτὸν ὁ ἰὸς ἀπὸ τοῦ συγκραθέντος οἴνου ὥσπερ πλησσόμενος καὶ ὑποχωρῶν τῷ τῆς ζωῆς φαρμάκῳ. οὕτως οὖν καὶ τοῦ ἀνθρώπου γεγονότος ὑπὸ τὸν θάνατον διὰ τῆς ἀρχῆθεν παραβάσεως ὁ θάνατος γέγονεν ἐν αὐτῷ πικρός. διὰ γὰρ τὴν τοῦ ἑνὸς παράβασιν συνεθανατώθη καὶ συνέπαθεν ὅλον τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος. «ὥσπερ, γάρ φησι, δι᾽ ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τὸν κόσμον εἰσῆλθε, καὶ διὰ τῆς ἁμαρτίας ὁ θάνατος, οὕτως εἰς πάντας ἀνθρώπους ὁ θάνατος διῆλθεν, ἐφ᾽ ᾧ πάντες ἥμαρτον». συνεπικράνθη γὰρ ἡ ἀνθρωπότης καὶ ὡμοιώθη διὰ τῶν ἁμαρτημάτων καὶ τῶν παθῶν τῷ ἰῷ τοῦ νοητοῦ ὄφεως καὶ τῇ κακίᾳ, καὶ ὥσπερ ἀπεθηριώθη ὡς ὄφις γενόμενος ὁ ἄνθρωπος, ἕρπων ἐν γηΐνοις λογισμοῖς καὶ πάθεσιν ἁμαρτιῶν.

ὅτι γὰρ διὰ τῆς κακίας ὁ ἄνθρωπος τῷ ὄφει ἐξωμοιώθη, ἄκουσον ἐν τῷ εὐαγγελίῳ Ἰωάννου τοῦ βαπτιστοῦ λέγοντος πρὸς τοὺς ἐρχομένους βαπτισθῆναι ὑπ᾽ αὐτοῦ· «ὄφεις, γεννήματα ἐχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς; ποιήσατε οὖν καρπὸν ἄξιον τῆς μετανοίας». θανατωθέντος οὖν τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἀφομοιωθέντος τῷ θανάτῳ εὑρέθη ἐξ αὐτοῦ φάρμακον ζωῆς αὐτὸς ὁ κύριος, δι᾽ οὗ θανατοῦται ὁ θάνατος καὶ καταργεῖται ὑπ᾽ αὐτοῦ ὁ θανατικὸς ἰὸς τῶν παθῶν τῆς κακίας καὶ ζωοποιοῦνται οἱ ἄνθρωποι.

Εἰς τύπον οὖν τοῦ σώματος τοῦ κυρίου ἦν, εἰς ἔλεγχον Ἰουδαίων τῷ ἐσταυρωμένῳ πιστεύειν μὴ βουλομένων. βουλόμενος γὰρ ὁ μακάριος Μωϋσῆς τὸν χαμερπῆ νοῦν τοῦ λαοῦ εἰς τὸ ὕψος ἐπᾶραι καὶ διδάξαι αὐτοὺς ἄνω προσέχειν, τὸν χαλκοῦν ὄφιν κελεύσει θεοῦ ὑψωθῆναι ἐπὶ τοῦ ξύλου ἐποίησε καὶ οὕτως οἱ δακνόμενοι ὑπὸ τῶν ὄφεων τότε ἀνανεύοντες καὶ προσέχοντες τῷ χαλκῷ ὄφει πιστεύοντες ἐσῴζοντο κατὰ τὸ δεσποτικὸν τότε πρόσταγμα. μήπω γὰρ δυνάμενοι πιστεύειν εἰς θεὸν ὥσπερ ὡδηγοῦντο ἄνω βλέπειν καὶ πιστεύειν τῇ δεσποτικῇ δυνάμει καὶ οὕτως ἰῶντο. ὅμως τύπος ἦν τοῦ κυρίου, ἵνα ὥσπερ 〈ὁ λαὸς ὁ δακνόμενος〉 ὑπὸ τῶν ὄφεων, ὃς ἐπίστευε τῷ νεκρῷ ὄφει ἐσῴζετο—κατηργεῖτο γὰρ ὁ ἐν αὐτοῖς ἰὸς διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ θεοῦ ἐν τῷ χαλκῷ ὄφει τότε κατασκηνούσης—, οὕτως οἱ δεδηγμένοι ὑπὸ τῶν πνευματικῶν ὄφεων τῆς κακίας καὶ τῷ θανατικῷ ἰῷ τῶν παθῶν τετρωμένοι, ἵνα πρόσχωσι καὶ πιστεύσωσι νεκρῷ σώματι ἐσταυρωμένῳ καὶ οὕτως ἰαθῶσιν, ὅπερ ἐστὶν «Ἰουδαίοις σκάνδαλον, ἔθνεσι δὲ μωρία», τοῖς δὲ πιστεύουσι τῷ ἐσταυρωμένῳ σώματι Χριστὸς δύναμις θεοῦ καὶ θεοῦ σοφία.

ὥσπερ οὖν ἐκεῖ οἱ ζῶντες δεδηγμένοι 〈νεκρῷ ὄφει πιστεύοντες ἐσῴζοντο, ἐνταῦθα οἱ ζῶντες δεδηγμένοι〉 ὑπὸ τοῦ ὄφεως τοῦ διαβόλου καὶ τὸν ἰὸν τῆς κακίας νεμόμενον ὑπὸ τῶν παθῶν ἐν αὐτοῖς ἔχοντες νεκρῷ σώματι θεοποιηθέντι πιστεύοντες σῴζονται, καταργουμένου τοῦ ἐν αὐτοῖς τῶν παθῶν θανατικοῦ ἰοῦ. ἐξ αὐτοῦ γὰρ τοῦ θανατωθέντος Ἀδὰμ εὑρέθη ζωῆς φάρμακον τῷ ἀνθρώπῳ, ὅ ἐστι τὸ σῶμα κυρίου, δι᾽ οὗ πᾶς ἰὸς ἁμαρτίας ἀπὸ τῶν πιστευόντων καταργεῖται. ἅμα δὲ καὶ Ἰουδαίους ἐνταῦθα ὁ λόγος ἀπελέγχει, ὅτι εἰ ἐκεῖνοι νεκρῷ ὄφει χαλκῷ πιστεύοντες ἐσῴζοντο, διὰ τί οὗτοι ἐσταυρωμένῳ σώματι ἀποθανόντι καὶ ἀναστάντι καὶ εἰς οὐρανοὺς ἀνελθόντι οὐ πιστεύωσιν, ἵνα ζήσωσι; τύπος οὖν καὶ μυστήριον ὁ ὄφις ὃν ἐσταύρωσε Μωϋσῆς ζωῆς καὶ θανάτου, τουτέστι τῆς ἁμαρτίας καὶ τοῦ κυρίου. ἔχει δὲ καὶ ἕτερον νοῦν τὸ περὶ τοῦ ὄφεως μυστήριον.

ὥσπερ ὁ διάβολος ἐν ἀρχῇ φθόνῳ καὶ κακουργίᾳ χρησάμενος διὰ ξύλου καὶ ὄφεως τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὔαν ἀπατήσας ἐκβληθῆναι τοῦ παραδείσου κατεσκεύασε καὶ ἐκ τῆς προτέρας καθαρότητος καὶ δόξης εἰς πάθη πικρὰ καὶ θάνατον αὐτοὺς κατήνεγκε, καὶ λοιπὸν ἀπ᾽ αὐτῶν πᾶν τὸ γένος τῆς ἀνθρωπότητος ὑποχείριον λαβὼν εἰς πᾶσαν ἁμαρτίαν καὶ πάθη μιαρὰ ἐξεπλάνησε—δι᾽ ἧς καὶ ἡ κτίσις πᾶσα μιαινομένη διὰ τῆς εἰδωλολατρείας καὶ δαίμοσι προσφερομένη ἐστέναζε πικρῶς—, τὸν αὐτὸν τρόπον τῇ ἀνεκδιηγήτῳ σοφίᾳ ὁ θεὸς τῆς ἀνθρωπότητος πρόνοιαν ποιούμενος τὸν θεράποντα Μωϋσῆν εἰς λύτρωσιν τοῦ λαοῦ ἐξαπέστειλε διὰ ξύλου τῆς ῥάβδου, ἥτις καὶ εἰς ὄφιν μεταβαλλομένη τὰς τῶν μάγων ῥάβδους εἰς ὄφεις μεταβληθείσας κατέπινε, δι᾽ ἧς καὶ λύτρωσιν τῷ λαῷ ἐξειργάζετο, δι᾽ ἧς καὶ τὰ σημεῖα ὁ θεὸς ἐν Αἰγύπτῳ ἐποίησε, δι᾽ ἧς καὶ ἡ θάλασσα διερρήγνυτο. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὡς προείρηται, διὰ χαλκοῦ ὄφεως ὑψουμένου ἐπὶ ξύλου ζωὴν ἐν τῷ λαῷ τοῖς πιστεύουσιν ὁ θεὸς ἐχαρίζετο, ἵνα δι᾽ ὧν ὁ διάβολος ἐν ἀρχῇ θάνατον καὶ αἰχμαλωσίαν ἐξειργάσατο, διὰ τούτων ὁ κύριος ζωὴν καὶ λύτρωσιν οἰκονομήσῃ. διὰ γὰρ ξύλου καὶ ὄφεως, γυναικός τε καὶ ἀνθρώπου ὁ θάνατος καὶ τὰ πάθη τῆς ἁμαρτίας τῇ ἀνθρωπότητι ἐπηνέχθη.

Διὰ οὖν Μωϋσέως τὸ ἥμισυ τῆς θεοσεβείας κατωρθώθη καὶ τὸ ἥμισυ τοῦ πάθους ἰάθη διὰ ξύλου καὶ ὄφεως, καθὼς προείρηται· «οὐ〈δὲν〉 γὰρ ἐτελείου ὁ νόμος», ἐπὶ δὲ τῆς παρουσίας τοῦ σωτῆρος τὸ πᾶν μυστήριον ἐπληρώθη καὶ ἡ τελεία κατόρθωσις τῇ ψυχῇ ἐτελέσθη διὰ Μαρίας—ἥτις ἀντὶ Εὔας λαμβάνεται Ζωή—τῷ κόσμῳ τὸν σωτῆρα τεκούσης, τὸν δεύτερον Ἀδάμ, ὃς ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων ἑαυτὸν εἰς θάνατον ἔδωκε. «παρεδόθη, γάρ φησι, διὰ τὰ παραπτώματα ἡμῶν καὶ ἠγέρθη διὰ τὴν δικαιοσύνην ἡμῶν», καὶ πάλιν ὅτι «εἷς ὑπὲρ πάντων ἀπέθανεν», ἵνα οἱ εἰς αὐτὸν πιστεύοντες λυτρωθῶσι καὶ ζωοποιηθῶσιν ἀπὸ τῆς τοῦ Ἀδὰμ γενομένης τῶν παθῶν καὶ τοῦ θανάτου τῷ κόσμῳ καταδίκης, καὶ οἱ δεδηγμέμοι ὑπὸ τῶν νοητῶν ὄφεων τῆς κακίας εἰς αὐτὸν ἀτενίζοντες διὰ τῆς πίστεως ζῶσι ζωὴν αἰώνιον, παντὸς θανατικοῦ ἰοῦ παθῶν διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ κυρίου καταργουμένου ἐν αὐτοῖς. ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἡ κτίσις ἐλευθερωθεῖσα διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ κυρίου ἠγαλλιάσατο. «ἁγιάζεται γὰρ πάντα διὰ λόγου θεοῦ καὶ ἐντεύξεως», ὡς γέγραπται· τὰ γὰρ προχωροῦντα τὸ πρὶν τοῖς δαίμοσιν εἰς ναοὺς τῶν εἰδώλων, λέγω δὴ λίθοι καὶ ξύλα καὶ καρποὶ τῆς γῆς καὶ ἃ εἰς προσφορὰς τοῖς εἰδώλοις προσεκομίζετο, νῦν ἐν ὀνόματι κυρίου εἰς ἐκκλησίας καὶ θυσιαστήρια καὶ προσφορὰς πνευματικὰς ἁγιαζόμενα προχωροῦσι.

δι᾽ ὧν οὖν ὁ διάβολος ἐν ἀρχῇ ἐμίανε καὶ θάνατον τῷ κόσμῳ ἐξειργάσατο, διὰ τούτων ὁ κύριος καθαρισμὸν καὶ ζωὴν τῷ κόσμῳ ᾠκονόμησεν ἀναλύων πάσας τὰς ἐκείνου μηχανάς.

Εἰσὶ καὶ λίθοι τίμιοι εἰς μυστήριον κείμενοι, ἐν οἷς ὁ λεγόμενος μαγνίτης. οὗτος διὰ τῆς ἑαυτοῦ σκιᾶς σίδηρον ἁρπάζει, καὶ διήκουσα ἡ δύναμις τοῦ λίθου διὰ τοῦ σιδήρου ἄλλον ἁρπάζει σίδηρον καὶ πάλιν δι᾽ ἐκείνου ἕτερον, εἰς τύπον τῶν τιμίων καὶ ἁγίων λίθων τῶν μελλόντων κυλίεσθαι ἐπὶ τῆς γῆς, ὡς ὁ προφήτης εἶπεν· «ὅτι λίθοι ἅγιοι κυλίονται ἐπὶ τῆς γῆς», ἤτοι ὁ πρωτότυπος, ὁ ἀκρογωνιαῖος καὶ τίμιος λίθος ὁ κύριος καὶ οἱ ἅγιοι ἀπόστολοι. καὶ γὰρ ἡ σκιὰ Πέτρου νεκρὸν ἤγειρε καὶ τοῦ κυρίου τὸ δι᾽ ἡμᾶς νεκρωθὲν σῶμα ἐπισκιάσαν εἰς τοὺς νεκροὺς ἱκανοὺς ἤγειρε. κατελθὼν γὰρ εἰς τὸν ᾅδην πολλοὺς ἀνήγαγε· «πολλά, γάρ φησι, σώματα τῶν κεκοιμημένων ἁγίων ἀνέστη». καὶ νῦν δὲ κατὰ τὸ κρυπτὸν ἐν ἑκάστῃ ψυχῇ πιστῇ ἐπισκιάζουσα ἡ δύναμις τοῦ σώματος ἐκείνου ἐγείρει αὐτὴν ἐκ τῆς νεκρότητος τῶν παθῶν καὶ ἐν τῇ ἀναστάσει δὲ τῶν νεκρῶν ἐκείνου τοῦ σώματος ἐν δόξῃ πολλῇ ἐρχομένου πάλιν καὶ αὐτὰ τὰ σώματα πάσης τῆς ἀνθρωπότητος διὰ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ ἀναστήσονται, «ἵνα κομίσηται ἕκαστος, ὃ διὰ τοῦ σώματος ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθὸν εἴτε κακόν». οὗτος οὖν ὁ λίθος πέτρα ὠνομάσθη πολλὰ ποιοῦσα θαυμάσια τοῖς Ἰσραηλίταις. φησὶ γάρ· «ἔπινον ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης αὐτοῖς πέτρας, ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός».

ἡ πέτρα οὖν αὐτοῖς ἠκολούθει, δι᾽ ἧς καὶ τὰ ὕδατα ἐξεπορεύετο, καὶ αὕτη διεῖλε τὴν θάλασσαν, αὕτη ἐγένετο στύλος νεφέλης ἡμέρας καὶ στύλος πυρὸς νυκτός, αὕτη ἔφερεν ἀπὸ οὐρανοῦ τὸ μάννα τοῖς Ἰσραηλίταις, αὕτη ὡδήγει αὐτοὺς καὶ πάντα τὰ εὐεργετήματα παρεῖχεν αὐτοῖς, ἥτις ἦν ὁ Χριστός. εἰς τοῦτο τὸ μέρος ἡ πέτρα εὐηργέτει, εἰς ἄλλο μέρος ῥάβδος, ὡς προείρηται, τῆς δυνάμεως τοῦ θεοῦ καὶ ἐν τῇ ῥάβδῳ καὶ ἐν τῇ πέτρᾳ κατασκηνούσης. ὅτε γὰρ ὤφθη ὁ θεὸς τῷ Μωϋσῇ ἐν τῇ ἐρήμῳ, “πορεύθητί, φησι, πρὸς Φαραὼ καὶ εἶπον «ἐξαπόστειλον τὸν λαόν, ὅπως λατρεύσωσί μοι».„ ὁ δὲ ἀπεκρίθη· “βραδύγλωσσός, φησιν, εἰμὶ καὶ μογγιλάλος καὶ οὐ δύναμαι πορευθῆναι. οὐδεὶς γάρ μου ἀκούσεται.„ πείθει αὐτὸν ὁ θεός· “πορεύου, ἐγὼ ἑτοιμάζομαι ἔμπροσθέν σου, ἵνα σου ἀκούσωσιν.„ εἶτα πληροφορεστέρως ἀποπείθει αὐτόν· «τί, φησιν, ἐν τῇ χειρί σου κρατεῖς; ὁ δὲ ἔφη· ῥάβδον. λέγει αὐτῷ ὁ θεός· ῥῖψον αὐτήν, καὶ ἔρριψε καὶ ἰδοὺ ἐγένετο ὄφις ἕρπων καὶ φοβηθεὶς Μωϋσῆς ἔφυγε. λέγει αὐτῷ ὁ θεός· μὴ φοβηθῇς, ἐπιλαβοῦ τῆς κέρκου καὶ ἐπιλαβομένου ἐγένετο πάλιν ῥάβδος». ὅρα θαυμάσια· ῥάβδον εἰς ὄφιν μεταβάλλει καὶ ὄφιν ῥάβδον ἀπεργάζεται—Δόξα τῇ μεγαλωσύνῃ αὐτοῦ—πόσῳ μᾶλλον δύναται μεταστρέψαι καὶ μεταβάλαι ψυχὴν πιστεύουσαν ἐκ τῆς προτέρας προλήψεως κακῆς εἰς ἑτέραν κατάστασιν καὶ φύσιν ἀρετῆς θείαν;

εἶτα ἡ ῥάβδος ἐκείνη, ὡς προείρηται, πάντα τὰ εὐεργετήματα τοῖς Ἰσραηλίταις παρεῖχεν, ἔτυπτε ῥάβδῳ τὰ ὕδατα καὶ μετέβαλεν αὐτὰ εἰς αἷμα, ἐπῆρεν εἰς οὐρανὸν τὴν χεῖρα καὶ ἤνεγκε σκνῖπα καὶ κυνόμυιαν. «ἔλαβεν αἰθάλην καὶ ἔρριψεν εἰς τὸν οὐρανόν, καὶ ἐγένοντο φλυκτίδες». πάλιν ἐπῆρε τὴν χεῖρα εἰς τὸν ποταμόν, καὶ ἀποκατεστάθη τὸ ὕδωρ εἰς τὴν ἀρχαίαν φύσιν. εἰ ῥάβδος μεταβάλλει τὰ ὕδατα ἐκ τῆς ἀρχαίας φύσεως, πόσῳ μᾶλλον ὁ κύριος μεταβαλεῖ τὴν εἰς αὐτὸν ἐλπίζουσαν ψυχὴν εἰς τὴν ἀγάπην τοῦ πνεύματος ἐκ τῆς πικρᾶς τῶν παθῶν καταστάσεως. καὶ εἰ τὴν ῥάβδον Μωϋσέως ἰδοῦσα γῆ Αἰγύπτου ἐτρόμαξε, πόσῳ μᾶλλον, εἰ τὸ τοῦ θεοῦ πνεῦμα ἐπισκιάσει πιστῇ ψυχῇ, τρομάξει φόβῳ ἡ γῆ τῆς νοητῆς Αἰγύπτου τῶν παθῶν τῆς ἁμαρτίας; ἡ γὰρ ῥάβδος καὶ ἡ πέτρα μεγάλην ἑορτὴν τοῖς Ἰσραηλίταις παρεῖχε καὶ ὥσπερ εἰς παστόν τινα καὶ νυμφῶνα ἔθαλπον αὐτούς. στῦλος γὰρ πυρὸς προηγούμενος κατηύγαζε καὶ στῦλος νεφέλης ἄνωθεν ἐπεσκίαζε, μάννα ἐξ οὐρανοῦ ὠμβρεῖτο, «τὰ ὄρη ἐσκίρτων ὡς κριοί, οἱ βουνοὶ ἥλλοντο ὡς ἀρνία προβάτων», θάλασσα ἰδοῦσα ἔφυγε σχιζομένη, Ἰορδάνης ἐστράφη εἰς τὰ ὀπίσω. αὕτη ἡ πέτρα καὶ ποταμοὺς ἐξομβρεῖ εἰς τύπον τοῦ κυρίου, ἀφ᾽ οὗ ποταμοὶ πνευματικοὶ ἔμελλον ἐκπορεύεσθαι.

καὶ νῦν δέ, εἴ τις πιστεύων κτήσεται τὴν ἀληθινὴν καὶ πνευματικὴν πέτραν καὶ ῥάβδον τῆς δυνάμεως αὐτοῦ ἐν τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ, πᾶσαν εὐεργεσίαν ἄρρητον καὶ πᾶσαν ἀπόλαυσιν ἄφθαρτον ἐν ἑαυτῷ ἐν πληροφορίᾳ εὑρήσει.

Σπουδάσωμεν τοίνυν, ἀδελφοί, ὅλοι ὅλους ἑαυτοὺς τῷ κυρίῳ ἀποδοῦναι, παντὸς γηΐνου περισπασμοῦ καὶ πάσης ἐπιθυμίας ἑαυτοὺς αἴροντες, καὶ εἰς τὴν πρὸς αὐτὸν εὐαρέστησιν καὶ λατρείαν ψυχήν τε καὶ σῶμα τελείως ἀφιερώσωμεν, ἵνα τῆς οὐρανίου δωρεᾶς τοῦ πνεύματος ἐντεῦθεν καταξιωθέντες καὶ δι᾽ αὐτοῦ πάσης κακίας τὴν λύτρωσιν λαβόντες καὶ τελείως ἁγιασθέντες καὶ ἄμωμοι διὰ τῆς χάριτος ἀποκατασταθέντες, τῆς αἰωνίου ζωῆς κληρονόμοι γενώμεθα ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος καὶ ἡ τιμὴ καὶ ἡ προσκύνησις σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ πατρὶ καὶ τῷ παναγίῳ καὶ ἀγαθῷ καὶ ζωοποιῷ καὶ προσκυνητῷ πνεύματι νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων.

Ἀμήν.

ΛΟΓΟΣ Γʹ. Ἡ ψυχὴ διὰ τὴν παρακοὴν μακρὰν ἀπέστη ἀπὸ τοῦ θεοῦ. ὥσπερ γὰρ τὰ θηρία φεύγουσι τὸ τῆς ἡμέρας φῶς καὶ δύνουσιν εἰς τὰς ὕλας τῆς ἐρήμου, οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ ἀποστραφεῖσα ἀπὸ τῆς ὁδοῦ τῆς ἀληθείας ἰδίῳ θελήματι ἐνέδυ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦτον, ὅπερ ἐστὶν ὕλη καὶ ἐρημία καὶ νὺξ καὶ φαντασία τῇ ψυχῇ. ἠγάπησε γὰρ σκότος ἐγκαταλιποῦσα τὸ φῶς, ἀπέστη ἀπὸ τῆς ζωῆς καὶ ἠγάπησε θάνατον, κατέλιπε πηγὴν ζωῆς καὶ ἠγάπησε πηγὴν σκότους καὶ θανάτου, ἀπεδύσατο πίστιν καὶ ἀγάπην καὶ πραότητα καὶ ὑπομονήν—οὐ γὰρ ἐνέμεινεν ἐν τῷ λόγῳ—καὶ ἐνεδύσατο ἀπιστίαν καὶ ὀργὴν καὶ θυμόν, κακίαν τε καὶ ζῆλον καὶ αὐθάδειαν καὶ συμπλοκὴν πονηρὰν περιεβάλετο ὡς ἱμάτιον ἰδίῳ θελήματι ἡ ψυχή. διὸ παρήκουσε τῆς πρώτης φωτεινῆς τε καὶ ἑδραίας φωνῆς καὶ ὑπήκουσε δευτέρας τῆς μὴ ἑδραίας καὶ σκοτεινῆς φωνῆς, καὶ οὕτως ἰδίῳ θελήματι ἐγκαταλιποῦσα τὸν ἔνδοξον καὶ ἀπέραντον αἰῶνα, ἠγάπησε τὸν νῦν αἰῶνα καὶ ἐσκόρπισεν ἑαυτὴν ἡ ψυχὴ ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ταύτην. οἱ οὖν ἀπ᾽ ἀρχῆς προφῆται καὶ δίκαιοι ἐβιάζοντο συναγαγεῖν τὴν σκορπισθεῖσαν ψυχὴν καὶ τελείαν αὐτὴν παραστῆσαι, καὶ οὐκ ἠδυνήθησαν. ὁ δὲ ἀγαθὸς καὶ φιλάνθρωπος δεσπότης ὁ τὰ πάντα περιέχων τῇ ἑαυτοῦ βουλῇ, λόγος ζῶν, θεὸς ἀληθινὸς πρὸ αἰώνων. φησὶ γάρ· «οὗτος ὁ λόγος ἀληθῶς σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν», ὅς ἐστι κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός.

οὗτος ὁ λόγος ἐστὶν ἐν μέσῳ ἡμῶν ὡς θηρευτὴς θήραν ἀγρεύων, καὶ οὗτος τὴν σκορπισθεῖσαν ψυχὴν ἐκ τοῦ αἰῶνος τούτου συνέλεξε καὶ ἀπειργάσατο ταύτην τελείαν τε καὶ ἄσπιλον καὶ ἄμωμον. ἐλθούσης οὖν τῆς χάριτος καὶ ὑπόδειγμα καὶ τύπον λαβόντες τοῦ λόγου ἀγρεύσωμεν καὶ συναγάγωμεν τὰς ἑαυτῶν καρδίας διὰ τῆς ἐπιφανείας τοῦ λόγου ἀκτήμονές τε γενόμενοι καὶ μηδὲν κεκτημένοι τοῦ αἰῶνος τούτου ἑτοιμάσωμεν τὰς ἑαυτῶν καρδίας, καθὼς τὸ πνεῦμα διδάσκει ἡμᾶς διὰ τοῦ Δαβίδ· «ἑτοίμη ἡ καρδία μου, ὁ θεός, ἑτοίμη ἡ καρδία μου, ᾄσομαι καὶ ψαλῶ σοι. ἐξεγέρθητι ἡ δόξα μου».

Ὥσπερ γάρ τις ἐγκατάκλειστος γενόμενος ἐν σκοτεινῷ οἴκῳ οὐ θεωρεῖ τὸ ἑαυτοῦ σῶμα, οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ διὰ τὴν παρακοὴν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας κατάκλειστος γενομένη εἰς τὸν αἰῶνα τοῦτον οὐκ ἐπιγινώσκει τὸ ἑαυτῆς κάλλος. πότε οὖν ἡ καρδία ἑτοιμάσει ἑαυτὴν καὶ μετὰ παρρησίας λαλήσει πρὸς τὸν θεόν· «ἑτοίμη ἡ καρδία μου, ὁ θεός, ἑτοίμη ἡ καρδία μου. ἐξεγέρθητι ἡ δόξα μου», ἵνα ἐλθὼν ὁ ζῶν λόγος ἐμφανίσῃ αὐτῇ τὴν ἑαυτοῦ δόξαν. ἐπεὶ οὖν ἡ ψυχὴ ἰδίῳ θελήματι ἐξέδωκεν ἑαυτὴν πνεύμασι τῆς πονηρίας, ὁδηγεῖται ὑπ᾽ αὐτῶν καὶ κινεῖται ἐν αὐτῇ πάθη ἀσωτίας—λέγω δὴ τὸ πνεῦμα τῆς γαστριμαργίας—ἐμποιεῖ πολυποσίαν τε καὶ πολυβρωσίαν τρυφήν τε καὶ σπατάλην, ὑποτίθεται δὲ τῇ ψυχῇ μακροὺς χρόνους, ὥστε αὐτὴν συναγαγεῖν χρήματα ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, περισπῶν αὐτήν, ἵνα ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἀναξίαν αὐτὴν ἐργάσηται. οὐ μόνον δὲ ἀλλὰ καὶ ἡ τρυφή τε καὶ σπατάλη, καθὼς προείπομεν, τὴν φιλαργυρίαν τε καὶ πλεονεξίαν καὶ λογισμοὺς ῥυπαροὺς ἐμποιεῖ, καὶ οὕτως ἕκαστον πνεῦμα τὸ ἑαυτοῦ πάθος ἐγκινεῖ.

ταῦτα οὖν γινώσκων ὁ τῆς ἀληθείας λόγος, ὁ κύριος ἡμῶν, ὃς ὑπέδειξεν ἡμῖν ὁδὸν διὰ τοῦ εὐαγγελίου φησί· «μὴ μεριμνήσητε περὶ τῆς αὔριον», καὶ διὰ τῆς ὑπομνήσεως ταύτης τοῦ μὴ μεριμνᾶν περὶ τῆς αὔριον τὴν ὑπόθεσιν τῶν πονηρῶν πνευμάτων ἀπελαύνει τοῦ μὴ προσέχειν βρώσει καὶ πόσει καὶ μὴ μεριμνᾶν χρόνους μακρούς, ἀλλ᾽ ὡς διδάσκει ἡμᾶς ὁ ζῶν λόγος διὰ τοῦ εὐαγγελίου· «ὁμοία ἐστὶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν κόκκῳ σινάπεως, ὃν λαβὼν ἄνθρωπος ἔσπειρεν ἐν τῷ ἰδίῳ ἀγρῷ».

Ὥσπερ γὰρ ὄρνεον ἱπτάμενον εἰς τὴν πεδιάδα γῆν διώκεται ὑπὸ τῶν πονηρῶν ὀρνέων, ὥστε τὸ ὄρνεον ἐκεῖνο διαιρεθ〈ῆναι〉 καὶ βρωθῆναι ὑπ᾽ αὐτῶν, ἐὰν δὲ περιβλέψηται τὸ ὄρνεον ἐκεῖνο εἴς τινα τόπον, ἐν ᾧ παμμέγεθες δένδρον ἐρρίζωται, καὶ καταφύγῃ εἰς αὐτό, ῥύεται ἀπὸ τῶν πονηρῶν ὀρνέων, οὕτως δὴ καὶ ἡ ψυχὴ ἐσκόρπισται ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ πετομένη ἀπὸ ἀνατολῶν εἰς δυσμὰς καὶ ἀπὸ ἄρκτου εἰς μεσημβρίαν διωκομένη ὑπὸ τῶν πονηρῶν πνευμάτων εἰς τὰ ἔργα τοῦ αἰῶνος τούτου. ὅτε δὲ κατανοήσει ἡ ψυχὴ τὸ δένδρον τῆς ἀληθείας καὶ ἐγκαταφ〈εύξ〉ει εἰς αὐτὸ καὶ κατασκηνώσει ἐν τοῖς κλάδοις αὐτοῦ, ῥύεται ἀπὸ τῶν πονηρῶν πνευμάτων καὶ ἀδυνατοῦσιν εἰσελθεῖν εἰς αὐτήν, ἔξωθεν δὲ ἐπιθηρεύουσιν αὐτήν, πότε ἐξέλθῃ ἀπὸ τοῦ λόγου, καὶ κατισχύσουσιν αὐτῆς. ὅταν δὲ ἔλθῃ εἰς τοὺς κλάδους τοῦ λόγου ἡ ψυχή, ὑπομονῆς χρεία καὶ μακροθυμίας, ἕως οὗ διαβλέψωσιν οἱ τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὶ καὶ κατανοήσῃ τὸν καρπὸν καὶ μεταλάβῃ καὶ ἐμπλησθῇ, ἵνα μηκέτι ᾖ ἀνάγκη ἔξω τοῦ λόγου περιπατεῖν.

Πῶς δὲ κατανοήσωμεν τὴν ὁδὸν τοῦ λόγου; ὥσπερ τις ὁδεύων ἐν βασιλικῇ στράτᾳ πορεύεται ἐπὶ τὴν πόλιν, ἐν ᾗ ὁ βασιλεὺς κατοικεῖ, καὶ ἐναρξάμενος τῆς ὁδοῦ κατανοεῖ τὰ σημεῖα μηδαμοῦ παραφερόμενος εἰς ἕτερον τόπον καὶ οὐκ ἐκλυθεὶς χαυνώσει καὶ ἀμελήσει, μᾶλλον δὲ σπουδάζων κατανοήσει, πόσον διάστημα ἔχει ἕως τῆς πόλεως—ἀπὸ γὰρ τῶν σημείων γνωρίζει τὸ διάστημα—, οὕτω γνωρίσωμεν τὴν ὁδὸν τοῦ πνεύματος, καθὼς ὑπέδειξεν ἡμῖν ὁ σωτήρ. ὁ οὖν πλανώμενος ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ ὡς ἐν τῇ ὕλῃ τῆς ἐρήμου πλανᾶται καὶ ἐν ταῖς πέτραις ἀνοδίᾳ βαδίζων καταπατεῖ ἀκάνθας καὶ τριβόλους. ὅταν δὲ ἔλθῃ ἐπὶ τὴν ὁδὸν τοῦ λόγου, βλέπει τὸ σημεῖον καὶ κατανοεῖ τὸν λόγον, εἶτ᾽ οὖν τὸν τόπον εἰς ὃν ἔφθασεν ἐν τῇ ὁδῷ τῆς ἀληθείας. τὸ δὲ πρῶτον σημεῖον ἐν τῇ ὁδῷ τοῦ λόγου φησί· «μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν». μακαρίζει τοὺς πτωχοὺς τῷ πνεύματι, οἵτινες τῷ πνεύματι τοῦ νῦν αἰῶνος πτωχεύουσι μηδὲν κεκτημένοι ἀπ᾽ αὐτοῦ, πλούσιοι δὲ κατὰ μέρος ἐν πνεύματι τῆς ἀληθείας καὶ ἀκόρεστοι τυγχάνουσιν ὡς μηδὲν κεκτημένοι, ἕως οὗ καταλάβωσι τὸ τέλειον. κατανοείτω οὖν ἡ ψυχὴ ἐν τῇ ὁδῷ τῆς ἀληθείας, εἰ ἤγγισεν ἐπὶ τὸ σημεῖον τοῦτο· οὕτω γὰρ προκόπτει καὶ ὁδεύει ἐπὶ τὸ ἔμπροσθεν σημεῖον. φήσι γάρ· «μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι αὐτοὶ παρακληθήσονται».

οὐκ ἐπὶ τῇ τῶν σαρκικῶν ἐξελεύσει μακαρίζει τοὺς πενθοῦντας ἐπὶ γονέων ἢ τέκνων ἢ ἀνδρὸς ἢ γυναικός, ἀλλὰ τὸν κατανοήσαντα, πόθεν ἐστὶ καὶ ὅτι ζωῆς ἀθανάτου ἐκοινώνησεν. εἰσελθὼν εἰς τὰς ἐντολὰς τοῦ κυρίου καὶ βαδίζων ἐν τῇ ὁδῷ τῆς ἀληθείας 〈ἔχει πάλην πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας〉· {οὗ} πενθεῖ 〈δὲ〉 ἡ ψυχή, μή ποτε ἡττηθεῖσα πάλιν ἀποθάνῃ, καὶ οὕτω προκόπτει ἐν τῇ ὁδῷ. πενθικὴ δέ ἐστιν μὴ ἐπιδεχομένη δόξαν καὶ ἀγαλλίασιν τοῦ αἰῶνος τούτου, ἀλλὰ προβλέπει τὴν δόξαν τοῦ πρώτου ἀνθρώπου τὴν πρὸ τῆς παρακοῆς, καὶ οὕτως ἐν πένθει οὖσα, πότε καταλάβῃ τὴν δόξαν ἐκείνην, 〈ἐκεῖ ἐμ〉μένει οὕτως, ἕως οὗ ἔλθῃ ὁ παράκλητος, καὶ παρακληθήσεται ὑπ᾽ αὐτοῦ. «Μακάριοι οἱ πραεῖς ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν». ἐπειδὴ διὰ τὴν παρακοὴν ἰδίῳ θελήματι τὴν γῆν τῆς καρδίας ἔδωκε τῷ ἀντιδίκῳ καὶ κολακευτικῷ τρόπῳ δουλεύει ἡ ψυχὴ τῇ ἁμαρτίᾳ, μὴ ἔχουσα ἐξουσίαν τῆς ἑαυτῆς οὐσίας 〈καὶ〉 μὴ δυναμένη καθ᾽ ἑαυτὴν ἐκδιῶξαι τὸν ἀντίδικον, πορεύεται πράως πρὸς τὸν νομοθέτην τοῦ πνεύματος, μαστιζομένη δὲ ὑπὸ τοῦ ἀντιδίκου καὶ μὴ ὑπακούουσα αὐτοῦ ἀποβλέπει πρὸς τὸν νομοθέτην καὶ διὰ πολλῶν θλίψεων μακροθυμεῖ καὶ ὑπομένει, καὶ ἀπεκδέχεται, πότε ὁ νομοθέτης Χριστὸς ἐγγράψει τὸν νόμον τοῦ πνεύματος εἰς τὴν πρᾶον καὶ ἡσύχιον καρδίαν τότε ἐκδιώκεται ὁ ἀντίδικος, καὶ ἀπολαμβάνει ἡ ψυχὴ τὴν ἑαυτῆς γῆν.

τοιούτους πραεῖς μακαρίζει ὁ σωτήρ, καὶ κληρονομοῦσι τὴν γῆν τῆς καρδίας. τοιαύτη καρδία μετὰ αἴνου δοξάζει τὸν νομοθέτην ῥυόμενον πτωχὸν καὶ πένητα ἀπὸ τῶν διαρπαζόντων αὐτόν. «Μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιοσύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται». ὁ πεινῶν καὶ διψῶν τὴν δικαιοσύνην οὐκ ἀκηδιᾷ, οὐ ῥέμβεται, οὐ περιβλέπεται ἔξω ὁ νοῦς αὐτοῦ, ἀλλὰ προσέχει τῷ λόγῳ τῆς ἀληθείας καὶ ἐστηριγμένη καὶ τεθεμελιωμένη καὶ ἑδραίᾳ τῇ πίστει ἀπεκδέχεται τὸν λόγον, ὅς ἐστιν ἄρτος ζωῆς. «Μακάριοι οἱ ἐλεήμονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται». ὁ μὴ ἐλεῶν ἑαυτὸν ἕτερον οὐ δύναται ἐλεῆσαι, ὁ δὲ ἀπεχόμενος ἀπὸ τῶν ἡδονῶν τοῦ αἰῶνος τούτου προπορεύεται διὰ τῆς ὁδοῦ εἰς τὴν μονὴν τῶν ἁγίων. ἡ τοιαύτη ψυχὴ ἐλεήμων τυγχάνει καὶ διὰ τῆς ἐνδόξου αὐτῆς πολιτείας ἐλεεῖ τὸν πλησίον, τύπος αὐτῷ γινομένη. «Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν θεὸν ὄψονται». ἡ τοιαύτη καρδία θεωρεῖ ἐν αὐτῇ τόν τε πρῶτον λόγον καὶ τὸν δεύτερον καὶ μαστιζομένη ὑπὸ τοῦ δευτέρου λόγου οὐχ ὑποτάσσεται αὐτῷ, βιαζομένη δὲ ὑπὸ τοῦ πρώτου τὸν δεύτερον καταλείπει, καὶ οὕτως ἰδὼν ὁ λόγος τὸν ἀγῶνα τῆς ψυχῆς ἀνατέλλει εἰς αὐτὴν τὸν φωτισμὸν τοῦ εὐαγγελίου καὶ ἀπελαύνει πᾶσαν ἐμφάνειαν πονηρὰν ἀπ᾽ αὐτῆς. τότε καταξιοῦται ἡ ψυχὴ μεταλαβεῖν τῶν καρπῶν τοῦ δένδρου τῆς ζωῆς, ὅ ἐστιν ὁ λόγος τῆς ἀληθείας.

τοιαύτη καρδία ναὸς τοῦ θεοῦ καταξιοῦται γενέσθαι καὶ οἰκητήριον πνεύματος. τοιαύτη καρδία ἀπεκδέχεται τὸν ἔνδοξον καὶ ἐπουράνιον θησαυρὸν ἐν ὀστρακίνοις σκεύεσι. τοιαύτη καρδία αὐτὸν τὸν θησαυροφύλακα Χριστὸν ἀπεκδέχεται καὶ ἔνδυμα δόξης ἄφθαρτον ἐνδιδύσκεται καὶ ἐν τοῖς ἀφθάρτοις δείπνοις ἀνακλίνεται μετὰ τῶν τελείων καὶ ἐν τῇ τῶν πρωτοτόκων ἐκκλησίᾳ λειτουργεῖ καὶ προσκυνεῖ τῷ πατρὶ ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ.

Κατανοήσωμεν, ἀδελφοί, ἕκαστος τὴν ἑαυτοῦ καρδίαν, πόσον ὁδὸν διώδευσε καὶ πόσον διάστημα ἕως τῆς πόλεως ἔχει, μήποτε νομίζοντες ἐν τῇ ὁδῷ τῆς ἀληθείας περιπατεῖν καὶ κατανοοῦντες τὸ σεμνὸν ἔξωθεν σχῆμα καὶ εἰς τὸ ἔσωθεν μὴ ἐγκύψαντες εὑρεθείημεν ἐν ὕλῃ καὶ ἐρημίᾳ πελαζόμενοι, ὅ ἐστιν ὁ αἰὼν οὗτος, νὺξ καὶ φαντασία τῇ ψυχῇ.

Χρὴ οὖν προβλέπειν τὴν ψυχὴν τοῖς ἔσωθεν ὀφθαλμοῖς, μήποτε παγιδευθῇ ὑπὸ τῆς τοῦ ἀντικειμένου δυνάμεως. ὥσπερ γὰρ τὰ ζῷα παγιδεύονται καὶ θηρῶνται ὑπὸ τῶν θηρευτῶν, καὶ εἴ τι ἓν μέλος παγιδευθῇ, κάμπτεται ὅλον τὸ ζῷον καὶ μελίζεται ὑπὸ τῶν θηρευτῶν, οὕτω δὴ νοήσωμεν καὶ περὶ ψυχῆς, καθὼς τὸ πνεῦμα ἡμῖν δηλοῖ διὰ τοῦ προφήτου· «παγίδα ἡτοίμασαν τοῖς ποσί μου, καὶ κατέκαμψαν τὴν ψυχήν μου». πρῶτον γὰρ μέλος τι παγιδεύεται καὶ κατέχεται, καὶ οὕτως οἱ δαίμονες κάμπτουσι τὴν ψυχὴν εἰς τὰ ἑαυτῶν ἔργα καὶ διὰ τῶν ἡδονῶν τῆς βρώσεως περιποιεῖ ἡ ψυχὴ ὄγκον σώματος, ὅπερ ἐστὶ πῦρ φλογιζόμενον. μνησθῶμεν οὖν τοῦ εἰπόντος ὅτι· «σὰρξ καὶ αἷμα βασιλείαν θεοῦ οὐ κληρονομήσουσιν». ὁ γὰρ βουλόμενος «εἰσελθεῖν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ ἰσχυροῦ καὶ τὰ σκεύη αὐτοῦ διαρπάσαι» οὐκ ἀγαπᾷ ὄγκον σώματος, ἀλλ᾽ ἐνδυναμοῦται πνεύματι. πῶς δὲ δεῖ ἐνδυναμωθῆναι φησὶν ὁ ἀπόστολος· ἡ σοφία τοῦ θεοῦ μωρία ἐστὶ τοῖς ἀνθρώποις. δεῖ οὖν πρῶτον ταπεινωθῆναι καὶ ξένον γενέσθαι τοῦ αἰῶνος τούτου. ὁ γὰρ προφήτης δηλοῖ ἡμῖν· εἶδον τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καὶ «τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, ἐκλεῖπον παρὰ πάντας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων». ἐλθὼν δὲ ὁ λόγος τοῦ θεοῦ καὶ ὁδὸς ἡμῖν γενόμενος καὶ πύλη τῆς ἄνω πόλεως, ὑπέδειξεν ἡμῖν ἐν ταπεινῇ καρδίᾳ ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ μωροὺς γενέσθαι.

Δεῖ οὖν τὸν βουλόμενον υἱὸν θεοῦ γενέσθαι κατανοῆσαι ἑαυτόν, εἴ ἐστι τὸ εἶδος {ἑ}αυτοῦ «ἄτιμον, ἐκλεῖπον παρὰ πάντας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων», εἰ ἠτιμάσθη καὶ οὐκ ἐταράχθη, εἰ τὸν νῶτον {ἑ}αυτοῦ ἔδωκεν εἰς μάστιγας καὶ τὸ πρόσωπον {ἑ}αυτοῦ οὐκ ἀπέστρεψεν «ἀπὸ 〈αἰσχύνης〉 ἐμπτυσμάτων», μὴ ἀγαπῶν δόξαν, ἀλλὰ καὶ διδομένην ἀποβαλλόμενος, μὴ κάλλος τοῦ νῦν αἰῶνος, ἀλλὰ διωκόμενος καὶ μαστιζόμενος, ὑπὸ τῆς τοῦ ἀντικειμένου δυνάμεως ὀνειδιζόμενος καὶ ἐξουδενούμενος ὑπὸ πάντων, ἑαυτὸν ἐλάττονα ποιῶν καταπατούμενος ὑπὸ πάντων, ὡς μὴ ἔχων «ποῦ τὴν κεφαλὴν κλῖναι» καὶ ἀναπαυθῆναι, πολεμούμενος κρυπτῶς καὶ φανερῶς, ὁρατῶς καὶ ἀοράτως ἐν πολλῷ ἀγῶνι, ὑποφέρων 〈τὸν κόπον〉, τῷ νοῒ ἀντιμαχόμενος καὶ προκόπτων, ἵνα ᾖ ἀληθῶς «υἱὸς ὑψίστου». ἐπὶ γῆς γὰρ περιπατοῦντος «τὸ πολίτευμα αὐτοῦ ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει», καὶ σοφὸς βιάζεται τῆς ἄνω πόλεως γενέσθαι. καὶ οὕτως ἰδὼν ὁ κύριος τὸν κόπον καὶ τὸν ἀγῶνα τῆς ψυχῆς ὅτι ἐστένωσεν ἑαυτὴν ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, τότε ἐμφανίζεται ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ὁ εἰπών· «ἐνοικήσω καὶ ἐμπεριπατήσω ἐν ὑμῖν». τότε λαμβάνει δύναμιν καὶ ἴσχυν καὶ δεσμεύει τὸν ἰσχυρὸν καὶ τὰ σκεύη αὐτοῦ διαρπάζει καὶ τὰ σκῦλα ἐπαίρει τοῦ ἰσχυροῦ, ἅπερ εἰσὶν ὡς ἀμφιβλήστρῳ ἰχθύες κατεχόμεναι ψυχαὶ ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας.

ἡ τοιαύτη ψυχὴ «ἐπάνω σκορπίων καὶ ὄφεών» ἐστι, καταπατοῦσα «λέοντα καὶ δράκοντα», «ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον» ἐπιβαίνει, καὶ εἰς τὸν φωλεὸν τοῦ λέοντος εἰσελθοῦσα αἰχμαλωτίζει τὰ τέκνα αὐτοῦ οὖσα ἐν πολλῇ δυνάμει. ὦ ψυχή, θεοῦ τίμιον σκεῦος, οἰκείᾳ βουλήσει ἀδοξίαν ἑαυτῇ καὶ ἀτιμίαν περιποιήσασα, ἥτις ὑπὸ σκοτεινῆς νεφέλης καταποθεῖσα εἰς βάθη θαλάσσης κατεβιβάσθης, ὑπὸ ὄφεων ἐμπαιζομένη καὶ βιβρωσκομένη ὡς ἰχθύδιον, ἐπίγνωθι σεαυτὴν ποῦ κατέχῃ, γνώρισον πόθεν ἦλθες. ἰδοὺ ὁ ἀληθὴς λόγος ὡς ἀμφίβληστρον ἐλθών σε ἀνεβίβασεν ὡς σκεῦος τοῦ μεγάλου βασιλέως. ναὸς θεοῦ προσαγορευθεῖσα φωλεὸς ὄφεων ἐγένου.

Ὥσπερ οὖν κεραμεὺς τίμιον σκεῦος ἔπλασεν εἰς χρῆσιν ἰδίαν, ὄφις δὲ εἰσῆλθεν ἕρπων εἰς τὸ σκεῦος, οὕτω δὴ γνῶθι σεαυτόν, ὦ ἄνθρωπε, σκεῦος τοῦ μεγάλου βασιλέως ὑπάρχων καὶ ὑπ᾽ αὐτοῦ τετιμημένος, λαβὼν τὸ αὐτεξούσιον σῷ θελήματι ἐπεδέξω τὸν ἐχθρόν, φωλεὸς ὄφεως γενόμενος. ὁ δὲ θεὸς ἀγαθὸς ὢν καὶ φιλάνθρωπος δεσπότης πολλὴν εὐσπλαγχνίαν ποιησάμενος τῷ πλάσματι δι᾽ ἑαυτοῦ ἐλθὼν ἐλυτρώσατο αὐτό.

Καὶ ὥσπερ ὁ κεραμεὺς ἐπὶ ἄνθρακος πυρὸς πυρῶν τὸ ἀγγεῖον ποιεῖ ἐκπορεύεσθαι τὸ ζῷον, οὕτω δὴ καὶ ὁ λόγος τῆς ἀληθείας τῷ πλάσματι αὐτοῦ φησι· «πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ τί θέλω εἰ ἤδη ἀνήφθη». πυρουμένης οὖν τῆς ψυχῆς σὺν τῷ σώματι ὑπὸ τοῦ λόγου ἐκδαπανᾶται ἡ ἁμαρτία· δεξαμένη γὰρ ἡ ψυχὴ τὸν λόγον ἐργάζεται ὑπὸ τοῦ λόγου. ψυχὴ δὲ ἐν ἀκηδίᾳ οὖσα ὑπὸ ἀπιστίας φρουρεῖται καὶ ὑπερτίθεται ἡμέραν καὶ ἡμέραν καὶ οὐ δέχεται τὸν λόγον, μακρὰν γενομένη ἀπ᾽ αὐτοῦ, ὥστε ὑπὸ τῆς ἀκηδίας οὐδὲ τῆς φωνῆς τοῦ θεοῦ ἀκούει. ἀναπτεροῖ δὲ ἑαυτὴν ἡ ψυχὴ δι᾽ ὀνείρων καὶ ἐναναπαύεται ἐνυπνίοις, μὴ κατανοήσασα τὸν ἔνδον πόλεμον, ὡς ἐν ἐπάρσει ὕπνων γενομένη καὶ εἰς οἴησιν ἐλθοῦσα· ἡ δὲ οἴησις κάλυμμά ἐστι ψυχῆς καὶ οὐ δύναται γνῶναι ἑαυτήν. ὢ φιλανθρωπίας τοῦ μεγάλου δεσπότου, «ὃς πάντας 〈ἀνθρώπους〉 θέλει σωθῆναι» πολυμερῶς νύσσει τὴν ψυχήν, ἵνα ἐξυπνισθῇ.

Ὥσπερ γὰρ ὁ οἰκοδεσπότης ἔχων ἀμπελῶνα 〈καὶ προσέρχεται ἀνθρώπῳ μισθῷ συλλαβεῖν αὐτὸν εἰς τὸν ἀμπελῶνα〉 καὶ ὁ μὲν ἀμπελὼν αἱ ἐντολαί εἰσιν, ὁ δὲ λόγος ὡς οἰκοδεσπότης προσκαλεῖται τὸν ἄνθρωπον μισθῷ εἰς τὸν ἀμπελῶνα, ἵνα ἐργασάμενος τὰς ἐντολὰς ἐπιγνῶ ἑαυτὸν καὶ οὕτως ἡ ψυχὴ ἀναλαβοῦσα τὰς ἐντολὰς εἰς τὴν γῆν τῆς καρδίας ἐργάζεται τὴν γῆν, ἔχουσα καλὴν φυτείαν ἐν ἑαυτῇ καὶ πολὺν καρπὸν ἀναδείξας ὁ ἀμπελὼν ἁπλοῦται ἐν ταῖς ἐντολαῖς σκιαζόμενος ὑπ᾽ αὐτῶν, ἵνα μὴ ὑπὸ τοῦ καύματος ἐκλείπῃ, λέγω δὴ ὑπὸ τῆς τοῦ ἀντικειμένου δυνάμεως. τότε ἡ ψυχὴ ἐν μεγάλῃ χαρᾷ γενομένη ἀπεκδέχεται τὸν οἰκοδεσπότην, πότε ἔλθῃ ὁ λόγος καὶ ἐπισκέψεται τὴν αὐτοῦ φυτείαν θάλλουσαν ἐν τῇ γῇ ἐκείνῃ. τότε ὁ οἰκοδεσπότης χαίρει ἐπὶ τῷ ἐργασαμένῳ τὸν ἀμπελῶνα. τότε ἡ ψυχὴ ἀναπαύεται ἐν τῷ λόγῳ.

Ἔκβαλε οὖν τὴν κρυφίαν πέτραν τὴν ἄκαρπον ἐκ τῆς γῆς τῆς καρδίας καὶ πᾶσαν τὴν λεπτολιθίαν, ἀνάλεξαι «ἀκάνθας τε καὶ τριβόλους» καὶ μὴ ἀκηδιάσῃς οὐ γὰρ μόνος ἐργάζῃ· ἔστι γὰρ θεία δύναμις ἔν σοι συνεργοῦσα. μὴ οὖν ἐκκακήσῃς καὶ ἀκηδιάσῃς σπεῦσον, ἵνα καταλάβῃς, ἵνα ἀναπαυθῇς ἐν τῷ λόγῳ καὶ θυγάτηρ ὑψίστου κληθήσῃ. φησὶ γάρ· “ποῦ εἰσι τὰ τέκνα σου;„ καὶ τί ἀπεκρίθη, φησίν, ἐν τῷ λόγῳ μου; μακάριοι οἱ ἀόκνῳ σπουδῇ τρέχοντες, ὅτι αὐτοὶ καταλαβόντες ἀναπαυθήσονται. οὐαὶ δὲ τῇ ψυχῇ ἐκείνῃ, ᾕτινι οὐκ ἐμέλησε περὶ τῆς γῆς τῆς καρδίας—καὶ οὐ παρεκάλησε τὸν οἰκοδεσπότην, ἵνα λάβῃ σφύραν καὶ μοχλοὺς σιδηροῦς, ἵνα ἐκβάλῃ τὴν κρυφίαν καὶ ἄκαρπον πέτραν—οὔτε περὶ τῆς λεπτολιθίας ἐμέλησεν, ἀλλ᾽ οὕτω χερσώδης ὑπάρχει ὁ πᾶς τόπος ὅλος ἔρημος. ὑπερτίθεται οὖν ἡμέραν καὶ ἡμέραν καὶ τὸ ἔξωθεν σχῆμα μόνον φυλάσσει μὴ ἀτενίσασα εἰς ἑαυτήν, ἀλλ᾽ ἐν ὑψηλοφροσύνῃ καὶ κενοδοξίᾳ ἐστὶ «πρὸς τὸ θεαθῆναι τοῖς ἀνθρώποις». ἡ τοιαύτη ψυχὴ ἀπέχει τὸν μισθὸν αὐτῆς.

Τί δὲ ποιήσει, ὅταν ἀναλύσῃ ἐκ τοῦ σώματος, ὅταν ἑκάστη ψυχὴ ἀναδείξῃ τὸν ἑαυτῆς ἀμπελῶνα τῷ δεσπότῃ; τί εἴπῃ ἡ ψυχὴ ἐκείνη τὴν ἑαυτῆς γῆν ἔρημον καὶ χερσώδη καταλείψασα, ἄλλας δὲ ψυχὰς θεωροῦσα ὅτι εἰργάσαντο τὴν ἑαυτῶν γῆν καὶ ἐν πολλῇ δόξῃ ὑπάρχουσι. φησὶ γάρ· «λάμψει τὰ πρόσωπα αὐτῶν ὡς ὁ ἥλιος». ὅταν οὖν ἴδῃ ἡ ψυχὴ ἐκείνη τοιαύτην δόξαν ἑτέρων ψυχῶν, τότε νοήσει ὅτι ἐνεπαίχθη ὑπὸ τῆς ὑψηλοφροσύνης καὶ κενοδοξίας θεωροῦσα ἑαυτὴν ἔρημον, μὴ ἐργασαμένην τὴν ἑαυτῆς γῆν. ἐὰν οὖν νοήσῃ ἡ ψυχὴ ἐκείνη, ἔτι ἐν τῷ σώματι οὖσα, ὅτι ἐμπαίζεται ὑπὸ τῶν πνευμάτων τῆς πονηρίας, βοησάτω ἐξ ὅλης καρδίας πρὸς τὸν θεόν, εἰπάτω δέ· «ἡ ψυχή μου ὡς γῆ ἄνυδρός σοι. ταχὺ εἰσάκουσόν μου, κύριε, ἐξέλιπε τὸ πνεῦμά μου». ἐν πολλῇ γὰρ δυνάμει ἐστὶν ὁ ταπεινῶν ἑαυτόν, καθὼς λέγει· «καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ θεὸς οὐκ ἐξουδενεῖ», καὶ ἔτι· «θυσία τῷ θεῷ πνεῦμα συντετριμμένον». ἡ οὖν συντετριμμένη καὶ τεταπεινωμένη καρδία ἐν πολλῇ δυνάμει ἐστὶ τοῦ ἀντιστῆναι «πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας» καὶ ἐκζητεῖν τὴν ἑαυτῆς οὐσίαν. μακάριοι οἱ σπουδῇ βαδίζοντες ἐν ταῖς ἐντολαῖς, ὅτι αὐτοὶ καταλάβωσι τὸ τέλειον. διὰ τοῦτο ὁ κύριος ἐφανερώθη, ἵνα ἡμεῖς πεισθῶμεν τῇ ἀληθείᾳ, καὶ κατέβη καὶ ἀνέβη, ἵνα ἡμεῖς ἀκολουθήσωμεν αὐτῷ, γενόμενος ὅ ἐσμεν κατ᾽ οἰκονομίαν, ἵνα γενώμεθα ἡμεῖς ὅ ἐστιν.

Ὁ ἔνδοξος στρατιώτης ὁ μετὰ πολλῆς σπουδῆς καὶ εὐνοίας ἐκτελῶν τὸ διάταγμα τοῦ βασιλέως καὶ βουλόμενος πορευθῆναι εἰς τὴν παρεμβολὴν τῶν ἀλλοφύλων καὶ ἀντιστῆναι καὶ πολεμῆσαι καὶ ἐκδιῶξαι καὶ ἐξολοθρεῦσαι τὰ ἔθνη, ἃ εἶπε κύριος ὁ θεός, ἵνα ἀπολάβῃ τὴν γῆν καὶ ἴδῃ τὴν αὐτοῦ δόξαν, ἣν καὶ ἐπηγγείλατο ὁ βασιλεὺς δοῦναι, «ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν οὐδὲ οὖς ἤκουσεν καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη». ὁ τοιοῦτος ὡπλίσατο κατὰ τὸν 〈ἀποστολικὸν〉 λόγον «θώρακα δικαιοσύνης» ἐνδυσάμενος καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ οὕτως ἐν καιρῷ πολέμου χαλιναγωγεῖ τὸν ἑαυτοῦ ἵππον, ἵνα κατὰ τὰ ἴχνη τοῦ νοῦ † βαδίζῃ ὁ ἵππος· εἰ δ᾽ οὖν † τῇ ἑαυτοῦ ἀσυνεσίᾳ χρησάμενος ἁρπάζει τὸν ἐπάνω αὐτοῦ ἄοπλον ὄντα καὶ ἐν μέσῳ τῆς παρεμβολῆς τῶν ἀλλοφύλων ῥίπτει, τότε καταγελᾶται ὑπὸ τῶν ἀλλοφύλων, ὅτι ὁ ἔνδοξος στρατιώτης παρελήφθη ὑπ᾽ αὐτῶν, καὶ χρῶνται αὐτῷ κατὰ τὸν ἑαυτῶν νόμον. ἐπειδὴ οὖν ἡ ψυχὴ κυρία ἐστὶ τοῦ σώματος, ἔχει τὸ σῶμα ὥσπερ τὸν ἵππον, ἡ ψυχὴ χαλιναγωγεῖ τὸ σῶμα καὶ ὁδηγεῖ αὐτό, καθὼς ὁδηγεῖ τὸ πνεῦμα. ἐὰν δὲ καταληφθῇ ἡ ψυχὴ τῷ φρονήματι τῷ σαρκικῷ, κατὰ τὰ ἐπιτηδεύματα τῆς σαρκὸς πορεύεται. ταῖς τοιαύταις ψυχαῖς τὸ πνεῦμα παραγγέλλει διὰ τοῦ προφήτου· «μὴ γίνεσθε ὡς ἵππος καὶ ἡμίονος, οἷς οὔκ ἐστι σύνεσις».

ψυχὴ γὰρ σαρκικῷ φρονήματι συναπαγομένη ἵππος καὶ ἡμίονος τυγχάνει 〈καὶ〉 οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῇ σύνεσις ἀγάπης ὅπου γὰρ ζῆλος καὶ ὀργή, ἔρις τε καὶ ὑψηλοφροσύνη, οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῇ σύνεσις ἀγάπης. καθὼς οὖν προείπομεν, ψυχὴ ἐνηδυνομένη σαρκικαῖς ἡδοναῖς· ὄντως ἁρπάζεται ὑπ᾽ αὐτῶν καὶ ἐν μέσῳ τῆς παρεμβολῆς τῶν πνευμάτων τῆς πονηρίας εὑρίσκεται, καὶ καταγελᾶται ὑπ᾽ αὐτῶν καὶ ἐξουδενεῖται.

Οὐ μικρὸς οὖν ἀγὼν πρόκειται, ἀδελφοί, διαρρῆξαί τε τὸν θάνατον καὶ διελθεῖν εἰς τὴν ζωήν. φησὶ γάρ· «ἡ βασιλεία ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν», ἡ ἀνάπαυσις καὶ ἡ χαρὰ καὶ εὐφροσύνη. ἐντὸς δὲ εὑρίσκεται ὁ αἰχμαλωτίζων καὶ πολεμῶν, ὅ ἐστι θάνατος καὶ ἀπώλεια τῆς ψυχῆς. μὴ οὖν ἀναπαυέσθω ἡ ψυχή, ἕως οὗ θάψῃ ἐπιμελῶς τὰ αἰχμαλωτίζοντα αὐτήν. τότε «ἀπέδρα ὀδύνη, λύπη καὶ στεναγμὸς» διὰ τὸ ῥαγῆναι ὕδωρ «ἐν γῇ διψώσῃ» καὶ γέγονεν ἡ ἔρημος εἰς πλῆθος ὑδάτων. ἰδοὺ γὰρ ἐπηγγείλατο τὴν ἔρημον καρδίαν πλῆσαι ὕδατος ζῶντος, πρῶτον διὰ τοῦ προφήτου· «ἐγὼ δώσω ὕδωρ τοῖς ἐν δίψει, τοῖς πεπορευμένοις ἐν ἀνύδρῳ», διὰ γὰρ πατρῴαν παρακοὴν ἐν πολλῷ καύσωνι γέγονεν ἡ ψυχή. ἐλθὼν δὲ ὁ κύριος «κατ᾽ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἡμετέραν», ἵνα γνωρίσῃ ἡμῖν τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν καὶ τὸν καύσωνα τῆς ψυχῆς καταπαύσῃ, ἐν ᾧ κατείχετο, φησίν· «ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω, οὐ μὴ διψήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα». ἔσται γὰρ «πηγὴ ὕδατος ἁλλομένου ἐν αὐτῷ». οὐ μικρόν ἐστιν, ἀδελφοί, ζητῆσαι τὴν παραγγελίαν τοῦ ἀποστόλου καὶ γνῶναι. «εἴ τις τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ φθείρει, φθερεῖ τοῦτον ὁ θεός· ὁ γὰρ ναὸς τοῦ θεοῦ ἅγιός ἐστιν, οἵτινές ἐστε ὑμεῖς». πῶς ἂν οὖν γνῶμεν τὴν παραγγελίαν τοῦ ἀποστόλου; ὁ αὐτὸς λέγει· «λογισμοὺς καθαιροῦντες καὶ πᾶν ὕψωμα ἐπαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ».

Ὥσπερ γὰρ βασιλεὺς οἰκοδομήσας {ὁ θεὸς} πόλιν καὶ παλάτιον ἐν αὐτῇ, ἔθετο θησαυροὺς ἀποκρύφους ἐν αὐτῇ καὶ παρέδωκε τῷ οἰκονόμῳ εἰπών· “ταῦτα πάντα δίδωμί σοι εἰς ἐξουσίαν, φύλασσε τὴν πόλιν καὶ τὰ ἐν αὐτῇ. ἃ δὲ ἀπεκάλυψά σοι, ἔχε εἰς τροφήν, καὶ ἀφ᾽ οὗ παρηγγέλῃ σοι μὴ φαγεῖν, βλέπε μὴ παρακούσῃς. εἰ δὲ μήγε, θανάτῳ ἀποθανῇ. ἰδοὺ τὰ τείχη μου ὑψηλὰ καὶ 〈αἱ〉 πύλαι τῇ ἐμῇ σοφίᾳ γεγένηται πρὸς τὸ ἀδυνατεῖν τινα ἀνοῖξαι αὐτάς, εἰ μή σοι μόνῳ ἐδόθη ἡ ἐξουσία ἀνοίγειν καὶ κλείειν. μὴ οὖν ἀκούσῃς τοῦ τυράννου. εἰ δὲ μήγε, εἰς δοῦλον παραληφθήσῃ ὑπ᾽ αὐτοῦ καὶ ἔσῃ ἐργαζόμενος τὰ ἔργα αὐτοῦ.„ καὶ ταῦτα παραγγείλας ἀπῆλθεν ἀπ᾽ αὐτοῦ.

Καὶ προσελθὼν ὁ τύραννος τῷ οἰκονόμῳ εἶπεν αὐτῷ· “διὰ τί τῶν ὄντων ὑπὸ τὴν πόλιν οὐ πάντων ἐξουσιάζεις; δέξαι με ὑπὸ τὴν πόλιν καὶ χρῆσαι ταῖς συμβουλίαις μου, καὶ ἔσῃ ἴσος τῷ βασιλεῖ.„ ὁ δὲ οἰκονόμος ἀκούσας ταῦτα, παρακούσας τῆς ἐντολῆς τοῦ βασιλέως, ἰδίῳ θελήματι ἀνοίξας τὰς θύρας τῆς πόλεως ἐδέξατο τὸν τύραννον καὶ τὸν στρατὸν αὐτοῦ. τότε ἤρθη τὸ ἔνδυμα τοῦ οἰκονόμου καὶ εὑρέθη ἐξαίφνης γυμνός. ἠλαύνετο γὰρ ὑπὸ τῆς στρατιᾶς τοῦ τυράννου εἰς τὰ ἔργα αὐτῶν ποιεῖν τὰ κελευόμενα ὑπὸ τοῦ μείζονος. ἔχων δὲ τὴν ἐξουσίαν ποιεῖν ὃ θέλει ἀφόβως ὁ βασιλεὺς ζητεῖ τὸν οἰκονόμον· “ποῦ εἶ ᾧ ἐνεπίστευσα τὴν πόλιν μου; διὰ τί μου ἀπέστης; τί μου κατέγνως; οὐ γὰρ ἦν πάντα τὰ ἐν τῇ πόλει ὑπ᾽ ἐξουσίαν σήν; καὶ ἵνα τί μου παρήκουσας τῆς ἐντολῆς καὶ ὑπήκουσας τοῦ τυράννου; καὶ νῦν ὁρῶ σε ὑποτεταγμένον ὡς δοῦλον αὐτοῦ. σοὶ ἐθεμελίωσα πόλιν, ἵνα μοι συμβασιλεύσῃς, σὺ δὲ ἀπέστης ἀπ᾽ ἐμοῦ καὶ ὁρᾷς 〈σ〉εαυτὸν γυμνὸν καὶ μηδὲν κεκτημένον. εἰ δὲ βούλει ἐπαναδραμεῖν εἰς τὸν τόπον σου καὶ ἀπολαβεῖν τὴν δόξαν σου, ὥσπερ ἐγκατέλιπες τὰς ἐντολάς μου καὶ ἐποίησας τὸ διάταγμα τοῦ ἀντάρτου, οὕτως ἐγκαταλιπὼν τὸ διάταγμα τοῦ ἀντάρτου οὗ ὑπήκουσας, ἐπιστράφηθι πρός με ποιῶν τὸ θέλημά μου. πλὴν ἐν πολλῷ κόπῳ καὶ «ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου σου» ἀπολάβῃς τὸν πλοῦτόν σου.

ἀκαμάτως γὰρ λαβὼν καὶ μὴ εἰδὼς τὸν κόπον οὕτως ἀπώλεσας καὶ παρέδωκας τὴν κληρονομίαν σου.„ Ἐπίγνωμεν οὖν, ἀδελφοί, ἕκαστος τί ἀπωλέσαμεν, καὶ ἀναλάβωμεν τὸν θρῆνον τοῦ προφήτου· ὄντως γὰρ «ἡ κληρονομία ἡμῶν μετεστράφη ἀλλοτρίοις καὶ οἱ οἶκοι ἡμῶν ξένοις» διὰ τὸ παρακοῦσαι ἡμᾶς τῆς ἐντολῆς τὰ ἑαυτῶν θελήματα ἐκτελοῦντας καὶ ἡδυνομένους ἐν τοῖς ῥυπαροῖς καὶ γηΐνοις λογισμοῖς. ἀποστὰς γὰρ νοῦς ἀπὸ τῶν ἐντολῶν ἀσχολεῖται ὑφ᾽ ὧν κατέχεται λογισμῶν τῆς πονηρίας καὶ ἐν αὐτοῖς ἔγκειται. ἀπὸ πολλοῦ οὖν διαστήματός ἐστιν ἡ ψυχὴ ἀπὸ τοῦ θεοῦ, καὶ ὄντως «ὀρφανοὶ ἐγενήθημεν» ὡς μὴ ἔχοντες πατέρα. τοῦτο οὖν ἀγωνιζέσθω ὁ ἔχων πόνον ψυχῆς, τὸ καθαίρειν πονηροὺς «λογισμοὺς καὶ πᾶν ὕψωμα ἐπαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ», καὶ οὕτω βιαζομένου τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ ἄσπιλον φυλάσσειν, ἔρχεται ὁ ἐπαγγειλάμενος καὶ εἰπών· «ἐνοικήσω καὶ ἐμπεριπατήσω» ἐν ὑμῖν. τότε ἀπολαμβάνει τὴν ἑαυτῆς κληρονομίαν ἡ ψυχὴ καὶ καταξιοῦται ναὸς γενέσθαι θεοῦ, ἐκδιώξασα τὸν πονηρὸν καὶ τὸν στρατὸν αὐτοῦ, καὶ λοιπὸν βασιλεύει. πῶς ἠγάπησεν ὁ θεὸς τὴν ψυχὴν καὶ ἐτίμησεν αὐτήν, ἐν ὁμοιώσει καὶ εἰκόνι ἑαυτοῦ δοξάσας αὐτήν, καὶ αὐτὴ ἠθέτησεν αὐτὸν παροργίσασα αὐτόν.

Ὥσπερ γὰρ φυτεύεται φυτὸν καὶ εἰκὼν τίς ἐστι τελείου δένδρου, οὕτως δὴ καὶ ἡ ψυχὴ ὡς φυτὸν ἐτέθη ἐν τῷ παραδείσῳ, ἵνα αὐξηθῇ καὶ καρποφορήσῃ, διὰ δὲ τὴν παρακοὴν ἀπέστη ἀπὸ τῆς ἐντολῆς καὶ ἐν φρονήματι κακίας ἐκαρποφόρησε τὴν ἁμαρτίαν. ὥσπερ οὖν ἰδίῳ θελήματι ηὐξήθη τῇ κακίᾳ, οὕτω δὴ πάλιν αὐτεξουσίως ἐξᾶραι τὸν ἐγκεντρισμὸν ὀφείλει τῆς κακίας, ἵνα τῇ ἑαυτῆς ἐλαίᾳ ἐγκεντρισθῇ κατὰ τὸν ἀποστολικὸν λόγον. εἰ δὲ θέλεις γνῶναι, ὅτι ὁ θεὸς φυτῷ τὴν ψυχὴν παρεικάζει, τί λέγει ὁ προφήτης—μᾶλλον δὲ τὸ πνεῦμα διὰ τοῦ προφήτου—καὶ διὰ τοῦ μακαρισμοῦ ἀποστρέφει τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῆς βουλῆς τῆς ἀσεβείας καὶ ἑστάναι ἐν τῇ ὁδῷ τῆς ἁμαρτίας κωλύει καὶ ὁδηγεῖ αὐτὴν ἐν τῷ νόμῳ τοῦ πνεύματος, ἵνα νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἐν τῷ νόμῳ γενομένη αὐξηθῇ ἐν πνεύματι; διὸ καὶ ἐπιφέρει· «καὶ ἔσται ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, ὁ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ». ψυχῇ δὲ ἐν τῇ ὁδῷ τῆς βουλῆς τῆς ἀσεβείας βαδισάσῃ ὁμοίως καὶ ἐν τῇ ὁδῷ τῆς ἁμαρτίας ἐπιφέρει· «οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως, ἀλλ᾽ ἢ ὡσεὶ χνοῦς, ὃν ἐκριπτεῖ ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς». γνῶθι οὖν τὴν διαφορὰν τῶν ἀμφοτέρων ψυχῶν. ἡ γὰρ ἐν κόπῳ καὶ πολλῷ ἀγῶνι γενομένη διὰ τὴν ἐντολήν—ἐπίρροια πνεύματος γίνεται ἐπ᾽ αὐτήν, καὶ οὕτως ἐν πολλῇ δυνάμει οὖσα μεταβάλλεται «εἰς μέτρον ἡλικίας», ὃ ὑπέδειξεν ἐλθὼν ὁ σωτήρ.

ἡ δὲ ἐνάμαρτος ψυχὴ ἡδυνομένη ἐν βουλαῖς ἀσεβείας βαδίζειν καὶ ἐν τῇ ὁδῷ τῶν ἁμαρτωλῶν ἑστάναι ἐπιθυμ〈οῦσα〉, ἡ τοιαύτη ψυχὴ παραφέρεται ὑπὸ τῆς τοῦ ἀντικειμένου δυνάμεως καὶ ἐμπαίζεται ἐν τῷ ἀέρι. πάντα γὰρ πεφανέρωται τῷ θεῷ καὶ γινώσκει τὰς ὁδοὺς τῶν καρδιῶν ἡμῶν καὶ τὰς τρίβους τῶν ψυχῶν ἡμῶν ἐπίσταται. καταργήσωμεν οὖν ἕκαστος τὸ σαρκικὸν ἡμῶν θέλημα, ἵνα μὴ ὑπὸ τῆς τοῦ ἀντικειμένου δυνάμεως «ὡς χνοῦς» ἐπαρθῶμεν, μᾶλλον δὲ ἑνωθέντες τῇ ἐντολῇ ἐπιρροίᾳ πνεύματος αὐξηθῶμεν κατὰ τὸ εἰρημένον φυτόν.

Ὥσπερ γὰρ βρέφος γεννηθὲν εἰκών ἐστι τελείου ἀνδρός, οὕτω δὴ καὶ ἡ ψυχὴ εἰκών ἐστι τοῦ ποιήσαντος αὐτήν. καὶ ὥσπερ παιδίον κατὰ μέρος αὐξανόμενον ἐκ μέρους γινώσκει τὸν πατέρα, ἐλθὸν δὲ εἰς ἡλικίαν παιδεύεται τῇ τοῦ πατρὸς σοφίᾳ καὶ τότε ἐπιγινώσκει πατὴρ υἱὸν τελείως καὶ υἱὸς πατέρα καὶ ἀποκαλύπτεται ὁ τοῦ πατρὸς θησαυρὸς τῷ υἱῷ, οὕτω 〈καὶ〉 ἡ ψυχὴ ἔμελλε προκόπτειν πρὸ τῆς παρακοῆς καὶ ἔρχεσθαι εἰς ἄνδρα τέλειον, διὰ δὲ τὴν παρακοὴν καὶ ἡ εἰκονικὴ ἀγάπη ἐκαλύφθη. μέρος δέ τι κέκτηται ἐξ αὐτῆς, εἰς πόντον δὲ ἀγνωσίας ἐνέδυ καὶ εἰς πέλαγος λήθης καὶ εἰς ὄγκον πλάνης κατεβιβάσθη καὶ ἐν πύλαις ᾅδου κατέλυσε. ἀπὸ πολλοῦ οὖν διαστήματος ἐμακρύνθη ἀπὸ τῆς ἐντολῆς ἡ ψυχὴ καὶ οὐκ ἠδύνατο ἑνωθῆναι αὐτῇ οὐδὲ ἐπιγνῶναι, ἀλλὰ ὁ θεὸς πρῶτον μὲν διὰ τῶν προφητῶν ἐπέστρεφεν αὐτὴν πάλιν εἰς ἐπίγνωσιν, ἐπ᾽ ἐσχάτων δὲ τῶν καιρῶν ὁ ἀκατάληπτος καὶ ἀπερινόητος καὶ μήτε ἀρχὴν ἔχων μήτε τέλος, ἡ μακαρία τριάς, ἡ ἀμέριστος βουλὴ καὶ ἀπέραντος οὐσία, οὗτος ὁ θεὸς ἡμῶν ὁ ἀνεξερεύνητος καὶ ἀνεκδιήγητος, αὐτὸς ἑαυτὸν ἐντολὴν ἐποίησε κατ᾽ οἰκονομίαν δι᾽ ἡμᾶς ἀποστείλας αὐτὸς ἑαυτόν.

ἐλθὼν οὖν ὁ υἱὸς παρὰ τοῦ πατρὸς διεσκέδασε τὸν βυθὸν τῆς ἀγνωσίας τήν τε λήθην καὶ τὴν πλάνην καὶ πύλας ᾅδου μὴ ἀνοιγομένας διέρρηξε καὶ εἰσῆλθεν ἐπὶ τὴν πεπλανημένην ψυχήν, ἵνα αὐτὸν ἡ ψυχὴ ὑπόδειγμα λαβοῦσα ἀκολουθήσῃ τῇ ἐντολῇ ἕως πρώτης εἰκόνος, ἵνα τότε κατὰ μέρος ἑνωθῇ καὶ κραθῇ τῇ ἐντολῇ καὶ ἕν τι γένηται μετ᾽ αὐτῆς, ἵνα ἐκ τῆς παρακοῆς ἔλθῃ εἰς τὴν εἰκονικὴν ἀγάπην, ἐκ δὲ τῆς εἰκονικῆς διὰ τῆς ἐντολῆς εὕρῃ τὴν ἀνάπαυσιν, ἀγάπην τὴν μηδέποτε τρεπομένην. ἰδοὺ ὁ Ἰησοῦς βαπτίζεται ὑπὸ Ἰωάννου ἁγιάσας μὲν τὰ ὕδατα, καθὼς γέγραπται, ψυχῶν δὲ πιστῶν ὑποδείξας συγχώρησιν παραπτωμάτων. ἔπειτα μαρτυρεῖ Ἰωάννης ὅτι εἶδον «τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ» «ἐρχόμενον ἐπ᾽ αὐτὸν» τὸν Ἰησοῦν. ὁ δὲ ἀποστέλλων καὶ ὁ ἀποστελλόμενος καὶ ἐφ᾽ ὃν ἀπεστάλη ἕν εἰσι. κατ᾽ οἰκονομίαν οὖν, καθὼς προείπομεν, ὑπέδειξε διὰ τοὺς μέλλοντας προκόπτειν καὶ «εἰς ἄνδρα τέλειον» ἔρχεσθαι. πειραζόμενος δὲ κατ᾽ οἰκονομίαν καὶ μέχρι τῆς ἀγγελικῆς διακονίας ὑποδεικνύει τὴν ἐλευθερίαν τῆς ψυχῆς. ἔπειτα ὀνειδισμοὺς καὶ ἐξουθενώσεις, ὕβρεις τε καὶ ῥαπίσματα καὶ ἀνακρίσεις ὑπὸ ἀρχόντων μέχρι τοῦ σταυροῦ ὑπέδειξε. καθὼς οὖν ἔπαθεν ὁ σωτήρ, ἀν〈α〉λαβέτ〈ω〉 ἡ ψυχὴ εἰς ἑαυτήν, ἵνα προσέχῃ.

πῶς δεῖ ἀπαντῆσαι πρὸς τοὺς ὀνειδίζοντας καὶ ἐξουδενοῦντας καὶ σταυροῦντας αὐτήν, ἵνα γένηται ὡσεὶ κωφὸς καὶ ἄλαλος, μὴ ἀνοίγων τὸ στόμα, καθὼς ὑπέδειξε, καὶ οὕτω κατὰ τὰ ἴχνη τοῦ ὑποδείξαντος βαδίζουσα, ἵνα προβλέπῃ τὴν ἐνέργειαν καὶ λεπτότητα τῆς πονηρίας καὶ ὡς ἐν σταυρῷ ἐμπεπηγμένων τῶν ἥλων μετὰ κραυγῆς ἰσχυρᾶς βοησάτω πρὸς τὸν δυνάμενον αὐτὴν ῥύσασθαι ἐκ θανάτου. εἰπάτω δέ· «ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με, καὶ ἀπὸ ἀλλοτρίων φεῖσαι τοῦ δούλου σου. ἐὰν μή μου κατακυριεύσωσι, τότε ἄμωμος ἔσομαι καὶ καθαρισθήσομαι ἀπὸ ἁμαρτίας», ἵνα καθαρισθεῖσα ἄμωμος γένηται. τότε εὑρίσκει τὸν ὑποτάξαντα αὐτῷ τὰ πάντα, τότε ἀνακιρνᾶται ἡ ψυχὴ τῇ ἐντολῇ, τότε θαμβοῦται καὶ βασιλεύει καὶ ἀναπαύεται.

Διὰ γὰρ τὴν παρακοὴν ὑπὸ ὑλικῶν καὶ ῥυπαρῶν λογισμῶν καταποθεῖσα ἄλογος γέγονεν. οὐ μικρόν ἐστιν, ἀδελφοί, ἐκ τῆς τοιαύτης ὕλης ἐξελθεῖν καὶ κατανοῆσαι τὴν λεπτότητα τῆς πονηρίας καὶ διελθεῖν, ἵνα ἀνάρχῳ νοῒ συγκραθῇ. ὦ ἀγάπη ἀνεκλάλητος καὶ εὐσπλαγχνία καὶ οἰκτιρμοὶ τοῦ δεσπότου. ἑαυτὸν ὀρνέῳ παρεικάζει, ἵνα ἡ ἐν πλάνῃ ψυχὴ εἰς τὰς πτέρυγας αὐτοῦ καταφύγῃ, καί φησιν ὁ ζωοποιὸς λόγος· «ποσάκις ἠθέλησα ἐπισυναγαγεῖν ὑμᾶς, ὃν τρόπον ὄρνις τὰ νοσσιὰ ἑαυτῆς ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ οὐκ ἠθελήσατε»; ἰδοῦ ἥπλωσε τὰς πτέρυγας αὐτοῦ καὶ ἐκδέχεται τὴν ψυχήν, πότε εἰσέλθῃ καὶ ἀναπαυθῇ ἐν ταῖς πτέρυξιν αὐτοῦ. ὥσπερ γὰρ ὄρνεον ἐκ δευτέρου γεννᾶται, πρῶτον μὲν ἐν καλύμματι, ἔπειτα ἐκ δευτέρου ἀναλαμβανόμενον ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ ὂν μὲν ἐν τῷ καλύμματι ὑπὸ τῆς θερμότητος πυροῦται τὸ εἶδος, ὅ ἐστιν ὁ νεοσσός, περιαιρομένου δὲ τοῦ καλύμματος ἐμμένει ἐν ταῖς πτέρυξι τῆς μητρός, ἕως ὅτου αὐξηθῇ «εἰς μέτρον ἡλικίας» τῆς μητρὸς αὐτοῦ καὶ τὰ ἑξῆς, ὥστε αὐτὸ εἰς οὐρανὸν ἵπτασθαι καὶ ἐπάνω γενέσθαι πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν βουλομένων διελεῖν αὐτὸ καὶ ἀπολέσαι· οὕτω δὴ καὶ ἡ ψυχὴ ἐλθοῦσα εἰς τὸν κόσμον, εἰσέρχεται διὰ τῶν προφητῶν εἰς τ〈ὸ〉 τῆς δικαιοσύνης 〈ἐρ〉γαστήρ〈ιον〉 καὶ νόμον φυλάσσει, ἐλθὼν δὲ ὁ ζωοποιὸς λόγος διδάσκει ἡμᾶς περισσεύειν τὴν δικαιοσύνην «πλεῖον τῶν γραμματέων καὶ Φαρισαίων».

αἰνίττεται δὲ ἡμῖν ἐπάνω γενέσθαι τοῦ νόμου, φησὶ γάρ· «ὁ ἀγαπῶν με ἀγαπηθήσεται ὑπὸ τοῦ πατρός μου, κἀγὼ ἀγαπήσω αὐτὸν καὶ ἐμφανίσω αὐτῷ ἐμαυτόν». καὶ τὰ πλεῖστα ἐντελλόμενός ἐστιν, ἵνα εἰσέλθωμεν εἰς τὰς πτέρυγας τῆς μητρὸς ἡμῶν (τουτέστιν εἰς τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ). πυρουμένη γὰρ ἡ ψυχὴ ὑπὸ τοῦ λόγου 〈καὶ〉 ἐνδυναμωθεῖσα περιαιρεῖ τὸ κάλυμμα καὶ ἀναγεννᾶται ἐν πνεύματι, ἀνακαλυφθεὶς δὲ Χριστὸς αὐτῇ ἐκράθη ἀπεριορίστῳ πηγῇ καὶ ἀνάρχῳ νοΐ. γνῶθι οὖν, ψυχή, ἐὰν ᾖ ἐν ταῖς πτέρυξι τῆς μητρός σου καὶ μὴ ἐξέλθῃς, ἵνα μὴ ὑπὸ ὄφεων ἀναλωθήσῃ. ἦλθε γὰρ ὁ σωτὴρ ἀνακαινίσαι καὶ ζωοποιῆσαι τὴν ψυχὴν καὶ ἐκδαπανῆσαι τὸ ἀλλότριον, ὅ ἐστι τυφλὴ καὶ νυκτερίνη ἐπισπορά, ἵνα τὴν ἑαυτοῦ ἀγάπην ἐπιδείξηται καὶ πλεονάσῃ ἐν αὐτῇ, ἵνα διελθοῦσα ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας μίξῃ γόνιμον φῶς φωτὶ μακαρίῳ.

Ὦ πτέρυγες ἡπλωμέναι, ὦ σπλάγχνα πατρός. Ἀμήν.