Θεοφύλακτος Βουλγαρίας – Εἰς τὰ εὐαγγέλια ἐξηγήσεις

ΚΕΦΑΛ. ΙΘʹ. Περὶ τοῦ Ζακχαίου. Περὶ τοῦ πορευθέντος ἑαυτῷ λαβεῖν βασιλείαν. Περὶ τῶν δέκα δούλων τῶν μνᾶς λαβόντων. Περὶ τοῦ πώλου καὶ τῆς ὄνου. Περὶ τοῦ κλαυθμοῦ τοῦ Ἰησοῦ ἐπὶ Ἱερουσαλήμ. Περὶ τῶν ἐκβληθέντων ἐκ τοῦ ἱεροῦ πωλούντων καὶ ὠνουμένων. Περὶ τῶν ἀρχιερέων καὶ Γραμματέων ἐπερωτησάντων τὸν Κύριον, ἐν ποίᾳ δυνάμει ταῦτα ποιεῖ. «Καὶ εἰσελθὼν διήρχετο τὴν Ἱεριχώ. Καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ ὀνόματι καλούμενος Ζακχαῖος, καὶ αὐτὸς ἦν ἀρχιτελώνης, καὶ οὗτος ἦν πλούσιος, καὶ ἐζήτει ἰδεῖν τὸν Ἰησοῦν, τίς ἐστι, καὶ οὐκ ἠδύνατο ἀπὸ τοῦ ὄχλου, ὅτι τῇ ἡλικίᾳ μικρὸς ἦν. Καὶ προδραμὼν ἔμπροσθεν, ἀνέβη ἐπὶ συκομορέαν, ἵνα ἴδῃ αὐτὸν ὅτι δι’ ἐκείνης ἔμελλε διέρχεσθαι. Καὶ ὡς ἦλθεν ἐπὶ τὸν τόπον, ἀναβλέψας ὁ Ἰησοῦς εἶδεν αὐτόν, καὶ εἶπεν αὐτῷ·

Ζακχαῖε, σπεύσας κατάβηθι, σήμερον γὰρ ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι. Καὶ σπεύσας κατέβη, καὶ ὑπεδέξατο αὐτὸν χαίρων, καὶ ἰδόντες πάντες διεγόγγυζον λέγοντες, ὅτι, Παρὰ ἁμαρτωλῷ ἀνδρὶ εἰσῆλθε καταλῦσαι.

Σταθεὶς δὲ Ζακχαῖος εἶπε πρὸς Κύριον· Ἰδοὺ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων μου, Κύριε, δίδωμι πτωχοῖς, καὶ εἴ τινός τι ἐσυκοφάντησα, ἀποδίδωμι τετραπλοῦν. Εἶπε δὲ πρὸς αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς, ὅτι Σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ ἐγένετο, καθότι καὶ αὐτὸς υἱὸς Ἀβραάμ ἐστιν· ἦλθε γὰρ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ζητῆσαι, καὶ σῶσαι τὸ ἀπολωλός.» Αὐτὰ τὰ ἰσχυρότατα τῶν τοῦ διαβόλου σκευῶν ἁρπάζει ὁ Κύριος, καὶ τὰς πόλεις αὐτοῦ καθαιρεῖ. Ὅρα γὰρ ὅπως οὐ μόνον τελώνας μαθητὰς αὐτοῦ ἐποιήσατο, ἀλλὰ καὶ ἀρχιτελώνην τὸν Ζακχαῖον αἰχμαλωτίζει πρὸς σωτηρίαν.

Ὅτι δὲ ὁ μὲν τελώνης βδελυκτὸν χρῆμα, ἀρχιτελώνης δὲ πολλῷ μᾶλλον, ὡς ἐν κακίᾳ ἄρχων, οὐδεὶς ἀμφιβάλλει· τοῖς τελώναις γὰρ ὁ βίος οὐδαμόθεν ἄλλοθεν, ἢ ἐκ δακρύων πτωχικῶν. Ἀλλ’ οὐ παρορᾶται ὁ ἀρχιτελώνης οὗτος, ἀλλὰ μονὴν δίδωσι, καὶ ἀντιλαμβάνει τὴν σωτηρίαν. Ποθῶν γὰρ ἰδεῖν τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἀναβὰς διὰ τοῦτο ἐπὶ τὴν συκομορέαν, πρὶν ἢ θεάσηται αὐτός, ὑπὸ τοῦ Κυρίου βλέπεται.

Οὕτως ἄρα προφθάνει ἡμᾶς ὁ Θεὸς πανταχοῦ, μόνον εἰ προθυμουμένους ἴδοι. Ἰδὼν δὲ ὁ Ἰησοῦς αὐτόν, ἐπισπεύδει τοῦ κατελθεῖν, ὡς ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ μεῖναι μέλλων. Ὁ δὲ οὐκ ἠμέλησε· δεῖ γὰρ μὴ ἀναδύεσθαι, ὅταν Χριστός τι προστάττῃ· ἀλλὰ καὶ κατέβη, καὶ ὑπεδέξατο χαίρων. Κἂν οἱ πολλοὶ διεγόγγυζον. Ἴδωμεν δὲ καὶ τί καρποφορεῖ ἐπὶ τῇ εἰσόδῳ τοῦ Χριστοῦ·

Τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων μοι δίδωμι, φησί, πτωχοῖς. Ὁρᾷς θερμότητα; Οὐ φειδομένως ἤρξατο σπείρειν, οὐ δ’ ὀλίγα τινὰ δέδωκεν, ἀλλὰ πάντα τὸν βίον. Καὶ αὐτὰ γὰρ ἃ ὑπεκράτησε, διὰ τὸ ἔχειν δοῦναι τοῖς ἀδικηθεῖσιν ὑπεκράτησε. Καὶ γὰρ διδάσκων ἡμᾶς, ὅτι οὐδὲν κέρδος, εἴπερ ἐξ ἀδικίας ἔχων χρήματά τις ἄλλους ἐλεεῖ, καταλιμπάνων τοὺς ἀδικηθέντας· ὅρα τί κὰν τούτῳ ποιεῖ· τετραπλοῦν ἀποδίδωσιν, εἴ τινά τι ἠδίκησεν, ἐκείνῳ αὐτῷ τῷ ἀδικηθέντι τὴν ζημίαν ἀποθεραπεύων· τοῦτο γὰρ ἀληθοῦς ἐλεημοσύνης· καὶ οὐχ ἁπλῶς τὴν ζημίαν, ἀλλὰ καὶ μετὰ προσθήκης· κατὰ τὸν νόμον. Ὁ γὰρ νόμος τὸν κλέπτην τετραπλοῦν ἀποτιννύειν ἐκέλευε. Καίτοι εἰ ἀκριβῶς σκοπήσομεν, οὐδὲν ὅλως αὐτῷ ὑπελείπετο τῶν χρημάτων. Δέδωκε μὲν γὰρ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων τοῖς πτωχοῖς· ὑπελείφθησαν δὲ αὐτῷ τὰ ἡμίση· ἐκ τούτων πάλιν τῶν ὑπολειφθέντων ἀπεδίδου τετραπλοῦν τοῖς παρ’ αὐτοῦ ἀδικηθεῖσιν, ὥστε εἰ ὁ βίος τοῦ ἀρχιτελώνου ἐξ ἀδικίας, αὐτὸς δὲ πάντα ὅσα ἠδίκησε τετραπλασίως ἀποδίδωσι, σκόπει ὡς γεγύμνωται παντελῶς. Κἀντεῦθεν εὑρίσκεται τοῦ νόμου κρεῖττον φρονῶν, τῷ Εὐαγγελίῳ μαθητευόμενος, ὡς ὑπὲρ ἑαυτὸν ἀγαπήσας τὸν πλησίον, καὶ ὑπισχνούμενος μὲν ταῦτα, μᾶλλον δὲ ποιήσας. Οὐ γὰρ εἶπεν ὅτι, Δώσω τὰ ἡμίση, καὶ ἀποδώσω τὸ τετραπλοῦν, ἀλλ’, Ἰδοὺ δίδωμι καὶ ἀποδίδωμι.

Ἤκουσε γὰρ τῆς τοῦ Σολομῶντος παραινέσεως· «Μὴ εἴπῃς, Ἐπανελθὼν ἐπάνηκε, καὶ αὔριον δώσω σοι.» Ὁ Χριστὸς εὐαγγελίζεται αὐτῷ τὴν σωτηρίαν· Σήμερον, φησί, δίδως, σήμερόν σοι σωτηρία. Εἰπὼν γάρ, Τῷ οἴκῳ τούτῳ, πάντως τὸν Ζακχαῖον δηλοῖ τὴν σωτηρίαν προσδεχόμενον. Ὁ γὰρ Ζακχαῖος διὰ τοῦ οἴκου δηλοῦται, ἐπεὶ ἄψυχον οἰκοδόμημα οὐκ ἂν υἱὸν Ἀβραὰμ ἔλεγεν, ἀλλὰ πρόδηλον ὅτι τὸν ἔμψυχον οἰκοδεσπότην· υἱὸν δὲ Ἀβραὰμ αὐτὸν ὠνόμασε, τάχα μὲν καὶ ὡς πιστεύσαντα, καὶ δικαιωθέντα ἐκ πίστεως, τάχα δὲ καὶ ὡς περὶ τὰ χρήματα μεγαλόψυχον καὶ φιλόπτωχον, οἷος ἦν ἐκεῖνος ὁ πατριάρχης. Ὅρα δέ, ὅτι νῦν εἶπεν υἱὸν Ἀβραὰμ τὸν Ζακχαῖον, ὅτι τὴν ἐκ τοῦ τρόπου εἶδεν ἐν αὐτῷ ὁμοιότητα. Οὐ γὰρ εἶπεν ὅτι Καθότι καὶ αὐτὸς υἱὸς Ἀβραὰμ ἦν, ἀλλ’ ὅτι ἐστὶ νῦν· πρώην γάρ, ὅτε ἀρχιτελώνης ἦν καὶ φορολόγος, οὐδεμίαν ὁμοιότητα ἔχων πρὸς τὸν δίκαιον, οὐκ ἦν υἱός.

Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐγόγγυζον τινές, ὅτι παρὰ ἁμαρτωλῷ ἀνδρὶ καταλύει, πρὸς τὸ ἐπιστομίσαι τούτους, φησίν· Ἦλθε γὰρ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ζητῆσαι, καὶ σῶσαι τὸ ἀπολωλός. Ταῦτα μὲν τὰ τοῦ ῥητοῦ. Ῥᾴδιον δ’ ἐστὶ καὶ ἄλλως ἐκλαβέσθαι εἰς ἠθικὴν ὠφέλειαν ταῦτα· πᾶς γὰρ ὁ ἄρχων ἐν κακίᾳ πολλῶν, μικρός ἐστι τὴν πνευματικὴν ἡλικίαν, ἀντίκειται γὰρ σὰρξ καὶ πνεῦμα, καὶ διὰ τοῦτο οὐ δύναται ἰδεῖν τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ ὄχλου· ὑπὸ τῶν παθῶν ὀχλούμενος, καὶ ὑπὸ πραγμάτων βιωτικῶν, οὐ δύναται ὁρᾷν τὸν Ἰησοῦν ἐνεργοῦντα, καὶ κινούμενον, καὶ περιπατοῦντα. Ὁ γὰρ τοιοῦτος οὐδεμίαν ἐνέργειαν ἐπιγινώσκει Χριστιανῷ πρέπουσαν· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ βαδίζειν τὸν Ἰησοῦν, τουτέστι, τὸ πράττειν τι ἐν ἡμῖν τὸν Χριστόν.

Ἀλλ’ ὁ τοιοῦτος ἄνθρωπος ὁ μηδέποτε ἰδὼν τὸν Ἰησοῦν βαδίζοντα, ἀλλὰ πάσης πράξεως Χριστῷ ἁρμοζούσης ἀνεπαίσθητος, ἐκ μεταμελείας εἰς συναίσθησιν ἔρχεται πολλάκις, καὶ ἀναβαίνει ἐπὶ συκομορέαν, πᾶσαν ἡδονὴν καὶ γλυκύτητα, ἥτις διὰ τῆς συκῆς δηλοῦται, μωραίνων καὶ ἀπονεκρῶν, καὶ οὕτως ὑψηλότερος ἑαυτοῦ γενόμενος, καὶ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ διατιθέμενος, ὁρᾶται ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ὁρᾷ, καί φησι πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος, Σπεύσας κατάβηθι, τουτέστιν. Ἀνέβης διὰ τῆς μετανοίας ἐφ’ ὑψηλότερον βίον, κατάβηθι διὰ τῆς ταπεινοφροσύνης, μή σε ὑποσκελίσῃ ἡ ὑψηλοφροσύνη. Σπεῦσον, ταπεινώθητι.

Ἐὰν γὰρ ταπεινωθῇς, ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι· ἀναγκαῖον γάρ, φησίν, ἐστὶ τὸ ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ ταπεινοῦ μένειν με. «Ἐπὶ τίνα γὰρ ἐπιβλέψω, ἣ ἐπὶ τὸν πρᾷον καὶ ἡσύχιον καὶ τρέμοντα τοὺς ἐμοὺς λόγους;» Ὁ τοιοῦτος καὶ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων δίδωσι τοῖς πτωχοῖς δαίμοσι. Διττῶν γὰρ ὄντων ἡμῖν τῶν ὑπαρχόντων, σωματικῶν φημι, καὶ ψυχικῶν· τῶν μὲν σωματικῶν πάντων παραχωρεῖ ὁ δίκαιος τοῖς πτωχοῖς τῷ ὄντι, καὶ παντὸς ἀγαθοῦ ἐστερημένοις δαίμοσι· τῶν δὲ ψυχικῶν οὐχ ὑπεξίσταται, ὃ καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰὼβ ἔγνωμεν τὸν Κύριον λέγοντα, Πλὴν τῆς ψυχῆς αὐτοῦ μὴ ἅψῃ. Ἀλλὰ καὶ εἴ τινός τι ἐσυκοφάντησε, τετραπλοῦν ἀποτίννυσιν. Αἰνίττεται δὲ διὰ τούτου, ὅτι πᾶς ὁ διὰ μετανοίας τὴν ἐναντίαν τῇ προτέρᾳ κακίᾳ ὁδὸν ἐρχόμενος, διὰ τῶν τεσσάρων ἀρετῶν πάντα τὰ πρότερον ἁμαρτηθέντα ἐξιᾶται, καὶ οὕτως λαμβάνει τὴν σωτηρίαν, καὶ Ἀβραὰμ υἱὸς ὀνομάζεται, ὡς καὶ αὐτὸς ἐξελθὼν ἐκ τῆς γῆς αὐτοῦ, καὶ ἐκ τῆς συγγενείας τῆς προτέρας κακίας, καὶ ἔξω τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, τουτέστιν, ἔξω ἑαυτοῦ γεγονώς, καὶ ἀπαρνησάμενος ἑαυτόν. Οἶκος γὰρ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ τοῦ διαβόλου αὐτὸς ἦν. Ἔξω τοίνυν ἑαυτοῦ γεγονώς, καὶ ἀλλοιωθείς, σωτηρίας τυγχάνει κατὰ τὸν Ἀβραάμ. «Ἀκουόντων δὲ αὐτῶν ταῦτα, προσθεὶς εἶπε παραβολήν, διὰ τὸ ἐγγὺς αὐτὸν εἶναι Ἱερουσαλήμ, καὶ δοκεῖν αὐτούς, ὅτι παραχρῆμα μέλλει ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἀναφαίνεσθαι.

Εἶπεν οὖν· Ἄνθρωπός τις εὐγενὴς ἐπορεύθη εἰς χώραν μακράν, λαβεῖν ἑαυτῷ βασιλείαν, καὶ ὑποστρέψαι, καλέσας δὲ δέκα δούλους ἑαυτοῦ, ἔδωκεν αὐτοῖς δέκα μνᾶς, καὶ εἶπεν πρὸς αὐτούς, Πραγματεύσασθε, ἕως ἔρχομαι. Οἱ δὲ πολῖται αὐτοῦ ἐμίσουν αὐτόν, καὶ ἀπέστειλαν πρεσβείαν ὀπίσω αὐτοῦ λέγοντες, Οὐ θέλομεν τοῦτον βασιλεῦσαι ἐφ’ ἡμᾶς.» Δοκεῖ μοι, ὅτι οἱ ἄνθρωποι οὗτοι ἀκούοντες βασιλείαν Θεοῦ, αἰσθητὴν ταύτην ὑπελάμβανον παρὰ Θεοῦ εὐδοκηθεῖσαν ἐπὶ ἐλευθερίᾳ τοῦ Ἑβραϊκοῦ γένους, διὸ καὶ ὑπενόουν, ὅτι ὁ Ἰησοῦς ἀνερχόμενος εἰς Ἱερουσαλήμ, λήψεται ταύτην τὴν βασιλείαν. Ὁ δὲ Κύριος δεικνύων αὐτοῖς, ὅτι ἀνόητά τινα λογίζονται, οὐ γὰρ αἰσθητὴ ἡ βασιλεία αὐτοῦ· ἅμα δὲ καὶ ἐμφαίνων, ὅτι Θεὸς ὢν οἴδε τοὺς διαλογισμοὺς αὐτῶν, λέγει ταύτην τὴν παραβολήν, ἄνθρωπον μὲν εὐγενῆ παρεισάγων ἑαυτόν. Κἂν γὰρ ἄνθρωπος γέγονεν, ἀλλὰ μεμένηκεν ἐν τῷ ὕψει, καὶ τῇ εὐγενείᾳ τῆς θεότητος, συμπεράνας δὲ τὸ τῆς μετὰ σαρκὸς οἰκονομίας μυστήριον, εἰς χώραν μακράν, τὸν οὐρανόν, φημί, ἀναπεφοίτηκεν, ὡς ἂν λάβῃ βασιλείαν ἑαυτῷ, τουτέστιν, ὡς ἂν καὶ καθὸ ἄνθρωπος καθίσει ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τῆς μεγαλωσύνης ἐν ὑψηλοῖς μετὰ σαρκός. Ὡς μὲν γὰρ Θεός, ἀεὶ συνεδριάζων ἦν τῷ Πατρί, ὡς δὲ ἄνθρωπος τότε ἐκάθισεν, ὅταν ἀνελήφθη περιμένων, ἕως οὗ τεθῶσιν οἱ ἐχθροὶ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ.

Τοῦτο δὲ ἔσται ἐν τῇ συντελείᾳ, ὅτε τὰ πάντα καὶ ἄκοντα ὑποταγήσεται αὐτῷ πιστεύσαντα, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. Πολῖται δὲ αὐτοῦ εἰσιν οἱ Ἰουδαῖοι μισοῦντες αὐτόν. Ἑωράκασι γάρ, φησίν, καὶ μεμισήκασι καὶ ἐμέ, καὶ τὸν Πατέρα μου, οἳ οὐκ ἠθέλησαν αὐτὸν ἐπ’ αὐτοὺς βασιλεῦσαι. Διὸ καὶ ἔλεγον πρὸς Πιλάτον ἀρνούμενοι τὴν βασιλείαν αὐτοῦ· «Οὐκ ἔχομεν βασιλέα·» καὶ πάλιν· «Μὴ γράφε, Ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων.» Καίτοι Ζαχαρίας βοᾷ· «Χαῖρε σφόδρα, θύγατερ Σιών, ὅτι Βασιλεύς σου ἔρχεταί σοι δίκαιος, καὶ σώζων·» καὶ Ἡσαΐας· «Ἰδοὺ δὴ βασιλεὺς δίκαιος βασιλεύσει·» καὶ Δαυίδ. «Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ’ αὐτοῦ.» Οἱ μὲν οὖν Ἰουδαῖοι ἐμίσησαν τὸν Κύριον, ὁ δὲ τοῖς δούλοις αὐτοῦ δέκα μνᾶς δέδωκε.

Δοῦλοι δὲ αὐτοῦ οἱ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ διακονίας πεπιστευμένοι, δέκα λεγόμενοι εἶναι, διὰ τὸ τέλειον τῆς ἐκκλησιαστικῆς προστασίας. Ἡ γὰρ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τάξις τελείαν ἔχει τὴν τῶν προεστώτων διακόσμησιν, καὶ οὔτε πλείονας ἔδει εἶναι, οὔτε ἐλάττονας.

Οἷον, λόγου χάριν, τρία ταῦτα ὁρῶμεν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, κάθαρσιν, φωτισμόν, καὶ τελείωσιν· τρία καὶ τὰ ταύτας τὰς ἐνεργείας κληρωσάμενα τάγματα· οἱ διάκονοι καθαίρουσι διὰ κατηχήσεως καὶ διδασκαλίας, οἱ πρεσβύτεροι φωτίζουσι διὰ τοῦ βαπτίσματος, οἱ ἀρχιερεῖς καὶ ἱερατικὰς τάξεις καθιστῶσι καὶ τελειοῦσιν, ὅ ἐστι, χειροτονοῦσιν. Ὁρᾷς τὰ τάγματα πρὸς τὰς ἐνεργείας, καὶ οὔτε πλείω, οὔτε ἐλάττω, τὰ τῶν προεστώτων φημί; Τούτοις οὖν τοῖς δούλοις διανέμει δέκα μνᾶς, τὰ χαρίσματά φημι, ἃ ἑκάστῳ δίδοται πρὸς τὸ συμφέρον. Πᾶς γὰρ ὁ προστασίαν ἐγχειρισθείς, κἂν ἀνάξιος ᾖ, χάρισμα ἔχει ἐξ αὐτῆς τῆς χρίσεως, καὶ ἔστι τοῦτο μέγα ὄντως τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας καὶ οἰκονομίας μυστήριον. «Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ ἐπανελθεῖν αὐτὸν λαβόντα τὴν βασιλείαν, εἶπε φωνηθῆναι αὐτῷ τοὺς δούλους τούτους, οἷς ἔδωκε τὸ ἀργύριον, ἵνα γνῷ τίς τί διεπραγματεύσατο.

Παρεγένετο δὲ ὁ πρῶτος λέγων· Κύριε, ἡ μνᾶ σου προσειργάσατο δέκα μνᾶς. Καὶ εἶπεν αὐτῷ· Εὖ, δοῦλε ἀγαθέ, ὅτι ἐν ἐλαχίστῳ πιστὸς ἐγένου, ἴσθι ἐξουσίαν ἔχων ἐπάνω δέκα πόλεων. Καὶ ἦλθεν ὁ δεύτερος λέγων· Κύριε, ἡ μνᾶ σου ἐποίησε πέντε μνᾶς. Εἶπε δὲ καὶ τούτῳ· Καὶ σὺ γίνου ἐπάνω πέντε πόλεων. Καὶ ἕτερος ἦλθε λέγων· Κύριε, ἰδοὺ ἡ μνᾶ σου, ἣν εἶχον ἀποκειμένην ἐν σουδαρίῳ· ἐφοβούμην γάρ σε, ὅτι ἄνθρωπος αὐστηρὸς εἶ, αἴρεις ὃ οὐκ ἔθηκας, καὶ θερίζεις ὃ οὐκ ἔσπειρας.

Λέγει δὲ αὐτῷ· Ἐκ τοῦ στόματός σου κρινῶ σε, πονηρὲ δοῦλε. Ἤδεις, ὅτι ἐγὼ ἄνθρωπος αὐστηρός εἰμι, αἴρων ὃ οὐκ ἔθηκα, καὶ θερίζων ὃ οὐκ ἔσπειρα, καὶ διὰ τί οὐκ ἔδωκας τὸ ἀργύριόν μου ἐπὶ τράπεζαν, καὶ ἐγὼ ἐλθών, σὺν τόκῳ ἂν ἔπραξα αὐτό; Καὶ τοῖς παρεστῶσιν εἶπεν· Ἄρατε ἀπ’ αὐτοῦ τὴν μνᾶν, καὶ δότε τῷ τὰς δέκα μνᾶς ἔχοντι. Καὶ εἶπον αὐτῷ·

Κύριε, δέκα μνᾶς ἔχει. Λέγω ὑμῖν, ὅτι παντὶ τῷ ἔχοντι δοθήσεται, ἀπὸ δὲ τοῦ μὴ ἔχοντος, καὶ ὃ ἔχει, ἀρθήσεται ἀπ’ αὐτοῦ. Πλὴν τοὺς ἐχθρούς μου ἐκείνους τοὺς μὴ θελήσαντάς με βασιλεῦσαι ἐπ’ αὐτοῖς, ἀγάγετε ὧδε, καὶ κατασφάξατε ἔμπροσθέν μου. Καὶ εἰπὼν ταῦτα, ἐπορεύετο ἔμπροσθεν, ἀναβαίνων εἰς Ἱεροσόλυμα.» Ἐν τῷ ἐπανέρχεσθαι αὐτόν, ὁ Χριστὸς ὁ εὐγενής, καὶ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, ἐκ βασιλικοῦ γὰρ γένους κατήγετο ὁ Κύριος, καὶ κατὰ τὸ θεῖον, τουτέστιν, ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτοῦ ἐλεύσει, ὅτε φανήσεται βασιλεὺς μετὰ τῶν ἀγγέλων ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς ἐρχόμενος, καὶ πᾶν γόνυ κάμψει αὐτῷ, τότε δὴ τότε καὶ τοὺς τὰ χαρίσματα δεξαμένους δούλους λογοπραγεῖ, καὶ εὑρίσκονται, ὁ μὲν πολλοὺς ὠφελήσας, καὶ δεκαπλασιάσας τὸ χάρισμα, ὁ δὲ ὠφελήσας μὲν καὶ αὐτός, ἐλάττους δέ, ὁ δὲ μήδ’ ὅλως ὠφελήσας τινά, ἀλλ’ ἐν ῥαθυμίᾳ δαπανήσας τὸν καιρὸν τῆς πραγματείας. Διὸ ὁ μὲν δεκαπλασιάσας ὃ ἔλαβεν, ἐπάνω δέκα πόλεων καθίσταται, τουτέστιν, ἀρχὴν δέκα πόλεων λαμβάνει, ὅ ἐστι, πολλαπλασίους τὰς ἀμοιβὰς δέχεται. Καὶ ὁ ἐφεξῆς κατὰ τὴν ἀναλογίαν. Ὁ δὲ μηδὲν κερδάνας, κατακρίνεται. Ἴδωμεν δὲ καὶ τί φησι· Κύριε, ἰδοὺ ἡ μνᾶ σου, λάβε ταύτην· εἶχον γὰρ ταύτην ἐν σουδαρίῳ ἀποκειμένην.

Νεκρῷ ὄντι τῷ Κυρίῳ σουδάριον περιετέθη, καὶ τοῦ Λαζάρου ἐν τῷ τάφῳ ἡ ὄψις σουδαρίῳ περιεκαλύπτετο· εἰκότως οὖν ὀκνηρὸς οὗτος σουδαρίῳ φησὶν ἐναποθεῖναι τὸ χάρισμα νεκρὸν γὰρ αὐτὸν ποιήσας καὶ ἀνενέργητον, οὐκ ἐπεξειργάσασο, οὐδὲ κεκέρδηκεν. Ἐφοβούμην γάρ σε, φησίν, ὅτι αἴρεις ὃ οὐκ ἔθηκας. Τοιαῦτα πολλοὶ προφασίζονται· μὴ θέλοντες γὰρ ὠφελῆσαί τινας, φασίν, ὅτι Ὅπου οὐκ ἔσπειρεν ὁ Θεὸς εὐφυΐαν, καὶ ἐπιτηδειότητα, ἐκεῖθεν μὴ ζήτει θέρος. Τὸν δεινὰ οὐκ ἐποίησεν εὐφυᾶ καὶ πρὸς μάθησιν ἐπιτήδειον, καὶ τί με ἀπαιτεῖ τὴν ἐκείνου ὠφέλειαν; Διὸ καὶ ὁ Κύριός φησι· Σὺ δίδαξον, καὶ κατάβαλε τὸ ἀργύριόν μου τοῖς τραπεζίταις, τουτέστι, πᾶσι τοῖς πρὸς τὸ ὠφελεῖσθαι προκειμένοις ἀνθρώποις. Πᾶς γὰρ ἄνθρωπος τραπεζίτης ὑπὸ Θεοῦ προκεχείρισται, ὥστε ἐν τῷ μεγάλῳ τοῦ κόσμου τούτου ἐργαστηρίῳ πραγματεύεσθαι.

Καὶ ἐγὼ ἐλθών, ἔπραξα ἂν αὐτό, τουτέστιν, ἀπῄτησα σὺν τόκῳ. Δεῖ μὲν γὰρ ἡμᾶς τὸ οἰκεῖον ποιεῖν, περὶ δὲ τῶν μετέπειτα, Θεὸς κρινεῖ τοὺς μὴ θελήσαντας ὠφεληθῆναι. Αἴρεται οὖν τὸ χάρισμα, καὶ δίδοται τῷ ἀγαθῷ πραγματευτῇ· κἂν γὰρ ἔχῃ, μᾶλλον δι’ αὐτὸ τοῦτο ὁφείλει πλείω προσλαβεῖν. Τῷ γὰρ ἔχοντι δοθήσεται, τουτέστι, τῷ ἐκ τοῦ καλῶς πραγματεύσασθαι πολλῶν εὐπορήσαντι, ἐκείνῳ δοθήσεται καὶ πλείω. Εἰ γὰρ τὰ ὀλίγα ηὔξησε δεκαπλασιάσας, πρόδηλον ὅτι τὰ πλείω δεκαπλασιάζων, πλείονος κέρδους πρόξενος τῷ δεσπότῃ ἔσεται. Ἀπὸ δὲ ἀμελοῦς καὶ ὀκνηροῦ, καὶ μὴ αὐξῆσαι σπουδάσαντος ὃ ἔλαβε, καὶ αὐτὸ ἐκεῖνο, ὃ ἔχει, ἀρθήσεται, ἵνα μὴ ἀργῇ τὸ δεσποτικὸν πρᾶγμα, δυνατὸν ὃν δοθῆναι ἑτέρῳ, καὶ πολυπλασιασθῆναι. Ταῦτα δὲ μὴ μόνον ἐπὶ τοῦ λόγου, καὶ τῆς διδασκαλίας ἐκλαμβάνομεν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν. Καὶ γὰρ κἂν ταύταις δέδωκεν ἡμῖν ὁ Θεὸς χαρίσματα, τῷ μὲν νηστείας, τῷ δὲ ἐλεημοσύνης, τῷ δὲ πραότητος, τῷ δὲ ἀτυφίας. Κἂν μὲν νήφωμεν, πολυπλασιάζομεν ταῦτα· ἂν δὲ ῥᾳθυμῶμεν, καὶ ἀπονεκρωθῶμεν τῇ προαιρέσει, ὕστερον αἰτιασόμεθα τὸν Θεόν, ὡς εἰώθαμεν λέγειν, Καὶ τί ποιήσω; Ἐὰν ὁ δεῖνα ᾖ ἅγιος, θέλει ὁ Θεός, καὶ ἔστιν ἅγιος· ἐμὲ οὐ θέλει, καὶ οὐκ εἰμί.

Καὶ ἐκεῖνος Πέτρος ἦν, ἐκεῖνος Παῦλος. Ἀνόητε ἄνθρωπε, ἡ μνᾶ αὕτη Πέτρον σε ποιεῖ καὶ Παῦλον. Ἔργασαι δὲ κατὰ δύναμιν, καὶ προσάγαγέ τι τῷ δεδωκότι, κἂν μὴ ὅσον ὁ Πέτρος, καὶ Παῦλος· σὺ δὲ τὰ αὐτὰ τῷ Πέτρῳ καὶ τῷ Παύλῳ δεξάμενος· κἀκεῖνος γὰρ μνᾶν, καὶ σὺ μνᾶν ἔπειτα μηδὲ κινηθεὶς ὅλως εἰς ἐργασίαν τοῦ καλοῦ αἰτιᾷ τὸν Θεόν; Διὰ τοῦτο ἀνάξιοι εὑρισκόμενοι τῶν χαρισμάτων, ἀπογυμνούμεθα τούτων. Τοὺς δὲ ἐχθρούς μου, φησί, τοὺς μὴ θέλοντάς με βασιλεῦσαι, ἀγάγετε ὧδε, καὶ σφάξατε· τοὺς Ἰουδαίους φησίν, οὓς καταφθορᾷ παραδώσει, εἰς τὸ πῦρ τὸ ἐξώτερον παραπέμπων αὐτούς.

Καὶ μέντοι οὗτοι οἱ ἄθλιοι κἀνταῦθα, ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ φημί, κατεσφάγησαν ὑπὸ τῶν Ῥωμαϊκῶν στρατευμάτων, τηρούμενοι καὶ φυλαξόμενοι τῇ ἐκεῖ σφαγῇ. «Καὶ ἐγένετο ὡς ἤγγισεν εἰς Βηθφαγή, καὶ Βηθανίαν πρὸς τὸ ὄρος τὸ καλούμενον Ἐλαιῶν, ἀπέστειλε δύο τῶν μαθητῶν αὐτοῦ εἰπών· Ὑπάγετε εἰς τὴν κατέναντι κώμην, ἐν ᾗ εἰσπορευόμενοι, εὑρήσετε πῶλον δεδεμένον, ἐφ’ ὃν οὐδεὶς πώποτε ἀνθρώπων ἐκάθισε· λύσαντες αὐτὸν ἀγάγετε, καὶ ἐάν τις ὑμᾶς ἐρωτᾷ, Διατί λύετε; οὕτως ἐρεῖτε αὐτῷ, ὅτι Ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει. Ἀπελθόντες δὲ οἱ ἀπεσταλμένοι, εὗρον καθὼς εἶπεν αὐτοῖς. Λυόντων δὲ αὐτῶν τὸν πῶλον, εἶπον οἱ κύριοι αὐτοῦ πρὸς αὐτούς· Τί λύετε τὸν πῶλον; Οἱ δὲ εἶπον· Ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει.

Καὶ ἤγαγον αὐτὸν πρὸς τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἐπιῤῥίψαντες ἑαυτῶν τὰ ἱμάτια ἐπὶ τὸν πῶλον, ἐπεβίβασαν τὸν Ἰησοῦν. Πορευομένου δὲ αὐτοῦ, ὑπεστρώννυον τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ. Ἐγγίζοντος δὲ αὐτοῦ ἤδη πρὸς τῇ καταβάσει τοῦ ὄρους τῶν Ἐλαιῶν, ἤρξαντο ἅπαν τὸ πλῆθος τῶν μαθητῶν χαίροντες, αἰνεῖν τὸν Θεὸν φωνῇ μεγάλῃ περὶ πασῶν, ὧν εἶδον δυνάμεων, λέγοντες· Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος Βασιλεὺς ἐν ὀνόματι Κυρίου. Εἰρήνη ἐν οὐρανῷ, καὶ δόξα ἐν ὑψίστοις.

Καί τινες τῶν Φαρισαίων ἀπὸ τοῦ ὄχλου εἶπον πρὸς αὐτόν· Διδάσκαλε, ἐπιτίμησον τοῖς μαθηταῖς σου. Καὶ ἀποκριθεὶς εἶπεν αὐτοῖς· Λέγω ὑμῖν, ὅτι ἐὰν οὗτοι σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κεκράξονται.» Δύο ἐν ταυτῷ ὁ Κύριος ὑποδηλῶν ἐπὶ τοῦ πώλου καθίζει· ἓν μέν, πληρῶν προφητείαν τὴν λέγουσαν, Ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου ἔρχεται καθήμενος ἐπὶ ὄνου· ἕτερον δέ, τροπικῶς ἡμῖν αἰνιττόμενος, ὅτι ἐπιβήσεται ἐπὶ τὸν νέον, καὶ ἀκάθαρτον, καὶ ἀδάμαστον ἐθνικὸν λαόν.

Οὐ γὰρ δήπου διὰ τὸ τῆς ὁδοῦ μῆκος ἐδεῖτο τοῦ ὑποζυγίου· ὁ γὰρ πᾶσαν Γαλιλαίαν καὶ Ἰουδαίαν πεζῇ περιερχόμενος, πῶς ἂν ἀπὸ Βηθανίας εἰς Ἱερουσαλὴμ διϊών, ἐδεήθη τοῦ πώλου, ὀλίγου ὄντος τοῦ διαστήματος, ὡς πάντες ἴσασιν; Ὅπερ οὖν εἶπον, μυστικῶς ταῦτα ποιεῖ. Δεδεμένος δὲ ἦν ὁ πῶλος καὶ κυρίους εἶχε πολλούς, ἀλλὰ λύεται παρὰ τῶν ἀποστόλων, τουτέστι, τῶν ἀποσταλέντων. Τοῦτο δὲ τοιοῦτόν ἐστι· Βηθανία μὲν οἶκος ὑπακοῆς ἑρμηνεύεται, Βηθφαγὴ δὲ οἶκος σιαγόνων, ἱερατικὸς ὢν τόπος. Καὶ γὰρ σιαγόνες τοῖς ἱερεῦσιν ἐδίδοντο, ὡς ἐν τῷ νόμῳ ἀναγέγραπται. Δηλοῦται δὲ διὰ τῶν σιαγόνων ὁ τῆς διδασκαλίας λόγος, ὃν αἱ ψυχικαὶ σιαγόνες κατεργάζονται, καὶ λεπτύνουσιν. Ἔνθα τοίνυν οἶκος τοῦ λόγου τοῦ διδασκαλικοῦ, καὶ τῆς πρὸς τοῦτον ὑπακοῆς, ἐκεῖ στέλλονται οἱ τοῦ Κυρίου μαθηταί, καὶ λύουσι τὸν ταῖς σειραῖς δεδεμένον τῶν ἁμαρτιῶν λαόν, καὶ ταῖς φροντίσι τοῦ βίου ταῖς πολλαῖς, καὶ ἀντὶ τοῦ, πολλοὺς ἔχειν κυρίους, καὶ θεούς, ποιοῦσιν αὐτὸν ἔχειν ἕνα Κύριον Ἰησοῦν, καὶ ἕνα Θεὸν Πατέρα.

Ὅπου γὰρ οὐκ ἔστιν οἶκος ὑπακοῆς, οὐδὲ παραδοχὴ λόγου διδασκαλικοῦ, τοιοῦτόν τι οὐ γίνεται ἐκεῖ, οὐδὲ λύεται ὁ πῶλος. Δύο δὲ ὄντες οἱ ἀπεσταλμένοι, τοῦτο αἰνίττονται, ὅτι τῇ τοῦ ἐθνικοῦ λαοῦ προσαγωγῇ, καὶ τῇ πρὸς Χριστὸν ὑποταγῇ δύο τάγματα ὑπουργοῦσι, προφῆται, καὶ ἀπόστολοι. Καὶ ἄγουσιν αὐτὸν ἔκ τινος κώμης, ἵνα μάθωμεν ὅτι ἀγροικίᾳ πολλῇ συνῆν ὁ λαὸς οὗτος καὶ ἀπαιδευσίᾳ. Καὶ γὰρ οὐδὲ ἐκάθισεν ἐπ’ αὐτὸν οὐδέποτε λόγος ἢ Μωσαϊκός, ἢ προφητικός, ἀλλὰ πῶλος ἦν ἀπαίδευτος. Εἰ δὲ καί, ὡς ἕτερος τῶν εὐαγγελιστῶν ἔφη, παῖδες ἦσαν οἱ βοῶντες τό, Ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυΐδ, καὶ οὗτοι ἂν ὑπαινίττοιντο τὸν αὐτὸν νέον λαόν, διὰ τοῦ πιστεύειν τῷ Ἰησοῦ ἐκ σπέρματος Δαυῒδ σαρκὶ φανέντι, δόξαν ἀναπέμποντες Θεῷ κατὰ τὸ γεγραμμένον, Λαὸς ὁ κτιζόμενος αἰνέσει τὸν Κύριον. Ἡ δὲ τῶν ἱματίων ὑπόστρωσις τοῦτο σημαίνειν ἔοικεν, ὅτι ἐκδυόμενοι τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον οἱ ἄξιοι ὄντες ὑμνεῖν τὸν Ἰησοῦν, ὑποστρωννύουσιν αὐτόν, καὶ ὑποτάττουσιν αὐτῷ, ἵνα ἐπιβὰς αὐτοῦ, ἁγιάσῃ αὐτόν, καὶ μηκέτι ἡ σὰρξ ἐπανίστηται τῷ πνεύματι, ὡς ἂν καὶ αὐτοὶ ἔχωσι λέγειν, Ὑπετάγην τῷ Κυρίῳ, καὶ ἱκέτευσα αὐτόν.

Ἅπαν δὲ τὸ πλῆθος τῶν μαθητῶν ἔφη ὁ Λουκᾶς αἰνεῖν τὸν Θεόν, μαθητὰς λέγων ἁπλῶς τοὺς ἀκολουθοῦντας πάντας τῷ Ἰησοῦ, οὐ τοὺς δώδεκα μόνους, οὐδὲ τοὺς ἑβδομήκοντα, ἀλλὰ τὸν ὄχλον ἅπαντα τὸν ἢ διὰ χρείαν θαυμάτων, ἢ διὰ τὸ πρὸς καιρὸν θέλγεσθαι ὑπὸ τῆς διδασκαλίας ἀκολουθοῦντα τῷ Ἰησοῦ, ἐν οἷς εἰκὸς καὶ νήπια ἀναμεμίχθαι, καθὰ ἕτεροι εἶπον εὐαγγελισταί· Θεοφορούμενοι δὲ οὗτοι, βασιλέα αὐτὸν ἀνομολογοῦσιν, ἐν ὀνόματι Κυρίου ἐρχόμενον, τουτέστιν, ὡς Θεόν, καί, Εἰρήνη, φασίν, ἐν οὐρανῷ, ἀντὶ τοῦ, Ὁ παλαιὸς πόλεμος, ὃν εἴχομεν πρὸς τὸν Θεόν, κατελύθη. Οὐ γὰρ ἦν ἐν τῇ γῇ βασιλεὺς Θεός. Νῦν δὲ τοῦ Θεοῦ ἐρχομένου ἐπὶ γῆς, εἰρήνη εἰκότως ἐν οὐρανῷ. Καὶ διὰ τοῦτο δόξα ἐν ὑψίστοις, τῶν ἀγγέλων δοξαζόντων ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ ἐνώσει, καὶ καταλλαγῇ, ἣν ἡμῖν ὁ ἐπὶ πώλου ἐρχόμενος βασιλεὺς καὶ Θεὸς ἐχαρίσατο. Αὐτὸ γὰρ τοῦτο, τὸ Θεὸν ὄντα ἐπὶ γῆς φαίνεσθαι, καὶ ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ περιπατεῖν, δηλοῖ σπονδὰς γενέσθαι μεταξὺ ἡμῶν καὶ αὐτοῦ. Οἱ δὲ Φαρισαῖοι διεγόγγυζον, ὅτι τε βασιλέα αὐτὸν ὠνόμαζε τὸ πλῆθος, καὶ ὅτι ὡς Θεὸν αὐτὸν ὕμνουν· εἰς ἀνταρσίαν γὰρ φέρειν τὸ τοῦ βασιλέως ὄνομα ἐπιφημιζόμενον αὐτῷ, καὶ εἰς βλασφημίαν τοῦ Κυρίου. Ὁ δέ· Ἐὰν οὗτοι, φησί, σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κεκράξονται.

Μὴ γὰρ καταχαριζόμενοί μοι ταῦτά φασιν οἱ ἄνθρωποι, ἀλλ’ ἀπὸ πασῶν, ὧν εἶδον, δυνάμεων πειθόμενοι, καὶ καταναγκαζόμενοι ταύτην τὴν δοξολογίαν προσφέρουσι. «Καὶ ὡς ἤγγισεν ἰδὼν τὴν πόλιν, ἔκλαυσεν ἐπ’ αὐτῇ, λέγων ὅτι, Εἰ ἔγνως καὶ σύ, καί γε ἐν τῇ ἡμέρᾳ σου ταύτῃ τὰ πρὸς εἰρήνην σου. Νῦν δὲ ἐκρύβη ἀπὸ ὀφθαλμῶν σου. Ὅτι ἥξουσιν ἡμέραι ἐπὶ σέ, καὶ περιβαλοῦσιν οἱ ἐχθροί σου χάρακά σοι, καὶ περικυκλώσουσί σε, καὶ συνέξουσί σε πάντοθεν, καὶ ἐδαφιοῦσί σε, καὶ τὰ τέκνα σου ἐν σοί, καὶ οὐκ ἀφήσουσιν ἐν σοὶ λίθον ἐπὶ λίθῳ, ἀνθ’ ὧν οὐκ ἔγνως τὸν καιρὸν τῆς ἐπισκοπῆς σου.» Κλαίει ἐπὶ τῇ πόλει ὡς φιλάνθρωπος, οὐ γὰρ ἤθελεν ἀπολέσαι τοὺς ἐν ταύτῃ διὰ τὸ καθ’ αὑτοῦ τόλμημα. Δείκνυσιν οὖν τὰ σπλάγχνα τοῦ ἐλέους διὰ τοῦ κλαυθμοῦ. Ὅτι γὰρ ἠλέει αὐτοὺς καὶ οὐ μόνον πρὸ τοῦ σταυροῦ, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὸν σταυρὸν καὶ τὴν ἐπιστροφὴν αὐτῶν ἐδίψα, δῆλον ἐκ τοῦ μετὰ τοσαῦτα ἔτη, τριακονταπέντε γὰρ παρέδραμον, παραδοῦναι αὐτοὺς τοῖς Ῥωμαίοις. Πάντως γὰρ δι’ οὐδὲν ἄλλο τὴν τιμωρίαν ἀνεβάλλετο, ἢ διὰ τὴν ἐπιθυμίαν τῆς ἐπιστροφῆς αὐτῶν. Κλαίει οὖν τὴν ἀναισθησίαν τῆς Ἱερουσαλήμ, καί φησιν· Εἰ ἔγνως καὶ σὺ καί γε ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ τὰ πρὸς εἰρήνην σου, τουτέστιν, εἰ ἔγνως νῦν ἅ σοι συμφέρει, καὶ εἰρήνην καὶ ἀνάπαυσιν ἐπάγει, ἅ τινά εἰσιν ἡ πίστις ἡ πρὸς ἐμέ, καὶ τὸ ἀποσχέσθαι τῆς κατ’ ἐμοῦ ἐπιβουλῆς.

Νῦν δὲ ἀπεκρύβη ἀπὸ ὀφθαλμῶν σου, ὅτι δι’ ἐμὲ τὸν ὑπὸ σοῦ ἀθετούμενον, καταλήψονταί σε κακὰ ἀφόρητα, καὶ τάδε καὶ τάδε πείσῃ, ἀνθ’ ὧν οὐκ ἔγνως τὸν καιρὸν τῆς ἐπισκοπῆς σου, τουτέστι, τῆς ἐμῆς παρουσίας, ὅτε ἦλθον ἐπισκέψασθαί σε καὶ σῶσαι. Ἔδει οὖν γνῶναί σε τὰ πρὸς εἰρήνην σου, καὶ πιστεῦσαι εἰς ἐμέ, καὶ εἶχες ἂν εἰρήνην ἀπὸ τῶν Ῥωμαίων, καὶ πάσης κακώσεως ἀπαλλαγήν. Καὶ γὰρ οἱ πιστεύσαντες τῷ Χριστῷ πάντες, τῆς ἁλώσεως ὑπέρτεροι γεγόνασιν, ὥστε εἰ πάντες ἐπίστευσαν, οὐδεὶς ἂν ἑάλω. «Καὶ εἰσελθὼν εἰς τὸ ἱερόν, ἤρξατο ἐκβάλλειν τοὺς πωλοῦντας ἐν αὐτῷ καὶ ἀγοράζοντας, λέγων αὐτοῖς· Γέγραπται, Ὁ οἶκός μου οἶκος προσευχῆς ἐστιν· ὑμεῖς δὲ αὐτὸν ἐποιήσατε σπήλαιον λῃστῶν.

Καὶ ἦν διδάσκων τὸ καθ’ ἡμέραν ἐν τῷ ἱερῷ. Οἱ δὲ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Γραμματεῖς ἐζήτουν αὐτὸν ἀπολέσαι, καὶ οἱ πρῶτοι τοῦ λαοῦ. Καὶ οὐχ εὕρισκον τὸ τί ποιήσουσιν· ὁ λαὸς γὰρ ἅπας ἐξεκρέματο αὐτοῦ ἀκούων. Καὶ ἐγένετο ἐν μιᾷ τῶν ἡμερῶν ἐκείνων διδάσκοντος αὐτοῦ τὸν λαὸν ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ εὐαγγελιζομένου, ἐπέστησαν οἱ ἱερεῖς καὶ οἱ Γραμματεῖς σὺν τοῖς πρεσβυτέροις, καὶ εἶπον πρὸς αὐτὸν λέγοντες·

Εἰπὲ ἡμῖν, ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς; ἢ τίς ἐστιν ὁ δούς σοι τὴν ἐξουσίαν ταύτην; Ἀποκριθεὶς δὲ εἶπε πρὸς αὐτούς· Ἐρωτήσω κἀγὼ ὑμᾶς ἔνα λόγον, καὶ εἴπατέ μοι· Τὸ Βάπτισμα Ἰωάννου ἐξ οὐρανοῦ ἦν, ἣ ἐξ ἀνθρώπων; Οἱ δὲ συνελογίσαντο ἐν ἑαυτοῖς λέγοντες, ὅτι Ἐὰν εἴπωμεν, ἐξ οὐρανοῦ, ἐρεῖ, Διὰ τί οὐκ ἐπιστεύσατε αὐτῷ; ἐὰν δὲ εἴπωμεν, ἐξ ἀνθρώπων, πᾶς ὁ λαὸς καταλιθάσει ἡμᾶς, πεπεισμένος γάρ ἐστι τὸν Ἰωάννην προφήτην εἶναι. Καὶ ἀπεκρίθησαν μὴ εἰδέναι πόθεν. Καὶ ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτοῖς·

Οὐδὲ ἐγὼ λέγω ὑμῖν ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιῶ.» Ἐν δόξῃ εἰσελθὼν ὁ Κύριος τὴν Ἱερουσαλήμ, τοῖς οἰκείας αὐθεντίας ποιεῖται δεῖγμα, τὸ τὸν οἶκον τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ ἐκκαθαίρειν τῶν καπηλευόντων, καίτοι καὶ ἐν ἀρχῇ τοῦ κηρύγματος τοῦτο πεποίηκεν, ὡς Ἰωάννης φησί, καὶ πάλιν νῦν τοῦτο ἐκ δευτέρου ποιεῖ, ὃ καὶ πρὸς μείζω κατηγορίαν τῶν Ἰουδαίων ἐστὶν ὅτι οὐδὲ ἀπὸ τῆς προτέρας αὐτοῦ παῤῥησίας ἐσωφρονίσθησαν, ἀλλ’ ἐπέμενον τῇ καπηλείᾳ, καὶ ἀντίθεον αὐτὸν ἔλεγον τὸν οὕτως τιμῶντα τὸν Πατέρα καὶ Θεόν, ὡς καὶ τὸν οἶκον αὐτοῦ ἐκκαθαίρειν τῶν καπηλευόντων. Διὸ καὶ τὸν Ἡσαίαν αὐτοῖς ἐπιφέρει κατήγορον λέγοντα· Ὁ οἶκός μου οἶκος προσευχῆς κληθήσεται. Οἱ δὲ ἀνοήτως ἐπερωτῶσιν αὐτόν, Ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς; Καίτοι ἐξῆν ἐννοῆσαι αὐτούς.

Ὅτι ἐπεὶ προφητικὴν ῥῆσιν παρήγαγε μαρτυροῦσαν, ὅτι ὁ οἶκος τοῦ Θεοῦ οἶκος προσευχῆς ἐστιν, οὐκ ἐμπόριον, καὶ σπήλαιον λῃστῶν· λῃστρικὸν γὰρ ἡ πλεονεξία, καὶ καπηλεία, τίς λοιπὸν χρεία ἐρωτᾷν αὐτὸν ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖ; ἕτοιμον γὰρ ὃν λογίσασθαι, ὅτι ὁ Θεὸς ταῦτα κελεύει διὰ τοῦ προφήτου.

Οἱ δέ, Ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς, ἐρωτῶσιν. Ὁ νόμος, φασί, τοῖς ἐκ Λευῒ καταγομένοις τὴν τοῦ ἱεροῦ διακόσμησιν ἐπέτρεψε· σὺ μὴ καταγόμενος ἐκ Λευϊτικῆς φυλῆς, πῶς ταῦτα ποιεῖς, καὶ τὰ ἱερατικὰ ἁρπάζεις; Ἀλλ’ ἀναμνήσθητε, Ἰουδαῖοι, λέγοντος τοῦ Δαυΐδ, Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ· Μελχισεδὲκ δὲ εἴρηται ἱερεύς· ὁ δὲ Μελχισεδὲκ οὐ κατὰ νόμον ἦν ἱερεύς, οὐδὲ ἐκ τῆς Λευϊτικῆς φυλῆς. Πῶς γάρ, ὃς προγενέστερος ἦν τοῦ Λευῒ τοσοῦτον; Καὶ λοιπόν, τί ζητεῖς ἐν Χριστῷ τὴν τάξιν τοῦ νόμου; Θεὸς νόμοις οὐχ ὑπόκειται.

Προσέταξεν ὅτε καιρὸς ἦν, ἐκ Λευϊτικῆς εἶναι φυλῆς τοὺς ἱερεῖς, νῦν μετατάττει τοῦτον τὸν νόμον, καὶ τὴν τοῦ Μελχισεδὲκ ἱερωσύνην προκρίνει, διὸ καὶ ἐκβάλλει τοὺς πωλοῦντας καὶ ἀγοράζοντας τὰ πρὸς θυσίαν ζῶα, οἷον πρόβατα, καὶ περιστεράς· μετὰ καὶ τοῦ τὴν εὐπρέπειαν, καὶ τὸ εὔσχημον τῷ ναῷ περιποιεῖσθαι, ἔτι καὶ τοῦτο ὑποδεικνύς, ὅτι οὐκ ἔτι ταῖς ζωοθυσίαις δεῖ τὸν Θεὸν ἐξιλάσκεσθαι πιστεύειν.

Ἦν μὲν οὖν ἕτοιμον τῷ Κυρίῳ ἀποκρίνασθαι πρὸς αὐτούς, καθάπερ εἴρηται, καὶ εἰπεῖν, ὅτι Ὁ προφήτης ταῦτα, μᾶλλον δὲ ὁ Θεὸς διακελεύεται· πλὴν ἵνα δείξῃ αὐτούς, ὅτι πάντοτε ἀπειθοῦσι τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ, καὶ οὐχ ὅτι γε Ἡσαΐᾳ τῷ παλαιῷ προφήτῃ, καὶ εἰς λήθην ἵσως αὐτοῖς γενομένῳ, ἀλλὰ καὶ τῷ χθὲς φανέντι Ἰωάννῃ, τῷ ἀΰλῳ μικροῦ καὶ ἀσάρκῳ, οὐκ ἠθέλησαν πιστεῦσαι, διὰ τοῦτο ἀντερωτᾷ αὐτοὺς τὴν ἀξιοθαύμαστον ταύτην ἐρώτησιν, δι’ ἧς ἐπιστομίζει μὲν καὶ αὐτούς, δείκνυσι δὲ ἡμῖν, ὅτι εἰ τῷ τηλικούτῳ προφήτῃ οὐκ ἐπίστευσαν τῷ Ἰωάννῃ, τῷ μείζονι αὐτοῦ δοκοῦντι, περὶ αὐτοῦ μαρτυροῦντι, πῶς ἂν αὐτῷ πιστεύσαιεν ἀπολογουμένῳ αὐτοῖς ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖ; Ὅπερ γὰρ ἂν εἶπε, πάντως ἂν ἐξῆν αὐτοῖς διαβαλεῖν αὐτὸ καὶ διαπτύσαι, ὥσπερ καὶ τοὺς Ἰωάννου λόγους τοῦ ἐνδοξοτέρου παρ’ αὐτοῖς διέπτυσαν.

ΚΕΦΑΛ. Κʹ. Περὶ τοῦ ἀμπελῶνος παραβολή. Περὶ τῶν ἐγκαθέντων διὰ τὸν κῆνσον. Περὶ τῶν Σαδδουκαίων τὴν ἀνάστασιν ἀρνουμένων. Περὶ τῆς τοῦ Κυρίου ἐπερωτήσεως πρὸς τοὺς Φαρισαίους. «Ἤρξατο δὲ πρὸς τὸν λαὸν λέγειν τὴν παραβολὴν ταύτην· Ἄνθρωπός τις ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα, καὶ ἐξέδοτο αὐτὸν γεωργοῖς, καὶ ἀπεδήμησε χρόνους ἱκανούς. Καὶ ἐν καιρῷ ἀπέστειλε πρὸς τοὺς γεωργοὺς δοῦλον, ἵνα ἀπὸ τοῦ καρποῦ τοῦ ἀμπελῶνος ἐπιδῶσιν αὐτῷ· οἱ δὲ γεωργοὶ δείραντες αὐτόν, ἐξαπέστειλαν κενόν. Καὶ προσέθετο πέμψαι ἕτερον δοῦλον, οἱ δὲ κἀκεῖνον δείραντες, καὶ ἀτιμάσαντες, ἐξαπέστειλαν κενόν. Καὶ προσέθετο πέμψαι τρίτον, οἱ δὲ καὶ τοῦτον τραυματίσαντες ἐξέβαλον. Εἶπε δὲ ὁ κύριος τοῦ ἀμπελῶνος Τί ποιήσω; Πέμψω τὸν υἱόν μου τὸν ἀγαπητόν· ἴσως τοῦτον ἰδόντες ἐντραπήσονται.

Ἰδόντες δὲ αὐτὸν οἱ γεωργοί, διελογίζοντο πρὸς ἑαυτοὺς λέγοντες· Οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος, δεῦτε, ἀποκτείνωμεν αὐτόν, ἵνα ἡμῶν γένηται ἡ κληρονομία. Καὶ ἐκβαλόντες αὐτὸν ἔξω τοῦ ἀμπελῶνος, ἀπέκτειναν. Τί οὖν ποιήσει αὐτοῖς ὁ κύριος τοῦ ἀμπελῶνος; Ἐλεύσεται, καὶ ἀπολέσει τοὺς γεωργοὺς τούτους, καὶ δώσει τὸν ἀμπελῶνα ἄλλοις.» Βραχεῖα μὲν αὕτη ἡ παραβολή, πλὴν πολλὰ καὶ μεγάλα διδάσκει ἡμᾶς· τὴν πρόνοιαν τοῦ Θεοῦ, ἣν ἐπὶ τοῖς Ἑβραίοις τοσαύτην ἐχαρίσατο, μᾶλλον δὲ ἐπεδείξατο, τὸ ἐξ ἀρχῆς αὐτῶν φονικόν, τὸ καὶ τῆς Παλαιᾶς καὶ τῆς Νέας ἕνα εἶναι τὸν Θεόν, τὸ εἰσαχθήσεσθαι τὰ ἔθνη, τὸ ἀποῤῥιφήσεσθαι τοὺς Ἰουδαίους. Ἀμπελὼν οὖν αὕτη ἡ Συναγωγὴ τῶν Ἰουδαίων, γεωργοὶ δὲ οἱ Γραμματεῖς, καὶ Φαρισαῖοι οἱ προέχοντες, καὶ ἐπιστάται τοῦ λαοῦ, ἢ καὶ ἕκαστος ἡμῶν αὐτὸς ἀμπελών, αὐτὸς γεωργός· ἕκαστος γὰρ ἡμῶν αὐτὸς ἑαυτὸν γεωργεῖ. Τοῦτον οὖν τὸν ἀμπελῶνα ἐκδοὺς γεωργοῖς ὁ φιλάνθρωπος, ἀπεδήμησε, τουτέστιν, αὐτεξουσίους αὐτοὺς ἀφῆκε πορεύεσθαι. Ἀπέστειλε δὲ διαφόρους δούλους, προφήτας φημί, ὡς ἂν σχοίη τι κέρδος μικρόν. Ἐκ τοῦ καρποῦ γάρ, φησί, ἤθελε λαβεῖν, οὐ τὸν καρπὸν ἅπαντα· τί γὰρ κερδαίνει ὁ Θεὸς ἀφ’ ἡμῶν, εἰ μὴ τὴν αὐτοῦ ἐπίγνωσιν; Καὶ αὕτη δὲ ἡμέτερον κέρδος, ὅμως τὴν σωτηρίαν ἡμῶν καὶ τὸ ἡμέτερον κέρδος οἰκεῖον ποιεῖται.

Ὕβρισαν δὲ τοὺς ἀποσταλέντας οἱ κακοὶ γεωργοί, δείραντες, μετὰ καὶ τοῦ κενοὺς ἐξαποστεῖλαι, τουτέστιν, εἰς τοσοῦτον ἀγνωμοσύνης ἦλθον, ὥστε οὐ μόνον ἐξέκλιναν ἀπὸ τοῦ καλοῦ, καὶ οὐδένα καρπὸν ἀγαθὸν ἔδωκαν, ἀλλὰ καὶ πονηρίαν ἐποίησαν, ὃ μείζονος κολάσεως ἄξιον.

Τῶν οὖν προφητῶν οὕτω τὰ δεινότατα παθόντων, ὁ Υἱὸς ἀποστέλλεται. Ἴσως γάρ, φησίν, ἐντραπήσονται τὸν Υἱόν μου. Τοῦτο δὲ εἶπεν, οὐχ ὡς ἀγνοῶν τὸ μέλλον, καὶ ὅτι μέλλουσι μᾶλλον αὐτὸν χεῖρον τῶν προφητῶν διαθέσθαι, ἀλλ’ ἐκεῖνο λέγων, ὅπερ ἔδει γενέσθαι· ἔδει γὰρ ἐντραπῆναι αὐτόν. Εἰ δὲ καὶ αὐτοὶ τοσοῦτον οὐκ ἐνετράπησαν, ὥστε καὶ ἀπέκτειναν· τοῦτο εἰς μείζονα κατηγορίαν αὐτοῖς, ὅτι καὶ μετὰ τὸ ἀποφήνασθαι τὸν Θεόν, ὅτι οὕτως ἦν καλὸν γενέσθαι, καὶ ἐντραπῆναι αὐτόν, αὐτοὶ τὴν ἐναντίαν ψῆφον ἔθεντο. Τὸ δὲ τοιοῦτον ἰδίωμα παρὰ τῇ Γραφῇ πολλαχοῦ εὑρίσκεται, ὡς τό, Ἐὰν ἄρα ἀκούσωσιν.

Οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ ἀγνοῶν τὸ μέλλον, τοῦτό φησιν, ἀλλ’ ἵνα μὴ λέγωσί τινες, ὅτι ἡ πρόγνωσις τοῦ Θεοῦ ἀναγκαίως αἰτία γέγονε τῆς παρακοῆς· διὰ τοῦτο οὕτως σχηματίζει τὰς λέξεις. Ἐκβαλόντες δὲ τὸν Υἱὸν ἔξω τοῦ ἀμπελῶνος, ἀπέκτειναν· τὸ μὲν πρόχειρον εἰπεῖν, ἔξω τῆς Ἱερουσαλήμ· ἔξω γὰρ τῆς πύλης ὁ Χριστὸς ἔπαθεν· ἐπεὶ δὲ ἄνωθεν ἀμπελῶνα τὸν λαόν, οὐχὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐξελάβομεν, μήποτε οἰκειότερον εἰπεῖν, ὅτι ἀπέκτεινε μὲν αὑτὸν ὁ λαός, ἔξω δὲ τοῦ ἀμπελῶνος, τουτέστιν, οὐκ αὐτὸς αὐτόχειρ τοῦ θανάτου γενόμενος, ἀλλὰ τῷ Πιλάτῳ, καὶ τοῖς ἔθνεσιν ἐκδεδωκότες αὐτόν. Ἔξω οὖν τοῦ ἀμπελῶνος, ἤγουν τῶν τοῦ λαοῦ χειρῶν ἔπαθεν ὁ Κύριος· αὐτοῖς γὰρ οὐκ ἐξῆν ἀποκτεῖναι οὐδένα· ὑπὸ στρατιωτικῶν μέντοι χειρῶν ἀπέθανε. Τινὲς δὲ ἀμπελῶνα τὴν Γραφὴν ἐνόησαν· ἔξω οὖν τῶν Γραφῶν ἔπαθεν ὁ Κύριος, τουτέστιν, οἱ μὴ πιστεύοντες Μωσεῖ, οὗτοι ἀπέκτειναν αὐτόν. Εἰ γὰρ ἐπίστευον Μωσεῖ, καὶ ἐν ταῖς Γραφαῖς ἦσαν ἐρευνῶντες αὐτάς, οὐκ ἂν ἀπέκτειναν τὸν Δεσπότην τῶν Γραφῶν. Ταῦτα εἰπών, ἐπάγει καὶ τὴν ψῆφον, ἣν ἐπ’ αὐτοὺς ἐξοίσει, ὅτι ἐκδώσεται ἄλλοις τὸν ἀμπελῶνα, τουτέστιν, ἄλλοις δώσει ταύτην τὴν χάριν, τὸ καλεῖσθαι λαός μου. Ὅρα δέ, ὅτι οἱ λέγοντες τὴν Γραφὴν εἶναι τὸν ἀμπελῶνα, μᾶλλον ἐπιτυγχάνειν δοκοῦσιν, ὡς ἐντεῦθεν δηλοῦται. Ἐξεδόθη γὰρ ἡμῖν ἡ Γραφὴ ἀρθεῖσα ἀπὸ τῶν Ἑβραίων.

Θαῤῥῶν δέ, εἴποι ἄν τις πάντα τὰ πνευματικὰ εἶναι τὸν ἀμπελῶνα, εἴτε ἐν τῇ Γραφῇ καὶ νόμοις, εἴτε ἐν πράξεσι καὶ ἱστορίαις ἔκειντο, ὧν πάντων ἐστερήθησαν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ ἡμεῖς ἀπολαύομεν. «Ἀκούσαντες δὲ εἶπον· Μὴ γένοιτο. Ὁ δὲ ἐμβλέψας αὐτοῖς, εἶπε· Τί οὖν ἐστι τὸ γεγραμμένο τοῦτο, Λίθον ὃν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομοῦντες οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλὴν γωνίας; Πᾶς ὁ πεσὼν ἐπ’ ἐκεῖνον τὸν λίθον, συνθλασθήσεται· ἐφ’ ὃν δ’ ἂν πέσῃ, λικμήσαι αὐτόν. Καὶ ἐζήτησαν οἱ ἀρχιερεῖς, καὶ οἱ Γραμματεῖς ἐπιβαλεῖν ἐπ’ αὐτὸν τὰς χεῖρας ἐν αὐτῇ τῇ ὥρᾳ, καὶ ἐφοβήθησαν τὸν λαόν. Ἔγνωσαν γάρ, ὅτι πρὸς αὐτοὺς τὴν παραβολὴν ταύτην εἶπεν» Ὁ μὲν Λουκᾶς, ὡς ἀκούεις, τὸν Κύριόν φησιν εἰπεῖν, ὅτι Ἀπολέσει ὁ δεσπότης τοῦ ἀμπελῶνος τοὺς ἀγνώμονας γεωργούς, καὶ τὸν ἀμπελῶνα ἐκδώσεται ἄλλοις· ὅπερ ἀκούσαντας τοὺς Φαρισαίους, εἰπεῖν, Μὴ γένοιτο. Ὁ δὲ Ματθαῖος ἑτέρως φησί· τὸν μὲν γὰρ Κύριον ἐρωτῆσαι, Τί ποιήσει τοῖς γεωργοῖς ἐκείνοις ὁ δεσπότης τοῦ ἀμπελῶνος; καὶ τοὺς Ἰουδαίους ἀποκριθέντας εἰπεῖν, Κακοὺς κακῶς ἀπολέσει αὐτούς, καὶ τὸν ἀμπελῶνα ἐκδώσεται ἄλλοις.

Ἆρ’ οὖν ἐναντιολογία ἐστίν; Ἄπαγε. Ἀμφότερα γὰρ εἰκὸς γεγενῆσθαι, καὶ κατὰ μὲν τὸν Ματθαῖον αὐτοὺς ἐκείνους τὴν ψῆφον ἐξενεγκεῖν, εἶτα συναισθομένους ποῦ φέρει ἡ παραβολή, καὶ ὅτι δι’ αὐτοὺς εἴρηται, πάλιν εἰπεῖν τοῦτο, ὃ νῦν ὁ Λουκᾶς φησι, τό, Μὴ γένοιτο. Τί οὖν ὁ Χριστός; Ἐπάγει καὶ ἑτέραν μαρτυρίαν ἀπὸ τοῦ Δαυίδ, λίθον μὲν ἑαυτὸν ὀνομάζων, οἰκοδόμους δὲ τοὺς διδασκάλους αὐτοὺς καθὰ καὶ ὁ Ἰεζεκιήλ φησιν, Οἰκοδομοῦντες τὸν τοῖχον, καὶ ἀλείφοντες ἀναρτύτως, τουτέστιν, οἱ τὰ πρὸς χάριν λέγοντες, καὶ συγκαλύπτοντες τὰ ἐλαττώματα τοῦ λαοῦ καὶ οἷον ἐμπλάττοντες ἐπιπολαίως τὰ σαθρὰ τοῦ λαοῦ, ὥσπερ τινὸς τοίχου. Πῶς δὲ ἀπεδοκίμασαν τοῦτον τὸν λίθον; Εἰπόντες· Οὗτος οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ. Δύο δὲ ἀπωλείας ἐνταῦθα λέγει· μίαν μὲν τὴν τῶν ψυχῶν αὐτῶν, ἣν αὐτοὶ σκανδαλισθέντες ἔπαθον· Πᾶς γὰρ ὁ πεσὼν ἐπὶ τὸν λίθον τοῦτον συνθλασθήσεται· ἑτέραν δὲ τὴν ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας, ἣν ὁ λίθος αὐτοῖς ἐπήγαγεν, ὁ παρ’ αὐτῶν ἐξουδενωθείς.

Ἐφ’ ὃν γάρ, φησί, πέσει, λικμήσει αὐτόν. Οὕτως οὖν ἐλικμήθησαν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ διεσπάρησαν, ὥσπερ ἄχυρα ἀπὸ μιᾶς ἅλωνος, τῆς Ἰουδαίας, εἰς πάντα τὸν κόσμον. Παρατήρησον δέ, ὅτι πρότερον ἐκεῖνοι ἔπεσον ἐπὶ τὸν λίθον, τουτέστιν, ἐσκανδαλίσθησαν, εἶθ’ οὕτως ὁ λίθος ἔπεσεν ἐπ’ αὐτούς, καὶ ἐτιμωρήσατο· προηγεῖται γὰρ ἡ ἐμὴ ἁμαρτία, εἶθ’ οὕτως ἡ τοῦ Θεοῦ ἐπ’ ἐμὲ δικαία τιμωρία. Ἀλλ’ οἱ μὲν Ἰουδαῖοι ἀπεδοκίμασαν τὸν λίθον τοῦτον· ὁ δὲ τοσοῦτον ἦν καλός, καὶ ἐκλεκτός, ὥστε εἰς κεφαλὴν γωνίας τεθῆναι, καὶ δύο τοίχους συμβαλέσθαι καὶ ἑνῶσαι, τά τε παλαιὰ καὶ τὰ νέα. Καίτοι ἔδει αὐτοὺς ἀκοῦσαι Ἡσαΐου λέγοντος· «Κύριον αὐτὸν ἁγιάσατε, καὶ αὐτὸς ἔσται ὑμῖν φόβος, καὶ οὐχ ὡς λίθου προσκόμματι συναντήσετε αὐτῷ, οὐδ’ ὡς πέτρας πτώματι.» Οἱ δὲ καὶ γνόντες, ὅτι δι’ αὐτοὺς τὴν παραβολὴν λέγει, βουλεύονται κατ’ αὐτοῦ, καὶ εἰ μὴ ἦν ὁ τοῦ λαοῦ φόβος, καὶ χεῖρας ἂν ἐπέβαλον ἐπ’ αὐτόν. Καὶ τοῦ μὲν νόμου λέγοντος, Ἀθῶον καὶ δίκαιον οὐκ ἀποκτενεῖς, παρήκουσαν, τὸν δὲ τῶν ἀνθρώπων θυμὸν φοβοῦνται, καὶ ἀναστέλλονται τῆς ἐκ τοῦ φανεροῦ ἐπιθέσεως, ἐπιβουλεύουσι δὲ ἄλλως. «Καὶ παρατηρήσαντες, ἀπέστειλαν ἐγκαθέτους ὑποκρινομένους ἑαυτοὺς δικαίους εἶναι, ἵνα ἐπιλάβωνται αὐτοῦ λόγον εἰς τὸ παραδοῦναι αὐτὸν τῇ ἀρχῇ, καὶ τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ ἡγεμόνος.

Καὶ ἐπηρώτων αὐτόν, λέγοντες· Διδάσκαλε, οἴδαμεν, ὅτι ὀρθῶς λέγεις, καὶ διδάσκεις, καὶ οὐ λαμβάνεις πρόσωπον, ἀλλ’ ἐπ’ ἀληθείας τὴν ὁδὸν τοῦ Θεοῦ διδάσκεις. ἔξεστιν ἡμῖν φόρον Καίσαρι δοῦναι, ἢ οὔ; Κατανοήσας δὲ αὐτῶν τὴν πανουργίαν, εἶπε πρὸς αὐτούς· Τί με πειράζετε; Ἐπιδείξατέ μοι δηνάριον. Τίνος ἔχει εἰκόνα καὶ ἐπιγραφήν; Ἀποκριθέντες εἶπον, Καίσαρος.

Ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Ἀπόδοτε τοίνυν τὰ Καίσαρος Καίσαρι, καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ. Καὶ οὐκ ἴσχυσαν ἐπιλαβέσθαι αὐτοῦ ῥήματος ἐναντίον τοῦ λαοῦ, καὶ θαυμάσαντες ἐπὶ τῇ ἀποκρίσει αὐτοῦ, ἐσίγησαν.» Παγίδα ἡτοίμασαν οἱ Φαρισαῖοι δυσδιάφυκτον τῷ Κυρίῳ, ὥς γε ἐδόκουν, ἀλλὰ συνελήφθη ἐν ταύτῃ ὁ ποὺς αὐτῶν· ἴδε γὰρ κακουργίαν.

Εἰ μὲν εἴποι, φησίν, ὅτι δεῖ φόρους διδόναι Καίσαρι, κατηγορητέος πρὸς τὸν λαόν, ὡς τὸ ἔθνος εἰς δουλείαν ὑπάγων, σπέρμα Ἀβραὰμ ὄν, καὶ μηδενὶ δουλεῦσαν· εἰ δὲ κωλύει φόρους διδόναι, πάλιν πρὸς τὸν ἡγεμόνα ἄξουσιν, ὡς στασιαστήν. Ὁ δὲ τοὺς βρόχους αὐτῶν ἐκφεύγει, ὡς δορκάς, οὕτω γὰρ αὐτὸν ἐν τῷ ᾌσματι ἡ νύμφη ὠνόμασε, καὶ διδάσκει, ὅτι τὸ σωματικῶς ὑποκεῖσθαι τῷ τῶν σωμάτων ἡμῶν ἐξουσιάζοντι, εἴτε βασιλεῖ, εἴτε τυράννῳ, οὐδὲν ἡμῖν λυμαίνεται πρὸς τὸ εὐαρεστεῖν πνευματικῶς τῷ Θεῷ τῶν πνευμάτων. Ἀπόδοτε γάρ, φησί, τὰ Καίσαρος Καίσαρι, καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ. Καὶ ὅρα, οὐκ εἶπε Δότε, ἀλλ’ Ἀπόδοτε. Χρέος, φησίν, ἐστίν, ἀπόδος οὖν τὴν ὀφειλήν. Φυλάττει σε ὁ ἄρχων σου ἐκ τῶν πολεμίων, τὸν βίον σου εἰρηναῖον καθιστᾶ· χρεωστεῖς οὖν αὐτῷ τὸν φόρον ἀντὶ τούτων, ἄλλως τε καὶ αὐτό, ὃ προσφέρεις, τουτέστι, τὸ νόμισμα, παρ’ ἐκείνου αὐτοῦ ἔχεις. Τὸ οὖν τοῦ βασιλέως νόμισμα ἀπόδος πάλιν αὐτῷ. Ἐν τῷ μέσῳ δὲ κεκέρδηκας δι’ αὐτοῦ συναλλάσσων, καὶ τὰ πρὸς τὸν βίον χρειώδη μεταχειριζόμενος· ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ δεῖ ἀποδιδόναι. Δέδωκέ σοι νοῦν, ἀπόδος αὐτὸν αὐτῷ κατὰ νοῦν ἐνεργῶν. Δέδωκέ σοι λόγον, ἀπόδος αὐτὸν αὐτῷ, μὴ συμπαραβαλλόμενος τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις, ἀλλ’ ὡς λογικὸς πάντα πράττων.

Καὶ ἁπλῶς δέδωκέ σοι ψυχήν, καὶ σῶμα, πάντα ἀπόδος αὐτῷ, καὶ τὴν εἰκόνα αὐτοῦ ἀποκατάστησον αὐτῷ διὰ πίστεως, δι’ ἐλπίδος, δι’ ἀγάπης βαδίζων. Καὶ μὴν καὶ ἑτέρως χρὴ ἀποδιδόναι τὰ Καίσαρος Καίσαρι· ἕκαστος γὰρ ἡμῶν ἢ Θεοῦ εἰκόνα φορεῖ, ἣ τοῦ κοσμοκράτορος. Ὅταν οὖν ὁμοιώσωμεν ἑαυτοὺς τῷ Καίσαρι, υἱοὶ τοῦ διαβόλου γινόμενοι, τὴν εἰκόνα αὐτοῦ φοροῦμεν, ἣν δεῖ ἀποδιδόναι αὐτῷ, καὶ ἀποῤῥίπτειν ἵν’ ἔχοι τὰ ἑαυτοῦ, καὶ μηδὲν ἐν ἡμῖν εὑρίσκῃ οἰκεῖον αὐτοῦ, οὕτως γὰρ καὶ ἡ εἰκὼν τοῦ Θεοῦ ἀμιγὴς τηρηθείη ἡμῖν. Διὸ Παῦλος παραινεῖ, Καθὼς ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, φορέσωμεν καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου. Καὶ ἀλλαχοῦ·

Ἀποθέμενοι τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον. Ὅπερ ἐνταῦθα εἴρηται ἀποδιδόναι, τοῦτο παρὰ τῷ Παύλῳ τὸ ἀποθέσθαι, καὶ ὃ ἐνταῦθα εἰκὼν Καίσαρος, τοῦτο ἐκεῖ εἰκὼν χοϊκοῦ τοῦ ἁμαρτωλοῦ πάντως, Ἀδὰμ καὶ παλαιοῦ ἀνθρώπου. Ἡ γὰρ εἰκὼν τοῦ χοϊκοῦ, οὐδὲν ἄλλο, ἢ ἡ φθορά, καὶ ἡ ἁμαρτία, ἣν ἔσχομεν ἀφομοιωθέντες τῷ ἀποστάτῃ, καὶ μὴ τῷ βασιλεῖ. Οὐκ ἴσχυσαν οὖν οἱ Φαρισαῖοι ἐπιλαβέσθαι τοῦ Ἰησοῦ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ· τὸ γὰρ σπουδαζόμενον αὐτοῖς, μάλιστα τοῦτο ἦν, τὸ πρὸς τὸν λαὸν διαβαλεῖν τοῦτον, ὡς καταδουλοῦντα τοῖς Ῥωμαίοις τὸ ἔθνος, ὃ οὐκ ἴσχυσαν τελέσαι διὰ τὴν ὑπέρσοφον αὐτοῦ ἀπόκρισιν. «Προσελθόντες δέ τινες τῶν Σαδδουκαίων, οἱ ἀντιλέγοντες ἀνάστασιν μὴ εἶναι, ἐπηρώτων αὐτὸν λέγοντες·

Διδάσκαλε, Μωσῆς ἔγραψεν ἡμῖν, Ἐάν τινος ἀδελφὸς ἀποθάνῃ ἔχων γυναῖκα, καὶ οὗτος ἄτεκνος ἀποθάνῃ, ἵνα λάβῃ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ τὴν γυναῖκα, καὶ ἐξαναστήσῃ σπέρμα τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ. Ἑπτὰ οὖν ἀδελφοὶ ἦσαν, καὶ ὁ πρῶτος λαβὼν γυναῖκα, ἀπέθανεν ἄτεκνος, καὶ ἔλαβεν ὁ δεύτερος τὴν γυναῖκα, καὶ οὗτος ἀπέθανεν ἄτεκνος, καὶ ὁ τρίτος ἔλαβεν αὐτήν, ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ἑπτά, καὶ οὐ κατέλιπον τέκνα, καὶ ἀπέθανον. Ὕστερον πάντων ἀπέθανε καὶ ἡ γυνή.

Ἐν τῇ οὖν ἀναστάσει, τίνος αὐτῶν γίνεται γυνή; Οἱ γὰρ ἑπτὰ ἔσχον αὐτὴν γυναῖκα. Καὶ ἀποκριθεὶς εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Οἱ υἱοὶ τοῦ αἰῶνος τούτου γαμοῦσι καὶ ἐκγαμίσκονται· οἱ δὲ καταξιωθέντες τοῦ αἰῶνος ἐκείνου τυχεῖν, καὶ τῆς ἀναστάσεως τῆς ἐκ νεκρῶν, οὔτε γαμοῦσιν, οὔτε ἐκγαμίσκονται. Οὔτε γὰρ ἀποθανεῖν ἔτι δύνανται, ἰσάγγελοι γάρ εἰσι, καὶ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ, τῆς ἀναστάσεως υἱοὶ ὄντες. Ὅτι δὲ ἐγείρονται οἱ νεκροί, καὶ Μωσῆς ἐμήνυσεν ἐπὶ τῆς βάτου, ὡς λέγει Κύριον τὸν Θεὸν Ἀβραάμ, καὶ τὸν Θεὸν Ἰσαάκ, καὶ τὸν Θεὸν Ἰακώβ. Θεὸς δὲ οὐκ ἔστι νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων, πάντες γὰρ αὐτῷ ζῶσιν. Ἀποκριθέντες δέ τινες τῶν Γραμματέων εἶπον· Διδάσκαλε, καλῶς εἶπας. Οὐκ ἔτι δὲ ἐτόλμων ἐπερωτᾷν αὐτὸν οὐδέν.» Σαθρὰν ὑποστήσαντες κρηπῖδα ἑαυτοῖς οἱ Σαδδουκαῖοι, διηπίστουν τοῖς περὶ ἀναστάσεως λόγοις, Σωματικὴν γὰρ διαγωγὴν ἔσεσθαι ἐν τῇ ἀναστάσει ὑπονοοῦντες, εἰκότως ἐσφάλλοντο, διὸ καὶ ὡς ἄτοπον διαβάλλοντες τὸ περὶ τῆς ἀναστάσεως δόγμα, πλάττονται τὴν ἀνόητον διήγησιν ταύτην. Ὁ οὖν Κύριος τὴν κρηπῖδα αὐτοῖς διασαλεύσας, καὶ δείξας ὅτι οὐκ ἔστι σωματικὴ διαγωγή, τότε εὐθὺς τῇ σαθρᾷ ταύτῃ κρηπῖδι, καὶ ὑπονοίᾳ συγκατέσπασε τὸ δόγμα αὐτῶν, εἰπών· Πλανᾶσθε, μὴ εἰδότες τὰς Γραφάς, ἀλλὰ παρεκδεχόμενοι τὸν νοῦν αὐτῶν.

Οἱ μὲν γὰρ υἱοὶ τοῦ αἰῶνος τούτου, οἱ ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ γεννῶντες, καὶ γεννώμενοι γαμοῦσι, καὶ ἐκγαμίσκονται, τουτέστιν, εἰς γάμους ἐκδίδονται· οἱ δὲ τοῦ αἰῶνος ἐκείνου υἱοὶ οὐδὲν τοιοῦτον, οὐδὲ γὰρ θανεῖν ἔτι δύνανται· διὸ οὐδὲ τὰ τοῦ γάμου ἐκεῖ, ἀλλ’ ἀγγελικὴ καὶ θεία διαγωγή. Ἐνταῦθα μὲν γὰρ ἐπειδὴ θάνατος, διὰ τοῦτο γάμος, καὶ ἐπειδὴ γάμος, διὰ τοῦτο θάνατος. Ἐκεῖ δὲ τοῦ θανάτου καταργηθέντος, τίς χρεία τοῦ γάμου; Ὁ γάμος γὰρ βοήθεια τοῦ θνητοῦ, καὶ πλήρωσις τοῦ λείποντος· ἔνθα δὲ οὐδὲν λείπει, τίς χρεία τοῦ πληροῦντος; Ἰσάγγελοι οὖν εἰσι, καὶ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ. Διὰ τί; Ὅτι τῆς ἀναστάσεώς εἰσιν υἱοί. Ὃ δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· Εἶπον, φησίν, αὐτοὺς υἱοὺς Θεοῦ, διότι οὐδὲν σωματικὸν ἐν τῇ γεννήσει αὐτῶν ὁρᾶται, ἀλλὰ πάντα θεῖα· οὔτε γὰρ συνουσία προηγεῖται, οὔτε σπέρμα, οὔτε μήτρα, οὔτε κύησις ἐν τῇ ἀναστάσει, ἀλλὰ Θεός ἐστιν ὁ γεννῶν τὰ σώματα ἡμῶν λόγοις οἷς οἶδεν. Οὐκοῦν ἐπεὶ Θεός ἐστιν ὁ ἐνεργῶν ἐν τῇ ἀναστάσει, εἰκότως υἱοὶ λέγονται Θεοῦ οἱ ἐξ ἀναστάσεως ἀναγεννώμενοι. Ἐπιφέρει δὲ τοῖς λογισμοῖς καὶ μαρτυρίαν Γραφικήν.

Φησὶ γὰρ ὁ Μωσῆς τὸν Θεὸν εἰπεῖν αὐτῷ ἐκ τῆς βάτου· Ἐγώ εἰμι ὁ Θεὸς Ἀβραάμ, καὶ τὰ ἑξῆς. Εἰ δὲ ἅπαξ ἠφανίσθησαν οἱ πατριάρχαι, καὶ μὴ ἔζων παρὰ Θεῷ τῇ ἐλπίδι τῆς ἀναστάσεως, οὐκ ἂν εἶπεν, ὅτι Ἐγώ εἰμι, ἀλλ’ Ἐγὼ ἥμην. Τοῦτο γὰρ εἰώθαμεν λέγειν ἐπὶ τῶν διεφθαρμένων καὶ ἀφανισθέντων πραγμάτων·

Ἐγὼ ἥμην δεσπότης τοῦδε τοῦ πράγματος. Νῦν δὲ εἰπών, ὅτι Ἐγώ εἰμι, ἔδειξεν ὅτι ζώντων ἐστὶ Δεσπότης καὶ Θεός, καὶ οὐχὶ διεφθορότων πάντη· κἂν γὰρ νεκροὶ ὦσιν, ἀλλὰ τῇ ἐλπίδι τοῦ ἀναστῆναι, ζῶσιν, ὥσπερ καὶ ὁ Ἀδὰμ εἰ καὶ ἔζη, θνητὸς ἦν ὅμως, καὶ ἀπ’ αὐτῆς τῆς ὥρας, ἀφ’ ἧς ἔφαγε, ἀποθανεῖν λέγεται. Τῶν Σαδδουκαίων δὲ οὕτως αἰσχυνθέντων, ἀπεδέξαντο τὸν Ἰησοῦν οἱ Γραμματεῖς, ὡς ἀντίτεχνον τῶν Σαδδουκαίων, ἡσθέντες ἐπὶ τῇ ἐκείνων ἥττῃ. «Εἶπε δὲ πρὸς αὐτούς· Πῶς λέγουσι τὸν Χριστὸν υἱὸν Δαυῒδ εἶναι, καὶ αὐτὸς Δαυῒδ λέγει ἐν βίβλῳ Ψαλμῶν, εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου; Δαυῒδ οὖν Κύριον αὐτὸν καλεῖ, καὶ πῶς υἱὸς αὐτοῦ ἐστιν; Ἀκούοντος δὲ παντὸς τοῦ λαοῦ, εἶπε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ· Προσέχετε ἀπὸ τῶν Γραμματέων τῶν θελόντων περιπατεῖν ἐν στολαῖς, καὶ φιλούντων ἀσπασμοὺς ἐν ταῖς ἀγοραῖς, καὶ πρωτοκαθεδρίας ἐν ταῖς Συναγωγαῖς, καὶ πρωτοκλισίας ἐν τοῖς δείπνοις, οἳ κατεσθίουσι τὰς οἰκίας τῶν χηρῶν, καὶ προφάσει μακρᾷ προσεύχονται. Οὗτοι λήψονται περισσότερον κρῖμα.» Ἐπὶ τὸ πάθος, ὅσον οὔπω, μέλλων ἔρχεσθαι τὴν ἑαυτοῦ ἀνακηρύττει θεότητα, καὶ οὐδὲ τοῦτο ἀπαρακαλύπτως καὶ ἀλαζονικῶς, ἀλλὰ καὶ σφόδρα μετριοφρόνως. Ἐρωτᾷ γὰρ αὐτούς, καὶ εἰς ἀπορίαν ἐναγαγὼν ἀφίησιν αὐτοὺς συλλογίσασθαι τὸ ἀκόλουθον.

Δαυῒδ γάρ, φησί, Κύριον αὐτὸν καλεῖ, καὶ πῶς υἱὸς αὐτοῦ ἐστι ψιλός; Ἦν μὲν γὰρ υἱὸς Δαυῒδ τὸ κατὰ σάρκα, ἀλλὰ καὶ Θεὸς αὐτοῦ· ἐκεῖνοι δὲ μόνον τοῦτο υἱὸν αὐτὸν τοῦ Δαυῒδ ἐνόμιζον. Διὸ ἀνατρέπει ταύτην αὐτῶν τὴν δόξαν τὴν περὶ τοῦ ψιλὸν εἶναι υἱὸν τοῦ Δαυΐδ, ἐμφαίνει δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἀντίθετός ἐστι τῷ Πατρί, ἀλλὰ πολλὴν τὴν ὁμόνοιαν ἔχει πρὸς αὐτόν, εἴγε τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ καταγωνίζεται ὁ Πατήρ. Ταῦτα μὲν οὖν τοῖς Γραμματεῦσιν.

Ἐπεὶ δὲ τοὺς μαθητὰς διδασκάλους τῆς οἰκουμένης ἀπέστειλεν, εἰκότως αὐτοῖς παραινεῖ μὴ μιμεῖσθαι τῶν Φαρισαίων τὴν φιλόδοξον καὶ φιλόπρωτον γνώμην, καὶ ἁπλῶς κοσμικὴν καὶ ἀνθρωπάρεσκον. Τὸ γὰρ τοὺς ἀσπασμοὺς ἐπιτηδεύειν ἐν ταῖς ἀγοραῖς, κολακευόντων ἐστὶ τοὺς ἐντυγχάνοντας, καὶ δόξαν καλοηθίας θηρωμένων, ἢ συναγωγῆς χρημάτων πρόφασιν τοῦτο τιθεμένων. Ἀλλὰ καὶ τὰς οἰκίας τῶν χηρῶν, φησί, κατεσθίουσι γαστριζόμενοι, καὶ πέρα τοῦ δέοντος ἀναλίσκοντες· καὶ ἡ πρόφασις ὡς εὐλαβής. Εὐχὴν γὰρ καὶ ὠφέλειαν ψυχικὴν προφασιζόμενοι, οὐ νηστείαν διδάσκουσιν, ἀλλὰ μέθην, καὶ γαστριμαργίαν, καὶ διὰ τοῦτο λήψονται, φησί, περισσότερον κρῖμα, ὅτι οὐ μόνον ποιοῦσι τὸ κακόν, ἀλλὰ καὶ προφασίζονται εὐχάς. Καὶ τὸ πρόσχημα αὐτοῖς εὐλαβές, καὶ τὴν ἀρετὴν πρόφασιν ποιοῦνται πονηρίας. Διὸ δὴ καὶ περισσότερον κατακριτέοι, ὡς καὶ τὸ καλὸν διαβάλλεσθαι ποιοῦντες. Δέον γὰρ τὰς χήρας ἐλεεῖν· οἳ δὲ εἰσέρχονται εἰς τὰς οἰκίας αὐτῶν, ὡς δῆθεν διὰ τῶν μακρῶν εὐχῶν εὐλογήσοντες· αἱ δὲ ἀναγκάζονται ἀναλίσκειν ἐπὶ τῇ παρουσίᾳ αὐτῶν, καὶ οὕτως ἐκδαπανῶνται.

ΚΕΦΑΛ. ΚΑʹ. Περὶ τῆς τὰ δύο λεπτὰ βαλούσης χήρας. Περὶ συντελείας ἐπερώτησις. Περὶ τῆς ἁλώσεως Ἱερουσαλήμ, καὶ ὅτι ὁ Κύριος προεῖπε τοῖς μαθηταῖς τὴν αὐτῆς ἐρήμωσιν. Περὶ τῶν σημείων. «Ἀναβλέψας δὲ εἶδε τοὺς βάλλοντας τὰ δῶρα αὐτῶν εἰς τὸ γαζοφυλάκιον πλουσίους. Εἶδε δὲ καί τινα χήραν πενιχρὰν βάλλουσαν ἐκεῖ δύο λεπτά. Καὶ εἶπεν·

Ἀληθῶς λέγω ὑμῖν, ὅτι ἡ χήρα ἡ πτωχὴ αὕτη πλεῖον πάντων ἔβαλεν. Ἅπαντες γὰρ οὗτοι ἐκ τοῦ περισσεύοντος αὐτοῖς ἔβαλον εἰς τὰ δῶρα τοῦ Θεοῦ, αὕτη δὲ ἐκ τοῦ ὑστερήματος αὐτῆς ἅπαντα τὸν βίον, ὃν εἶχεν, ἔβαλεν.» Γάζαν τὸν θησαυρόν φασιν εἶναι.

Ἦν οὖν ἱερὸς θησαυρὸς ἀπὸ φιλοθέων ἐρανιζόμενος, ᾧ ἐχρῶντο εἰς περιποίησιν, καὶ ἐπισκευὴν τοῦ ἱεροῦ, καὶ ἁπλῶς εἰς κόσμον τοῦ ναοῦ, καὶ πενήτων διατροφάς, κἂν ὕστερον καὶ τοῦτο ἐκαπήλευον οἱ ἱερεῖς, διανεμόμενοι τὸν θησαυρόν, ἀλλὰ μὴ πρὸς ἃ ἐξ ἀρχῆς ἀφώριστο, τούτῳ χρώμενοι. Ἐπαινεῖ τοίνυν παρὰ πάντας τοὺς ἄλλους τὴν χήραν ὁ Κύριος, ὡς ἐκ τοῦ ὑστερήματος αὐτῆς βαλοῦσαν ὅλον τὸν βίον αὐτῆς. Οἱ γὰρ δύο ὀβολοί, εἰ καὶ μικροὶ δοκοῦσιν, ἀλλ’ οὖν ὅλος ὁ βίος τῇ ἐκ τοῦ προσαιτεῖν διατρεφομένῃ εἰσί· χήρα γὰρ ἦν πενιχρά. Οὐκ εἰς τὸ διδόμενον οὖν ἀφορῶν ὁ Κύριος, ἀποδίδωσι τὰς ἀμοιβάς, ἀλλ’ εἰς τὸ λειπόμενον. Τοῖς μὲν οὖν πλουσίοις πλείω κατελείποντο ἐν τοῖς οἴκοις, ὀλίγα καὶ μικρὰ προσενεγκοῦσι.

Τῇ δὲ ἅπασα ἡ οἰκία κεκένωτο, καὶ οὐδὲν ὑπελείφθη. Εἰκότως οὖν καὶ ἀξιεπαινετωτέρα ἐκείνων. Ἐνόησαν δέ τινες χήραν δύνασθαι ἐκληφθῆναι πᾶσαν ψυχὴν τὸν πρότερον ἄνδρα, τὸν παλαιὸν νόμον ἀποβαλοῦσαν, οὔπω δὲ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν Λόγον συναφείας ἀξίαν· καὶ ταύτην προσάγειν ἀῤῥαβῶνος λόγῳ τὴν λεπτὴν καὶ τέως σύμμετρον αὐτῇ πίστιν καὶ ἀγαθὴν συνείδησιν. Δεῖ γὰρ μετὰ τῆς πίστεως καὶ ἀγαθὴν συνείδησιν ἤτοι βίον ἀδιάστροφον φέρεσθαι, καὶ εἰ οὕτω προσέρχεταί τις Θεῷ, μείζω πάντων βαλεῖν δοκεῖ τῶν ἐν λόγῳ πλουσίων, καὶ ἠθικαῖς ἑλληνικαῖς περιττῶν. «Καί τινων λεγόντων περὶ τοῦ ἱεροῦ, ὅτι λίθοις καλοῖς καὶ ἀναθήμασι κεκόσμηται, εἶπε· Ταῦτα ἃ θεωρεῖτε, ἐλεύσονται ἡμέραι, ἐν αἷς οὐκ ἀφεθήσεται λίθος ἐπὶ λίθῳ, ὃς οὐ καταλυθήσεται. Ἐπηρώτησαν δὲ αὐτόν, λέγοντες· Διδάσκαλε, πότε οὖν ταῦτα ἔσται; καὶ τί τὸ σημεῖον, ὅταν μέλλῃ ταῦτα γίνεσθαι; Ὁ δὲ εἶπε· Βλέπετε μὴ πλανηθῆτε. Πολλοὶ γὰρ ἐλεύσονται ἐπὶ τῷ ὀνόματί μου λέγοντες, ὅτι Ἐγώ εἰμι, καὶ ὁ καιρὸς ἤγγικε· μὴ οὖν πορευθῆτε ὀπίσω αὐτῶν.

Ὅταν δὲ ἀκούσητε πολέμους, καὶ ἀκαταστασίας, μὴ πτοηθῆτε. Δεῖ γὰρ ταῦτα γενέσθαι πρῶτον, ἀλλ’ οὐκ εὐθέως τὸ τέλος. Τότε ἔλεγεν αὐτοῖς· Ἐγερθήσεται ἔθνος ἐπὶ ἔθνος, καὶ βασιλεία ἐπὶ βασιλείαν, σεισμοί τε μεγάλοι κατὰ τόπους, καὶ λιμοί, καὶ λοιμοὶ ἔσονται, φόβητρά τε, καὶ σημεῖα ἀπ’ οὐρανοῦ μεγάλα ἔσται.» Εἰκότως ὁ Κύριος προφητεύει περὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ νῦν, ἅτε δὴ πρὸς τὸ σταυρωθῆναι, ὅσον οὔπω, ὤν, ἵν’ ἔχοιμεν καὶ ταῦτα εἰς μεγάλην ἀπόδειξιν τοῦ ἀληθῆ Θεὸν εἶναι αὐτόν.

Ὅθεν καί τινων ἐπαινούντων τὰς οἰκοδομὰς τοῦ ἱεροῦ καὶ τὰ ἀναθήματα· οἶμαι δὲ τὰ τορευτὰ ἐκεῖνα καὶ γλυπτὰ λέγειν, οἷον φοίνικας καὶ Χερουβίμ, ταῦτα γὰρ ἴσως τὰ ἀναθήματά φησιν· Ὁ Κύριος οὐδενὸς τούτων ἐπιστρέφεται, ἀλλὰ τὴν κατάλυσιν αὐτῶν προλέγει. Οἱ δὲ ᾠήθησαν αὐτὸν περὶ τῆς καθολικῆς συντελείας λέγειν, καίτοι περὶ τῆς ὑπὸ Ῥωμαίων ἁλώσεως τῶν Ἱεροσολύμων λέγοντα. Διὸ καὶ αὐτὸς συγκαταβαίνων αὐτοῖς, ἀφίησι μὲν τέως τοὺς περὶ τῆς ἁλώσεως λόγους, μέλλει γὰρ αὐτοὺς παραπλέξαι τοῖς μετὰ ταῦτα, νῦν δὲ περὶ τῆς συντελείας διαλαμβάνει, καὶ προασφαλίζεται αὐτούς, ὥστε τοῖς πρὸ τῆς αὐτοῦ παρουσίας μέλλουσιν ἐλθεῖν ψευδοπροφήταις μὴ ὑπαχθῆναι. Ἔσονται δὲ πόλεμοι καὶ ἀκαταστασίαι· πάσης γὰρ ἀγάπης ἀναιρεθείσης, εἰκότως οἱ πόλεμοι καὶ αἱ ἀκαταστασίαι χώραν ἕξουσιν, ἀπὸ δὲ τῶν πολέμων λιμοὶ καὶ λοιμοί· οἱ μὲν ὡς τοῦ ἀέρος ἐκ τῶν θνησιμαίων διαφθειρομένου, οἳ δὲ ὡς μὴ τῶν χωρῶν γεωργουμένων. Τινὲς δὲ τοὺς λιμούς, καὶ λοιμούς, καὶ τὰς ἄλλας θλίψεις οὐκ ἐν τῇ συντελείᾳ μόνον ἔσεσθαι, ἀλλὰ καὶ τοῖς τῆς ἁλώσεως καιροῖς ἐξεδέξαντο. Καὶ γὰρ Ἰώσηπος ἀφορήτους συμφορὰς διὰ τὸν λιμὸν λέγει γεγενῆσθαι. Ἀλλὰ καὶ καθώς φησι Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσιν, ἐγένετο λιμὸς ἐπὶ Κλαυδίου Καίσαρος. Ἀλλὰ μὴν καὶ φόβητρα πολλὰ γεγόνασι τὴν ἅλωσιν τῆς Ἱερουσαλὴμ δηλοῦντα, ὡς ὁ αὐτὸς Ἰώσηπος ἱστορεῖ.

Ὅλως τε ταῦτα κοινὰ δύνανται νοεῖσθαι τοῦ τε καιροῦ τῆς συντελείας καὶ τῆς ἁλώσεως, τὰ περὶ τῶν ἀκαταστασιῶν φημι καὶ τῶν πολέμων καὶ τῶν λοιπῶν. «Πρὸ δὲ τούτων πάντων ἐπιβαλοῦσιν ἐφ’ ὑμᾶς τὰς Χεῖρας αὐτῶν καὶ διώξουσιν, παραδιδόντες εἰς συναγωγάς, καὶ φυλακάς, ἀγομένους ἐπὶ βασιλεῖς, καὶ ἡγεμόνας ἔνεκεν τοῦ ὀνόματός μου, ἀποβήσεται δὲ ὑμῖν εἰς μαρτύριον. Θέσθε οὖν εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν μὴ προμελετᾷν ἀπολογηθῆναι. Ἐγὼ γὰρ δώσω ὑμῖν στόμα, καὶ σοφίαν, ᾗ οὐ δυνήσονται ἀντειπεῖν, οὐδὲ ἀντιστῆναι πάντες οἱ ἀντικείμενοι ὑμῖν. Παραδοθήσεσθε δὲ καὶ ὑπὸ γονέων, καὶ συγγενῶν, καὶ φίλων, καὶ ἀδελφῶν, καὶ θανατώσουσιν ἐξ ὑμῶν, καὶ ἔσεσθε μισούμενοι ὑπὸ πάντων διὰ τὸ ὄνομά μου. Καὶ θρὶξ ἐκ τῆς κεφαλῆς ὑμῶν οὐ μὴ ἀπόληται. Ἐν τῇ ὑπομονῇ ὑμῶν κτήσασθε τὰς ψυχὰς ὑμῶν.» Πρὸ τούτων πάντων, τῶν τῆς συντελείας, ἢ καὶ τῶν τῆς ἁλώσεως· ὡς εἶπον γάρ, παραπλέκει τοῖς περὶ τῆς συντελείας λόγοις τοὺς περὶ τῆς ἁλώσεως. Ἐπιβαλοῦσιν ἐφ’ ὑμᾶς, φησί, τοὺς ἐμοὺς μαθητάς, τὰς χεῖρας. Καὶ πρὸ τῆς ἁλώσεως γὰρ ἐδιώχθησαν οἱ ἀπόστολοι ἐκ τῶν Ἱεροσολύμων, τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦτο οἰκονομοῦντος, ἵνα μόνοις τοῖς σταυρωταῖς ἐπικατασεισθῇ τὰ δεινά, αὐτοὶ δὲ τὸν κόσμον ὅλον, οἱ ἀπόστολοι λέγω, πληρώσωσι τοῦ κηρύγματος.

Ἤχθησαν οὖν ἐπὶ βασιλεῖς οἱ ἀπόστολοι, καὶ ἐπὶ ἡγεμόνας, ὡς Παῦλος πρὸς τὸν Φῆστον, πρὸς τὸν Ἀγρίππαν, πρὸς αὐτὸν τὸν Καίσαρα.

Γέγονε δὲ αὐτοῖς τοῦτο εἰς μαρτυρίου δόξαν. Ἐπεὶ δὲ ἰδιῶται ἦσαν καὶ ἀμαθεῖς, ἵνα μὴ ταραχθῶσιν ὡς μέλλοντες λόγους ἀπαιτεῖσθαι παρὰ σοφῶν ἀνδρῶν, Μηδὲν ὑμῖν, φησί, περὶ τούτου μελέτω· λήψεσθε γὰρ παρ’ ἐμοῦ ἐν ταυτῷ καὶ σοφίαν, καὶ εὐστομίαν, ὥστε μηδὲ πάντας ὁμοῦ εἰς ἓν συνηγμένους τοὺς ἀντικειμένους δύνασθαι ἀντιστῆναι ὑμῖν, οὔτε κατὰ τὴν σοφίαν, τουτέστι, κατὰ τὴν τῶν νοημάτων δύναμιν, οὔτε κατὰ τὴν εὐστομίαν, καὶ τὸ τῆς γλώττης ἀπρόσκοπον. Πολλάκις γάρ τις σοφίαν μὲν ἔχει ἐν λογισμοῖς, καὶ νοήμασιν, εὐτάρακτος δὲ ὢν πρὸς θορύβους, συγχέει τὸ πᾶν ἐν καιρῷ δημηγορίας. Ἀλλ’ οὗτοί γε, οἱ ἀπόστολοι λέγω, κατ’ ἀμφότερα ἐχαριτώθησαν, ὅθεν καὶ ἐξεπλήττοντο τοὺς μὲν περὶ Πέτρον καὶ Ἰωάννην οἱ ἱερεῖς ἐπὶ τῇ ἀθρόᾳ σοφίᾳ, καταλαμβανόμενοι αὐτούς, ὅτι πρότερον ἰδιῶται ἦσαν· τὸν δὲ Παῦλον ὁ Φῆστος λέγων· Μαίνῃ, Παῦλε, τὰ πολλά σε γράμματα εἰς μανίαν περιτρέπει.

Ταῦτα εἰπών, καὶ τὸν ἐπὶ τῇ ἀμαθείᾳ φόβον αὐτῶν ὑπεκλύσας, ἐπιφέρει καὶ ἕτερον ἀναγκαῖον, καὶ ἱκανὸν κατασεῖσαι ψυχάς, τό, Παραδοθήσεσθε ὑπὸ φίλων καὶ συγγενῶν. Προλέγει γοῦν καὶ περὶ τούτου, ἵνα μὴ ἀθρόον ἐπελθόν, διαταράξῃ αὐτούς. Δεινὸν γὰρ τοῦτο ψυχῆς καθικέσθαι, ὡς καὶ Δαυΐδ φησιν, ὅτι «Εἰ ὁ ἐχθρὸς ὠνείδισέ με, ὑπήνεγκα ἄν· σὺ δὲ ἄνθρωπε ἰσόψυχε.» Καὶ πάλιν· «Ὁ ἐσθίων ἄρτους μου ἐμεγάλυνεν ἐπ’ ἐμὲ πτερνισμόν.» Ταῦτα εἰπών, καὶ ὅτι μισηθήσονται, καὶ ὅτι θανατωθήσονταί τινες ἐξ αὐτῶν, ἐπιφέρει τὴν μεγίστην παραμυθίαν, ὅτι Θρὶξ ἐκ τῆς κεφαλῆς ὑμῶν οὐ μὴ ἀπόληται. Σωθήσεσθε γάρ, φησί, καὶ οὐδὲ τὸ ἐλάχιστον ὑμῶν διαφθαρήσεται, εἰ καὶ δόξει τοῖς πολλοῖς διαφθαρῆναι· μόνον ὑπομένειν δεῖ· καὶ γὰρ ἐν τῇ ὑπομονῇ κτᾶσθαι δυνήσεσθε τὰς ψυχὰς ὑμῶν. Πρόσεισι μὲν γὰρ ὁ ἐχθρός, οἷά τις αἰχμαλωτιστής, τὰς ψυχὰς ὑμῶν διὰ τῆς ἐπαγωγῆς τῶν δεινῶν ἀφαρπάζειν πειρώμενος, ἀλλ’ ὑμεῖς δότε ἀντὶ ἀργυρίου τὴν ὑπομονήν, καὶ κτήσασθε τὰς ψυχὰς ὑμῶν τούτῳ τῷ ἀνταλλάγματι, καὶ οὐ ζημιωθήσεσθε ταύτας.

Πρόσχες δὲ τὸ Θανατώσουσιν ἐξ ὑμῶν· νοήσεις γὰρ βαθύτερόν τι, ὅτι Οὐχ ὁλοκλήρους ὑμᾶς θανατώσουσιν, ἀλλὰ διπλῶν ὄντων ὑμῶν, ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, οὐ τὰ δύο θανατώσουσιν, ἀλλ’ ἐξ ὑμῶν τὸ ἓν θανατώσουσι, τὸ σῶμά φημι, τὰς δὲ ψυχὰς ὑμῶν κτήσασθε διὰ τῆς ὑπομονῆς· ὃ καὶ ἀλλαχοῦ φησι· Μὴ φοβεῖσθε ἀπὸ τῶν ἀποκτενόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν μὴ δυναμένων ἀποκτεῖναι. «Ὅταν δὲ ἴδητε κυκλουμένην τὴν Ἱερουσαλὴμ ὑπὸ τῶν στρατοπέδων, τότε γνῶτε, ὅτι ἤγγικεν ἡ ἐρήμωσις αὐτῆς. Τότε οἱ ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ φευγέτωσαν εἰς τὰ ὄρη, καὶ οἱ ἐν μέσῳ αὐτῆς, ἐκχωρείτωσαν. Καὶ οἱ ἐν ταῖς χώραις, μὴ εἰσερχέσθωσαν εἰς αὐτήν, ὅτι ἡμέραι ἐκδικήσεως αὗταί εἰσι, τοῦ πληρωθῆναι πάντα τὰ γεγραμμένα. Οὐαὶ ταῖς ἐν γαστρὶ ἐχούσαις, καὶ ταῖς θηλαζούσαις ἐν ἐκείναις ταῖς ἡμέραις, ἔσται γὰρ ἀνάγκη μεγάλη ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ὀργὴ ἐν τῷ λαῷ τούτῳ, καὶ πεσοῦνται στόματι μαχαίρας, καὶ αἰχμαλωτισθήσονται εἰς πάντα τὰ ἔθνη, καὶ Ἱερουσαλὴμ ἔσται πατουμένη ὑπὸ ἐθνῶν, ἄχρι πληρωθῶσι καιροὶ ἐθνῶν. Καὶ ἔσται σημεῖα ἐν ἡλίῳ, καὶ σελήνῃ, καὶ ἄστροις, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς συνοχὴ ἐθνῶν, ἐν ἀπορίᾳ ἠχούσης θαλάσσης, καὶ σάλου, ἀποψυχόντων ἀνθρώπων ἀπὸ φόβου καὶ προσδοκίας τῶν ἐπερχομένων τῇ οἰκουμένῃ. Αἱ γὰρ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν σαλευθήσονται, καὶ τότε ὄψονται τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν νεφέλαις μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης πολλῆς.»

Σαφέστατα νῦν περὶ τῆς ἁλώσεως τῆς Ἱερουσαλὴμ διαλαμβάνει. Ὅθεν οἶμαι, οὕτω δεῖ νοηθῆναι τό, Πρὸ δὲ τούτων πάντων, τουτέστι, πρὸ δὲ τῶν λιμῶν, καὶ τῶν λοιμῶν, καὶ τῶν ἄλλων δεινῶν, ἃ μέλλουσι συμβαίνειν ἐν τῷ καιρῷ τῆς συντελείας, διωχθήσεσθε μὲν ὑμεῖς οἱ ἀπόστολοι, καὶ τὰ ἑξῆς. Εἶτα καὶ τῇ Ἱερουσαλὴμ τὰ κακὰ ἐπιστήσονται. Ἐπειδὴ γὰρ ἐκεῖνοι ἐνόμιζον, ὅτι ἐν τῷ καιρῷ τῆς συντελείας καταλυθήσονται αἱ οἰκοδομαὶ τοῦ ἱεροῦ, Οὐχί, φησίν. Ὁ μὲν γὰρ τῆς συντελείας καιρὸς ψευδοπροφήτας ἕξει, καὶ λιμούς, καὶ λοιμοὺς ἐκ τῶν συνεχῶν πολέμων τῶν διὰ τὸ ἀποψυγῆναι τὴν ἀγάπην μελλόντων ἐπεισφθαρῆναι. Ὑμεῖς δὲ πρὸ τοῦ τῆς συντελείας καιροῦ ἐκδιωχθήσεσθε, καὶ Ἱερουσαλὴμ ἁλώσεται, καὶ οἱ λίθοι οὗτοι καταλυθήσονται.

Ὅταν γὰρ ἴδητε τὴν πόλιν ὑπὸ τῶν Ῥωμαϊκῶν στρατευμάτων κυκλουμένην, τότε τὴν ἐρήμωσιν αὐτῆς γνῶτε. Ἐκτραγῳδεῖ οὖν τὰ δεινά, ἃ τότε τὴν πόλιν περιστήσεται. Οἱ μὲν γὰρ ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ, φευγέτωσαν, φησίν, εἰς τὰ ὄρη. Καὶ οἱ ἐν ταῖς χώραις, μὴ προσδοκάτωσαν, ὅτι ἡ πόλις τειχήρης οὖσα, φυλάξει αὐτούς, ἀλλ’ ἀναχωρήτωσαν καὶ οἱ ἐν μέσῳ τῆς πόλεως. Ἡμέραι γὰρ ἐκδικήσεώς εἰσιν, ὡς ἂν πληρωθῶσιν ἃ ἐγράφησαν ἐν τῷ Δανιὴλ μάλιστα.

Οὐαὶ ταῖς ἐν γαστρὶ ἐχούσαις· οὐ δυνήσονται γὰρ φεύγειν διὰ τὸ βάρος τῆς γαστρός· καὶ ταῖς θηλαζούσαις, διὰ τὴν πρὸς τὰ βρέφη στοργήν, μήτε δυναμένας ἀφιέναι ἀτημέλητα, μήτε μεθ’ ἑαυτῶν ἐπάγεσθαι. Τινὲς δὲ ἐν τούτοις αἰνίττεσθαι τὸν Κύριον τὴν τεκνοφαγίαν φασίν, ἣν ὁ Ἰώσηπος ἱστορεῖ, καὶ Ἱερεμίας προφητεύει. Καὶ Ἱερουσαλήμ, φησίν, ἔσται πατουμένη ὑπὸ ἐθνῶν. Μέχρι τούτου τὰ περὶ τῆς ἁλώσεως. Εἶτα πάλιν τὰ περὶ τῆς συντελείας. Ἔσται γάρ, φησί, σημεῖα ἐν ἡλίῳ, καὶ σελήνῃ, καὶ ἄστροις. Καὶ γὰρ τῆς κτίσεως ἀλλοιουμένης, εἰκότως τὰ στοιχεῖα καινοτομοῦνται.

Καὶ συνοχὴ ἐθνῶν, τουτέστι, θλίψις, πάντων ἀπορίᾳ συμμιγής· ἥ τε θάλασσα ἤχους φρικώδεις μυκήσεται, καὶ σάλος ἔσται καὶ ταραχή, ὥστε τοὺς ἀνθρώπους ἀποψύχειν ἐκ μόνου τοῦ φόβου, καὶ τῆς προσδοκίας τῶν ἐπερχομένων τῇ οἰκουμένῃ. Ὁρᾷς φανερῶς ἐνταῦθα περὶ τῆς συντελείας λέγοντα. Ἄνω μὲν γὰρ ἔλεγε τὴν Ἱερουσαλὴμ κυκλοῦσθαι, καὶ πατεῖσθαι ὑπὸ τῶν στρατοπέδων τῶν ἐθνῶν, ἐνταῦθα δὲ τῇ οἰκουμένῃ τὰ κακὰ ἐπέρχεσθαι, ὥστε περὶ τῆς καθόλου συντελείας ὁ λόγος νῦν ἐστιν αὐτῷ. Αἱ γὰρ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν σαλευθήσονται. Καὶ τί λέγω, φησίν, ὅτι οἱ ἄνθρωποι ταραχθήσονται, τῆς κτίσεως πάσης ἀλλοιουμένης; Καὶ αὐτοὶ γὰρ οἱ ἄγγελοι, καὶ αἱ πρώτισται δυνάμεις ταραχθήσονται, καὶ ἐκπλαγήσονται ἐπὶ ταῖς οὕτω φρικώδεσι τοῦ παντὸς μεταβολαῖς. Καὶ τότε ὄψονται τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου. Τίνες; Πάντες οἵ τε πιστεύοντες, καὶ οἱ μὴ πιστεύοντες. Ἐρχόμενον δὲ ἐν νεφέλαις, ὡς Θεὸν δηλαδὴ μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης πολλῆς· καὶ γὰρ ὑπὲρ τὸν ἥλιον ἀστράψει τότε αὐτός τε καὶ ὁ σταυρὸς αὐτοῦ. καὶ παρὰ πάντων ἐπιγνωσθήσεται. «Ἀρχομένων δὲ τούτων γίνεσθαι, ἀνακύψατε, λαὶ ἐπάρατε τὰς κεφαλὰς ὑμῶν, διότι ἐγγίζει ἡ ἀπολύτρωσις ὑμῶν. Καὶ εἶπε παραβολὴν αὐτοῖς·

Ἴδετε τὴν συκῆν καὶ πάντα τὰ δένδρα ὅταν προβάλλωσιν ἤδη, βλέποντες ἀφ’ ἑαυτῶν γινώσκετε, ὅτι ἤδη ἐγγὺς τὸ τέλος ἔσται. Οὕτω καὶ ὑμεῖς, ὅταν ἴδητε ταῦτα γινόμενα, γινώσκετε ὅτι ἐγγύς ἐστιν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι οὐ μὴ παρέλθῃ ἡ γενεὰ αὕτη, ἕως ἂν πάντα γένηται. Ὁ οὐρανός, καὶ ἡ γῆ παρελεύσονται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν.» Ὥσπερ ἡ προτέρα παρουσία τοῦ Κυρίου ἐπὶ ἀναστοιχειώσει τῶν ψυχῶν ἡμῶν καὶ παλιγγενεσίᾳ ἦν, οὕτω καὶ ἡ δευτέρα ἐπὶ παλιγγενεσίᾳ τῶν σωμάτων ἡμῶν ἔσται. Ἐπειδὴ γὰρ αἱ ψυχαὶ ἔθανον πρότερον παρακούσασαι, τὰ δὲ σώματα μετὰ ἐννεακόσια ἕτη τῆς παρακοῆς τὸν θάνατον ἐνεργείᾳ ὑπέστησαν, ἀκολούθως καὶ ἀναγεννῶνται, καὶ βελτιοῦνται, διὰ μὲν τῆς προτέρας παρουσίας αἱ ψυχαί, διὰ δὲ τῆς δευτέρας τὰ σώματα. Διὸ καί φησιν ὁ Κύριος, ὅτι Ὅταν ταῦτα γίνωνται, ἀνακύψατε οἱ βεβαρυμένοι τῇ φθορᾷ, καὶ οἷον ἐλευθεριάσατε.

Ἡ γὰρ ἀπολύτρωσις ὑμῶν πάρεστι, τουτέστιν, ἡ τελεία τοῦ συναμφοτέρου ἐλευθερία, ψυχῆς λέγω καὶ σώματος. Ἡ γάρ, ἀπό, πρόθεσις τοῦτο δοκεῖ αἰνίττεσθαι τὴν παντελῆ τῆς φθορᾶς ἀπαλλαγήν, ἣν καὶ τὸ σῶμα τότε δέξεται χάριτι τοῦ Κυρίου τοῦ ἔσχατον ἐχθρὸν καταργοῦντος τὸν θάνατον. Κατήργησε μὲν γὰρ τὰς ἀρχάς, καὶ τὰς ἐξουσίας, καὶ τὰς ψυχὰς ἐλυτρώσατο. Λοιπὸς δὲ ἦν ὁ θάνατος ὁ τὰ σώματα ἡμῶν ἐπινεμόμενος, ὃς καὶ αὐτὸς καταργούμενος, αἴτιος ἡμῖν ἐλευθερίας καὶ ἀπολυτρώσεως ἔσται. Καὶ ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ εὐθὺς παρέσται τούτων γινομένων. Ὥσπερ καὶ ἡ συκῆ προβάλλουσα τὰ φύλλα, θέρος δηλοῖ ἐγγίζον, οὕτω καὶ ταῦτα γινόμενα τὰ τέρατα καὶ ἡ μεταποίησις τοῦ παντὸς δηλοῦσιν, ὅτι θέρος ἥξει, τουτέστιν, ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ, μετὰ χειμῶνα καὶ ζάλην ὡς θέρος ἐρχομένη τοῖς δικαίοις, ὡς τοῖς γε ἁμαρτωλοῖς χειμὼν ἔσται τότε καὶ ζάλη· οὗτοι γὰρ θέρος τὸν παρόντα αἰῶνα ἔχουσι, ζάλην δὲ τὸν μέλλοντα.

Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι οὐ μὴ παρέλθῃ ἡ γενεὰ αὕτη, ἕως ἂν ταῦτα πάντα γένηται. Γενεάν, φησίν, οὐ τοὺς τότε παρόντας, ἀλλὰ τὴν τῶν πιστῶν πᾶσαν γενεάν. Οἶδε γὰρ καὶ γενεὰν ἀπὸ τῆς ὁμοτροπίας ὀνομάζειν ἡ Γραφή, ὡς τό, «Αὕτη ἡ γενεὰ ζητούντων τὸν Κύριον.» Ἐπειδὴ γὰρ ταραχὰς καὶ πολέμους, καὶ ἀλλοιώσεις εἶπε γενέσθαι καὶ στοιχείων καὶ πραγμάτων, ἵνα μήτις ὑπολάβῃ, ὅτι μή ποτε καὶ ὁ Χριστιανισμὸς καταλυθήσεται, Οὐχί, φησίν, οὐ μὴ παρέλθῃ ἡ γενεὰ αὕτη τῶν Χριστιανῶν. Οὐρανὸς μὲν γὰρ καὶ γῆ ἀλλοιωθήσονται, οἱ δὲ λόγοι μου, καὶ τὸ Εὐαγγέλιόν μου οὐ καταλυθήσονται, ἀλλὰ μενοῦσι, κἂν τὰ πάντα σαλεύωνται, καὶ ἡ εἰς ἐμὲ πίστις οὐκ ἐκλείψει. Ἐμφαίνει δὲ ἐντεῦθεν, ὅτι τὴν Ἐκκλησίαν προτιμοτέραν ἔχει πάσης τῆς κτίσεως, εἴγε ἡ μὲν κτίσις ἀλλοιοῦται, τῆς δὲ τῶν πιστῶν Ἐκκλησίας, καὶ τῶν λόγων αὐτοῦ καὶ τοῦ Εὐαγγελίου οὐδὲν περιέσται. «Προσέχετε δὲ ἑαυτοῖς, μή ποτε βαρυνθῶσιν ὑμῶν αἱ καρδίαι ἐν κραιπάλῃ, καὶ μέθῃ, καὶ μερίμναις βιωτικαῖς, καὶ αἰφνίδιος ἐπιστῇ ἐφ’ ὑμᾶς ἡ ἡμέρα ἐκείνη· ὡς παγὶς γὰρ ἐπελεύσεται ἐπὶ πάντας τοὺς καθημένους ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς γῆς. Ἀγρυπνεῖτε οὖν ἐν παντὶ καιρῷ δεόμενοι, ἵνα καταξιωθῆτε ἐκφυγεῖν πάντα τὰ μέλλοντα γίνεσθαι, καὶ σταθῆναι ἔμπροσθεν τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου.»

Ἠκούσατε, φησί, φόβητρα καὶ ταραχάς· ἀλλ’ αἰσθητὰ ταῦτα πάντα, καὶ σύμβολα τῶν τοὺς ἁμαρτωλοὺς καταληψομένων κακῶν. Ἀλλὰ πρὸς ταῦτα τὰ δεινὰ φάρμακον μέγα καὶ ἀντιπαθὲς ἡ προσευχὴ καὶ προσοχή.

Τὸ γὰρ ἐν ἑτοιμασίᾳ εἶναι ἀεί, καὶ ἀπεκδοχῇ τοῦ τέλους, τοῦτον μάλιστα πάντων συμβαλέσθαι δυνήσεται. Τοῦτο δὲ προσγενήσεται ὑμῖν, φησίν, ἐὰν νήφητε, καὶ μὴ βαρυνθῶσιν αἱ καρδίαι ὑμῶν ἐν κραιπάλῃ, καὶ μέθῃ, καὶ μερίμναις βιωτικαῖς. Μὴ γὰρ μετὰ παρατηρήσεως ἔρχεται ἡ ἡμέρα ἐκείνη, ἀλλ’ ἀπροσδόκητος, κρυφίως ὥσπερ παγὶς συλλαμβάνουσα τοὺς μὴ προσέχοντας. Τάχα δέ τις περιεργότερον ἐξετάσειε τὴν λέξιν ταύτην· «Καθημένους ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς γῆς.» Ἐκείνους γὰρ παγιδεύει ἡ ἡμέρα ἐκείνη τοὺς ἐν ἀμεριμνίᾳ διάγοντας καὶ ἀργίᾳ· οὗτοι γάρ εἰσιν οἱ καθήμενοι, καὶ οὗτοι παγιδεύονται. Ὅσοι δὲ ἐνεργοὶ καὶ δραστήριοι, καὶ νηφάλιοι περὶ τὴν τοῦ ἀγαθοῦ ἐργασίαν εἰσί, καὶ κινοῦνται ἀεὶ πρὸς τὸ καλόν, μὴ ἐγκαθήμενοι, καὶ ἐναναπαυόμενοι τοῖς γεηροῖς, ἀλλ’ ἐγειρόμενοι ἐντεῦθεν, καὶ λέγοντες ἑαυτοῖς. Ἀνάστα καὶ πορεύου, ὅτι οὐκ ἔστι σοι αὕτη ἀνάπαυσις, καὶ πατρίδα κρείττονα ποθοῦντες· τοῖς τοιούτοις οὐκ ἔστιν ἡ ἡμέρα ἐκείνη ὡς παγὶς καὶ κίνδυνος, ἀλλ’ ὡς ἑορτῆς ἡμέρα· διὸ χρὴ ἀγρυπνεῖν, καὶ δέεσθαι τοῦ Θεοῦ, ἵνα δυνηθῶμεν ἐκφυγεῖν πάντα τὰ μέλλοντα γίνεσθαι.

Ποῖα; Τάχα μὲν καὶ τοὺς λιμούς, καὶ τοὺς λοιμούς, καὶ τὰ ἄλλα ἃ τοῖς ἐκλεκτοῖς οὐχ οὕτως ἐπικείσεται, ὥσπερ καὶ τοῖς ἄλλοις· μᾶλλον μὲν οὖν διὰ τοὺς ἐκλεκτούς, καὶ τοῖς ἄλλοις κολοβωθήσονται, τάχα δὲ καὶ τὰ μέλλοντα τοῖς ἁμαρτωλοῖς αἰωνίως συμβήσεσθαι. Ἐκεῖνα γὰρ ἄλλως οὐ δυνάμεθα ἐκφυγεῖν, εἰ μὴ δι’ ἀγρυπνίας καὶ προσευχῆς. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἀρκεῖ τοῖσγε μεγαλοψύχοις τὸ φυγεῖν τὴν κάκωσιν, ἀλλὰ δεῖ αὐτοὺς καὶ ἀγαθοῦ τινος ἐπιτυχεῖν, μετὰ τὸ εἰπεῖν, «Ἵνα δυνηθῆτε ἐκφυγεῖν πάντα τὰ μέλλοντα γίνεσθαι,» προσέθηκε· «Καὶ σταθῆναι ἐνώπιον τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου·» ὅπερ ἐστὶν ἀγαθῶν ἀπόλαυσιν. Δεῖ γὰρ οὐ μόνον φεύγειν τὰ δεινά, ἀλλὰ καὶ δόξαν σπεύδειν λαμβάνειν τὸν Χριστιανόν. Ἀγγελικὴ δὲ ἀξία τὸ ἵστασθαι ἔμπροσθεν τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου καὶ Θεοῦ ἡμῶν. «Οἱ γὰρ ἄγγελοι αὐτοῦ, φησί, διὰ παντὸς βλέπουσι τὸ πρόσωπον τοῦ Πατρός μου.» «Ἦν δὲ τὰς ἡμέρας διδάσκων ἐν τῷ ἱερῷ, τὰς δὲ νύκτας ἐξερχόμενος ηὐλίζετο εἰς τὸ ὄρος τὸ καλούμενον Ἐλαιῶν· καὶ πᾶς ὁ λαὸς ὤρθριζε πρὸς αὐτὸν ἐν τῷ ἱερῷ ἀκούειν αὐτοῦ.» Ἀπέκρυψαν μὲν οἱ εὐαγγελισταὶ τὰ πλείω ὧν ἐδίδασκε, καὶ μάλιστα οἱ τρεῖς· ὁ δέ γε Ἰωάννης καὶ αὐτὸς μὲν τὰ πλείω παρεσιώπησε, πλὴν ὑπὲρ τοὺς τρεῖς ἐξέθετό τινας διδασκαλίας ὑψηλοτέρας. Τοῖς συναγομένοις οὖν ἐν τῷ ἱερῷ πολλὰ καὶ ὑψηλὰ διελέγετο, ὡς ἔστι τεκμαίρεσθαι.

Ὅτι γὰρ ὀλίγα εἶπον οἱ εὐαγγελισταὶ (οὐ γὰρ ἐπιδείκνυσθαι ἤθελον), δῆλον μὲν καὶ ἄλλοθεν πολλαχόθεν, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ τεκμήρασθαι ἔστιν ἀπὸ τοῦ, τρεῖς ἐνιαυτοὺς σχεδὸν κηρύττοντος τοῦ Κυρίου, ὀλίγας διδασκαλίας αὐτοῦ ἀναγράψασθαι· ἃς οὐδὲ μιᾶς ἡμέρας διάλεξιν εἰπών τις ἱκανήν, οἶμαι, οὐ μεμφθήσεται. Ἐκ πολλῶν οὖν ὀλίγα ἀνεγράψαντο ἡμῖν οἱ ἅγιοι εὐαγγελισταί, ὅσον μόνον γεῦμα παρεχόμενοι τῆς γλυκύτητος. Διελέγετο [δὲ] οὐ μονοειδῶς, ἀλλ’ ἑκάστῳ τὸ πρόσφορον ἐπιτιθείς. Διὸ καὶ ὁ ὄχλος ὤρθριζε πρὸς αὐτόν· χάρις γὰρ ἐξεκέχυτο τοῖς χείλεσιν αὐτοῦ. Νυκτὸς δὲ ἀνεχώρει πρὸς τὸ ὄρος, δεικνύων ἡμῖν, ὅτι δεῖ νυκτὸς μὲν διὰ τῆς ἡσυχίας τῷ Θεῷ ὁμιλεῖν, ἡμέρας δὲ διὰ τῆς συγκαταβάσεως τοὺς ἀνθρώπους ὠφελεῖν, καὶ συνάγειν μὲν νυκτός, διαδιδόναι δὲ τὰ συνηγμένα ἡμέρας. Αὐτὸς μὲν οὖν οὐκ ἐδεῖτο προσευχῆς, ἢ πρὸς Θεὸν συναγωγῆς· οὐ γὰρ εἶχεν εἰς ὅ τι συσταλῇ αὐτὸς ὢν Θεός. Ἡμῖν δὲ ταῦτα πρὸς ὑποτύπωσιν τέθεικεν, ἵνα κατὰ τὰ φρέατα νυκτὸς μὲν δεχώμεθα τὴν ἐκ τῶν πνευματικῶν φλεβῶν τῆς προσευχῆς σύῤῥοιαν, ἡμέρας δὲ ἐξαντλώμεθα διὰ τῶν ὠφελείας δεομένων.

Ἰδὼν οὖν ἄν τις τότε τὸν λαὸν ὀρθρίζοντα πρὸς τὸν Ἰησοῦν, ὥστε ἀκούειν αὐτοῦ, εἶπεν ἁρμόζειν αὐτῷ τὰ τοῦ Δαυῒδ λέγειν· «Ὁ Θεός, ὁ Θεός μου, πρὸς σὲ ὀρθρίζω· ἐδίψησέ σε ἡ ψυχή μου.»