Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 1:21

Διότι, όπως είπε ο Απόστολος, επειδή μέσα στη Σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος· έτσι και εμείς οι άνθρωποι, επειδή δεν θελήσαμε να γνωρίσουμε τον Θεό μέσω του Λόγου Του, και να υπηρετήσουμε τον εκ φύσεως δεσπότη μας, τον Λόγο του Θεού, ευδόκησε ο Θεός να φανερώσει τη δική Του κυριότητα στο πρόσωπο ανθρώπου και να ελκύσει τους πάντες προς τον εαυτό Του. Το να πράξει όμως αυτό μέσω ενός απλού ανθρώπου ήταν απρεπές· προκειμένου να μη γίνουμε ανθρωπολάτρες, έχοντας ως Κύριο έναν άνθρωπο. Γι' αυτό ο ίδιος ο Λόγος έγινε σάρκα, και το όνομά Του κλήθηκε Ιησούς, και με αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας τον κατέστησε Κύριο και Χριστό· πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει: Τον κατέστησε για να κυριεύει και να βασιλεύει, ώστε στο όνομα του Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε, όπως ακριβώς κάθε γόνατο κάμπτεται, έτσι να αναγνωρίζουμε ως Κύριο και Βασιλιά τον ίδιο τον Υιό, και μέσω Αυτού τον Πατέρα.

Επομένως, ο Λόγος δεν είναι κτίσμα ως προς την ουσία, αλλά το ρητό στις Παροιμίες αναφέρεται στη σοφία που ενυπάρχει σε εμάς και ονομάζεται έτσι. Εάν όμως δεν πιστεύουν ούτε σε αυτά, ας μας πουν οι ίδιοι: υπάρχει κάποια σοφία στα κτίσματα ή δεν υπάρχει; Εάν λοιπόν δεν υπάρχει, πώς ο Απόστολος επικρίνει λέγοντας: «Επειδή, βέβαια, μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό διαμέσου της σοφίας»; Ή πώς, εάν δεν υπάρχει σοφία, συναντάται πλήθος σοφών μέσα στη Γραφή; Όπως: «Διότι ο σοφός φοβήθηκε και απομακρύνθηκε από το κακό»· και, «Με σοφία οικοδομείται οίκος». Ο δε Εκκλησιαστής λέει: «Η σοφία του ανθρώπου θα φωτίσει το πρόσωπό του»· και μέμφεται τους προπετείς λέγοντας: «Μην πεις: Τι συνέβη, και οι παλαιότερες ημέρες ήταν καλύτερες από τούτες; Διότι δεν ρώτησες με σοφία γι' αυτό».

Και βεβαίως θα ντραπούν ακούγοντάς τα· διότι, επειδή μέσα στη σοφία του Θεού, σύμφωνα με τον προαναφερθέντα τρόπο, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός να σώσει εκείνους που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος. Διότι ο Θεός δεν θέλησε πλέον, όπως στα προηγούμενα χρόνια, να γνωρίζεται μέσω της εικόνας και της σκιάς της σοφίας που υπάρχει στα κτίσματα, αλλά έκανε την ίδια την αληθινή Σοφία να λάβει σάρκα και να γίνει άνθρωπος, και να υπομείνει σταυρικό θάνατο, προκειμένου μέσω της πίστεως σε αυτόν να μπορούν πλέον όλοι όσοι πιστεύουν να σώζονται. Αυτή βέβαια είναι η ίδια η Σοφία του Θεού, η οποία προηγουμένως, μέσω της εικόνας της που υπάρχει στα κτίσματα, εξαιτίας της οποίας λέγεται ότι κτίζεται, φανέρωνε τον εαυτό της, και μέσω του εαυτού της τον δικό της Πατέρα. Αργότερα όμως η ίδια, όντας Λόγος, έγινε σάρκα, όπως είπε ο Ιωάννης, και αφού κατήργησε τον θάνατο και έσωσε το γένος μας, αποκάλυψε ακόμη περισσότερο τον εαυτό του και, μέσω του εαυτού του, τον δικό του Πατέρα, λέγοντας: «Δώσε σε αυτούς να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό».

Διότι έπρεπε ο Χριστός, αυτός που δίνει ζωή στους άλλους, να μην «κρατείται από τον θάνατο»· αυτό όμως δεν θα είχε συμβεί εάν, όπως νομίζετε εσείς, ο Χριστός ήταν ένας απλός άνθρωπος. Αντιθέτως, αυτός είναι ο Υιός του Θεού· διότι όλοι οι άνθρωποι υπόκεινται στον θάνατο. Ας μην αμφιβάλλει, λοιπόν, πλέον κανείς, αλλά «ας γνωρίζει με ασφάλεια όλος ο οίκος του Ισραήλ, ότι αυτός ο Ιησούς», τον οποίο είδατε «κατά το σχήμα ως άνθρωπο» να επιτελεί θαύματα και τέτοια έργα που κανένας ποτέ δεν έχει κάνει, αυτός είναι ο Χριστός και ο Κύριος των πάντων. Διότι, μολονότι έγινε άνθρωπος και «ονομάστηκε Ιησούς», όπως αναφέραμε προηγουμένως, δεν μειώθηκε από το ανθρώπινο πάθος, αλλά μάλλον, ακριβώς με το να γίνει άνθρωπος, αποδεικνύεται Κύριος ζώντων και νεκρών. «Επειδή δηλαδή», όπως είπε ο Απόστολος, «μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό διά μέσου της σοφίας, αλλά ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν διά μέσου της μωρίας του κηρύγματος», έτσι, επειδή και εμείς οι άνθρωποι δεν θελήσαμε να γνωρίσουμε τον Θεό μέσω του Λόγου Του και να υπηρετήσουμε τον κατά φύση Δεσπότη μας, τον Λόγο του Θεού, ευδόκησε ο Θεός να φανερώσει στο πρόσωπο ανθρώπου την κυριότητά Του και να ελκύσει τους πάντες προς τον εαυτό Του.

Εάν, όμως, δεν πιστεύουν ούτε σε αυτά, ας μας πουν οι ίδιοι: υπάρχει κάποια σοφία μέσα στα κτίσματα ή δεν υπάρχει; Εάν λοιπόν δεν υπάρχει, πώς ο απόστολος απευθύνει κατηγορία, λέγοντας: «επειδή ακριβώς στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας»; Ή πώς, εάν δεν υπάρχει σοφία, αναφέρεται «πλήθος σοφών» μέσα στη Γραφή; Διότι και «ο σοφός, επειδή φοβήθηκε, απομακρύνθηκε από το κακό» και «με σοφία οικοδομείται οίκος». Ο δε Εκκλησιαστής λέει: «η σοφία του ανθρώπου θα φωτίσει το πρόσωπό του» και κατακρίνει τους βιαστικούς λέγοντας: «μην πεις: τι συνέβη και οι προηγούμενες ημέρες ήταν καλύτερες από αυτές; διότι δεν ρώτησες με σοφία γι' αυτό το πράγμα». Εάν όμως υπάρχει, όπως ακριβώς λέει και ο Σειράχ: «την εξέχεε πάνω σε όλα τα έργα του, σε κάθε σάρκα σύμφωνα με τη δωρεά του, και την χορήγησε σε εκείνους που τον αγαπούν», και αν μια τέτοια έκχυση δεν είναι γνώρισμα της ουσίας της Αυτοσοφίας και του Μονογενούς, αλλά εκείνης της σοφίας που έχει απεικονιστεί μέσα στον κόσμο, τι το απίστευτο υπάρχει αν η ίδια η δημιουργική και αληθινή Σοφία, της οποίας τύπος είναι η σοφία και η επιστήμη που έχει εκχυθεί μέσα στον κόσμο, μιλάει για τον εαυτό της, όπως προείπα, λέγοντας: «ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του»; Διότι η σοφία που υπάρχει μέσα στον κόσμο δεν είναι εκείνη που κτίζει, αλλά αυτή που εγκτίζεται μέσα στα έργα, σύμφωνα με την οποία «οι μεν ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, το δε στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του».

Και θα ντραπούν τουλάχιστον ακούγοντας: «επειδή μέσα στη σοφία του Θεού», κατά τον προαναφερθέντα τρόπο, «ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός μέσω της μωρίας του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν». Διότι ο Θεός δεν θέλησε πλέον, όπως στα παλαιότερα χρόνια, να γίνεται γνωστός μέσω της εικόνας και της σκιάς της σοφίας που βρίσκεται μέσα στα κτίσματα, αλλά έκανε την ίδια την αληθινή σοφία να λάβει σάρκα, να γίνει άνθρωπος και να υπομείνει σταυρικό θάνατο, ώστε μέσω της πίστεως σε αυτόν, όλοι πλέον όσοι πιστεύουν να μπορούν να σώζονται. Αυτή είναι βεβαίως η σοφία του Θεού, η οποία προηγουμένως, μέσω της δικής της εικόνας που βρίσκεται στα κτίσματα, για την οποία και λέγεται ότι «κτίζεται», φανέρωνε τον εαυτό της και μέσω του εαυτού της τον δικό της Πατέρα· αργότερα όμως, όντας η ίδια ο Λόγος, «έγινε σάρκα», όπως είπε ο Ιωάννης, και αφού «κατήργησε τον θάνατο» και έσωσε το γένος μας, αποκάλυψε ακόμη περισσότερο τον εαυτό του και μέσω του εαυτού του τον δικό του Πατέρα, λέγοντας: «Δώσε σε αυτούς να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και τον Ιησού Χριστό τον οποίο απέστειλες».

Απολ. Διότι δεν μπορούσε να σώσει αλλιώς; Ορθ. Αλλά έτσι θέλησε να σώσει, διά της μωρίας του κηρύγματος. Απολ. Εάν είχε νου ανθρώπου, θα μπορούσε και να αμαρτήσει; Ορθ. Εάν ο νους δεν είχε ενωθεί με τη θεότητα, ναι. Απολ. Τρεπτός λοιπόν ήταν ο Χριστός; Ορθ.

Διότι, όπως ένας αγαθός δάσκαλος που φροντίζει τους μαθητές του, εκείνους που δεν μπορούν να ωφεληθούν από τα ανώτερα, συγκαταβαίνοντας τους εκπαιδεύει οπωσδήποτε μέσω των πιο ταπεινών· έτσι έπραξε και ο Λόγος του Θεού, καθώς λέει και ο Παύλος: «Επειδή, λοιπόν, μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό διά της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός διά της μωρίας του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν».

Διότι είναι δίκαιο, όπως ακριβώς μετέδωσαν εξίσου στο καθένα την ύπαρξη, έτσι να τους παρέχουν εξίσου και ισότιμα και τα εφόδια για τη ζωή. Μην μιμηθείς τη σκληρότητα των γαμψώνυχων πτηνών, τα οποία, όταν δουν τους νεοσσούς τους να τολμούν πλέον να πετάξουν, τους διώχνουν από τη φωλιά, χτυπώντας τους με τα φτερά και σπρώχνοντάς τους, και δεν δείχνουν καμία απολύτως φροντίδα στο εξής. Αξιέπαινη είναι η φιλοτεκνία της κουρούνας, η οποία τους ακολουθεί ακόμη και όταν πια πετούν, τρέφοντάς τους και αναθρέφοντάς τους για πάρα πολύ καιρό. Πολλά είδη πτηνών δεν έχουν καμία ανάγκη από τη συνεύρεση με τα αρσενικά για την κύηση. Όμως, ενώ στα άλλα είδη τα υπηνέμια αυγά είναι άγονα, για τους γύπες λένε ότι γεννούν ως επί το πλείστον χωρίς να ζευγαρώνουν, και μάλιστα ενώ είναι μακροβιότατοι· διότι η ζωή τους, τις περισσότερες φορές, παρατείνεται μέχρι τα εκατό χρόνια. Να το κρατήσεις αυτό σημειωμένο από την ιστορία σχετικά με τα πτηνά, ώστε όταν κάποτε δεις μερικούς να χλευάζουν το μυστήριό μας, θεωρώντας ότι είναι αδύνατο και έξω από τους νόμους της φύσης να γεννήσει μία παρθένος διατηρώντας την παρθενία της άχραντη, να θυμηθείς ότι Εκείνος που ευδόκησε να σώσει τους πιστούς μέσω της μωρίας του κηρύγματος, προνόησε εκ των προτέρων να θέσει στη φύση αναρίθμητες αφορμές για την πίστη στα παράδοξα.

Επομένως, οι αληθοφάνειες της ψευδώνυμης γνώσης γίνονται αιτία θανάτου για όσους τις αποδέχονται· αυτόν τον θάνατο δεν θα τον αντικρίσει εκείνος που λυτρώθηκε από Εκείνον, ο οποίος ευδόκησε να σώσει τους πιστεύοντες διά της μωρίας του κηρύγματος.

Εάν ο Πατέρας έκτισε τον Υιό για τα έργα, τον έκτισε όχι για τον ίδιο τον Υιό, αλλά για τα έργα. Αυτό όμως που δημιουργείται για κάτι άλλο και όχι για το ίδιο, είναι είτε μέρος εκείνου για το οποίο δημιουργήθηκε, είτε κατώτερό του. Επομένως, ο Σωτήρας θα είναι είτε μέρος της κτίσης είτε κατώτερος της κτίσης. Είναι ανάγκη, λοιπόν, να το εννοήσουμε αυτό αναφορικά με την ανθρώπινη φύση Του. Θα μπορούσε βέβαια να πει κανείς ότι και ο Σολομώντας είπε αυτά τα λόγια για εκείνη τη σοφία, την οποία μνημονεύει και ο Απόστολος λέγοντας: «Επειδή δηλαδή, μέσα στη σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό διά της σοφίας». Εξάλλου, αυτός που τα είπε δεν είναι προφήτης, αλλά Παροιμιαστής.

Νομίζω δε εγώ ότι «σοφούς» ονομάζει τώρα τους ρήτορες, οι οποίοι, με την εκφραστική τους δεινότητα συμπλέκοντας πάντοτε το πιθανό με το ψέμα, φρόντιζαν να του προσδώσουν την εντύπωση της αλήθειας. Ως «γραμματείς» δε νομίζω ότι εννοεί τους γραμματιστές ή τους γραμματικούς, που είχαν τη συνήθεια να εξετάζουν σχολαστικά τα συγγράμματα των ποιητών και να τα ερμηνεύουν στους νέους. Και «συζητητές» λέει αυτούς που συνήθιζαν να λογομαχούν και να παριστάνουν τους αυστηρούς εξεταστές των πραγμάτων, οι οποίοι με τις επινοήσεις των εννοιών, θεωρώντας ότι κατέχουν αδιάσειστα επιχειρήματα για κάθε θέμα, υποκρίνονται ότι αναζητούν την αλήθεια, αλλά κάθε άλλο παρά ορθά, ή μάλλον εντελώς επιπόλαια. Επειδή αγνόησαν τον Θεό των όλων, ο οποίος στερέωσε αβίαστα αυτό το σύμπαν με άρρητες ενέργειες, και έφερε στην ύπαρξη όλα τα μη όντα, μόνο με ένα νεύμα του. Έχει μωρανθεί, λοιπόν, πραγματικά η σοφία του κόσμου. <Διότι, επειδή μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος.> Ονομάζει σοφία του Θεού και την ανθρώπινη σύνεση και την ευγλωττία, δηλαδή αυτήν την ίδια την ανθηρότητα του λόγου, για να διδάξει ότι ο Θεός είναι ο δημιουργός του νου και ο χορηγός της φρόνησης και της ευγλωττίας, ακόμη και αν κάποιοι τα χρησιμοποίησαν σε πράγματα που δεν άρμοζαν. Ως μωρία του κηρύγματος, εννοεί την απλότητα των λέξεων. Διότι οι θεσπέσιοι μαθητές υπήρξαν μεν απλοϊκοί ως προς τον λόγο, αλλά πλούσιοι στη γνώση. <Επειδή και οι Ιουδαίοι ζητούν σημείο και οι Έλληνες αναζητούν σοφία.> Και ως προς τα δύο, ο λόγος του Παύλου είναι αληθινός. Διότι, όταν κάποτε ο Χριστός έδιωχνε από τους ιερούς περιβόλους αυτούς που πουλούσαν τα πρόβατα και τα βόδια, τα τρυγόνια και τα περιστέρια, και έλεγε «Μην κάνετε τον οίκο του Πατέρα μου οίκο εμπορίου», εκείνοι αντιδρούσαν λέγοντας «Τι σημείο μας δείχνεις ότι τα κάνεις αυτά;»

«Δεν μώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου;» Και πάλι: Επειδή δηλαδή, ενώ υπήρχε η σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός μέσω της «μωρίας» του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν. Ως μωρία του κηρύγματος ονομάζει την απλότητα του λόγου που υπάρχει στη θεόπνευστη Γραφή. Αφήνοντας, λοιπόν, τον μάταιο κόπο και το να συλλέγετε ακαρπία, και το να ανέχεστε να δαπανάτε κόπους σε ανωφελή πράγματα, ακούστε με καλύτερα, και θα γευθείτε αγαθά, δηλαδή τα ευαγγελικά, με τα οποία εξαιρετικά πολύ, λέει, θα εντρυφήσει η ψυχή σας. Εκεί υπάρχει η αληθινή γνώση του κατά φύση Θεού, και η διδαχή κάθε αρετής και αγιοπρεπούς κοσμιότητας, καθώς και η σύνεση, που διακρίνει με θαυμαστό και ορθό τρόπο καθετί που πρέπει να πραχθεί, και που καθιστά τον νου δημιουργό της αγαθοεργίας· ώστε αφενός μεν να αγαπά να προσκολλάται σε όλα τα πνευματικά, αφετέρου δε να απομακρύνεται από όσα είναι αποδοκιμαστέα και αποτελούν αίτια της φαυλότητας, όντας ισχυρά ενδυναμωμένος. Προσέξτε, λοιπόν, με τα αυτιά σας· δηλαδή, με ευθύτητα και υπακοή, ακολουθήστε τις οδούς μου. Διότι και ο Χριστός είπε: «Όποιος θέλει να έρθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, και ας σηκώσει τον σταυρό του, και ας με ακολουθεί». Πρέπει, επομένως, όσοι είναι δικοί Του να σπεύδουν να ακολουθήσουν τα ίχνη Του. Και τι θα αποκομίσουν όσοι θέλουν να το πράξουν αυτό; Θα ζήσει, λέει, η ψυχή σας απολαμβάνοντας αγαθά.

Υπάρχει όμως και άλλη, ιδιαίτερη και ανώτερη από όλα, δηλαδή ο Μονογενής, ο οποίος δεν είναι σοφία καταχρηστικώς, αλλά αληθινά, ο οποίος είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, αυτός που είναι «δύναμη Θεού και σοφία» σύμφωνα με το γεγραμμένο: «για εμάς δε ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού», «είναι δε η σοφία του φτωχού περιφρονημένη», και «επειδή, μέσα στη σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό, ευδόκησε μέσω της μωρίας του ευαγγελίου να σώσει αυτούς που πιστεύουν», και «εμώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου», και «έδωσε ο Θεός καρδιά στον Σολομώντα σαν την άμμο της θάλασσας, και έγινε πιο σοφός από τους υιούς Ενάκ», και «έδωσε ο Θεός στον Βεσελεήλ σοφία και γέμισε ο Θεός με σοφία τον Ουρί».

Ποια δε είναι αυτή, εάν όχι εκείνη που θεωρείται τέτοια από τους πολλούς; Διότι, όπως ακριβώς η μωρία θεωρούνταν μωρία από τους Έλληνες, αλλά σύμφωνα με τους βαθείς λόγους του Θεού συγκαλυπτόταν· και αυτό που νομιζόταν από τους ανθρώπους ως μωρό ήταν σοφότερο από τους ανθρώπους (αφού ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν διά της μωρίας του κηρύγματος), έτσι και η αφροσύνη, την οποία υπέστη για εμάς κενώνοντας τον εαυτό Του, λαμβάνοντας μορφή δούλου και φτάνοντας μέχρι τον θάνατο, ήταν σοφότερη από τη σοφία των ανθρώπων.

Επιπλέον, λέγεται ότι και η σοφία του πένητα είναι εξουθενωμένη· διότι ευδόκησε ο Θεός διά της μωρίας του κηρύγματος να σώσει τους πιστεύοντες· αλλά και οι λόγοι του, αναφέρει, δεν εισακούονται· διότι δεν είναι δυνατόν σε όλους να ακούσουν τους λόγους του Σωτήρα, παρά μόνο σε εκείνους που έχουν ώτα για να ακούν· διότι και το ευαγγέλιο του Χριστού είναι κεκαλυμμένο, όμως όχι στους μαθητές του, αφού είναι κεκαλυμμένο σε εκείνους που χάνονται.

Και πώς λοιπόν «ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας», αν το ύψιστο σημείο της θεογνωσίας είναι η θεοπτία, και σε αυτήν έφτασαν ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας και οι σοφοί της εποχής τους, καθώς και όσοι τους άκουσαν και τους πίστεψαν, αξιοθαύμαστοι για την προαίρεσή τους και τον σεβασμό τους προς τα θεία; Και πώς, ενώ ήταν σοφοί, απομωράνθηκαν, εάν πράγματι είχαν φωτιστεί, και όχι μόνο οι ίδιοι απομωράνθηκαν ενώ η σοφία τους διαθέτει σύνεση, αλλά «εμώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου»; Γι' αυτό και σήμερα, εάν κάποιος στρέφει κατ' αυτόν τον τρόπο τον νου του σε αυτήν, νομίζοντας ότι μέσω αυτής πρόκειται να οδηγηθεί στη θεογνωσία, παθαίνει το ίδιο ακριβώς πράγμα και απομωραίνεται, παρότι είναι σοφός.

Διότι, αν κάποιος ισχυριστεί ότι προέρχεται από την αρμονία της κτίσης, από αυτήν ακριβώς καυχώνται ότι έχουν τη θεία επίγνωση και οι σοφοί αυτού του αιώνα, σύμφωνα με αυτόν που το είπε, για τους οποίους ο Παύλος λέει ότι «ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας».

Πώς λοιπόν δεν δίδαξε αναλογίες και σχηματισμούς και ποσότητες και τις πολύπλανες αποστάσεις και συνόδους των πλανητών, και δεν έλυσε τις απορίες των φυσικών προβλημάτων, ώστε να διώξει από την ψυχή μας το σκοτάδι της άγνοιας; Γιατί συγκέντρωσε ως μαθητές ψαράδες, αγράμματους, χωρικούς, και όχι σοφούς, και μάλιστα «για να καταντροπιάσει τους έξω σοφούς», όπως λέει ο Παύλος; Πώς λοιπόν καταντροπιάζει αυτούς που, όπως ισχυρίζονται αυτοί, οδηγούν σε Αυτόν; Και γιατί «απομώρανε τη σοφία τους»; Και για ποιον λόγο «ευδόκησε να σώσει αυτούς που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος»; Δεν ήταν επειδή «μέσω της σοφίας ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό»; Τι λοιπόν έμαθαν αυτοί για τους οποίους μιλάς, εφόσον ο Λόγος του Θεού ενοίκησε σωματικά, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό», και εφόσον ανέτειλε το φως, «το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», και «ξημέρωσε η ημέρα και ανέτειλε ο φωσφόρος στις καρδιές μας» των πιστών, κατά τον κορυφαίο των αποστόλων, ώστε οι ίδιοι να έχουν ανάγκη από ένα κατασκευασμένο λυχνάρι, δηλαδή τη γνώση των έξω φιλοσόφων που οδηγεί στη θεογνωσία, και να παρακινούν και τους άλλους, εγκαταλείποντας την προσπάθεια να καθαρίζουν τον εαυτό τους στην ησυχία μέσω της επιτήρησης των λογισμών και να προσηλώνονται στον Θεό με την αδιάλειπτη προσευχή, να γερνούν μάταια παρακαθήμενοι δίπλα σε ένα καπνισμένο λυχνάρι;

Διότι, αν και ο Παύλος λέει κάπου ότι «μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό», δεν ονόμασε «σοφία Θεού» εκείνη που έχει δημιουργηθεί μέσα σε εκείνους τους άσοφους σοφούς, προς Θεού, αλλά εκείνη που έχει ενσταλαχθεί από τον Κτίστη στα κτίσματα, την οποία όποιος γνώρισε ως αγγελιαφόρο του Θεού, γνώρισε τον Θεό που αναγγέλλεται μέσω αυτής, και αποκτά αληθινή γνώση των όντων και, με διαφορετικό τρόπο, σοφία Θεού, εφόσον έγινε γνώστης της θείας σοφίας. «Διότι θα έπρεπε», λέει ο μέγας Διονύσιος, «μέσω της γνώσης των όντων να ανυψώνονται προς τον αίτιο των όντων τουλάχιστον οι αληθινοί φιλόσοφοι».

Αν λοιπόν ο αληθινός φιλόσοφος ανάγεται προς τον Αίτιο, αυτός που δεν ανάγεται δεν είναι αληθινός, ούτε κατέχει σοφία, αλλά έχει σαν ένα απατηλό είδωλο της αληθινής σοφίας και στέρηση της σοφίας, και όχι σοφία. Τη στέρηση, λοιπόν, της σοφίας, πώς θα μπορούσε κανείς να την ονομάσει «σοφία του Θεού»; Εξάλλου και ο δαιμονικός νους, καθόσον είναι νους, είναι αγαθός, καθόσον όμως κάνει κακή χρήση του εαυτού του, είναι πονηρός· αν και γνωρίζει τα μέτρα του κόσμου, τις διεξόδους, τις συνόδους και τις καθορισμένες κινήσεις των ουρανίων σωμάτων καλύτερα από εμάς, επειδή δεν χρησιμοποιεί τη γνώση θεοφιλώς, είναι νους άνοος και σκοτισμένος. Με τον ίδιο άρα τρόπο και η σοφία των Ελλήνων, μέσω της σοφίας του Θεού που υπάρχει στα κτίσματα -σύμφωνα με την οποία έκανε τη φθορά του ενός γένεση του άλλου-, προσπαθώντας να δείξει ότι ο Θεός δεν είναι Κύριος των όλων ούτε κτίστης του παντός, επειδή δεν αντιλαμβάνεται ότι τίποτα δεν γίνεται από το απολύτως μηδέν, και αποβάλλοντας έτσι τον σεβασμό προς τον όντως Θεό και χρησιμοποιώντας «τα θεία ανοσίως εναντίον των θείων», κατά τον ίδιο τον μέγα Διονύσιο, και έχοντας γι' αυτό καταστεί μωρή και άσοφη, πώς θα μπορούσε να είναι σοφία του Θεού; Γι' αυτό και ο Παύλος, δείχνοντάς μας εδώ το διττό είδος της σοφίας, λέει: «εν τη σοφία του Θεού, δεν γνώρισε ο κόσμος τον Θεό διά της σοφίας».

Αφού, λοιπόν, μεγαλορρημόνησε, θεωρώντας μας υπόλογους επειδή αντιλέγουμε στα ρητά που αυτός παραχάραξε, στρέφει τις διακηρύξεις του εναντίον των ίδιων των λογικών ουρανών, εννοώ τους αποστόλους. Διότι, ενώ ο Αδελφόθεος ομιλεί σαφώς για δύο σοφίες, τη μία «άνωθεν», την δε άλλη κάτωθεν, και τη μία «αγνή και επιεική», την δε άλλη «ψυχική και δαιμονιώδη», και ενώ ο Παύλος υπέδειξε δύο σοφίες λέγοντας «επειδή εν τη σοφία του Θεού δεν εγνώρισε ο κόσμος τον Θεό διά της σοφίας», αυτός μάχεται ρητώς όσους κάνουν λόγο για δύο ή και περισσότερες σοφίες, με την αιτιολογία ότι, όπως λέει, «κανείς ποτέ δεν όρισε τη γνώση του τάδε ή του δείνα ως σοφία».

Οι πρεσβύτεροι και οι γραμματείς έλεγαν: «Θυμηθήκαμε ότι εκείνος ο πλάνος είπε, όσο ακόμη ζούσε, ότι μετά από τρεις ημέρες ανασταίνομαι». Ο δε εκατόνταρχος φώναζε: «Αληθινά, αυτός ήταν Υιός του Θεού». Αλλά και μέχρι σήμερα ο λόγος του σταυρού είναι «για τους Ιουδαίους μεν σκάνδαλο, για τα έθνη δε μωρία, για εμάς όμως τους κλητούς ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού». «Και τη δική σου την ψυχή θα την διαπεράσει ρομφαία, ώστε να αποκαλυφθούν οι διαλογισμοί πολλών καρδιών». Ρομφαία ονομάζεται η διχόνοια, επειδή, όπως ακριβώς η ρομφαία σχίζει και χωρίζει τα σώματα, έτσι κάνει και στις ψυχές η διχόνοια, οδηγώντας τες στην αμφιβολία· διότι αν και ήταν παρθένος, ήταν όμως και γυναίκα· αν και Θεοτόκος, προερχόταν όμως από το δικό μας φύραμα. Ρομφαία, λοιπόν, διαπέρασε την ψυχή της, «ώστε να αποκαλυφθούν οι διαλογισμοί πολλών καρδιών». Ποιοι διαλογισμοί;

β'. Αλλά αυτά είναι γνωστά σε εμάς, στους απίστους όμως καθόλου. Γι' αυτό έλεγε ότι ο λόγος του σταυρού για εκείνους μεν που χάνονται είναι μωρία, για εμάς δε που σωζόμαστε είναι δύναμη Θεού. Διότι έχει γραφτεί: «Θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών, και τη σύνεση των συνετών θα την αθετήσω». Δεν παραθέτει προς το παρόν τίποτε το βαρύ από τον εαυτό του, αλλά πρώτα καταφεύγει στη μαρτυρία της Γραφής, και τότε, αφού λάβει από εκεί παρρησία, χρησιμοποιεί πιο ελεγκτικούς λόγους, και λέει: «Δεν απέδειξε μωρή ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου; Πού είναι ο σοφός; Πού είναι ο γραμματέας; Πού είναι ο συζητητής αυτού του αιώνα; Δεν απέδειξε μωρή ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου;». Επειδή, δηλαδή, μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος.

Αφού είπε ότι «Είναι γεγραμμένο: Θα απολέσω τη σοφία των σοφών», εισάγει την απόδειξη από τα ίδια τα πράγματα, λέγοντας: «Πού είναι ο σοφός; Πού είναι ο γραμματέας;», ελέγχοντας ταυτόχρονα και τους Έλληνες και τους Ιουδαίους. Διότι, ποιος φιλόσοφος, ποιος από αυτούς που εντρυφούσαν στους συλλογισμούς, ποιος από εκείνους που γνώριζαν τα των Ιουδαίων προσέφερε τη σωτηρία και έκανε γνωστή την αλήθεια; Κανένας απολύτως, αλλά τα πάντα κατορθώθηκαν από τους αλιείς. Αφού λοιπόν κατέληξε στο συμπέρασμα για το προκείμενο ζήτημα, και αφού κατέβαλε την έπαρσή τους, λέγοντας: «Δεν μετέτρεψε σε μωρία ο Θεός τη σοφία τούτου του κόσμου;», αναφέρει και την αιτία για την οποία αυτά συνέβησαν κατ' αυτόν τον τρόπο. Διότι, λέει, «επειδή μέσα στη σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, φανερώθηκε ο σταυρός». Και τι σημαίνει: «Μέσα στη σοφία του Θεού»; Σε αυτήν που φανερώνεται μέσω των έργων, διά των οποίων θέλησε να γίνει γνωστός. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τα δημιούργησε όλα αυτά, και με τέτοια μορφή, ώστε, ξεκινώντας αναλογικά από τα ορώμενα, να θαυμάζεται ο Ποιητής. Μέγας είναι ο ουρανός και αχανής η γη· θαύμασε λοιπόν τον Δημιουργό. Διότι αυτός ο μέγας ουρανός όχι μόνο δημιουργήθηκε από Αυτόν, αλλά δημιουργήθηκε και με ευκολία, και η απέραντη εκείνη γη παρήχθη και αυτή ως να μην ήταν τίποτα. Γι' αυτόν τον λόγο για μεν τον ουρανό λέει ότι: «Έργα των δακτύλων σου είναι οι ουρανοί»· για δε τη γη: «Αυτός που δημιούργησε τη γη ως να μην ήταν τίποτα».

Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Διότι τα αόρατα γνωρίσματά του, δηλαδή η αιώνια δύναμη και η θεότητά του, από τη δημιουργία του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Και πάλι: «Επειδή, στο πλαίσιο της σοφίας του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας», δηλαδή, μέσω της σοφίας που φανερώνεται στα κτίσματα, η οποία δεν αποτελεί μια μικρή, αλλά πάρα πολύ μεγάλη και σαφέστατη διδασκαλία. Ακόμη και όσα συμβαίνουν καθημερινά μέσω αυτών, αν και φαίνεται ότι γίνονται σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία, εντούτοις και αυτά διακηρύσσουν τον Δημιουργό.

Επειδή, λοιπόν, προηγουμένως η ίδια κατέρριψε τον εαυτό της, δεν είναι πλέον σε τίποτα χρήσιμη. Διότι, όταν έπρεπε να επιδείξει την ικανότητά της και να δει τον Δεσπότη μέσα από τα δημιουργήματα, δεν το θέλησε. «Δεν κατέστησε μωρή ο Θεός τη σοφία του κόσμου;» Που σημαίνει: την απέδειξε μωρή ως προς την κατανόηση της πίστεως. Επειδή, δηλαδή, υπερηφανεύονταν πολύ για αυτήν, την ήλεγξε γρήγορα· διότι, ποια σοφία είναι αυτή, όταν δεν βρίσκει το κεφάλαιο όλων των αγαθών; «Επειδή, λοιπόν, μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός μέσω της μωρίας του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν». Στη σοφία που φανερώνεται διά των έργων, διά των οποίων θέλησε να γίνει γνωστός.

Επειδή, λοιπόν, διά της σοφίας αυτής ο κόσμος δεν θέλησε να γνωρίσει τον Θεό, Εκείνος ευδόκησε να τον σώσει διά του κηρύγματος που θεωρείται μωρία, όχι με λογικούς συλλογισμούς, αλλά με την πίστη· άρα, εκεί όπου δεν υπάρχει ανάγκη ανθρώπινης σοφίας.

«Διότι, επειδή κατά τη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό διά της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός διά της μωρίας του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν.» «Εάν έχετε πικρό ζήλο και εριθεία στην καρδιά σας, μην κατακαυχάστε και μην ψεύδεστε απέναντι στην αλήθεια.»

Το δε μέγιστο, πώς θα αντιπαρατεθούμε σε Εκείνον που είναι υπεράνω ημών, ο οποίος κατέστρεψε τη σοφία των σοφών, και παλαιότερα και τώρα, με τρόπο σωτήριο, και αθέτησε τη σύνεση εκείνων που θεωρούνται συνετοί; Διότι, όπως ακριβώς κατά τους αρχαίους καιρούς οι άνθρωποι δεν γνώρισαν τον Θεό μέσω της σοφίας, αλλά αποπλανήθηκαν εντελώς από τον θείο σκοπό, και για τον λόγο αυτό ευδόκησε ο Θεός, μέσω της μωρίας του κηρύγματος –για εκείνους βέβαια που είναι όντως μωροί–, να κατορθώσει τη θεογνωσία προς καταισχύνη των άσοφων σοφών· παρόμοια συνέβη και αργότερα. Διότι, επειδή οι στα λόγια σοφοί αγνόησαν τον Θεό με τα έργα τους, έχοντας εξισωθεί με τα άλογα ζώα, υπερηφανευόμενοι μάταια, επαιρόμενοι κατά πάντων και καυχώμενοι υπεροπτικά, μεταχειρίστηκαν τον λόγο της ανοησίας που συνηγορούσε υπέρ της ματαιότητάς τους. Γι' αυτό, ο μόνος Σοφός αφαίρεσε την ανώφελη έπαρση και σύγχυσε τις γλώσσες τους, ώστε να καταργήσει τα πυργώματα και τα οχυρώματα της εμπάθειας και, μέσω του συντετμημένου και ολοκληρωμένου λόγου, να προετοιμάσει τη σύντομη οδό της τελειώσεως. Διότι, πόσοι άραγε εμφανίστηκαν στην κραταιότερη των πόλεων και στις άλλες ως διαλεκτικοί, μαθηματικοί, φυσιολόγοι και κάτι ανώτερο από αυτά; Και ποιο ήταν το τέλος αυτής της τόσης σοφίας για αυτούς; Εγώ βέβαια ερυθριώ να το πω· τα ίδια τα πράγματα όμως το διακηρύττουν περίτρανα, καθώς και το πυρ και η μάχαιρα που εξαφάνισαν μια τέτοια σοφία, όπως ακριβώς άρμοζε. Διότι καταφλέχθηκαν μέσα στις επιθυμίες τους, και η γλώσσα τους έγινε μάχαιρα οξεία.

Εσύ όμως πρέπει να αναζητήσεις πώς και μέσω τίνος μπορεί να επιτευχθεί η καθαρότητα της καρδιάς, και θα βρεις ότι αυτό δεν γίνεται μέσω κανενός άλλου παρά μόνο μέσω του Ιησού που σταυρώθηκε για εμάς. Διότι αυτός είναι η ζωή και η αλήθεια, η ευθεία οδός, η θύρα, ο μαργαρίτης, ο ζωντανός και επουράνιος άρτος. Και δεν είναι δυνατόν κανείς να γνωρίσει την αλήθεια χωρίς εκείνη την αλήθεια, ή να επιτύχει τη σωτηρία. Όπως λοιπόν στα ορατά, ως προς τον εξωτερικό άνθρωπο, έκανες αποταγή και μοίρασες και σκόρπισες τα υπάρχοντά σου, έτσι πρέπει να απαρνηθείς και τις προλήψεις των ηθών. Και αν διδάχθηκες τη σαρκική σοφία, αν απέκτησες γνώση των πραγμάτων, αρνήσου τα. Αν στηρίζεσαι στα δικαιώματα της σάρκας, απομακρύνσου από αυτά, ταπεινώνοντας τον εαυτό σου. Και έτσι θα μπορέσεις να μαθητεύσεις στη μωρία του κηρύγματος, στο οποίο κήρυγμα θα βρεις την αληθινή σοφία, που δεν είναι στολισμένη με λόγια, αλλά ενεργείται με τη δύναμη του αγίου σταυρού σε όσους αξιώθηκαν να την αποκτήσουν εν υποστάσει.

Διότι τι λέει ο Παύλος; Ότι ο σταυρός του Χριστού είναι «στους μεν Ιουδαίους σκάνδαλο, στους δε Έλληνες μωρία», «σε εμάς όμως που σωζόμαστε είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού», και «εμείς όμως κηρύττουμε Ιησού Χριστό, και μάλιστα εσταυρωμένο». Και ίσως κάποιος από τους τότε, θέλοντας να φανεί σοφός απέναντί του, αποκρίθηκε: Και μας λες να πιστέψουμε σε έναν νεκρό άνθρωπο που δεν μπόρεσε να σώσει τον εαυτό του, αλλά υπέστη τον πιο ατιμωτικό θάνατο ως κακούργος, και ισχυρίζεσαι ότι αυτός είναι ο δημιουργός των πάντων; Τι θέλουν να πουν αυτοί, ω σπερμολόγοι και κήρυκες ξένων θεοτήτων; Διότι αυτά ήταν τα λόγια των τότε σοφών που θεώρησαν το κήρυγμα ως μωρία: «Επειδή ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος». Εσύ όμως, ακόμη και αν έλαβες κάποια γεύση από τον ουρανό και βρήκες ανάπαυση στην ψυχή σου και μετείχες σε εκείνη τη σοφία εκείνου του αιώνος, μην υπερηφανεύεσαι και μην επαίρεσαι σαν να έχεις ήδη φτάσει και κατανοήσει όλη την αλήθεια, για να μην ακούσεις και εσύ: «Έχετε πλέον χορτάσει, έχετε πλέον πλουτίσει, και βασιλεύσατε χωρίς εμάς. Μακάρι, βέβαια, να βασιλεύατε, για να συμβασιλεύσουμε και εμείς μαζί σας». Αλλά, ενώ έχεις γευθεί, να είσαι εσωτερικά σαν να μην έχεις καν ξεκινήσει τη χριστιανική ζωή. Και αυτό όχι μόνο με λόγια, αλλά για να είναι εμφυτευμένο στον ίδιο σου τον νου και επικυρωμένο, παραμένοντας πάντοτε σταθερός στην προαίρεσή σου.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ, ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΥΠΑΠΑΝΤΗΝ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ. Άλλο ένα μυστήριο του Χριστού είναι τούτο, άλλο ένα μεγαλούργημα του Χριστού του Θεού μας· διότι τα θαυμάσια του Χριστού είναι πάντοτε μεγάλα, και νικούν την ορμή όλων των λόγων και υπερβαίνουν τη δύναμη κάθε σοφίας, όχι μόνο των ανθρώπων αλλά και των αγγελικών και αοράτων δυνάμεων, εάν βέβαια κάποιος λόγος και γλώσσα, ακατάληπτος σε εμάς τους ανθρώπους, έχει οριστεί για τους ουράνιους αγγέλους. Γι' αυτό και εμείς ας βροντοφωνάξουμε μαζί με τον μέγα Παύλο: «Πού είναι ο σοφός, πού ο γραμματέας, πού ο συζητητής αυτού του αιώνα;». Πού είναι τα κομψεύματα των ρητόρων; Πού τα προβλήματα των φιλοσόφων; Πού τα παιδαριώδη τεχνάσματα των γραμματικών; Όντως, «εμώρανε ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου» και την απέδειξε περιττή, μάταιη και ανόητη. Γιατί; Επειδή και αυτή ήταν δώρο και χάρισμα και είχε δοθεί στους άπιστους Έλληνες για την επιστροφή στον Θεό, την αναζήτησή Του και την ανάνηψη από τη μάταιη πλάνη. «Επειδή δε, διαμέσου της σοφίας του κόσμου, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό, ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν διαμέσου της μωρίας του κηρύγματος».

Τώρα είναι επίκαιρο και καλό να πούμε μαζί με τον Δαβίδ και να αναφωνήσουμε ακόμη πιο δυνατά: «Ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό πάνω από τους γιους των ανθρώπων, για να δει αν υπάρχει κάποιος που να συνετίζεται ή να αναζητά τον Θεό», και έπειτα: «Όλοι παρέκκλιναν, μαζί εξαχρειώθηκαν· δεν υπάρχει κανένας που να πράττει το αγαθό, δεν υπάρχει ούτε ένας.» «Πού είναι λοιπόν», για να συνδέσω με τα προλεγόμενα και τα λόγια του Αποστόλου, «ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής αυτού του αιώνα; Δεν απέδειξε μωρή ο Θεός τη σοφία αυτού του κόσμου;», ακριβώς επειδή κανείς δεν μπορεί μέσω αυτής να επιγνώσει την αληθινή σοφία, τον όντως υπάρχοντα Θεό; Διότι, αδελφοί, αν επρόκειτο να μας δοθεί η επίγνωση της αληθινής σοφίας και της γνώσης του Θεού μέσω των γραμμάτων και των μαθημάτων, ποια θα ήταν τότε η ανάγκη της πίστεως ή του θείου βαπτίσματος ή της μετάληψης των ίδιων των μυστηρίων; Καμία απολύτως. «Επειδή λοιπόν ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός», λέει, «μέσω της μωρίας του κηρύγματος να σώσει εκείνους που πιστεύουν.» Και αυτά μεν τα λέει ο κήρυκας και νυμφαγωγός της Εκκλησίας του Χριστού.