Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 1:25

Εάν όμως μιλήσουμε σε Έλληνα, μας ζητά ρητορικό λόγο. Εμείς όμως κηρύσσουμε Χριστό εσταυρωμένο, ο οποίος είναι και δύναμη των σημείων και πέλαγος της σοφίας. Αλλά εκείνοι σκανδαλίζονται και θεωρούν το κήρυγμα μωρία, ακούγοντας για Θεό εσταυρωμένο· και δεν είναι απορίας άξιο, διότι και εκείνοι που ασθενούν στα μάτια δεν μπορούν να δουν τον ήλιο καθαρά· έτσι συμβαίνει και με αυτούς. Το δε ότι «το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους», εννοεί τον σταυρό. Διότι και οι σοφοί και οι φιλόσοφοι και οι ισχυροί ασχολήθηκαν με μάταια πράγματα, και κόπιασαν, και δεν κατόρθωσαν κανένα αγαθό. Ο δε σταυρός, τον οποίο εκείνοι θεωρούσαν μωρία, έσωσε τον κόσμο· και γι' αυτόν τον λόγο είναι σοφότερος από όλα, επειδή κατεργάστηκε μεγάλα αγαθά.

Ερώτ. 96. Και, «Το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους», έτσι λέει. Απόκ. «Ασθενές του Θεού» ονομάζει το φρόνημα των αποστόλων, διότι άνθρωποι απλοϊκοί και αγράμματοι μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα σαγήνευσαν την οικουμένη, και νίκησαν βασιλείς, και άρχοντες, και σοφούς, και δυνάστες.

Και αν κάποιος, λέγει, επέλεγε να αντιπαραβάλει τις ανθρώπινες δυνάμεις προς τη δύναμη του Θεού, θα παρατηρούσε βεβαίως οπωσδήποτε ότι αυτό που φαίνεται από τα θεία έργα να έχει πραχθεί ενδεχομένως με αδυναμία, και τρόπον τινά όχι με όλη τη δύναμη του Δημιουργού, βρίσκεται πέρα από κάθε ανθρώπινη ισχύ και είναι ανώτερο από αυτήν· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο θα σκεφθείς και για τη σοφία, ότι αυτό που φαίνεται να είναι μωρό, είναι σοφότερο από τους ανθρώπους. Σαν να ήθελε κάποιος να συγκρίνει με τα μεγέθη και τις ομορφιές των στοιχείων της φύσης, εννοώ του ουρανού και του ηλίου και των λοιπών άστρων και του πυρός και του ύδατος και των υπολοίπων, τα μικρά και ελάχιστα από τα κτίσματα, θα βρεθεί ότι η δύναμη και η σοφία σε αυτά είναι εντελώς μικρή, και εξαιτίας της υστέρησής τους ... θα φαινόταν ίσως σε κάποιον· αλλά κανένας από εμάς δεν θα μπορούσε να γίνει δημιουργός ούτε αυτών των τόσο ... . Είναι αληθές λοιπόν, ότι το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους, και το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους. Η θεία Οικονομία λοιπόν εμπεριέχει την πάνσοφη ιδιότητα, διότι ο Χριστός βασίλευσε συνετά σε όλη την υπ' ουρανόν με σοφία. <Καταγγέλλοντας σε εσάς το μαρτύριο του Θεού.> Ως μαρτύριο του Θεού αναφέρει τον Χριστό· διότι εμαρτύρησε ο Θεός και Πατέρας για αυτόν λέγοντας: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα». <Και εγώ με ασθένεια και με φόβο κ.λπ.>

Διότι ο Λόγος παρέμεινε αυτό που ήταν, αν και έγινε σάρκα, ώστε αυτός που είναι υπεράνω όλων και βρέθηκε ανάμεσα σε όλα χάρη στο ανθρώπινο στοιχείο, να διατηρήσει σώο το να είναι πέρα από καθετί και πέρα από τα μέτρα της κτίσης. Β— Αλλά, θα πει κάποιος, θα προσκολληθεί μεγάλη αδοξία στον Θεό Λόγο το να λέγεται ότι έπαθε. Και επιπλέον, ίσως να συκοφαντηθεί και αυτό το ίδιο το σεπτό μας μυστήριο. Α— Αλλά «καταφρονώντας την αισχύνη», επέλεξε να πάθει κατά σάρκα για εμάς, σύμφωνα με τις Γραφές. Θα θεωρούσα μάλιστα αρρώστια της ιουδαϊκής νοοτροπίας και φοβερό έγκλημα της ελληνικής ανοησίας το να φαίνεται κανείς ότι ντρέπεται για το πάθος του σταυρού. Ο θεσπέσιος Παύλος γράφει άλλωστε: «Επειδή και οι Ιουδαίοι ζητούν σημεία και οι Έλληνες γυρεύουν σοφία, εμείς όμως κηρύσσουμε Χριστό εσταυρωμένο, για τους Ιουδαίους μεν σκάνδαλο, για τα έθνη δε μωρία, για τους ίδιους όμως τους κλητούς, Ιουδαίους και Έλληνες, Χριστό, Θεού δύναμη και Θεού σοφία, διότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους.» Β— Με ποιον τρόπο; Διότι καθόλου δεν καταλαβαίνω. Α— Δεν λέει άραγε ότι το πάθος στον σταυρό έγινε σκάνδαλο για τους Ιουδαίους και μωρία για τους Έλληνες; Διότι οι πρώτοι έλεγαν, βλέποντάς τον κρεμασμένο στο ξύλο και κουνώντας τα μιαιφόνα κεφάλια τους εναντίον του: «Αν είσαι Υιός του Θεού, κατέβα τώρα από τον σταυρό, και θα σε πιστέψουμε.» Διότι νόμιζαν ότι νικήθηκε από τη δική τους δύναμη και έτσι συνελήφθη και έπαθε.

Διότι είχαν πλανηθεί, επειδή νόμισαν ότι δεν είναι αληθινά Υιός του Θεού, αλλά απέβλεπαν μόνο στη σάρκα. Οι Έλληνες, πάλι, μη δυνάμενοι με κανέναν τρόπο να κατανοήσουν το βάθος του μυστηρίου, θεωρούν ότι είναι μωρία αυτό που λέγεται από εμάς, ότι δηλαδή ο Χριστός πέθανε υπέρ της ζωής του κόσμου. Αλλά ακριβώς αυτό που φαίνεται να είναι μωρία, είναι σοφότερο από τους ανθρώπους. Διότι ο λόγος είναι βαθύς και αληθινά γεμάτος από την ανώτατη σοφία, εννοώ βέβαια τον λόγο για τον Σωτήρα όλων μας Χριστό, και αυτό που θεωρήθηκε ασθενές από τα πλήθη των Ιουδαίων είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους. Διότι μας έσωσε ο μονογενής Λόγος του Θεού, λαμβάνοντας την καθ' ομοίωση με εμάς μορφή, ώστε, αφού έπαθε κατά σάρκα και αναστήθηκε από τους νεκρούς, να αναδείξει τη φύση μας ανώτερη από τον θάνατο και τη φθορά.

Εάν όμως κάποιος, λόγω της αδυναμίας των συλλογισμών, δεν αποδεχόταν τη σκέψη αυτή, πιστεύοντας ότι, εάν νοηθεί έτσι ο Πατέρας, υφίσταται πάθος ή μερισμό ή απορροή, και, παραμερίζοντας την πίστη η οποία θεμελιώνει την ευσεβή αντίληψη περί του Πατέρα και του Υιού, απαιτούσε λογικά επιχειρήματα, τότε πρέπει να απαιτήσουμε και εμείς από αυτόν λογικές εξηγήσεις για το πώς ο Θεός σταυρώνεται και πώς «το μωρότερο» του ευαγγελικού κηρύγματος, λόγω του ότι είναι αδύνατον να συλληφθεί με τη λογική από όσους θεωρούνται σοφοί του κόσμου, «είναι σοφότερο από τους ανθρώπους». Αυτούς ο μακάριος Παύλος δεν τους θεωρεί καν άξιους λόγου, διότι με το ασύλληπτο της δυνάμεως «απέδειξε μωρή τη σοφία» όσων είναι ικανοί να συλλογίζονται. Διότι έχει πει: «ήρθα καταγγέλλοντάς σας το μυστήριο του Θεού, όχι με σοφία λόγου, για να μην ακυρωθεί ο σταυρός του Χριστού». Εκείνος, λοιπόν, που εν ονόματι της σοφίας του λόγου απαιτεί λογικά επιχειρήματα για το μυστήριο, λαμβάνοντας το μέρος της μωρανθείσας σοφίας, ας μην πιστεύει στο μυστήριο, τη στιγμή που, έστω και αν εκείνος απιστεί με τη σοφία του λόγου, ο Παύλος [λέγει] «για να μην ακυρωθεί ο σταυρός του Χριστού». Εάν όμως απαντά σε αυτά, όχι με σοφία λόγου, αλλά ελέγχοντας ως μωρία κάθε συλλογιστική σοφία δια της δυνάμεως που υπερβαίνει τους συλλογισμούς, τότε δέχεται μόνο την πίστη για τη σωτηρία εκείνων που αποδέχονται το κήρυγμα.

Ανατροπή. Στις ίδιες ταλαιπωρίες μάς υπέβαλε ο Αέτιος, αναγκάζοντάς μας, όπως είπα, να ταυτολογούμε πολλές φορές εξαιτίας της δικής του ταυτολογίας για τα ίδια πράγματα από την αρχή μέχρι το τέλος. Διότι ποτέ η πίστη, η οποία σώζει κάθε πιστό, δεν συγκροτήθηκε από τις συλλογιστικές εικασίες των ανθρώπων· επειδή οι διάνοιες των ανθρώπων είναι επισφαλείς και δεν μπορούν να επεκταθούν στο άπειρο της ουσίας του Θεού. Εξάλλου, ολόκληρο το ζωοποιό μυστήριο της σωτηρίας μας διά του Χριστού, είναι «για τους Ιουδαίους μεν σκάνδαλο, για τους Έλληνες δε μωρία, ενώ για εμάς τους κλητούς, τόσο Ιουδαίους όσο και Έλληνες, ο Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία, διότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους». Πώς, λοιπόν, δεν θα κατέτασσε κανείς τον Αέτιο ανάμεσα στους Ιουδαίους εξαιτίας του σκανδάλου των συλλογισμών του, και δεν θα τον θεωρούσε Έλληνα επειδή, λόγω της δικής του εθελοσοφίας, θεωρεί μωρία την αλήθεια του Θεού; Διότι, αν και ο Κτίστης και Δημιουργός των συμπάντων είναι ένας και ανώτερος από κάθε κτίση και δημιουργία, αυτό δεν σημαίνει ότι, επειδή είναι ανώτερος από όσα έχουν γίνει από Αυτόν, δεν πλάθει και δεν δημιουργεί τα δημιουργήματά Του· ούτε βέβαια φθονεί τη δική Του αγαθότητα. Διότι κατέχει αφ' εαυτού Του το αυτοάγαθο, το οποίο είναι ανώτερο από όλα. Και ούτε υπόκειται σε πάθη, ούτε εξαιτίας φθόνου ή βασκανίας δημιούργησε τα όντα από το μη ον.

Θα μπορούσε, λοιπόν, κανείς να δει, σε κάθε καιρό κατά τον οποίο τους επιτρέπεται να διώκουν, τους εχθρούς του να ενισχύονται, να υπερηφανεύονται και να αποκτούν μεγάλη δύναμη. Αυτοί, όμως, τον διώκουν άδικα και τον μίσησαν χωρίς αιτία. Διότι, ενώ δεν έχουν καμία αφορμή έχθρας ούτε είναι σε θέση να προβάλουν εύλογες αιτίες για τις οποίες τον διώκουν, εντούτοις τον διώκουν άδικα. Εκείνος, όμως, για πράγματα που δεν άρπαξε και για τα οποία δεν αδίκησε, υπέμεινε τιμωρία. Διότι, αν σύμφωνα με τους νόμους αρμόζει να επιβάλλεται ποινή σε όσους έχουν αδικήσει, και εφόσον ούτε ο ίδιος ούτε οι γνήσιοι μαθητές του συνελήφθησαν ποτέ για παρανομία, ευλόγως λέει: «Εκείνα που δεν άρπαξα, τότε τα απέτινα». Και κατά τον καιρό του πάθους του έπασχε αναιτίως, και πλήρωνε το τίμημα για αδικίες που δεν είχε διαπράξει. Γι' αυτό και τότε έλεγε: «Εκείνα που δεν άρπαζα, τότε τα απέτινα», ή, σύμφωνα με τον Ακύλα: «Εκείνα που δεν αφαίρεσα με τη βία, τότε τα επέστρεφα». «Θεέ μου, εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου». Όπως ακριβώς άμεμπτα ο θείος Απόστολος ονόμασε το πάθος του Σωτήρος «μωρό του Θεού» και τον σταυρό «ασθένεια», λέγοντας: «Σταυρώθηκε από ασθένεια», και πάλι: «Εμείς όμως κηρύσσουμε Χριστόν εσταυρωμένο, στους μεν Ιουδαίους σκάνδαλο, στα δε έθνη μωρία· διότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους»· έτσι και τώρα δεν θα έσφαλλες αν κατανοούσες την αφροσύνη που αναφέρεται εδώ με τρόπο παρόμοιο προς τη μωρία που αναφέρει ο Απόστολος.

Ποια δε είναι αυτή, εάν όχι εκείνη που θεωρείται τέτοια από τους πολλούς; Διότι, όπως ακριβώς η μωρία θεωρούνταν μωρία από τους Έλληνες, αλλά σύμφωνα με τους βαθείς λόγους του Θεού συγκαλυπτόταν· και αυτό που νομιζόταν από τους ανθρώπους ως μωρό ήταν σοφότερο από τους ανθρώπους (αφού ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν διά της μωρίας του κηρύγματος), έτσι και η αφροσύνη, την οποία υπέστη για εμάς κενώνοντας τον εαυτό Του, λαμβάνοντας μορφή δούλου και φτάνοντας μέχρι τον θάνατο, ήταν σοφότερη από τη σοφία των ανθρώπων.

Και είναι τόσο μεγάλο και υψηλό αυτό που φαντάζει ταπεινό και μικρό, ώστε όλους όσοι κινήθηκαν εναντίον του ανά τους αιώνες να τους κατατροπώσει, και εκείνους που δεν υποτάχθηκαν εκουσίως να τους παραδώσει στο βάραθρο της απώλειας μέσω της μεταμέλειας. «Διότι το μωρό του Θεού», για να μιλήσουμε και πάλι κατά τον Παύλο, «είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές ισχυρότερο».

Βλέπεις πώς από την αρχή και από μόνη της έχει τη μωρία η φιλοσοφία των κοσμικών φιλοσόφων και δεν την έλαβε μέσω σύγκρισης; Εκείνος λοιπόν που την αποδοκίμασε τότε από τον ουρανό, επειδή ξέπεσε από την αλήθεια, και τώρα που ήλθε στη γη, δικαίως την κατέστησε μωρή, καθώς αυτή αντιτάσσεται στην απλότητα του ευαγγελικού κηρύγματος. Γι' αυτό, αν κάποιος πάλι στρέφει τον νου του σε αυτήν, νομίζοντας ότι θα οδηγηθεί από αυτήν στη θεογνωσία ή ότι θα αποκτήσει κάθαρση της ψυχής, παθαίνει το ίδιο και γίνεται μωρός, παρότι θεωρείται σοφός. Και σαφές δείγμα τού ότι το έχει πάθει αυτό, είναι πρώτα και κύρια το ότι δεν αποδέχεται με πίστη τις παραδόσεις που με απλότητα παραλάβαμε από τους αγίους πατέρες, γνωρίζοντας ότι είναι ανώτερες και σοφότερες από την ανθρώπινη έρευνα και επινόηση και ότι φανερώνονται με τα έργα, ενώ δεν αποδεικνύονται με λόγια. Και αυτό το γνωρίζουν και θα το μαρτυρήσουν όλοι, όχι μόνο όσοι τις αποδέχθηκαν, αλλά και όσοι καρπώθηκαν από εμπειρία την ωφέλεια από αυτές και γνώρισαν από μόνοι τους εμπράκτως ότι το «μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους».

Όσοι βρίσκονταν γύρω από τον Χριστό κατά την περίοδο του πάθους είχαν διάφορες αντιλήψεις, άλλοτε θεωρώντας τον προφήτη και άλλοτε λυτρωτή του Ισραήλ, χωρίς να το βεβαιώνουν απόλυτα, υφιστάμενοι πολλή αμφιβολία και ως προς αυτά εξαιτίας του κλονισμού που προήλθε από το πάθος. Έτσι, οι μαθητές που ήταν μαζί με τον Κλεόπα, συνοδοιπορώντας, του έλεγαν: «Εσύ μόνος παροικείς στην Ιερουσαλήμ και δεν έμαθες τα όσα έγιναν σε αυτήν αυτές τις ημέρες;» Έπειτα, όταν ρωτήθηκαν: «Ποια;», πρόσθεσαν: «Τα σχετικά με τον Ιησού τον Ναζωραίο, ο οποίος αναδείχθηκε άνδρας προφήτης, και τα εξής.» Επομένως, τον θεωρούσαν μεν προφήτη και λυτρωτή του Ισραήλ, αλλά εξαιτίας του πάθους κινδύνευαν να αποβάλουν ακόμη και αυτήν την πεποίθηση για αυτόν, ότι δηλαδή λυτρώνει τον Ισραήλ. Αυτό όμως δεν γινόταν μάταια, αλλά για να αποδειχθεί ότι «το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους». Διότι κατά το πάθος του σταυρού όλοι κοσκινίστηκαν και κλονίστηκαν, όχι μόνο οι απλοί μαθητές, αλλά και οι εκλεκτοί και η ίδια η μητέρα του. Αυτό το γεγονός όμως στήριξε ολόκληρη την οικουμένη, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, δι' ου και μεθ' ου στον Πατέρα ανήκει η δόξα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Είναι, λοιπόν, απόδειξη μεγάλης δυνάμεως και σοφίας το να πείθει κανείς μέσω των αντιθέτων. Διότι, βεβαίως, ο σταυρός φαίνεται να αποτελεί σκάνδαλο, αλλά όμως όχι μόνο δεν σκανδαλίζει, αλλά απεναντίας προσελκύει. Έχοντας, λοιπόν, κατανοήσει όλα αυτά ο Παύλος και έχοντας εκπλαγεί, έλεγε ότι: «Το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους»· αναφερόμενος με το «μωρό» και το «ασθενές» στον σταυρό, εννοούσε όχι αυτό που πραγματικά είναι, αλλά αυτό που φαίνεται· διότι η απάντησή του διατυπώνεται σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη. Αυτό, δηλαδή, που δεν μπόρεσαν να επιτύχουν οι φιλόσοφοι μέσω των συλλογισμών, το κατόρθωσε αυτό που θεωρείται μωρία; Ποιος, λοιπόν, είναι σοφότερος; Εκείνος που πείθει τους πολλούς ή εκείνος που πείθει τους λίγους, ή μάλλον κανέναν; Εκείνος που πείθει για τα μέγιστα ή εκείνος που πείθει για τα περιττά; Πόσο κόπιασε ο Πλάτων και οι οπαδοί του συζητώντας μαζί μας για τη γραμμή, τη γωνία, το σημείο και τους άρτιους και περιττούς αριθμούς, καθώς και για το ποιοι είναι ίσοι μεταξύ τους και ποιοι άνισοι, αναλώνοντας τη συζήτηση σε τέτοιου είδους ιστούς αράχνης (διότι αυτά είναι πιο άχρηστα για τη ζωή και από εκείνα τα υφάσματα), και, χωρίς να ωφελήσει από αυτά απολύτως κανέναν, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, έτσι τελείωσε τη ζωή του! Πόσο κόπιασε επιχειρώντας να αποδείξει ότι η ψυχή είναι αθάνατη, και χωρίς να διατυπώσει τίποτα το σαφές, ούτε να πείσει κανέναν από όσους τον άκουγαν, έτσι αναχώρησε από αυτή τη ζωή!

Δες πώς το μωρόν του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές ισχυρότερο. Πώς ισχυρότερο; Διότι διέτρεξε ολόκληρη την οικουμένη και κυρίευσε τους πάντες κατά κράτος, και ενώ αμέτρητοι επιχείρησαν να σβήσουν το όνομα του Εσταυρωμένου, συνέβη το αντίθετο.

Αυτά να μου δείξεις. Διότι το να πεθάνει κανείς από κώνειο ισοδυναμεί με το να πεθάνει στον ύπνο του· επειδή λέγεται ότι αυτός ο θάνατος είναι πιο γλυκός και από τον ύπνο. Και αν πάλι κάποιοι υπέμειναν βασανιστήρια, όμως και γι' αυτούς ο έπαινος έχει χαθεί· διότι χάθηκαν για αισχρή αιτία, άλλοι μεν επειδή φανέρωσαν απόρρητα, άλλοι επειδή επιχείρησαν να εγκαθιδρύσουν τυραννία, και άλλοι επειδή συνελήφθησαν για τις πιο αισχρές πράξεις· άλλοι δε, τυχαία και μάταια και απλώς, χωρίς να υπάρχει αιτία, αφαίρεσαν οι ίδιοι τη ζωή τους. Όμως σε εμάς δεν συμβαίνει έτσι. Γι' αυτό τα μεν δικά τους έχουν παραδοθεί στη σιωπή, ενώ τα δικά μας ανθίζουν και προοδεύουν καθημερινά. Έχοντας αυτό στο μυαλό του ο Παύλος έλεγε: Το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από όλους τους ανθρώπους. Διότι ότι το κήρυγμα είναι θείο, είναι φανερό και από το εξής. Από πού, άραγε, ήρθε η ιδέα σε δώδεκα απλούς ανθρώπους να επιχειρήσουν τόσα σπουδαία έργα, οι οποίοι διέτριβαν σε λίμνες, σε ποτάμια, σε ερήμους, και ουδέποτε είχαν εισέλθει εύκολα σε πόλη ούτε είχαν πατήσει σε αγορά; Από πού τους ήρθε η ιδέα να παραταχθούν εναντίον ολόκληρης της οικουμένης; Το ότι, μάλιστα, ήταν δειλοί και άτολμοι, το αποδεικνύει εκείνος που έγραψε γι' αυτούς, ο οποίος δεν απέφυγε, ούτε ανέχτηκε να συγκαλύψει τα ελαττώματά τους, πράγμα που και αυτό αποτελεί το μέγιστο τεκμήριο της αλήθειας. Τι λέει λοιπόν αυτός γι' αυτούς; Ότι, όταν συνελήφθη ο Χριστός, έπειτα από αναρίθμητα θαύματα, οι μεν άλλοι τράπηκαν σε φυγή, ενώ εκείνος που παρέμεινε, αν και ήταν ο κορυφαίος από όλους, Τον αρνήθηκε.

Για να γίνουν λοιπόν λαμπρά τα επινίκια, συνεχίζει τον αγώνα του για όσα έχουν ειπωθεί, καταπατώντας τους πεσμένους αντιπάλους. Παρατήρησε δε: Παρέθεσε την προφητεία που λέει ότι «Θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών»· απέδειξε τη σοφία του Θεού, ότι δηλαδή μέσω αυτού που θεωρείται μωρία κατήργησε την έξωθεν φιλοσοφία· απέδειξε ότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους· απέδειξε ότι όχι μόνο δίδαξε μέσω απλοϊκών ανθρώπων, αλλά και ότι κάλεσε απλοϊκούς. Τώρα αποδεικνύει ότι και αυτό καθαυτό το περιεχόμενο του κηρύγματος, αλλά και ο τρόπος του κηρύγματος, ήταν ικανά να προκαλέσουν ταραχή, και όμως δεν προκάλεσαν. Διότι, όπως λέει, δεν είναι μόνο οι μαθητές απλοϊκοί, αλλά κι εγώ που κηρύττω.

βʹ. Είδες πώς το μωρόν του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές ισχυρότερο; Διότι οι αγράμματοι, κηρύττοντας τέτοια πράγματα, αν και ήταν δεμένοι και διωκόμενοι, υπερίσχυσαν αυτών που τους δίωκαν. Από πού προήλθε αυτό; Μήπως όχι από το ότι μετέδωσαν την πίστη μέσω του Πνεύματος; Διότι και αυτό αποτελεί ομολογουμένη απόδειξη. Ποιος άλλωστε, πες μου, βλέποντας νεκρούς να ανασταίνονται και δαίμονες να εκδιώκονται, δεν θα το αποδεχόταν; Αλλά, επειδή υπάρχουν και δυνάμεις απατηλές, όπως αυτές των μάγων, αναίρεσε και αυτήν την υποψία. Διότι δεν ανέφερε απλώς «δυνάμεως», αλλά πρώτα «Πνεύματος» και έπειτα «δυνάμεως», δείχνοντας ότι τα όσα γίνονταν ήταν πνευματικά. Επομένως, δεν αποτελεί μειονέκτημα το ότι το κήρυγμα δεν εξαγγέλθηκε μέσω της σοφίας, αλλά αντίθετα είναι το μέγιστο στολίδι.

γ΄. Διότι, λέει, τους μεν έξω θα τους τιμωρήσει τότε, κατά την ημέρα της κρίσεως· εσάς όμως και τώρα σας κρίνει, ώστε να σας απαλλάξει από εκείνη την τιμωρία. Αλλά όμως, και αυτό το προστατευτικό ενδιαφέρον που πηγάζει από φιλοστοργία, δες πώς το διατυπώνει με φόβο και πολύ θυμό, λέγοντας: «Ο οποίος δεν είναι αδύναμος απέναντί σας, αλλά είναι δυνατός ανάμεσά σας». Διότι: «Ακόμη και αν σταυρώθηκε από αδυναμία, όμως ζει από τη δύναμη του Θεού». Τι σημαίνει: «Αν σταυρώθηκε από αδυναμία»; Διότι, λέει, και αν επέλεξε να υπομείνει κάτι που φαίνεται να δίνει την εντύπωση της αδυναμίας, ωστόσο αυτό καθόλου δεν ανακόπτει τη δύναμή του· διότι αυτή παραμένει ακαταμάχητη, και σε τίποτα το γεγονός που φαίνεται ως αδυναμία δεν την έβλαψε. Αντίθετα, αυτό ακριβώς δείχνει κατεξοχήν την ισχύ του, το ότι δηλαδή υπέμεινε τέτοιο πράγμα και όμως η δύναμή του δεν ακρωτηριάστηκε καθόλου. Ας μην σε θορυβεί, λοιπόν, η λέξη της αδυναμίας· επειδή και αλλού λέει: «Το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το αδύναμο του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους»· καίτοι ο Θεός δεν έχει τίποτα ούτε μωρό ούτε αδύναμο· αλλά ονόμασε έτσι τον σταυρό, εκφράζοντας την αντίληψη των απίστων γι' αυτόν.

γ΄. Το πρώτο έγκλημα είναι ότι δεν βρήκαν τον Θεό· το δεύτερο, ότι (δεν τον βρήκαν) παρότι είχαν μεγάλες και σαφείς αφορμές· το τρίτο, ότι (συνέβη αυτό) ενώ έλεγαν πως είναι σοφοί· το τέταρτο, ότι όχι μόνο δεν τον βρήκαν, αλλά και υποβίβασαν εκείνη τη λατρεία σε δαίμονες, σε πέτρες και σε ξύλα. Καταρρίπτει, λοιπόν, την έπαρσή τους και στην προς Κορινθίους Επιστολή, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο εκεί και εδώ. Διότι εκεί τους καταφέρνει το πλήγμα με αφετηρία τον σταυρό, λέγοντας ότι «το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους»· εδώ όμως, ακόμη και χωρίς σύγκριση, στηλιτεύει τη σοφία τους καθ' εαυτήν, αποδεικνύοντας ότι είναι μωρία και απλώς μία επίδειξη αλαζονείας. Έπειτα, για να μάθεις ότι, ενώ είχαν τη γνώση περί του Θεού, την πρόδωσαν με αυτόν τον τρόπο, είπε: «Αντάλλαξαν»· διότι εκείνος που ανταλλάσσει (κάτι), το ανταλλάσσει έχοντας ήδη κάτι άλλο στην κατοχή του. Ήθελαν, πράγματι, να ανακαλύψουν κάτι περισσότερο και δεν αρκέστηκαν στα όρια που τους δόθηκαν· γι' αυτό και εξέπεσαν από αυτά, επειδή επιθυμούσαν τις καινοτομίες.

Ας μη σας σκανδαλίζουν, λοιπόν, τέτοια λόγια που λέγονται με σοφία· περιμένετε και θα δείτε την έκβαση των λόγων μου, και τότε θα θαυμάσετε τη σοφία των ρημάτων μου. Νομίζει ότι το τέχνασμά μου είναι μωρό· και δεν γνωρίζει ότι «το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους»· νομίζει εξαιτίας αυτών ότι είμαι εντελώς ασθενής, και δεν γνωρίζει ότι «το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους»· δεν γνωρίζει ότι εγώ μεν πίνω το ποτήριο, εκείνος όμως θα μεθύσει και θα σκοτιστεί, ενώ οι δικοί μου θα αφυπνιστούν και θα αναστηθούν. Τώρα χαίρεται ακούγοντας τέτοια λόγια μου: «Πατέρα, αν είναι δυνατό, ας παρέλθει αυτό το ποτήριο»· όταν, όμως, με καταπιεί, όταν δει βράχους να σχίζονται, και τα μνήματα και τους τάφους να διαρρηγνύονται, και τον ίδιο να συντρίβεται, και τους νεκρούς να αναπηδούν και να ανυψώνονται στους ουρανούς, τότε θα μετανιώσει και θα πενθήσει για όσα τώρα χαίρεται.

Διότι, λέει, επειδή οι Ιουδαίοι ζητούν σημεία και οι Έλληνες αναζητούν σοφία, εμείς όμως κηρύττουμε Χριστόν εσταυρωμένο, που για τους Ιουδαίους μεν αποτελεί σκάνδαλο, για τα έθνη δε μωρία, για τους ίδιους όμως τους κλητούς, Ιουδαίους και Έλληνες, κηρύττουμε τον Χριστό ως δύναμη Θεού και σοφία Θεού· διότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους. Ονομάζει μωρό του Θεού και ασθενές του Θεού τον σταυρό, όχι επειδή είναι μωρό· διότι τι υπάρχει σοφότερο από αυτόν; Ούτε επειδή είναι ασθενές· διότι τι υπάρχει ισχυρότερο από αυτόν; Αλλά επειδή μεταφέρει την αντίληψη των απίστων, την οποία είχαν για το ζήτημα αυτό. Γι' αυτό και πιο πάνω έλεγε: Διότι ο λόγος του σταυρού για αυτούς μεν που χάνονται είναι μωρία, για αυτούς όμως που σώζονται είναι δύναμη Θεού.

Ποιος λοιπόν θα μπορούσε επάξια να τους μακαρίσει, διότι, χωρίς να έχουν μετοχή στην κοσμική παιδεία, διδάχθηκαν την αληθινή σοφία, αποδεικνύοντας με τα έργα τους ότι εκπληρώνεται εκείνος ο αποστολικός λόγος: «ότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους»; Διότι, όταν βλέπεις αυτόν τον απλό και χωρικό άνθρωπο, που δεν γνωρίζει τίποτε περισσότερο από τα σχετικά με τη γεωργία και την καλλιέργεια της γης, να μην υπολογίζει καθόλου τα παρόντα, αλλά να έχει φτερωμένη τη διάνοια προς τα αγαθά που αποταμιεύονται στους ουρανούς, και να γνωρίζει να φιλοσοφεί περί εκείνων των απόρρητων αγαθών, και μάλιστα να γνωρίζει με ακρίβεια πράγματα τα οποία οι φιλόσοφοι, που υπερηφανεύονται για το γένι και το ραβδί τους, δεν μπόρεσαν ποτέ ούτε καν να τα φανταστούν, πώς είναι δυνατόν να μη λάβεις ξεκάθαρη απόδειξη της δυνάμεως του Θεού; Διότι, πες μου, από πού αλλού προήλθε σε αυτούς τόση μεγάλη φιλοσοφία της αρετής και το να μην προσηλώνονται στα ορατά, αλλά να προτιμούν τα άδηλα και τα αφανή και όσα ανήκουν στη σφαίρα της ελπίδας έναντι εκείνων που φαίνονται και βρίσκονται ήδη στα χέρια τους;

Αλλ' όμως δεν αποκρούεται, αλλά και προσελκύει. Πάλι οι Έλληνες απαιτούν από εμάς ρητορεία λόγων και δεινότητα σοφισμάτων· εμείς όμως και σε αυτούς κηρύττουμε τον σταυρό, και αυτό που στους Ιουδαίους φαίνεται ότι είναι αδυναμία, αυτό στους Έλληνες είναι μωρία. Όταν, λοιπόν, όχι μόνο δεν τους παρέχουμε αυτά που ζητούν, αλλά τους λέμε και τα αντίθετα από όσα ζητούν, και έπειτα μέσω των αντίθετων πείθονται, πώς να μην είναι σε αυτούς άφατη η δύναμη εκείνου που κηρύττεται; «Διότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους». Για τον σταυρό λέει το "μωρό" και το "ασθενές", όχι γι' αυτό που πραγματικά είναι, αλλά γι' αυτό που φαίνεται. Διότι απαντά σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη. Επειδή αυτό που δεν μπόρεσαν να κάνουν οι φιλόσοφοι μέσω των συλλογισμών, αυτό το κατόρθωσε η φαινομενική μωρία. «Και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους». Διότι, πώς ήταν δυνατόν σε ανθρώπους απλοϊκούς και αγράμματους να επιχειρήσουν τόσο μεγάλα έργα, και σε σύντομο χρονικό διάστημα να παραταχθούν απέναντι σε ολόκληρη την οικουμένη, αν δεν υπήρχε μέσα τους κάποια θεία ισχύς που να κατευθύνει τα όσα γίνονταν; «Διότι βλέπετε την κλήση σας, αδελφοί, ότι δεν υπάρχουν πολλοί σοφοί κατά σάρκα». Δηλαδή, κατά το φαινόμενο, και κατά τον παρόντα βίο, και κατά την κοσμική (έξωθεν) παιδεία. Και για να μην αντιφάσκει με τον εαυτό του —διότι υπήρχαν ανάμεσά τους και σοφοί και ευγενείς— προσέθεσε το «όχι πολλοί». Διότι, αν και δεχόταν και αυτούς, ωστόσο εκείνοι ήταν πολύ περισσότεροι. Γιατί άραγε;

Όταν ο μέγας Δαβίδ, κατευθύνοντας τον νου του, σαν μέσα από κάποια κλείθρα των ορατών, αποκλειστικά μέσω της πίστης εν Πνεύματι προς τα νοητά, δέχθηκε από τη θεία σοφία κάποια αντανάκλαση των προσιτών στους ανθρώπους μυστηρίων, τότε, όπως νομίζω, λέει: «άβυσσος άβυσσον επικαλείται εις φωνήν των καταρρακτών σου». Με τα λόγια αυτά ίσως υποδεικνύει ότι κάθε θεωρητικός νους, ο οποίος μοιάζει με άβυσσο εξαιτίας του ότι είναι εκ φύσεως αόρατος, καθώς και λόγω του βάθους και του πλήθους των νοημάτων του, όταν διαβεί όλη τη διάταξη των ορατών και βρεθεί στον χώρο των νοητών, και, αφού ξεπεράσει πάλι την ευπρέπεια αυτών μέσω της πίστης με τη σφοδρότητα της κίνησής του, σταθεί στον εαυτό του, εντελώς σταθεροποιημένος και ακίνητος επειδή έχει διαβεί τα πάντα, τότε επικαλείται ορθώς τη θεία σοφία —η οποία είναι πραγματικά και αληθινά αδιάβατη άβυσσος όσον αφορά τη γνώση— για να του δώσει τη φωνή των θείων καταρρακτών, αλλά όχι τους ίδιους τους καταρράκτες. Αυτό σημαίνει να ζητά να δεχθεί κάποια γνωστική αντανάκλαση της πίστης σχετικά με τους τρόπους και τους λόγους της θείας πρόνοιας για το σύμπαν, μέσω της οποίας θα μπορέσει να θυμηθεί τον Θεό «εκ γης Ιορδάνου και Ερμωνιείμ», όπου τελέστηκε μέσω της σάρκας το μέγα και φρικτό μυστήριο της θείας συγκατάβασης του Θεού Λόγου προς τους ανθρώπους, και όπου δωρήθηκε στους ανθρώπους η αλήθεια της ευσέβειας προς τον Θεό. Αυτό ακριβώς το μυστήριο, επειδή υπερέβη κάθε τάξη και δύναμη της φύσης, από τον μεν θείο Παύλο, τον μέγα απόστολο και μύστη και μυσταγωγό της κρυφιογνώστου θείας σοφίας, ονομάστηκε «μωρία Θεού και ασθένεια», εξαιτίας, νομίζω, της υπερβάλλουσας σοφίας και δύναμης, από τον δε θεόφρονα μέγα Γρηγόριο ονομάστηκε «παίγνιο», εξαιτίας της υπερβάλλουσας φρονήσεως.

Διότι ο μεν λέει ότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους· ο δε λέει: «Διότι ο ύψιστος Λόγος παίζει με παντοειδείς μορφές, κατευθύνοντας τον κόσμο Του όπως θέλει εδώ και εκεί»· και ο καθένας τους, με τη στέρηση των δικών μας ισχυρότερων θέσεων, υποδεικνύει τη θεία ιδιότητα, και με την άρνηση των ανθρώπινων ιδιοτήτων επιτελεί την κατάφαση των θείων.

Έτσι, λοιπόν, με μία πρώτη προσέγγιση, ο λόγος τόλμησε προς το παρόν να εξετάσει στοχαστικά το «μωρό» του Θεού, το «ασθενές» και το παίγνιο, μαζί με τα οποία, παρεκβατικά, ως παραδειγματική προθεωρία της απορίας που τέθηκε, αφού ο λόγος εξέλαβε την «άβυσσο που επικαλείται την άβυσσο στη φωνή των θείων καταρρακτών» ως γνωστικό νου που επικαλείται να δεχθεί τη σοφία, φανέρωσε μία μικρή ένδειξη των μυστηρίων που αφορούν τη θεία και ανέκφραστη συγκατάβαση. Διότι «άβυσσος» και ο τόπος της αβύσσου ονομάζονται ομώνυμα, και «τόπος» της θείας σοφίας έχει καταστεί ο καθαρός νους. Άρα, κατά συνθήκη, εξαιτίας της δεκτικότητάς του, και ο νους προσαγορεύεται «άβυσσος», και η Σοφία πάλι ονομάζεται με το ίδιο όνομα εξαιτίας της φύσης της.

Ξεκινώ, λοιπόν, το εγχείρημα όχι έχοντας θάρρος στη δική μου σοφία, ούτε φιλοδοξώντας να επιδείξω τη θύραθεν γνώση που απέκτησα από ανθρώπινη διδασκαλία (διότι δεν αγνοώ τη διπλή άγνοια που με διακρίνει, η οποία προέρχεται τόσο από φυσική αδυναμία όσο και από ραθυμία της προαιρέσεως), αλλά έχοντας επικαλεστεί τον Λόγο που ήταν εν αρχή και προς τον Θεό και ήταν Θεός, την ίδια τη Σοφία, το αληθινό φως που φωτίζει και δίνει σοφία στους τυφλούς, και έχοντας ζητήσει από Αυτόν λόγο κατά το άνοιγμα του στόματός μου και έχοντας πιστέψει ότι έλαβα, σύμφωνα με την απολύτως αληθινή υπόσχεσή Του, όχι μόνο λόγο αλλά και στόμα και σοφία ακαταμάχητη. Οχυρωμένος με αυτήν ακριβώς την πίστη, προχωρώ πλέον με θάρρος στους λόγους υπέρ της αληθείας, γνωρίζοντας ξεκάθαρα ότι δεν πρόκειται να πω τίποτα δικό μου, ή μάλλον ούτε καν θα μιλήσω εγώ, αλλά, για να μιλήσω προφητικά, θα ακούσω όσα θα μου πει Εκείνος, ο οποίος είναι πιστός σε όλους τους λόγους Του και όσιος σε όλα τα έργα Του, Εκείνος που συλλαμβάνει τους σοφούς μέσα στην πανουργία τους, του Οποίου το μωρό είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και ο οποίος εξέλεξε τα μωρά του κόσμου και μέσω αυτών καταντρόπιασε τους σοφούς, και, όπως προείπε, κατέστρεψε τη σοφία τους και αθέτησε τη σύνεση εκείνων που θεωρούνταν συνετοί, του Οποίου τα μυστήρια αποκρύφθηκαν μεν από τους σοφούς και τους συνετούς, αποκαλύφθηκαν δε στα νήπια.

Ως προς αυτά, λοιπόν, λέμε ότι κάθε ψέμα, το οποίο λέγεται λόγω εκπτώσεως από την αλήθεια, προέρχεται από τον διάβολο, και δεν αρμόζει ούτε στους αγίους, ούτε πολύ περισσότερο στον Θεό. Αν όμως κάτι έχει λεχθεί και γραφεί κατ' οικονομίαν για την προτροπή προς την ευσέβεια και τις άλλες αρετές και για την αποτροπή από τα αντίθετά τους, αυτό θα ήταν δίκαιο να απαλλαγεί από την κατηγορία του ψεύδους· και από εδώ μάλλον, σαν μέσω μιας λεπτής άγκυρας, τόσης όμως όσης μας είναι δυνατόν να προσεγγίσουμε, να ανατρέχουμε προς τη θεία υπεροχή της αλήθειας. Διότι, όπως το θείο σκότος είναι πιο φωτεινό από κάθε φως και υμνείται ως υπέρφωτο, και η μωρία του Θεού είναι σοφότερη από τους ανθρώπους και απολύτως υπέρσοφη, έτσι ακριβώς πρέπει να θεωρήσουμε ότι υπάρχει και κάποιο «ψέμα» ανώτερο από τη δική μας αλήθεια, δηλαδή η θεία υπεραλήθεια, στην οποία πρέπει να αναχθεί και το κατ' οικονομίαν είδος του λόγου, και ας μη σε ξενίζει η καινοτομία των ονομάτων. Διότι μέσω των αταίριαστων ονομάτων φανερώνονται καλύτερα τα απόρρητα της θεολογίας, λέει ο αποστολικός Διονύσιος, επειδή, ακούγοντας τη λέξη φως, προσηλώνεις το μάτι της διανοίας σου σε κάποιο από τα υλικά φώτα, ίσως σε αυτό το βοηθητικό του λύχνου, ή στο σεληνιακό, ή οπωσδήποτε στο ηλιακό, και σε αυτό κυρίως που υπερέχει παρομοίασες το θείο.

Και μέσω αυτών πραγματοποίησε την κλήση όλων σας, και σοφών και απλών ανθρώπων, και φτωχών και πλουσίων, και αδυνάτων και ισχυρών, και ντρόπιασε τους ευγενείς και τους ισχυρούς και τους σοφούς, διότι αυτό που εκείνοι δεν θα τολμούσαν ούτε καν να επιχειρήσουν, δηλαδή να μεταστρέψουν ολόκληρο τον κόσμο, αυτό τα αδύναμα και τα μωρά το κατόρθωσαν περιφανώς. Άραγε δεν ντροπιάστηκαν αυτοί που θεωρούνται σοφοί και δυνατοί; Άραγε δεν έχει αποδειχθεί ξεκάθαρα ότι το μωρό και αδύναμο του Θεού είναι σοφότερο και ισχυρότερο από τους ανθρώπους;