Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 10:12

Από εσάς, όμως, αδελφοί, αν κάποιος είναι συνετός ακροατής, αν κάποιος αντιλαμβάνεται με φρόνηση τη σημασία των παραβολών, ας μην περιορίσει τον λόγο στον Φαρισαίο και τον τελώνη, αλλά επεκτείνοντάς τον στο σύνολο των ανθρώπων, ως διδακτικό για τον δικό μας βίο, ας ρυθμίσει με μέτρο τον λογισμό του, ώστε ούτε να καταρρέει υπερβολικά στα σφάλματα ούτε να υπερηφανεύεται στα κατορθώματα. Διότι η απόγνωση και η απελπισία δεν εγείρουν αυτόν που έχει πέσει, αλλά τον εγκαταλείπουν στον βούρκο, ενώ η περιφρόνηση και η αυθάδεια καταρρίπτουν αυτόν που στέκεται όρθιος. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος λέει, τοποθετώντας τον εαυτό του σε αυτή τη διάνοια: Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει, και αλλού: Φοβάμαι μήπως, αφού κήρυξα σε άλλους, εγώ ο ίδιος γίνω αδόκιμος. Διότι η ευκολία με την οποία αλλάζει η προαίρεσή μας και η ταχεία μεταστροφή στα αντίθετα ούτε την αρετή δείχνει απρόσβλητη από πτώσεις, ούτε την αμαρτία ανίατη.

Εδώ είναι μεγάλος ο κίνδυνος του ολισθήματος· γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει». Εκεί, όμως, οι βάσεις είναι σταθερές, η ζωή είναι ασάλευτη· δεν υπάρχει πλέον κίνδυνος να παρασυρθεί κανείς στην αμαρτία. Διότι δεν υπάρχει ούτε επανάσταση της σάρκας ούτε συνέργεια γυναίκας προς την αμαρτία. Επειδή δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ κατά την ανάσταση, αλλά η ζωή είναι μία και ενιαία, καθώς όσοι κατοικούν στη χώρα των ζώντων ευαρεστούν τον Δεσπότη τους. Αυτός ο κόσμος είναι ο ίδιος θνητός και αποτελεί τόπο εκείνων που πεθαίνουν. Επειδή, δηλαδή, η σύσταση των ορατών πραγμάτων είναι σύνθετη, και καθετί σύνθετο από τη φύση του διαλύεται, εμείς που βρισκόμαστε στον κόσμο, όντας μέρη του κόσμου, αναγκαστικά μετέχουμε στη φύση του σύμπαντος. Γι' αυτό, και πριν η ψυχή χωριστεί από το σώμα με τον θάνατο, εμείς οι άνθρωποι πεθαίνουμε πολλές φορές. Και ας μη σου φανεί παράδοξο αυτό που λέγεται, αλλά εξέτασε την αλήθεια του πράγματος. Διότι, μέσα σε τρεις επταετίες, ο άνθρωπος από τη φύση του υφίσταται τρεις αλλοιώσεις και μεταβολές ηλικιών και τρόπων ζωής, και σε κάθε επταετία ένα ιδιαίτερο όριο οροθετεί τα παρελθόντα και καθιστά ολοφάνερη τη μεταβολή. Η ηλικία του νηπίου ολοκληρώνεται με την αποβολή των δοντιών κατά την πρώτη επταετία. Η χρονική περίοδος, έπειτα, του παιδιού που είναι πλέον κατάλληλο για μάθηση διαρκεί μέχρι την εφηβεία.

Τίποτα άλλο, όπως μου φαίνεται, ή μάλλον ολοκάθαρα ισχύει αυτό που πολύ σωστά έχει λεχθεί από τον Παύλο: «Ώστε εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Διότι αμέτρητα ολισθήματα θα μπορούσαν να συναντήσουν ακόμη και εκείνους που ήδη νομίζουν ότι στέκονται σταθερά, εάν δεν φροντίζουν με πάρα πολλή προσοχή να διαφεύγουν με επιτυχία τις καταστάσεις στις οποίες βρίσκονται. Νομίζω δε ότι πρέπει να αντιμετωπίζουμε τα του εαυτού μας με κάθε μετριοπάθεια και νήψη, έστω κι αν κάποιος νομίζει ότι είναι κάπως εδραιωμένος χάρη στην πρόοδο που έχει ήδη επιτύχει στην κατόρθωση των αγαθών έργων. Διότι το ποια και πόση ζημία υφίσταται κάποιος, όταν αποκόπτεται από τη συμφυΐα του με τον Θεό παραπατώντας από ραθυμία σε πράγματα που δεν έπρεπε, το κατέδειξε αναγκαίως προσθέτοντας: «Όπως το κλήμα δεν μπορεί να φέρει καρπό από μόνο του, εάν δεν μείνει στην άμπελο, έτσι ούτε και εσείς, εάν δεν μείνετε σε εμένα». Διότι εάν το κλήμα δεν έχει τη ζωοποιό ικμάδα που του χορηγείται από την άμπελο σαν από μητέρα, πώς θα γεννήσει το σταφύλι, ή ποιον και από πού θα βγάλει καρπό; Αναλόγως λοιπόν θα κατανοήσεις όσα ειπώθηκαν και για εμάς τους ίδιους. Διότι κανένας καρπός αρετής δεν πρόκειται ποτέ να βλαστήσει μέσα μας, εάν έχουμε εκπέσει από τη συνάφεια με τον Χριστό. Εάν όμως παραμένουμε συνδεδεμένοι με Εκείνον που έχει τη δύναμη να μας πλουτίζει και να μας ανατρέφει στην ευσέβεια, σαν με ζωοποιό ύδωρ, διά της χορηγίας και της χάριτος του Πνεύματος, τότε και η ικανότητα της καρποφορίας θα μας δοθεί πολύ εύκολα.

Διότι είναι Θεός αληθινός, ο οποίος ούτε γνωρίζει να υποπίπτει στην αμαρτία ούτε το ανέχεται, αλλά μάλλον αποτελεί την πηγή κάθε αρετής και της λαμπρότητας που νοείται στον αγιασμό. Διότι η θεία και παντοδύναμη φύση δεν θα μπορούσε να πράξει τίποτε άλλο, παρά μόνο εκείνο που πραγματικά της ταιριάζει και νοείται ως ιδίωμά της. Στους αγίους μαθητές δε, δηλαδή σε όλους όσους πιστεύουν σε αυτόν, δεν είναι δυνατόν να ενυπάρχει η καθαρότητα, δηλαδή το να μην αναμειγνύονται πλέον με τα κοσμικά κακά, με κανέναν άλλο τρόπο παρά μόνο μέσω της άνωθεν αμνησικακίας και χάριτος, η οποία αφενός απομακρύνει τον μολυσμό των προηγούμενων σφαλμάτων και τα εγκλήματα του παρελθόντος βίου, αφετέρου εισάγει μάλλον τη λαμπρότητα της εν αγιασμώ ζωής, μολονότι δεν είναι άκοπη η διατήρησή της στην ίδια κατάσταση. Γι' αυτό μου φαίνεται ότι ο Παύλος μίλησε σοφότατα λέγοντας: «Ώστε εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Διότι τα δικά μας βρίσκονται πάντοτε σε κλυδωνισμό και κλονίζονται ποικιλοτρόπως, καθώς ο πονηρός πειράζει ακατάπαυστα, παραμονεύοντας διαρκώς και επιθυμώντας να μολύνει με δυσδιάκριτες επινοήσεις κακουργιών, αν μπορούσε, ακόμη και εκείνους που έχουν ήδη καθαρθεί. Διότι τα «φαγητά του είναι εκλεκτά», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη.

Διότι γι' αυτούς είναι απόλαυση να τις καταστρέφουν. Όπως ακριβώς και στους κυνηγούς πουλιών φαίνεται αξιοζήλευτο απόκτημα τα πιο όμορφα από τα στρουθία. Έχει γραφτεί κάπου και για τον Σατανά ότι τα φαγητά του είναι εκλεκτά. Επομένως, είναι λογικό εμείς να αγρυπνούμε και να οπλιζόμαστε με θάρρος με τη βοήθεια του Θεού, και να θυμόμαστε τον μακάριο Παύλο που λέει: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται όρθιος, ας προσέχει μήπως πέσει». Πρέπει δε επιπλέον, προσερχόμενοι στον παντοδύναμο Θεό, να λέμε στις προσευχές: «Κύριε, με το θέλημά σου χάρισε δύναμη στην ομορφιά μου». <Και αντί για ευχάριστη οσμή θα υπάρχει σκόνη· και αντί για ζώνη, θα ζωστείς με σκοινί, και αντί για τον χρυσό στολισμό του κεφαλιού θα αποκτήσεις φαλάκρα εξαιτίας των έργων σου· και αντί για τον χιτώνα τον διακοσμημένο με πορφύρα, θα ζωστείς με σάκο. Και ο πιο όμορφος γιος σου, τον οποίο αγαπάς, θα πέσει από μαχαίρι. Και οι δυνατοί σας θα πέσουν από μαχαίρι, και θα ταπεινωθούν, και θα πενθήσουν οι θήκες των κοσμημάτων σας, και θα εγκαταλειφθείς μόνη, και θα ισοπεδωθείς στο έδαφος.> Δεν πρέπει να νομίζει κανείς ότι μάταια ο προφητικός λόγος αναλύει τόσο λεπτομερώς αυτά, αλλά περιγράφει με ακρίβεια το κάθε τι που προκαλεί ηδονή σε εκείνες που ζουν τρυφηλά, τόσο τα είδη των κοσμημάτων όσο και τις παλιές τους απολαύσεις.

Η ψυχή που παρασύρεται από τα πνεύματα είναι οπωσδήποτε και ασταθής. Γι' αυτό, όσοι μένουν αφοσιωμένοι στον Θεό αποφεύγουν αυτήν την ασθένεια ως πρόξενο ολέθρου, και μάλιστα αναπέμπουν ευχαριστήριες ωδές, επειδή έχουν απαλλαγεί από το κακό· διότι λένε: «Έστησε πάνω στην πέτρα τα πόδια μου και κατηύθυνε τα βήματά μου». Έχει ειπωθεί δε από τον Θεό και προς τη μητέρα των Ιουδαίων: «Στήριξε τον εαυτό σου, Σιών». Και βεβαίως ο πάνσοφος Παύλος γράφει σε κάποιους: «Ώστε εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει». Επομένως, η ψυχή αυτών που πλανώνται βρίσκεται μακριά από τα αγιοπρεπή καυχήματα. Διότι είναι ασταθής. Επειδή όμως ο Δημιουργός των πάντων είναι εύσπλαχνος, όπως είπα, υπερασπίζεται κατά κάποιον τρόπο την ψυχή που το υπέστη αυτό, και λέει: Δεν παρηγορήθηκες.

Επομένως, αγαπώντας να είμαστε μαζί με τον Θεό, και τιμώντας Τον ως Εκείνον που μας κάλεσε και μας εξέλεξε, και που μας άρπαξε σαν από έρημη και γεμάτη αγκάθια γη από την κατάσταση αυτού του κόσμου, αγαπώντας μας όπως το πρώιμο σταφύλι και σύκο, θα διατηρήσουμε άρρηκτη την ένωσή μας με Αυτόν, και εννοείται την πνευματική. Αν όμως υπάρξει κάποια εκτροπή προς το άσχημο, και προς αυτό που Τον λυπεί, σε τίποτα πλέον δεν θα διαφέρουμε από τα έθνη. Διότι θα γίνουμε εμείς οι αγαπημένοι σαν τους βδελυρούς, οι οποίοι και δικαιολογημένα έχουν μισηθεί. «Διότι η δικαιοσύνη», λέει, «του δικαίου δεν πρόκειται να τον σώσει την ημέρα που θα αμαρτήσει». Και πολύ σοφά γράφει ο μακάριος Παύλος: «Ώστε αυτός που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». <Ο Εφραίμ πέταξε μακριά σαν πουλί>. Όσα από τα πουλιά δεν είναι ήμερα και κατοικίδια, όταν πιαστούν φυλάσσονται, και τέρπουν αυτούς που τα έχουν. Αν όμως βρεθεί κάποια ευκαιρία να δραπετεύσουν, αμέσως φεύγουν, και με γρήγορη πτήση κατευθύνονται προς το συνηθισμένο τους ενδιαίτημα. Επομένως, ο Ισραήλ είχε κατά κάποιον τρόπο θηρευτεί μέσω του Μωυσή σαν πουλί, και είχε προσφερθεί στον Θεό, και βρισκόταν σε καλή κατάσταση ευημερίας, καθοδηγούμενος από τον νόμο και απολαμβάνοντας τη φροντίδα και την προστασία άνωθεν. Όμως πέταξε πάλι μακριά σε αυτό που ήταν στην αρχή, σχεδόν ξεφεύγοντας από το χέρι Εκείνου που τον έπιασε. Ή μπορείς να κατανοήσεις το λεγόμενο και με άλλον τρόπο.

Αδελφέ, εάν ο αδελφός σου αναχωρήσει από το κοινόβιο, μην υπερηφανεύεσαι εναντίον του διά της διανοίας σου, ούτε να είναι περιφρονημένος στα μάτια σου. Διότι δεν γνωρίζεις τι θα φέρει η αυριανή ημέρα. Άκουσε εκείνον που λέει: εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει. Και πάλι: διότι δόκιμος δεν είναι εκείνος που συνιστά τον εαυτό του, αλλά εκείνος τον οποίο συνιστά ο Κύριος. Διότι πολλοί που νόμισαν ότι είχαν επικρατήσει και ότι άρχονταν, κατέστησαν και αυτοί χειρότεροι από τους πλέον απομακρυσμένους, ενώ οι απελπισμένοι έλαβαν χάρη, διότι ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, στους δε ταπεινούς δίνει χάρη. Εάν δεις άνθρωπο ανυπάκουο και ακρατή, υπερήφανο και να θεωρεί τον εαυτό του σοφό, η ρίζα αυτού είναι ημιθανής, επειδή δεν δέχθηκε τον πλούτο της χάριτος που προέρχεται από τον φόβο του Θεού. Εάν όμως δεις άνθρωπο ήσυχο και ταπεινό, να γνωρίζεις ότι η ρίζα του παραμένει, διότι αρδεύεται από την ευφορία του φόβου του Θεού. Αδελφοί, έστω κι αν οι ηγούμενοί μας δεν παρευρίσκονται εδώ, όμως ο Μέγας Ποιμένας υπάρχει ανάμεσά μας. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: διότι όπου είναι συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι και εγώ ανάμεσά τους.

Εγώ όμως είπα μέσα στην ευημερία μου: Δεν πρόκειται να κλονιστώ ποτέ. Δικαιώνει την κρίση του Κυρίου, ομολογώντας από πού του συνέβη η πτώση· διότι αυτός που στέκεται στη στάση που του δόθηκε από τον Θεό, οφείλει να θυμάται τον λόγο που λέει: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει», και να εκφράζει ευγνωμοσύνη στον Θεό για τη στάση του. Εκείνος όμως, μη σκεπτόμενος ορθά, νόμιζε ότι εξαιτίας της δικής του αρετής βρισκόταν στην άριστη αυτή κατάσταση· και παρουσίαζε τον εαυτό του ως άτρεπτο και αμετάβλητο.

ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ 1569. Η φύση που βασιλεύει στα πάντα απειλεί όσους σφάλλουν με τιμωρίες, ώστε να διατηρούν ακέραιο το κάλλος της ψυχής τους· σε όσους όμως έχουν πέσει απλώνει σωτήρια τη δεξιά της και παρέχει συγχώρηση σε όσους μετανοούν. Στους πρώτους, λοιπόν, διακηρύσσει: «Όποιος νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· στους άλλους: «Μήπως εκείνος που πέφτει δεν σηκώνεται;»· και σε άλλους: «Δες, έγινες υγιής· μην αμαρτάνεις πλέον, για να μη σου συμβεί κάτι χειρότερο».

Κανείς λοιπόν, παρακαλώ, έστω κι αν γνωρίζει μέσα του ότι έχει επιτελέσει πολλά πνευματικά κατορθώματα, ας μην επαναπαύεται, αλλά ας βρίσκεται σε αγώνα και εγρήγορση, και ας ακούει τον μακάριο Παύλο που λέει και προτρέπει: «Ώστε εκείνος που νομίζει ότι στέκεται όρθιος, ας προσέχει μήπως πέσει»· ούτε πάλι εκείνος που έχει κατέλθει στον ίδιο τον πυθμένα της κακίας ας απελπίζεται για τη σωτηρία του, αλλά, αναλογιζόμενος την άφατη φιλανθρωπία του Θεού, ας ακούει πάλι τον Θεό να λέει μέσω του προφήτη: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που παραστρατεί δεν επιστρέφει;» και πάλι: «Δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει». Είδες, αγαπητέ, πώς καθένα από όσα έχουν καταγραφεί στη θεία Γραφή για κανέναν άλλο λόγο δεν παραδόθηκε στη μνήμη, παρά μόνο για τη δική μας ωφέλεια και για τη σωτηρία του γένους των ανθρώπων; Αναλογιζόμενος αυτά λοιπόν, ο καθένας μας ας εφαρμόζει στον εαυτό του τα κατάλληλα φάρμακα αντλώντας τα από εκεί. Διότι γι' αυτόν τον λόγο προσφέρεται ελεύθερα σε όλους, και είναι δυνατόν σε όποιον το επιθυμεί να εφαρμόσει το φάρμακο που ταιριάζει στο πάθος που τον ενοχλεί, και να ανακτήσει ταχύτατα την υγεία του, αρκεί μόνο να μην απορρίψει κανείς τη θεραπεία της ιατρικής φροντίδας, αλλά να επιδείξει την πρέπουσα ευγνωμοσύνη. Επειδή δεν υπάρχει κανένα απολύτως από τα πάθη που καταπονούν την ανθρώπινη φύση, είτε ψυχικό είτε σωματικό, το οποίο να μην μπορεί να λάβει από εκεί τη θεραπεία του. Διότι τι υπάρχει, πες μου;

«Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις»· και φονιάς και μοιχός ο Προφήτης του Θεού; Διότι αυτό το χωρίο σάς αναγνώστηκε σήμερα. Δεν κατηγορώ τον Προφήτη, μη γένοιτο, αλλά διασφαλίζω τη δική σας ζωή, ώστε, όταν κατορθώσεις πολλά, να ασφαλίσεις τον εαυτό σου για να μην πέσεις. Διότι έτσι έλεγε και ο Απόστολος: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει». Γι' αυτόν τον λόγο και ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε πολύ συχνά: «Μέχρι τέλους μην καταστρέψεις»· γι' αυτό και ο ίδιος, προσευχόμενος, έλεγε: «Και έως τα γηρατειά και τα βαθιά γεράματα, Θεέ, μη με εγκαταλείψεις». Για ποιον λόγο, λοιπόν, του επιτράπηκε να περιπέσει σε τόσο μεγάλη αμαρτία; Για τρεις λόγους· το ποιοι είναι αυτοί, το λέω εγώ· εσύ μόνο να προσέχεις με απόλυτη ακρίβεια.

Μην πλανάσαι, άνθρωπε, μην υπερηφανεύεσαι στη διάνοιά σου· δεν έκανες περισσότερα από τον Δαβίδ. Άκουσέ τον να λέει: «Τα γόνατά μου εξασθένησαν από τη νηστεία, και η σάρκα μου αλλοιώθηκε από την έλλειψη ελαίου»· και πάλι: «Όταν αυτοί με ενοχλούσαν, ντυνόμουν με σάκο και ταπείνωνα την ψυχή μου με νηστεία». Άκουσέ τον να λέει για την αγρυπνία: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω»· και πάλι: «Επτά φορές την ημέρα σε ύμνησα». Άκουσέ τον να λέει για τα δάκρυα: «Κουράστηκα στον στεναγμό μου· κάθε νύχτα θα λούσω το κρεβάτι μου· με τα δάκρυά μου θα βρέξω το στρώμα μου». Άκουσέ τον να λέει για την άσκηση: «Διότι έφαγα στάχτη σαν να ήταν ψωμί, και το ποτό μου το ανακάτευα με κλάμα». Και τι σου αναφέρω τα λόγια του προφήτη Δαβίδ; Άκουσε πάλι τη μαρτυρία του Θεού που λέει: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Και όμως, μετά από τόσα κατορθώματα, περιέπεσε σε τέτοια σφάλματα. Μην έχεις λοιπόν υπερβολική σιγουριά, αλλά κάθε μέρα να ασφαλίζεσαι, αποδεχόμενος την προτροπή του Αποστόλου που λέει: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται όρθιος, ας προσέχει μήπως πέσει». Ιδού η πρώτη αιτία· λάβε και τη δεύτερη: για να μην απελπίζονται οι αμαρτωλοί για τον εαυτό τους, αλλά αν κάποιος αμαρτάνει κάθε μέρα, κάθε μέρα να εξομολογείται. Ακόμη κι αν αμαρτήσεις μύριες φορές, μύριες φορές να εξομολογηθείς· διότι δεν υπάρχει τίποτε χειρότερο από την απόγνωση.

Αλλά και τα πόδια του, τα οποία έτρεχαν εναντίον του Διδασκάλου, τα έπλυνε με τα ίδια Του τα χέρια ο αγαθός και ανεξίκακος Κύριος, όπως ακριβώς και των υπόλοιπων μαθητών. Πόση δύναμη λοιπόν νομίζεις ότι είχε, έχοντας λάβει εξουσία από τον Θεό και Δεσπότη των όλων κατά των δαιμόνων και κάθε είδους παθών; Εγώ λέω: ότι αυτή υπερισχύει όλων των βασιλέων και των δυναστών, και είναι φοβερότερη από κάθε εξουσία. Αναλογιστείτε λοιπόν, ω φιλάργυροι: εάν έναν τέτοιον και τόσο σπουδαίο στρατιώτη τον κατέβαλε σαν να ήταν γυμνός και αβοήθητος και τον πήρε ως αιχμάλωτο, τι λοιπόν θα πάθουμε εμείς που δεν έχουμε κατακτήσει κανένα κατόρθωμα αρετής; Και τι λέω για αποστόλους και μαθητές; Ούτε τον ίδιο τον Κύριο και Δεσπότη των όλων δεν σεβάστηκε, αλλά και πάνω Του άπλωσε τα χέρια, και Αυτόν που είναι ανεκτίμητος Τον πούλησε, και Αυτόν που είναι άξιος κάθε δόξας και τιμής Τον ατίμασε, και Αυτόν ενώπιον του οποίου κάμπτεται κάθε γόνατο Τον ράπισε, και Αυτόν που με ιερό δέος προσκυνούν οι ουράνιες στρατιές Τον ενέπτυσε· και, για να πω το μεγαλύτερο, τον αρχηγό της ζωής, Αυτόν που ζωοποιεί τα πάντα, Τον σκότωσε. Επομένως, κανείς ας μην καυχάται μεταξύ των ανθρώπων, κανείς ας μην επαίρεται στηριζόμενος στη δική του ματαιότητα. Ας μην έχει κανείς την πεποίθηση ότι «το Πάθος δεν με νικά ποτέ»· διότι σε πολλά σε νικά, και εσύ νομίζεις ότι είσαι νικητής; Τον απόστολο του Χριστού νίκησε, και εσύ περιφρονείς τη δύναμή του; Τον κορυφαίο αιχμαλώτισε, και εσύ αμεριμνείς και μεγαλαυχείς; Ας προσέχει λοιπόν αυτός που νομίζει ότι στέκεται όρθιος, μήπως πέσει.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ότι δηλαδή όχι μόνο δεν αποστρέφεται όσους επιστρέφουν, αλλά τους δέχεται όχι λιγότερο από αυτούς που έχουν κατορθώσει την αρετή· ότι όχι μόνο δεν απαιτεί τιμωρία, αλλά έρχεται προς αναζήτηση των πλανημένων και χαίρει για την εύρεσή τους περισσότερο από ό,τι για τους ήδη σεσωσμένους, ούτε όταν βρισκόμαστε στην αμαρτία να απελπιζόμαστε, ούτε όταν βρισκόμαστε στο αγαθό να επαναπαυόμαστε, αλλά, ακόμη και όταν κατορθώνουμε την αρετή, ας φοβόμαστε, για να μην πέσουμε από υπερβολική σιγουριά, και όταν αμαρτάνουμε, ας μετανοούμε. Διότι αυτό που είπα στην αρχή, αυτό λέω και τώρα, ότι και τα δύο αυτά αποτελούν προδοσία της σωτηρίας μας: και το να επαναπαύεται αυτός που στέκεται, και το να απελπίζεται αυτός που έχει πέσει. Γι' αυτό ο Παύλος, για να διασφαλίσει όσους στέκονται, έλεγε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Και πάλι: «Φοβάμαι, μήπως τυχόν, αφού κηρύξω σε άλλους, ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος». Ενώ, για να ανορθώσει αυτούς που έχουν πέσει και να τους διεγείρει σε μεγαλύτερη προθυμία, διαμαρτυρόταν γράφοντας στους Κορινθίους ως εξής: «Μήπως πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν»· δείχνοντας έτσι ότι άξιοι θρήνου δεν είναι τόσο εκείνοι που αμαρτάνουν, όσο εκείνοι που δεν μετανοούν για τα αμαρτήματά τους. Και ο προφήτης λέει προς αυτούς: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;». Γι' αυτό και ο Δαβίδ τους ίδιους αυτούς παρακαλεί λέγοντας: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή Του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό».

Διότι και τα δύο αυτά είναι ολέθρια, και η υπέρμετρη αυτοπεποίθηση και η απελπισία· επειδή η μεν υπέρμετρη αυτοπεποίθηση κάνει εκείνον που στέκεται όρθιος να πέσει, η δε απελπισία δεν αφήνει εκείνον που είναι πεσμένος να σηκωθεί. Γι' αυτό ο Παύλος συμβούλευε λέγοντας: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Έχεις παραδείγματα και για τα δύο: πώς ο μαθητής, ενώ νόμιζε ότι στεκόταν όρθιος, έπεσε· και πώς η πόρνη, ενώ ήταν πεσμένη, σηκώθηκε. Εύκολα γλιστράει η σκέψη μας, εύκολα μεταβάλλεται η προαίρεσή μας· γι' αυτό πρέπει να ασφαλίζουμε και να περιτειχίζουμε τους εαυτούς μας από παντού. «Τότε πορεύθηκε ένας από τους δώδεκα, ο Ιούδας ο Ισκαριώτης». Βλέπεις από ποια χορεία ξέπεσε; Βλέπεις ποια διδασκαλία περιφρόνησε; Βλέπεις πόσο κακό είναι η ραθυμία και η ολιγωρία; «Ο Ιούδας που ονομαζόταν Ισκαριώτης». Γιατί μου αναφέρεις την πόλη του; Μακάρι να μην τον γνώριζα!

Γι’ αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· και ο προφήτης παλαιότερα αναφωνούσε: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;», ώστε ούτε αυτός που στέκεται όρθιος να επαναπαύεται, αλλά να βρίσκεται διαρκώς σε εγρήγορση, ούτε αυτός που έχει πέσει να απελπίζεται.

Ομιλία 23η. «Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας περιζωσμένη την οσφύ σας με αλήθεια». 1. Αφού συνέταξε αυτό το στρατόπεδο και διέγειρε την προθυμία τους (διότι και τα δύο ήταν αναγκαία, και το να είναι συντεταγμένοι και το να διεγερθεί το φρόνημά τους), και αφού τους ενθάρρυνε (διότι και αυτό ήταν αναγκαίο), τέλος, τους εξοπλίζει. Διότι κανένα όφελος δεν υπάρχει από τα όπλα, αν δεν έχουν προηγουμένως παραταχθεί σωστά οι στρατιώτες και αν δεν έχει διεγερθεί το αγωνιστικό φρόνημα της ψυχής τους. Επειδή πρέπει πρώτα να εξοπλίζεται κανείς εσωτερικά και έπειτα εξωτερικά. Αν όμως αυτό ισχύει για τους αισθητούς στρατιώτες, ισχύει πολύ περισσότερο για τους νοητούς· μάλλον δε, σε αυτούς δεν είναι καν δυνατόν να εξοπλιστούν εξωτερικά, αλλά τα πάντα γίνονται εσωτερικά. Διέγειρε και άναψε το φρόνημα, πρόσθεσε το θάρρος, τους έστησε με ευταξία· λοιπόν, τώρα τους εξοπλίζει. Αλλά πρόσεξε πώς τους περιβάλλει με τα όπλα. «Σταθείτε, λοιπόν», λέει. Το πρώτο στοιχείο της πολεμικής τακτικής είναι το να γνωρίζει κανείς να στέκεται σωστά, και πολλά θα μπορούσαν να επιτευχθούν χάρη σε αυτό. Γι' αυτό μιλάει πολύ για το πώς πρέπει να στέκονται, λέγοντας και αλλού: «Σταθείτε, γρηγορείτε»· και πάλι, «Έτσι να στέκεστε σταθεροί στον Κύριο»· και πάλι, «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· και πάλι, «Για να μπορέσετε, αφού τα καταφέρετε όλα, να σταθείτε». Δεν εννοεί, επομένως, απλώς μια οποιαδήποτε στάση, αλλά την εύτακτη· και όσοι είναι έμπειροι σε πολέμους, γνωρίζουν πόσο σπουδαίο είναι το να ξέρει κανείς πώς να στέκεται.

Αφού είπε ότι είναι αδύνατον εκείνοι που έχουν παραπέσει να βαπτιστούν δεύτερη φορά και να λάβουν πάλι τη συγχώρηση μέσω του ιερού λουτρού, και αφού υπέδειξε το φρικτό του πράγματος, προσθέτει: «Διότι η γη που ήπιε τη βροχή, η οποία πέφτει πολλές φορές πάνω της, και βγάζει βλάστηση χρήσιμη σε εκείνους για τους οποίους και καλλιεργείται, λαμβάνει ευλογία από τον Θεό. Εάν όμως βγάζει αγκάθια και τριβόλια, είναι αδόκιμη και βρίσκεται κοντά στην κατάρα, και το τέλος της είναι η καύση». Ας φοβηθούμε, λοιπόν, αγαπητοί. Αυτή η απειλή δεν είναι του Παύλου, δεν είναι λόγια ανθρώπου· είναι του Αγίου Πνεύματος, του Χριστού που ομιλεί μέσα του. Άραγε ποιος είναι καθαρός από αυτά τα αγκάθια; Εάν πάλι ήμασταν καθαροί, ούτε και τότε θα έπρεπε να εφησυχάζουμε, αλλά να φοβόμαστε και να τρέμουμε μήπως τυχόν βλαστήσουν αγκάθια μέσα μας. Όταν όμως εμείς είμαστε εξ ολοκλήρου αγκάθια και τριβόλια, από πού αντλούμε θάρρος, πες μου, και μένουμε αμέριμνοι; Τι είναι αυτό που μας κάνει να ραθυμούμε; Εάν αυτός που νομίζει ότι στέκεται ορθός οφείλει να φοβάται μήπως πέσει —διότι λέει: «εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»—, εκείνος που έπεσε, πώς οφείλει να μεριμνά ώστε να σηκωθεί; Εάν ο Παύλος φοβάται μήπως, ενώ κήρυξε σε άλλους, ο ίδιος αποδειχθεί αδόκιμος, και φοβάται μήπως γίνει αδόκιμος αυτός που είναι τόσο δόκιμος, εμείς, που έχουμε ήδη γίνει αδόκιμοι, τι απολογία και τι συγγνώμη θα έχουμε, όταν δεν αισθανόμαστε κανένα φόβο, αλλά ζούμε τον Χριστιανισμό σαν συνήθεια, εκπληρώνοντας τα καθήκοντά μας εντελώς τυπικά;

Αν, λοιπόν, όλοι τυγχάνουν της αναστάσεως, και όχι μόνο της αναστάσεως, αλλά και της αφθαρσίας, πώς μιλούσες σαν να επρόκειτο να επιτύχεις κάτι το εξαιρετικό, λέγοντας: «Μήπως και κατορθώσω να φθάσω»; Γι' αυτό πάσχω αυτά, λέει, «μήπως και κατορθώσω να φθάσω στην εξανάσταση εκ νεκρών»· διότι, αν δεν πέθαινες, δεν θα ανασταινόσουν. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Φαίνεται ότι εδώ υπαινίσσεται κάτι μεγάλο· διότι ήταν τόσο μεγάλο, ώστε ούτε καν αποτόλμησε να το αποφανθεί με βεβαιότητα, αλλά λέει απλώς: «Μήπως και». Πίστεψα σε αυτόν και στην ανάστασή του, αλλά και πάσχω για εκείνον, όμως δεν μπορώ ακόμη να είμαι βέβαιος για την ανάσταση. Για ποια ανάσταση μιλάει εδώ; Για εκείνη που οδηγεί προς τον ίδιο τον Χριστό. Είπα ότι πίστεψα σε αυτόν και στη δύναμη της αναστάσεώς του, και ότι είμαι κοινωνός των παθημάτων του, και ότι συμμορφώνομαι με τον θάνατό του· αλλά ωστόσο, μετά από όλα αυτά, δεν έχω ακόμη βεβαιότητα· όπως λέει και αλλού: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει»· και πάλι: «Φοβάμαι μήπως, αφού κηρύξω στους άλλους, εγώ ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος». «Όχι ότι το έχω ήδη λάβει, ή ότι έχω ήδη φθάσει στην τελειότητα, αλλά εξακολουθώ να το επιδιώκω, μήπως και κατακτήσω εκείνο για το οποίο και εγώ κατακτήθηκα από τον Χριστό Ιησού». —«Όχι ότι ήδη έλαβα». Τι σημαίνει, «Ήδη έλαβα»;

Πάλι προκαλεί φόβο αναφέροντας «τα τέλη», και τους προετοιμάζει να αναμένουν μεγαλύτερα δεινά από όσα έχουν ήδη συμβεί. Διότι το ότι θα τιμωρηθούμε, λέει, είναι φανερό από όσα έχουν ειπωθεί, ακόμη και σε εκείνους που δεν πιστεύουν στους λόγους περί της γεέννης· και ότι η τιμωρία θα είναι βαρύτερη, προκύπτει από το γεγονός ότι απολαύσαμε περισσότερες ευεργεσίες, καθώς και από το ότι εκείνα τα γεγονότα αποτελούσαν «τύπους». Διότι, εάν υπάρχει υπεροχή στις δωρεές, είναι ολοφάνερο ότι θα υπάρχει αντίστοιχη και στην τιμωρία. Γι' αυτόν τον λόγο τα ονόμασε «τύπους» και είπε ότι γράφτηκαν για εμάς, και μνημόνευσε το «τέλος», ώστε να υπενθυμίσει τη συντέλεια του κόσμου. Διότι οι τιμωρίες τότε δεν θα είναι τέτοιες ώστε να λαμβάνουν τέλος και να καταργούνται, αλλά η κόλαση είναι αιώνια. Όπως δηλαδή οι τιμωρίες εδώ καταργούνται μαζί με την παρούσα ζωή, έτσι και οι εκεί τιμωρίες παραμένουν στο διηνεκές. Όταν δε λέει «τα τέλη των αιώνων», δεν εννοεί τίποτε άλλο, παρά ότι έχει πλέον φτάσει το φοβερό δικαστήριο. Ώστε εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει. Πάλι κατέρριψε την αλαζονεία εκείνων που υπερηφανεύονταν για τη γνώση τους. Διότι, εάν εκείνοι που απόλαυσαν τόσο μεγάλες δωρεές έπαθαν τέτοια δεινά, και οι μεν τιμωρήθηκαν τόσο αυστηρά μόνο και μόνο για τον γογγυσμό τους, οι δε επειδή πείραξαν τον Θεό, και ούτε το μεγάλο πλήθος δυσώπησε τον Θεό ούτε το γεγονός ότι είχαν λάβει τέτοιες χάρες· πολύ περισσότερο θα συμβεί αυτό σε εμάς, εάν δεν βρισκόμαστε σε νήψη. Και πολύ ορθά είπε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται».

Επειδή τους φόβισε αρκετά, διηγούμενος τα παλαιά παραδείγματα, και τους έριξε σε αγωνία λέγοντας, «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει» – είχαν δε υπομείνει πολλούς πειρασμούς και είχαν δοκιμαστεί πολλές φορές σε αυτούς· διότι λέει: «Και εγώ με αδυναμία και με φόβο και με πολύ τρόμο βρέθηκα κοντά σας» – για να μην πουν: «Τι μας φοβερίζεις και μας τρομάζεις; Δεν είμαστε αγύμναστοι σε αυτά τα δεινά· διότι και εξοριστήκαμε και διωχθήκαμε και υπομείναμε πολλούς και συνεχείς κινδύνους», καταστέλλοντας πάλι την οίησή τους λέει: «Δεν σας έχει βρει πειρασμός παρά μόνο ανθρώπινος», δηλαδή μικρός, σύντομος, υποφερτός. Διότι τη λέξη «ανθρώπινος» τη χρησιμοποιεί για να δηλώσει το μικρό, όπως όταν λέει: «Μιλώ ανθρώπινα εξαιτίας της αδυναμίας της σάρκας σας». Μη μεγαλοφρονείτε, λοιπόν, λέει, σαν να έχετε ξεπεράσει την τρικυμία· διότι ποτέ δεν αντιμετωπίσατε κίνδυνο που να απειλεί με θάνατο, ούτε πειρασμό που να απειλεί με σφαγή. Το ίδιο έλεγε και στους Εβραίους: «Δεν αντισταθήκατε ακόμη μέχρις αίματος, αγωνιζόμενοι ενάντια στην αμαρτία». Έπειτα, επειδή τους φόβισε, δες πώς πάλι τους ανορθώνει, αφού πρώτα τους έπεισε να μετριοπαθούν, λέγοντας: «Είναι δε πιστός ο Θεός, ο οποίος δεν θα σας αφήσει να πειρασθείτε περισσότερο από όσο μπορείτε». Άρα υπάρχουν πειρασμοί που είναι αδύνατον να αντέξει κανείς. Και ποιοι είναι αυτοί; Σχεδόν όλοι. Διότι η ικανότητά μας να τους αντέξουμε εξαρτάται από τη βοήθεια και την επίνευση του Θεού, την οποία προσελκύουμε με τη δική μας αγαθή προαίρεση.

Εάν ονειδίζεις τους άλλους, σύντομα θα περιπέσεις και ο ίδιος στα ίδια. Γι' αυτό προτρέπει αυτός ο μακάριος λέγοντας: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Να είναι άμαχοι, λέει. Επιεικείς, επιδεικνύοντας κάθε πραότητα προς όλους τους ανθρώπους, και στους Έλληνες και στους Ιουδαίους, και στους μοχθηρούς και στους πονηρούς. Διότι εκεί μεν εκφοβίζει με τα μελλοντικά, λέγοντας: «Ώστε αυτός που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· εδώ όμως δεν συνετίζει με τα μελλοντικά, αλλά με τα παρελθόντα, κάνοντας το ίδιο με όσα προσθέτει στη συνέχεια: «Διότι κάποτε ήμασταν και εμείς ανόητοι»· πράγμα το οποίο κάνει και στην προς Γαλάτας επιστολή γράφοντας: «Όταν ήμασταν νήπιοι, ήμασταν υποδουλωμένοι στα στοιχεία του κόσμου».

Ε΄. Ας μην έχουμε, λοιπόν, υπέρμετρη σιγουριά όσοι στεκόμαστε όρθιοι, αλλά ας λέμε στους εαυτούς μας: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· ούτε όμως να απελπιζόμαστε όσοι έχουμε πέσει, αλλά ας λέμε στους εαυτούς μας: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;». Διότι πράγματι, πολλοί που ανέβηκαν μέχρι την ίδια την κορυφή του ουρανού και επέδειξαν κάθε είδους καρτερία, και που εγκαταβίωσαν στις ερήμους και δεν είδαν γυναίκα ούτε στο όνειρό τους, επειδή ολιγώρησαν λίγο, σκόνταψαν και βρέθηκαν στο ίδιο το βάραθρο της κακίας. Άλλοι πάλι, από εκείνο το βάθος ανέβηκαν προς τον ουρανό, και από τη θεατρική σκηνή και την ορχήστρα μετατάχθηκαν στην αγγελική πολιτεία· και επέδειξαν τόσο μεγάλη αρετή, ώστε να εκδιώκουν δαίμονες και να επιτελούν πολλά άλλα τέτοια θαυμαστά σημεία. Και από τέτοια παραδείγματα είναι γεμάτες οι Γραφές, γεμάτη είναι και η ζωή μας. Ακόμη και πόρνοι και παραδομένοι στις ηδονές κλείνουν τα στόματα των Μανιχαίων, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι η κακία είναι αμετάβλητη, υπηρετώντας έτσι το έργο του διαβόλου, παραλύοντας τα χέρια εκείνων που επιθυμούν να επιδείξουν πνευματικό ζήλο και ανατρέποντας ολόκληρη τη ζωή. Διότι αυτοί που πείθουν τον κόσμο για τέτοια πράγματα, δεν προξενούν βλάβη μόνο ως προς τα μέλλοντα, αλλά και εδώ τα κάνουν όλα άνω κάτω, στο μέτρο τουλάχιστον που εξαρτάται από αυτούς. Διότι πότε θα φροντίσει για την αρετή κάποιος από όσους ζουν στην κακία, όταν νομίζει ότι η επιστροφή σε αυτήν και η μεταβολή προς το καλύτερο είναι αδύνατη;

Τι υπήρξε χειρότερο από τον Παύλο; Κι όμως, έγινε απόστολος. Ποιος είχε μεγαλύτερο ζήλο από τον Σίμωνα; Αλλά έγινε και αυτός αθλιότερος όλων. Πόσες άλλες τέτοιες μεταβολές θέλεις να δεις, οι οποίες και κατά το παρελθόν συνέβησαν και τώρα συμβαίνουν καθημερινά; Γι' αυτό ακριβώς λέω, ούτε εκείνος που βρίσκεται στη σκηνή του θεάτρου να απελπίζεται, ούτε εκείνος που βρίσκεται στην Εκκλησία να υπερθαρρεί. Διότι προς τον τελευταίο λέει: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· προς τον πρώτο δε: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;» και, «Ανορθώστε τα πεσμένα χέρια και τα παραλυμένα γόνατα». Πάλι, προς αυτούς λέει: «Γρηγορείτε»· προς εκείνους δε: «Ξύπνα, εσύ που κοιμάσαι, και ανάστα εκ των νεκρών». Διότι αυτοί μεν έχουν ανάγκη να διαφυλάξουν αυτό που κατέχουν, ενώ εκείνοι να γίνουν αυτό που δεν είναι· αυτοί να διατηρήσουν την υγεία τους, εκείνοι να απαλλαγούν από την αρρώστια· διότι ασθενούν. Αλλά και πολλοί από εκείνους που ασθενούν θεραπεύονται, και από εκείνους που είναι υγιείς, επειδή ραθύμησαν, ασθενούν. Προς εκείνους, λοιπόν, λέει: «Ιδού, έγινες υγιής· μην αμαρτάνεις πλέον, για να μη σου συμβεί κάτι χειρότερο»· προς αυτούς δε: «Θέλεις να γίνεις υγιής; Σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου». Διότι φοβερή, πραγματικά φοβερή παράλυση είναι η αμαρτία· ή μάλλον δεν είναι μόνο παράλυση, αλλά και κάτι χαλεπότερο. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν βρίσκεται μόνο σε αδράνεια των αγαθών, αλλά και σε ενέργεια των κακών.

Διότι εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει. Προσευχηθείτε και εσείς που φθονείτε, ώστε, αφού εξεμέσετε το δηλητήριο του δράκοντα, να υποδεχθείτε τον ουράνιο άρτο με καθαρή τη μαρτυρία της συνειδήσεως. Προσευχηθείτε και αποδώστε στον Κύριο τον Θεό μας. Μεγάλη δύναμη έχει, αγαπητοί, η προσευχή, η οποία καθιστά δυνατά αυτά που για τους ανθρώπους είναι αδύνατα.

Αυτά λέγω καθημερινά· έλα και θεραπεύσου μαζί μου· διότι και εγώ, αν και γιατρεύω, έχω ανάγκη από φάρμακα· επειδή είμαι άνθρωπος και της ίδιας φύσεως με εσένα, υποκείμενος στα πάθη, και έχω ανάγκη από λόγια που χαλιναγωγούν τον άτακτο δεσμό· ούτε ζω βίο αμέριμνο και ήσυχο και ατάραχο, αλλά έχω και εγώ θορύβους επιθυμίας και ταραχές κυμάτων. Και τι χρειάζεται να μιλώ για εμένα και για τον δείνα, εφόσον ο Παύλος, που άγγιξε τους ουρανούς, είχε και ο ίδιος ανάγκη από πολλή θεραπεία; Και αυτό ακριβώς μας το έκανε φανερό, ότι δηλαδή είχε ανάγκη, και ότι ούτε ο ίδιος ζούσε αμέριμνο βίο, αλλά είχε πολλά παλαίσματα· γι' αυτό και έλεγε: «Καταπονώ το σώμα μου και το δουλαγωγώ, μήπως τυχόν, ενώ κήρυξα σε άλλους, ο ίδιος γίνω αδόκιμος». Καταπονούσε, λοιπόν, αυτό που επαναστατούσε, και δουλαγωγούσε αυτό που ήθελε να αφηνιάσει· γι' αυτό και προέτρεπε τους άλλους λέγοντας: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Εάν λοιπόν ο Παύλος δεν απολάμβανε γαλήνη, αλλά, όπως εκείνοι που πλέουν στο πέλαγος, έβλεπε να ξεσηκώνονται πανταχόθεν πολλά κύματα· ποιος θα τολμήσει να πει ότι δεν έχει ανάγκη από διόρθωση και θεραπεία και συνεχή αγρυπνία;

Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει· αυτός που έφτασε στο σημείο να γλιστρήσει, ας προλάβει την πτώση με τη μετάνοια· αυτός που κινδύνευσε ακόμη και να καταπέσει, ας μη συντριβεί· εάν όμως κάποιος έχει ήδη συντριβεί, ας μην απελπιστεί από τη φιλανθρωπία Εκείνου που ανορθώνει τους συντετριμμένους. Υπάρχουν περιπτώσεις που κλονίζεται κανείς ελάχιστα: «Τα δικά μου πόδια παρά λίγο να κλονιστούν». Υπάρχει και η περίπτωση, αυτός που κλονίστηκε να βοηθηθεί από τον Δεσπότη: «Όταν έλεγα: "Κλονίστηκε το πόδι μου", το έλεός σου, Κύριε, με βοηθούσε». Ενδέχεται όχι μόνο να κλονιστεί κανείς, αλλά και να ωθηθεί βίαια και να βρεθεί σε κίνδυνο προτού κατακρημνιστεί· αλλά ούτε και αυτόν τον παραβλέπει ο Θεός.

Διότι, έχοντας τόση αναισθησία και μαλθακότητα, ούτε για τα προηγούμενα αμαρτήματα μπορούμε να εξομολογηθούμε (πώς θα μπορούσαμε άλλωστε, αφού συνηθίζουμε τον εαυτό μας ούτε καν την ανάμνησή τους να ανέχεται;) και προς τα μελλοντικά πολύ εύκολα παρασυρόμαστε. Διότι θα ήταν ευκταίο, εάν η ανάμνηση εκείνη παραμένει διαρκώς ακμαία μέσα μας και ο φόβος συγκλονίζει τη διάνοια, να μπορέσουμε να αφαιρέσουμε τη χαυνότητα και τη χαλαρότητά της. Εάν όμως αφαιρέσεις και αυτόν τον χαλινό, ποιος θα τη συγκρατήσει πλέον, καθώς θα φέρεται χωρίς φόβο προς τους γκρεμούς και θα πέφτει στα βάραθρα της απώλειας; Γι' αυτόν τον λόγο ο δίκαιος εκείνος περιέγραφε τη μέλλουσα κόλαση· γι' αυτό θρηνούσε, γι' αυτό στέναζε, κάνοντας αυτά εκ περισσεύματος. Σε εσάς βέβαια που είστε μεγάλοι στην αρετή, αρκεί για να κατανυγείτε το να αναλογίζεστε τις ευεργεσίες του Θεού, το να μην θυμάστε τα δικά σας κατορθώματα, το να εξετάζετε με πολλή ακρίβεια μήπως τυχόν έχετε διαπράξει έστω και κάποιο μικρό σφάλμα, το να αποβλέπετε στους μεγάλους άνδρες που ευαρέστησαν απολύτως τον Θεό, το να σκέφτεστε μετά από όλα αυτά το άδηλο του μέλλοντος, και την ορμητική ροπή προς την πτώση και την αμαρτία, πράγμα που και ο Παύλος φοβόταν· γι' αυτό και έλεγε: «Φοβούμαι μήπως, αφού κηρύξω σε άλλους, γίνω ο ίδιος αδόκιμος»· και το, «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει».

Γι' αυτό και λέει: Ας μη γογγύζουμε. Διότι το ζητούμενο δεν είναι απλώς αυτό, το να πάσχουμε για τον Χριστό, αλλά το να υπομένουμε τα πάντα για τον Χριστό με χαρά. «Στους οποίους έφτασαν τα τέλη των αιώνων». Πάλι τους εκφοβίζει, κάνοντας λόγο για τα τέλη, και προετοιμάζοντας την προσδοκία για γεγονότα μεγαλύτερα από όσα έχουν ήδη συμβεί. «Ώστε εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Πάλι κατέρριψε την αλαζονεία εκείνων που υπερηφανεύονται για τη γνώση τους· και λέγοντας, «εκείνος που νομίζει ότι στέκεται», αποδεικνύει ότι δεν συνιστά καν σταθερότητα το να έχει κανείς απόλυτη εμπιστοσύνη στον εαυτό του.

ΤΙΤΛΟΣ Γ΄. — Περί της νήψεως και της φροντίδας για τη δική μας σωτηρία. «Μην επιτρέψεις ύπνο στα μάτια σου, ούτε να νυστάξουν τα βλέφαρά σου, για να σωθείς σαν το ζαρκάδι από τα δίχτυα, και σαν το πουλί από την παγίδα.» «Όπως τα ψάρια που πιάνονται στα δίχτυα και όπως τα πουλιά που πιάνονται στην παγίδα, έτσι παγιδεύονται και οι γιοι των ανθρώπων σε καιρό πονηρό, όταν πέσει πάνω τους ξαφνικά.» «Να τηρείς τον κατάλληλο καιρό, και πρόσεχε πάρα πολύ διότι περπατάς μαζί με τον κίνδυνο της πτώσης σου. Πρόσεχε να μην παραπλανηθείς στη διάνοιά σου. Να γρηγορείς σε όλη σου τη ζωή. Να αγαπάς τον Κύριο και να τον επικαλείσαι για τη σωτηρία σου.» «Πρόσεχε τον εαυτό σου, να μην πέσεις.» «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει.» «Εγώ, λοιπόν, έτσι τρέχω, όχι προς άδηλη κατεύθυνση, έτσι πυγμαχώ, όχι σαν να χτυπώ τον αέρα· αλλά καταπονώ το σώμα μου και το υποδουλώνω, μήπως τυχόν, ενώ κήρυξα σε άλλους, εγώ ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος.» «Να είστε νηφάλιοι, να γρηγορείτε· διότι ο αντίδικός σας, ο διάβολος, περιφέρεται σαν λιοντάρι που ωρύεται, ζητώντας ποιον να καταβροχθίσει· στον οποίο να αντισταθείτε παραμένοντας στερεοί στην πίστη.» «Εσύ όμως να έχεις νήψη σε όλα, να κακοπαθήσεις· να κάνεις έργο ευαγγελιστή· να εκπληρώσεις πλήρως τη διακονία σου.» Πάντοτε να βαδίζεις υπεράνω των κρυφών παγίδων, μήπως, ενώ εσύ νυστάζεις, ο σπορέας των κακών και φθονερός εχθρός αναμείξει τον πικρό σπόρο των ζιζανίων.

Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, ούτε όταν βρισκόμαστε στο κακό να απελπιζόμαστε, ούτε όταν βρισκόμαστε στο αγαθό να εφησυχάζουμε· αλλά και όταν κατορθώνουμε το καλό να φοβόμαστε, για να μην πέσουμε από υπερβολική σιγουριά, και όταν αμαρτάνουμε να μετανοούμε, ώστε να αποφύγουμε την απελπισία για τη σωτηρία μας. Διότι και τα δύο αυτά αποτελούν φανερή προδοσία, και το να εφησυχάζει εκείνος που στέκεται όρθιος, και το να απελπίζεται εκείνος που έχει πέσει. Γι' αυτό ο μεν Παύλος, θέλοντας να ασφαλίσει αυτούς που στέκονται, έλεγε: «εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· ενώ ο προφήτης, για να σηκώσει αυτούς που έχουν πέσει, λέει: «μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; ή αυτός που απομακρύνεται, δεν επιστρέφει;»· και πάλι: «επιστρέψτε σε εμένα, και θα επιστρέψω σε εσάς»· και αλλού, επιβεβαιώνοντας με όρκο τη σωτηρία μέσω της μετάνοιας, λέει: «στο όνομά μου, λέει ο Κύριος, δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει». Και αυτά μεν τα δηλώνει προς τον αμαρτωλό. Προς τον δίκαιο όμως λέει: «εάν ένας άνθρωπος πράξει κάθε δικαιοσύνη και κάθε αλήθεια, και παρεκκλίνοντας αμαρτήσει, δεν θα θυμηθώ τη δικαιοσύνη του, αλλά θα πεθάνει μέσα στις αμαρτίες του». Ώ, τι άριστη οικονομία! Τον μεν αμαρτωλό τον ελεεί, τον δε δίκαιο τον φοβίζει, διότι αυτόν που παραμένει στις αμαρτίες, εάν τον φοβίσει, τον οδηγεί στην απελπισία, ενώ αυτόν που πράττει το δίκαιο, εάν τον καλοτυχίζει, τον φέρνει αμέσως σε πνευματική χαλάρωση· και σε αυτόν που έπεσε απλώνει χέρι φιλάνθρωπο, ενώ σε αυτόν που στέκεται επιβάλλει σωτήριο φόβο, και διεγείρει τη διάθεσή του προς τα καλά.

Δες μου τον Σολομώντα, πώς εξέπεσε από τόση χάρη, και την άρνηση του ακλόνητου Πέτρου· άκουσε και τον Παύλο, ο οποίος, έπειτα από τόση δύναμη, φοβόταν ακόμη μήπως, αφού κήρυξε σε άλλους, ο ίδιος εκπέσει από τον Θεό, και μας συμβουλεύει ότι: «εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει».

Και δηλώνοντας αυτό ο απόστολος έλεγε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται όρθιος, ας προσέχει μήπως πέσει». Αλλά τι σχέση έχουν αυτά με την αγία ημέρα των Φώτων; ίσως θα έλεγε κάποιος. Εσύ όμως τι θα επιθυμούσες να πούμε εμείς, ω φιλόλογε και φιλέορτε ταυτόχρονα, που να είναι πιο οικείο στην παρούσα πανήγυρη των Φώτων; Άραγε για το φως ή το φώτισμα ή απλώς για εκείνους που μετέχουν στο θείο βάπτισμα; Διότι, επειδή ο Πατέρας είναι φως και ο Υιός είναι φως και το πανάγιο Πνεύμα είναι φως, μία θεότητα καταφωτίζει τα σύμπαντα σε μία φωτοχυσία. Φώτισμα δε είναι αυτό που δίνεται από εκεί δωρεάν στους ανθρώπους διά του ύδατος και του πνεύματος, και φωτιζόμενοι είναι εκείνοι που το λαμβάνουν· γι' αυτό και σε ρώτησα, αν άραγε επιθυμείς να μιλήσουμε για το φως ή το φώτισμα ή τον φωτιζόμενο. Διότι εμένα μου φαίνεται ότι, αν μεν απηύθυνα τον λόγο προς απίστους και αμύητους του θείου βαπτίσματος, θα ήταν καλό να μιλήσω για το φως του Θεού, στο μέτρο του δυνατού, και για το βάπτισμα. Επειδή όμως ο λόγος μας απευθύνεται σε πιστούς και μυημένους στο θείο βάπτισμα, θεωρώ καλό να συνυφάνουμε στον λόγο ρήματα μετανοίας, επειδή και αυτό είναι και ονομάζεται φωτισμός: το να μετανοήσει κανείς θερμά, να αποδράσει γρήγορα από τα έργα του σκότους και να προστρέξει στο φως.

Άλλοι πάλι, έχοντας βαθιά επίγνωση της αδυναμίας της φύσης, εξαιτίας της απωθούν την τιμή, παραβλέποντας ως επί το πλείστον το δικό τους αξίωμα, και διατηρούν το φρόνημά τους ταπεινό και καθόλου υπεροπτικό εξαιτίας των χαρισμάτων του Πνεύματος, καθότι γνωρίζουν πολύ καλά το επισφαλές των ανθρωπίνων πραγμάτων και την επιρρέπεια της διάνοιας προς το χειρότερο, σύμφωνα με το ρητό της Γραφής που λέει ότι «η διάνοια του ανθρώπου ρέπει επιμελώς προς τα πονηρά από τη νεότητά του». Και, «εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει», έχοντας ταυτόχρονα ολοφάνερη την αβεβαιότητα του τέλους. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Κορυφαίος απόστολος, προβάλλοντας το γεγονός ότι υπόκειται στα ίδια πάθη με τον Κορνήλιο, εφόσον έλαβε την ίδια ανθρώπινη φύση, σήκωσε τον ικέτη που είχε πέσει στα πόδια του. Εξάλλου, δεν ήταν δυνατόν να αφεθεί για πολλή ώρα πεσμένος στο έδαφος· διότι πράγματι ο απόστολος θα θεωρούνταν ύποπτος ότι χαίρεται με τη φιλοδοξία και ότι επιδιώκει τη δόξα επιτρέποντας σε εκείνον που τον κάλεσε να παρατείνει την προσκύνηση, πράγμα που οι άγιοι αποστρέφονται ολωσδιόλου.

Μην πεις: «Γέρασα στην αρετή και δεν φοβάμαι.» Πάντοτε υπάρχει ο φόβος της μεταβολής· και πολλούς που είχαν γεράσει μέσα στην αρετή, σε μια στιγμή του χρόνου τους κατακρήμνισε ο Σατανάς στο βάραθρο της αμαρτίας. «Ώστε εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει», και εκείνος που νομίζει ότι είναι προφυλαγμένος, ας προσέχει μήπως βρεθεί απροστάτευτος. Ας υπάρχει λοιπόν και προφύλαξη και προσοχή και μέτρο, και στον ύπνο και στο φαγητό και στο ποτό και σε οτιδήποτε άλλο, ώστε να δαμάζεται και να υποδουλώνεται το σώμα, για να μη μας ρίξει στον γκρεμό της αμαρτίας, όπως ένα πουλάρι που καλοτρέφεται και δαγκώνει το χαλινάρι.