Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 10:16

Προς Κορινθίους Α΄. Ο άρτος τον οποίο κόβουμε δεν είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού; Επειδή ένας άρτος υπάρχει, ένα σώμα είμαστε οι πολλοί. Διότι όλοι μετέχουμε από τον έναν άρτο. Ότι πρέπει αυτός που μεταλαμβάνει τα άγια να υμνεί τον Κύριο.

Πώς λοιπόν δεν πράττετε τα αντίθετα, λέει, ω Κορίνθιοι, όταν από τη μία δοξολογείτε τον Θεό επειδή σας απάλλαξε από τα είδωλα, και από την άλλη τρέχετε πάλι στα τραπέζια εκείνων; Το ποτήριο της ευλογίας το οποίο ευλογούμε, δεν είναι κοινωνία του αίματος του Χριστού; Με μεγάλη πιστότητα και προκαλώντας ιερό δέος το είπε αυτό. Διότι εκείνο που εννοεί είναι τούτο: ότι αυτό που βρίσκεται μέσα στο ποτήριο, είναι εκείνο που έρευσε από την πλευρά Του, και από αυτό μεταλαμβάνουμε. Και το ονόμασε ποτήριο ευλογίας, επειδή, κρατώντας το στα χέρια μας, κατ' αυτόν τον τρόπο Τον ανυμνούμε, γεμάτοι θαυμασμό και έκπληξη για την άφατη δωρεά, δοξολογώντας Τον επειδή έχυσε αυτό ακριβώς το αίμα Του, για να μην παραμείνουμε στην πλάνη· και όχι μόνο το έχυσε, αλλά και το μετέδωσε σε όλους εμάς. Ώστε αν επιθυμείς αίμα, λέει, μην κοκκινίζεις τον βωμό των ειδώλων με τη σφαγή των άλογων ζώων, αλλά το δικό μου θυσιαστήριο με το δικό μου αίμα. Τι υπάρχει πιο φρικτό από αυτό; Και τι πιο φιλόστοργο; Πες μου.

Βλέπεις πώς δείχνει ότι δεν έχουν τέλεια γνώση όσοι νομίζουν ότι είναι τέλειοι, εφόσον δεν γνωρίζουν ούτε αυτό, ότι δηλαδή από αυτά προκύπτει συχνά σε πολλούς κάποια κοινωνία και φιλία με τους δαίμονες, καθώς η συνήθεια τους παρασύρει σιγά-σιγά; Διότι, αν στους ανθρώπους η συμμετοχή στο ίδιο αλάτι και στο ίδιο τραπέζι γίνεται αφορμή και σύμβολο φιλίας, είναι ενδεχόμενο να συμβεί τούτο και με τους δαίμονες. Εσύ όμως πρόσεξέ μου πώς, για μεν τους Ιουδαίους δεν είπε ότι κοινωνούν με τον Θεό, αλλά ότι είναι «κοινωνοί του θυσιαστηρίου»· διότι αυτό που είχε τοποθετηθεί επάνω σε αυτό κατακαιγόταν. Για το σώμα του Χριστού όμως δεν λέει έτσι· αλλά πώς; «Είναι κοινωνία του σώματος του Κυρίου». Διότι δεν γινόμαστε κοινωνοί του θυσιαστηρίου, αλλά του ίδιου του Χριστού. Και αφού είπε ότι «είναι κοινωνοί του θυσιαστηρίου», στη συνέχεια, επειδή φοβήθηκε μήπως δώσει την εντύπωση ότι ομιλεί ωσάν τα είδωλα να έχουν δύναμη και να μπορούν να βλάψουν σε κάτι, δες πώς τα καταρρίπτει πάλι, λέγοντας: «Τι λοιπόν λέω; Ότι το είδωλο είναι κάτι; Ή ότι το ειδωλόθυτο είναι κάτι;»

«Γι' αυτό, αγαπητοί μου, να φεύγετε μακριά από την ειδωλολατρία.» Δηλαδή, είναι μικρός, σύντομος και σύμμετρος. Διότι η λέξη «ανθρώπινος» σημαίνει το μικρό, όπως όταν λέει: «Ανθρώπινα μιλώ, εξαιτίας της ασθένειας της σάρκας σας». Μην υπερηφανεύεστε λοιπόν, λέει, σαν να έχετε υπερισχύσει. «Σας μιλώ ως σε συνετούς ανθρώπους· κρίνετε εσείς αυτό που λέω.» Επειδή είπε βαριά λόγια και αύξησε την κατηγορία μιλώντας για ειδωλολατρία, για να μη φανεί ότι τους αντιμετωπίζει σκληρά και ότι κάνει τον λόγο του φορτικό, αναθέτει πλέον σε αυτούς την κρίση, και εγκαθιστά τους κριτές με εγκώμιο, λέγοντας: Σας μιλώ ως σε συνετούς. «Το ποτήριο της ευλογίας, το οποίο ευλογούμε.» Όταν λέει ευλογία, εννοεί τη θεία Ευχαριστία. Και λέγοντας Ευχαριστία, ξεδιπλώνει ολόκληρο τον θησαυρό της ευεργεσίας του Θεού, και υπενθυμίζει τις μεγάλες Του δωρεές, ότι δηλαδή, ενώ δεν είχαν ελπίδα και ήταν άθεοι μέσα στον κόσμο, τους κατέστησε αδελφούς και συγκληρονόμους Του. «Δεν είναι κοινωνία του αίματος του Χριστού;» Αυτό που βρίσκεται μέσα στο ποτήριο, λέει, είναι εκείνο που έρρευσε από την πλευρά Του, και από αυτό μετέχουμε. «Τον άρτο που κόβουμε, δεν είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού;» Και γιατί δεν είπε «μετοχή»; Επειδή θέλησε να φανερώσει κάτι περισσότερο, και να δείξει την πολύ στενή συνάφεια.

Το ποτήριο της ευλογίας το οποίο ευλογούμε, δεν είναι κοινωνία του αίματος του Κυρίου; Και ο άρτος τον οποίο κόβουμε, δεν είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού; Ποια μετοχή λοιπόν υπάρχει μεταξύ δικαιοσύνης και ανομίας; Ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους; Και ποια συμφωνία έχει ο Χριστός με τον Βελίαρ; Ποια μερίδα έχει ο πιστός με τον άπιστο; Και ποια συγκατάθεση έχει ο ναός του Θεού με τα είδωλα; Το τι ακριβώς είναι είδωλο ή ειδωλόθυτο, ο ίδιος το ορίζει, λέγοντας απλώς ότι: «Όσα θυσιάζουν τα έθνη, τα θυσιάζουν στα δαιμόνια και όχι στον Θεό».

Διότι δεν έλαβε άζυμο ο Κύριος, όταν, αφού ευχαρίστησε, το έκλασε και το έδωσε στους μαθητές, αλλά άρτο, όπως μαρτυρούν οι τέσσερις Ευαγγελιστές και ο θείος απόστολος Παύλος. Εσείς, λοιπόν, από πού παραλάβατε να τρώτε άζυμα ως αντίτυπα του σώματος του Χριστού, ενώ ολόκληρη η Εκκλησία των πιστών προσφέρει άρτο ως θυσία στον Χριστό; Από τον Χριστό ή από τους αποστόλους Του; Μη γένοιτο. Διότι πουθενά δεν αναφέρεται στις θείες Γραφές ή στο Ευαγγέλιο ότι ο Χριστός, τη νύχτα κατά την οποία παραδιδόταν, έλαβε άζυμο, αλλά άρτο, όπως έχει ειπωθεί, και αφού ευχαρίστησε τον έκλασε και είπε: Λάβετε, φάγετε, τούτο είναι το σώμα μου, το οποίο κλάται για εσάς· αυτό να κάνετε εις ανάμνησή μου. Ομοίως δε και ο θείος Παύλος, σε συμφωνία με το Ευαγγέλιο, λέει γι' αυτό: κρίνετε εσείς αυτό που λέω· το ποτήριο της ευλογίας το οποίο ευλογούμε, δεν είναι κοινωνία του αίματος του Χριστού; Διότι ένας άρτος, ένα σώμα είμαστε οι πολλοί· επειδή όλοι μετέχουμε από τον έναν άρτο. Κατανοήσατε; Άρτο ονόμασε αυτό που τρώμε, ως αντίτυπο του σώματος του Χριστού, και όχι άζυμο.

είτε τα δέχεστε από εκείνους είτε τα φτιάχνετε μόνοι σας, είναι άζυμα και εξαιτίας αυτού θα έχετε βαρύτερη τιμωρία· διότι, παραλείποντας να πράττετε αυτά που προσταχθήκατε από τον Χριστό και τους αποστόλους του, πράττετε, σαν να είστε υπό τον νόμο της δουλείας, αυτά που πράττουν οι Ιουδαίοι που κάθονται στη σκιά και το σκοτάδι του νόμου· απειθώντας έτσι στον Παύλο που λέει: αδελφοί, «ο καθένας στην τάξη που κλήθηκε, σε αυτήν και ας παραμένει». Διότι δεν θα βρείτε απολύτως πουθενά στη θεία Γραφή να αναφέρεται ο όρος άζυμο από τον Χριστό ή από τους αποστόλους του, κατά τον χρόνο που μυσταγωγούνταν από εκείνον το μυστήριο της Καινής Διαθήκης. Ο μεν Παύλος, γράφοντας προς τους Κορινθίους, λέει: («Κρίνετε εσείς αυτό που λέω. Το ποτήριο της ευλογίας, το οποίο ευλογούμε, δεν είναι κοινωνία του αίματος του Χριστού; Ο άρτος, τον οποίο κόβουμε, δεν είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού; Διότι οι πολλοί είμαστε ένας άρτος, ένα σώμα· διότι όλοι μετέχουμε από τον έναν άρτο». Και πάλι: Α) «Εγώ παρέλαβα από τον Κύριο εκείνο το οποίο και σας παρέδωσα, ότι ο Κύριος Ιησούς τη νύχτα κατά την οποία παραδιδόταν, έλαβε άρτο» (λέει, και όχι άζυμο) και αφού ευχαρίστησε, τον έκοψε και είπε: λάβετε, φάγετε (αυτό είναι το σώμα μου που κόβεται για εσάς· αυτό να κάνετε εις ανάμνησή μου· και δεν είπε μόνο μία φορά «άρτο», αλλά πολλές φορές. Α) Και δεν το λέει μόνο αυτός αυτό, αλλά και οι υπόλοιποι ευαγγελιστές.

Αλλά και για αυτά ο ίδιος Απόστολος διδάσκει με σαφήνεια στα σημεία όπου, γράφοντας προς τους Κορινθίους, τους αποτρέπει από το να τρώνε τα ειδωλόθυτα. Δεν αποδεικνύει το πώς ο άρτος γίνεται σώμα του Χριστού και το ποτήριο αίμα, θεωρώντας ότι αυτό δεν χρειάζεται καν απόδειξη, αλλά εκλαμβάνοντάς το εξ αρχής ως κοινώς ομολογούμενο από όλους, τους ρωτά αποφατικά για να τους συνετίσει, ως εξής: «Το ποτήριον της ευλογίας, το οποίο ευλογούμε, δεν είναι κοινωνία του αίματος του Χριστού; Ο άρτος, τον οποίο κόβουμε, δεν είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού;». Έπειτα, προσθέτει, για να δείξει ότι από μια τέτοια ερώτηση δεν αποδέχεται την άρνηση αλλά την κατάφαση: «Επειδή ένας άρτος υπάρχει, ένα σώμα είμαστε οι πολλοί· διότι όλοι μετέχουμε από τον έναν άρτο». Με αυτόν τον τρόπο αποδεικνύει ότι το να τρώει κανείς ειδωλόθυτα ισοδυναμεί με το να μετέχει σε τραπέζι δαιμόνων. Γι' αυτό και πάλι λέει: «Δεν μπορείτε να πίνετε ποτήριο του Κυρίου και ποτήριο δαιμόνων· δεν μπορείτε να μετέχετε σε τραπέζι Κυρίου και σε τραπέζι δαιμόνων». Προχωρώντας δε ακόμη περισσότερο, παρουσιάζει σαφέστατα και το από πού έλαβε αυτό που διατυπώνει τώρα ως κοινώς ομολογούμενο: ότι το έλαβε από τον Κύριο. Διότι λέει: «Εγώ παρέλαβα από τον Κύριο αυτό που και σας παρέδωσα, ότι δηλαδή ο Κύριος Ιησούς τη νύχτα που παραδιδόταν, πήρε άρτο, και αφού ευχαρίστησε, τον έκοψε και είπε: Λάβετε, φάγετε· τούτο είναι το σώμα μου, το οποίο κομματιάζεται για εσάς· τούτο να κάνετε σε ανάμνησή μου».

Και πρόσεξε ότι ο Απόστολος είπε προκαταβολικά «το ποτήριο, το οποίο ευλογούμε», και όχι «το οποίο ευλόγησε ο Κύριος», θεωρώντας αδιάφορο να πει το ένα ή το άλλο· ομοίως και «ο άρτος, τον οποίο κλούμε», για να δείξει ότι αυτό που τελείται από εμάς μέσα στον χρόνο είναι ταυτόσημο με εκείνο που έχει τελεστεί και τελείται από Αυτόν εφάπαξ και διαιωνίως.

Ποιος, λέει, εκτός βέβαια από τον Χριστό, ο οποίος και τώρα επιδεικνύει σε εμάς όμοια και μεγαλύτερα έργα. Μπορεί δε το «ακολουθούσης» να εκληφθεί και διαφορετικά· διότι η νοητή πέτρα, δηλαδή ο Χριστός, όχι μόνο τους χορήγησε παραδόξως όσα αναφέρθηκαν, αλλά και στη συνέχεια τους ακολουθούσε και συμπορευόταν μαζί τους, ευεργετώντας τον ισραηλιτικό λαό με παρόμοια και μεγαλύτερα, αλλά ακολουθεί και τώρα εμάς τους πιστούς. Ώστε, να αποτελούν συνέχεια της ίδιας πρόνοιας και του ίδιου Δεσπότη και Θεού τόσο τα θαύματα και οι ευεργεσίες στην Παλαιά Διαθήκη όσο και στην Καινή. [Α' Κορ. 10,13] Το «αλλά θα κάνει μαζί με τον πειρασμό και την έκβαση» μπορεί να εκληφθεί με δύο τρόπους: είτε ότι, ενώ παραχωρεί να έρθει ο πειρασμός, αμέσως τον διαλύει και τον σταματά, ώστε να μπορείτε να τον υπομείνετε επειδή σας ενοχλεί για λίγο χρονικό διάστημα· είτε ότι μαζί με τον πειρασμό θα δημιουργήσει και την έκβαση που βασίζεται στην υπομονή και την καρτερία, δηλαδή θα σας κάνει αμέσως καρτερικούς και ικανούς να υπομένετε, ώστε να μη βλάπτεστε καθόλου από τον πειρασμό, αλλά απεναντίας να κερδίζετε πολλά. [Α' Κορ. 10,16-17] Απόδειξη των όσων ειπώθηκαν είναι αυτό που ακολουθεί. Διότι από πού είναι φανερό, λέει, ότι «ο άρτος τον οποίο τεμαχίζουμε είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού», δηλαδή ότι μας συνάγει σε κοινωνία του σώματος του Χριστού;

Γι' αυτό και ο θείος Λουκάς στο Ευαγγέλιο αναφέρει ότι πρώτα ευλογείται το ποτήριο του δεσποτικού αίματος και μετέχουν οι πιστοί, και έπειτα μεταλαμβάνουν τον άρτο. Ο θείος απόστολος, ωστόσο, την ευλογία του ποτηρίου άλλοτε την προτάσσει και άλλοτε την τοποθετεί μετά από αυτήν του δεσποτικού σώματος. Διότι λέει: «Το ποτήριο που ευλογούμε, δεν είναι κοινωνία του αίματος του Χριστού;», έπειτα: «τον άρτο που τεμαχίζουμε» και πάλι: «δεν μπορείτε να πίνετε ποτήριο Κυρίου και ποτήριο δαιμονίων, και δεν μπορείτε να μετέχετε σε τράπεζα Κυρίου». Αλλού δε, λέει: «Τη νύχτα που παραδιδόταν», λέγοντας για τον Δεσπότη, «έλαβε τον άρτο», και έπειτα στη συνέχεια κάνει λόγο και για το ποτήριο.

Μυστήριο της Συνάξεως ήτοι της Κοινωνίας. Ο ιεράρχης, αφού τελέσει ιερή ευχή στο θείο θυσιαστήριο, αρχίζοντας το θυμίαμα από αυτό, διέρχεται ολόκληρο τον ιερό χώρο. Επιστρέφοντας δε πάλι στο θείο θυσιαστήριο, κάνει την έναρξη της ιερής μελωδίας των ψαλμών, ενώ ολόκληρη η εκκλησιαστική τάξη συμψάλλει μαζί του την ψαλμική ιερολογία. Στη συνέχεια, ακολουθεί με τη σειρά η ανάγνωση των αγιογραφικών βιβλίων από τους λειτουργούς, και μετά από αυτά εξέρχονται από τον ιερό χώρο οι κατηχούμενοι, και μαζί με αυτούς οι ενεργούμενοι και όσοι βρίσκονται εν μετανοία, παραμένουν δε όσοι είναι άξιοι για την ενατένιση και την κοινωνία των θείων. Από τους λειτουργούς, άλλοι μεν στέκονται δίπλα στις κλειστές πύλες του ναού, άλλοι εκτελούν κάποιο άλλο έργο της οικείας τους τάξεως, ενώ οι εκλεκτοί της λειτουργικής τάξεως μαζί με τους ιερείς προθέτουν πάνω στο θείο θυσιαστήριο τον ιερό άρτο και «το ποτήριον της ευλογίας», αφού προηγουμένως έχει ομολογηθεί από ολόκληρο το πλήρωμα της εκκλησίας η καθολική υμνολογία.

Διότι φρονώ ότι το έργο όλων των υμνουμένων θεουργιών έγινε για εμάς, αφενός δίνοντας αγαθοειδώς υπόσταση στην ουσία και τη ζωή μας, μορφώνοντας το θεοειδές μας με βάση τα αρχέτυπα κάλλη και καθιστώντας μας μετόχους μιας θειοτέρας έξης και αναγωγής· αφετέρου δε, επειδή διαπίστωσε τη στέρηση των θείων δωρεών που περιήλθε σε εμάς από απροσεξία, προκειμένου να μας ανακαλέσει στην αρχέγονη κατάσταση μέσω ανακαινιστικών αγαθών, και με την πλήρη πρόσληψη των δικών μας στοιχείων να ενεργήσει αγαθοεργώς την τελειότατη μετάδοση των δικών της, δωρίζοντάς μας κατ' αυτόν τον τρόπο την κοινωνία με τον Θεό και τα θεία. Έτσι λοιπόν, αφού υμνηθεί ιερώς η θεαρχική φιλανθρωπία, προτίθεται καλυμμένος ο θείος άρτος και «το ποτήριον της ευλογίας», ενώ ιερουργείται ο θειότατος ασπασμός και η μυστική και υπερκόσμια εκφώνηση των αγιογράφων πτυχών. Διότι δεν είναι δυνατόν να συνάγονται προς το Ένα και να μετέχουν στην ειρηναία ένωση του Ενός εκείνοι που είναι διηρημένοι μεταξύ τους. Επειδή, εάν ελλαμπόμενοι από τη θεωρία και τη γνώση του Ενός ενοποιηθούμε προς την ενοειδή και θεία συναγωγή, δεν θα ανεχόμασταν να καταπέσουμε στις μεριστές επιθυμίες, από τις οποίες δημιουργούνται οι προσκολλημένες στην ύλη και εμπαθείς έχθρες προς αυτούς που είναι ομοειδείς κατά φύση.

Ω, πόσο δίκαιη είναι η αγανάκτηση και του ιερού μας αρχιερέα και ολόκληρου του ομολογητικού πληρώματος! Διότι, αν εκείνο δεν είναι κοινωνία ούτε έκπτωση, ποιο είναι το όφελος των δικών τους αγώνων και άθλων, των αιμάτων και των ταλαιπωριών; Και γιατί επιτιμήθηκε και ο ίδιος; Και γιατί εγκαταλείπει το μοναστήρι; Και γιατί εμποδίζεται από την ιερουργία; Ω, και πάλι λέω, της θείας αγανάκτησης! Διότι, καταπνίγοντας την αλήθεια με την αδικία, νομίζει ότι και οι πατέρες παθαίνουν τα ίδια με αυτόν. Εμπρός λοιπόν, ας δούμε τον παράλογο ισχυρισμό: «Μετέλαβα, αλλά δεν κοινώνησα». Λέει λοιπόν κάπου έτσι ο ξακουστός μεταξύ των θεολόγων: «Μετέλαβα την εικόνα και δεν τη φύλαξα. μεταλαμβάνει τη δική μου ασθένεια, για να σώσει την εικόνα και να απαθανατίσει τη σάρκα. Συνεπώς, κοινωνεί μια δεύτερη κοινωνία, και πολύ πιο παράδοξη από την πρώτη». Ιδού, το «μετέλαβα» φανερώνεται ότι ταυτίζεται με το να κοινωνείς. Διότι η μετάληψη και η κοινωνία είναι το ίδιο πράγμα, η μεν ονομάζεται έτσι από το ότι κάποιος μετέχει, ενώ η δεύτερη από το ότι αυτοί που μετέχουν ενώνονται μεταξύ τους. Και γι' αυτό λέει ο θεσπέσιος απόστολος: Το ποτήριο της ευλογίας, το οποίο ευλογούμε, δεν είναι κοινωνία του αίματος του Χριστού; Τον άρτο, τον οποίο τεμαχίζουμε, δεν είναι κοινωνία του σώματος του Κυρίου; Διότι ένας άρτος, ένα σώμα είμαστε οι πολλοί επειδή όλοι μετέχουμε από τον έναν άρτο.

Προς τον μοναχό Συμεών. Το ερώτημα που τέθηκε από την τιμιότητά σου οφείλει να λάβει τη διασάφηση αφ' εαυτού του· διότι δεν ανήκεις στους αμύητους, αλλά σε αυτούς που είναι σε θέση να ωφελούν και άλλους. Διότι, ποια κοινωνία, λέει ο απόστολος, υπάρχει μεταξύ του φωτός και του σκότους; Ή ποια μερίδα έχει ο πιστός με τον άπιστο; Εάν λοιπόν το ποτήριο της ευλογίας είναι κοινωνία του αίματος του Χριστού και ο άρτος τον οποίο τεμαχίζουμε είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού, είναι προφανές ότι και το αιρετικό ποτήριο και ο άρτος είναι κοινωνία του αντιδίκου. Εφόσον λοιπόν αυτά ομολογουμένως έχουν έτσι, είναι φανερό ότι για όσους έχουν κοιμηθεί στην καθεμία από τις δύο κοινωνίες, σε αυτήν θα λάβουν και την αντίστοιχη κληρονομιά τους. Εμείς, ωστόσο, πρέπει να φυλαγόμαστε από το να κάνουμε εγκεκριμένα την αναφορά για τέτοια άτομα, ώστε να μην ακούσουμε: ζητάτε και δεν λαμβάνετε, διότι κακώς ζητάτε.

Γι' αυτόν τον λόγο και τώρα εγκαλούμαστε, διότι απαγορεύσαμε να μνημονεύεται στις ιερές δεήσεις κατά τη θεία μυσταγωγία από ορθόδοξο κάποιος που υποκρινόταν τον ορθόδοξο, αλλά βρισκόταν σε κοινωνία με την αίρεση μέχρι τέλους. Διότι, εάν προλάβαινε, έστω και κατά την ώρα του θανάτου, μέσω της εξομολόγησης να μεταλάβει τα άγια μυστήρια, θα μπορούσε ο ορθόδοξος να κάνει αναφορά υπέρ αυτού. Επειδή όμως απεβίωσε ενώ βρισκόταν σε κοινωνία με την αίρεση, πώς είναι δυνατόν ένας τέτοιος άνθρωπος να ενταχθεί στην ορθόδοξη κοινωνία; Γι' αυτό εξάλλου λέει ο ιερός Απόστολος: «Το ποτήριο της ευλογίας, το οποίο ευλογούμε, δεν είναι κοινωνία του αίματος του Χριστού; Ο άρτος τον οποίο κόβουμε, δεν είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού; Διότι ένας άρτος, ένα σώμα είμαστε οι πολλοί· διότι όλοι μετέχουμε από τον έναν άρτο». Επομένως, κατ' αναλογία, και η κοινωνία του αιρετικού άρτου και του ποτηρίου ανήκει στην αντίθετη μερίδα· και το ένα σώμα καθιστά όσους κοινωνούν μαζί του αποξενωμένους από τον Χριστό· διότι δεν υπάρχει καμία «Κοινωνία του φωτός με το σκότος, ούτε μετοχή της δικαιοσύνης με την ανομία, ούτε μερίδιο του πιστού με τον άπιστο, ούτε συμφωνία του ναού του Θεού με τα είδωλα», όπως αλλού ο ίδιος αναφώνησε.