Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:5

Βεβαίως ο Παύλος λέει: «Άλλους μεν έθεσε ο Θεός στην Εκκλησία, πρώτον αποστόλους, δεύτερον προφήτες, τρίτον διδασκάλους»· και πάλι ο ίδιος: «Στέλνοντας απεσταλμένους από τη Μίλητο στην Έφεσο, προσκάλεσε τους πρεσβυτέρους της Εκκλησίας», και τους λέει: «Προσέχετε τον εαυτό σας και όλο το ποίμνιο, στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας έθεσε επισκόπους, για να ποιμαίνετε την Εκκλησία του Χριστού». Βλέπεις ότι αυτούς που έθεσε ο Θεός, τους έθεσε το Άγιο Πνεύμα, και αυτούς που έθεσε το Πνεύμα, τους έθεσε ο Θεός; Και δεν έθεσε άλλους το Πνεύμα και άλλους ο Θεός, αλλά αυτούς ακριβώς που έθεσε ο Θεός, έθεσε και το Πνεύμα; Εάν λοιπόν αυτούς που έθεσε ο Θεός, τους έθεσε το Πνεύμα, άρα είναι η ίδια η ενέργεια του Θεού και του Πνεύματος. Εκείνων δε που η ενέργεια είναι η ίδια, η ίδια είναι και η φύση. Μακεδόνιος: Καίτοι ο Θεός είναι αυτός που ενεργεί τα πάντα στους πάντες. Διότι είναι γραμμένο: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός είναι που ενεργεί τα πάντα στους πάντες». Ορθόδοξος: Πες και τα επόμενα, για να ακούσεις: «Στον καθένα όμως δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος για το συμφέρον».

Γνωρίζοντας αυτό ο μακάριος Παύλος, δεν διαιρεί την Τριάδα, όπως εσείς, αλλά διδάσκοντας την ενότητά της, έγραψε στους Κορινθίους για τα πνευματικά χαρίσματα, και ανακεφαλαιώνει τα πάντα σε έναν Θεό, τον Πατέρα, λέγοντας: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλους». Διότι αυτά που το Πνεύμα κατανέμει στον καθένα, χορηγούνται από τον Πατέρα διά του Λόγου. Επειδή όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα, ανήκουν και στον Υιό· γι' αυτό και όσα δίδονται από τον Υιό εν Πνεύματι είναι χαρίσματα του Πατέρα. Και εφόσον το Πνεύμα είναι μέσα μας, και ο Λόγος που το χορηγεί είναι μέσα μας, και μέσα στον Λόγο βρίσκεται ο Πατέρας· και έτσι ισχύει το, «Θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας, και θα κατοικήσουμε σε αυτόν», όπως ακριβώς έχει ειπωθεί. Διότι όπου υπάρχει το φως, εκεί υπάρχει και το απαύγασμα· και όπου υπάρχει το απαύγασμα, εκεί βρίσκεται και η ενέργειά του και η φωτοβόλος του χάρη. Διδάσκοντας και πάλι αυτό ο Παύλος, έγραφε ξανά στους Κορινθίους και στη δεύτερη Επιστολή λέγοντας: «Η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος, να είναι με όλους σας». Διότι η χάρη και η δωρεά που παρέχεται, δίδεται εν Τριάδι από τον Πατέρα διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι.

Διότι κατά τη διαίρεση αυτών, όπως γράφει στους Κορινθίους, είναι το ίδιο Πνεύμα και ο ίδιος Κύριος, και ο ίδιος Θεός είναι εκείνος που ενεργεί τα πάντα στους πάντες. Διότι ο ίδιος ο Πατέρας διά του Λόγου εν τω Πνεύματι ενεργεί και δίνει τα πάντα.

Γνωρίζοντας αυτό ο μακάριος Παύλος, δεν διαιρεί την Τριάδα, όπως εσείς, αλλά διδάσκοντας την ενότητά της έγραψε στους Κορινθίους περί των πνευματικών, και ανακεφαλαιώνει τα πάντα σε έναν Θεό, τον Πατέρα, λέγοντας: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους». Διότι αυτά που το Πνεύμα μοιράζει στον καθένα, αυτά χορηγούνται από τον Πατέρα μέσω του Λόγου. Επειδή όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα, είναι και του Υιού· γι' αυτό και όσα δίνονται από τον Υιό εν Πνεύματι, είναι χαρίσματα του Πατέρα. Και εφόσον το Πνεύμα βρίσκεται μέσα μας, και ο Λόγος που το χορηγεί βρίσκεται μέσα μας, και μέσα στον Λόγο βρίσκεται ο Πατέρας· και έτσι επαληθεύεται το, «Θα έρθουμε εγώ και ο Πατέρας, και θα κατοικήσουμε μαζί του», όπως έχει ειπωθεί. Διότι όπου υπάρχει το φως, εκεί υπάρχει και το απαύγασμα· και όπου υπάρχει το απαύγασμα, εκεί υπάρχει και η ενέργειά του και η φωταυγής χάρη. Διδάσκοντας και πάλι αυτό, ο Παύλος έγραφε ξανά στους Κορινθίους στη δεύτερη Επιστολή του λέγοντας: «Η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος, να είναι μαζί με όλους σας». Διότι η χάρη και η δωρεά που προσφέρεται, δίδεται εν Τριάδι από τον Πατέρα μέσω του Υιού εν Αγίω Πνεύματι.

Διότι κατά τη διαίρεση αυτών, όπως γράφει προς τους Κορινθίους, είναι το ίδιο Πνεύμα και ο ίδιος Κύριος, και ο ίδιος Θεός είναι αυτός που ενεργεί τα πάντα σε όλους. Διότι ο ίδιος ο Πατήρ διά του Λόγου, εν τω Πνεύματι, ενεργεί και δίδει τα πάντα.

Έτσι, λοιπόν, να κατανοείς με ευσέβεια μέσα από τους θείους λόγους το αδιαίρετο της θεότητας, αναγνωρίζοντας ένα είδος στα τρία, και όχι συνθέτοντας ένα πράγμα από τα τρία. Αχώριστα είναι και όσα εξετάζονται ως προς την ενέργεια, καθώς ακούμε τον Απόστολο να μας μυσταγωγεί και να λέει: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, το Πνεύμα όμως είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, και ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο Θεός είναι ο ίδιος, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους». Και αφού απαριθμήσει τα χαρίσματα, προσθέτει: «Όλα όμως αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα, όπως βούλεται». Όταν, λοιπόν, τα πάντα ενεργούνται από τον Θεό δια του Χριστού εν Αγίω Πνεύματι, βλέπω αχώριστη την ενέργεια του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος.

Άλλο: Κανείς δεν αγνοεί ότι η Γραφή ονομάζει τον Θεό, Θεό του Αβραάμ, και Θεό του Ισαάκ, και Θεό του Ιακώβ. Άλλο: Για εκείνους που κατατάσσουν το Άγιο Πνεύμα στην τρίτη θέση. Αντιστρέφει τη σειρά προς αυτούς στην Παλαιά Διαθήκη, και λέει (όταν ο λαός είχε εξοριστεί στη Βαβυλώνα), τα εξής: «Και θα θυμηθώ τη διαθήκη μου προς τον Ιακώβ, και τη διαθήκη μου προς τον Ισαάκ, και τη διαθήκη μου προς τον Αβραάμ». Άλλο: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλους». Και άλλο: «Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;»

Διότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, το Πνεύμα όμως είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, ο Κύριος όμως είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, ο Θεός όμως είναι ο ίδιος, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους. Βλέπεις πώς και εδώ η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος είναι συντεταγμένη με την ενέργεια του Πατρός και του Υιού; Έπειτα, και από όσα ακολουθούν, φανερώνεται ακόμη περισσότερο το θείο της φύσεως του Αγίου Πνεύματος. Διότι, τι λέει; Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα διανέμει ιδιαιτέρως στον καθένα, καθώς το ίδιο θέλει. Το γεγονός αυτό δεν μαρτυρεί τίποτε άλλο γι' αυτό, παρά την αυθεντική και δεσποτική του εξουσία.

Αναμόρφωσε, λοιπόν, εμφυσώντας, μην όντας άλλος από εκείνον που εμφύσησε εξαρχής, αλλά ο ίδιος, μέσω του οποίου ο Θεός έδωσε το εμφύσημα, τότε μεν μαζί με την ψυχή, τώρα δε μέσα στην ψυχή. Έτσι δημιουργεί ο Θεός, όχι με σωματικές κινήσεις των χεριών, αλλά με την ενέργεια του ζώντος Λόγου και με τη μετάδοση του ζωοποιού Πνεύματος. Εάν, λοιπόν, και εξαρχής τα πάντα έχουν δημιουργηθεί εν Πνεύματι και ανακαινίζονται πάλι εν Πνεύματι, φανερώνεται προφανώς μία και η αυτή ενέργεια του Θεού, μέσω του Υιού εν Πνεύματι· και η Τριάδα δεν επιδέχεται χωρισμό, αλλά, σύμφωνα με την αληθινή διδασκαλία του Παύλου: Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, και ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο Θεός είναι ο ίδιος, ο οποίος ενεργεί τα πάντα εν πάσι. Και αφού απαρίθμησε όλα τα θεία ενεργήματα, λέει: Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα διανέμει στον καθένα ξεχωριστά, όπως ακριβώς θέλει.

Και στην αρχή των επιστολών ο άγιος Παύλος μνημονεύει τον Πατέρα και τον Υιό και το άγιο Πνεύμα, γράφοντας τα εξής: Παύλος, δούλος του Ιησού Χριστού, κλητός απόστολος, ξεχωρισμένος για το Ευαγγέλιο του Θεού, το οποίο προϋποσχέθηκε μέσω των προφητών του στις άγιες Γραφές σχετικά με τον Υιό του, ο οποίος γεννήθηκε από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα, και ο οποίος αναδείχθηκε Υιός Θεού με δύναμη κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης· και πάλι: Η χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και η αγάπη του Θεού και η κοινωνία του αγίου Πνεύματος· και πάλι: Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους· και ο Ιώβ: Ζει ο Κύριος ο οποίος έτσι με έκρινε, και ο Παντοκράτορας, ο οποίος πίκρανε την ψυχή μου, και το θείο Πνεύμα που παραμένει στα ρουθούνια μου· και ο Δαβίδ: Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου· ονομάζοντας φως το Πνεύμα και αλήθεια τον Υιό· και αλλού: Δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου, και δώσε μας το Σωτήριό σου.

Ας γίνει λοιπόν φανερό σε αυτόν ότι η Τριάδα βρίσκεται πάνω από την κτίση· και ας μην επιχειρεί να υποβιβάσει τίποτα από την Τριάδα στο επίπεδο της κτίσης. Ας θυμηθεί επίσης τον Κύριο, ο οποίος εμφύσησε το Άγιο Πνεύμα και έδειξε μέσω του εμφυσήματος ότι το Πνεύμα ανήκει στη θεϊκή ουσία και όχι στην κτιστή φύση. Ας αναλογιστεί δε και την αποστολική διδασκαλία περί της Τριάδος, στην οποία βλέπουμε μία ενέργεια του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, εφόσον ούτε ο Υιός ούτε το Πνεύμα είναι κατά τη φύση τους κτιστοί και δημιουργήματα. Διότι ο Θεός δεν έχει ανάγκη τη δική Του κτίση για να φανερώσει τη δική Του ενέργεια. Λέει εξάλλου ο Απόστολος: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα. Και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος. Και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλους». Επομένως, όσα ενεργεί ο Θεός, αυτά ενεργεί και το Πνεύμα. «Όλα αυτά τα ενεργεί», λέει, «το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει». Ας μην υποβιβάζει λοιπόν το Πνεύμα σε κατάσταση δουλείας, εφόσον ακούει ότι ενεργεί όλα τα έργα του Θεού όπως ακριβώς θέλει. Και πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Διότι, εάν δεν παραδεχθεί ότι η θεότητα κατοικεί μέσα μας μέσω του Πνεύματος που κατοικεί εντός μας –σύμφωνα με τον Ιωάννη που λέει: «Από αυτό γνωρίζουμε ότι βρίσκεται μέσα μας, από το Πνεύμα που μας έδωσε»–, τότε θα χάσει κάθε ελπίδα.

«Και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, ο δε Κύριος είναι ο ίδιος. Και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, ο δε Θεός είναι ο ίδιος, ο οποίος ενεργεί τα πάντα στους πάντες.» «Όλα αυτά δε», λέγει, «τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα διαμοιράζει ιδιαιτέρως στον καθένα, όπως βούλεται.» Όμως δεν πρέπει, επειδή εδώ ο απόστολος μνημόνευσε πρώτα το Πνεύμα, δεύτερον τον Υιό και τρίτον τον Θεό και Πατέρα, να νομίζουμε εξαιτίας αυτού ότι έχει αντιστραφεί εντελώς η τάξη.

Και μάρτυρας αυτού του πράγματος είναι ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος, ο οποίος προσθέτει και λέει: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το ίδιο Πνεύμα. Και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο ίδιος Κύριος. Και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους». Διότι, όπως αυτοί που κυβερνούν τα επίγεια πράγματα και κοσμούν τους θρόνους της βασιλείας, στεφανώνουν με διάφορες τιμές τους πιο γνήσιους από τους υπασπιστές τους, έτσι και η αγία και ομοούσιος Τριάδα σε όσους την αγαπούν με υγιή καρδιά και ολοκληρωτικό νου, διανέμει πλουσιοπάροχα την κτήση των άνωθεν αγαθών, μέσω του ενός Πνεύματος, όπως μέσω του Χριστού από τον Πατέρα. Διότι τα πάντα προέρχονται από τον Πατέρα μέσω του Υιού εν Πνεύματι. <Στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον. Διότι σε άλλον δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας κ.λπ.> Διότι γνωρίζει, βεβαίως γνωρίζει τους κατάλληλους καιρούς για το καθένα από αυτά που ενεργούνται από Αυτόν, «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Και ποια είναι τα χαρίσματα και ποιες οι διανομές, καθώς και ποια τα ενεργήματα των δυνάμεων, τα διασαφηνίζει λέγοντας: «Διότι σε άλλον δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας». Και λόγος σοφίας, σύμφωνα τουλάχιστον με τη δική μου γνώμη, είναι αυτός που δίνεται «με το άνοιγμα του στόματος», ο έτοιμος και εύρρους, και ο οποίος προέρχεται σαν από γλώσσα πάρα πολύ ευφράδη.

Στις Πράξεις. Γιατί συμφωνήσατε μεταξύ σας να πειράξετε το Άγιο Πνεύμα; Δεν είπατε ψέματα σε ανθρώπους, αλλά στον Θεό. Ο Παύλος. Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα, και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος. Και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους. Όλα αυτά όμως τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα, όπως αυτό θέλει.

Ποια είναι η χάρη, ποια η φύση, ποια η γνώση, ποια η προαίρεση, ποιο το πλήγμα, ποια η μετουσία; Και ο Παύλος είπε ότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων και ότι δίνονται για το συμφέρον. Ας μην απιστήσουμε λοιπόν εάν δεν τα λαμβάνουμε, ούτε να ζητάμε τα ίδια όταν τα λαμβάνουμε. Ας μην αμφιβάλλουμε εξαιτίας της διαφορετικότητάς τους, νομίζοντας ότι δεν πρόκειται για την ίδια χάρη, αλλά ας λάβουμε υπόψη τους καιρούς, τους ανθρώπους και τους τρόπους. Ούτε κάποιος Αιγύπτιος κυριαρχεί τώρα, ούτε η Χαναάν λιμοκτονεί. Δεν υπάρχει ο δίκαιος Ιακώβ, ούτε το γένος του Ισραήλ που πρέπει να εξέλθει από την Αίγυπτο για να κληρονομήσει τη γη της Χαναάν. Δεν υπάρχουν αδελφοί βοσκοί, ούτε Μαδιανίτες έμποροι, ούτε ο Ιωσήφ να εμπνέεται από τα όνειρα.

Και το μεν Πνεύμα είναι Άγιο Πνεύμα, ο δε Υιός είναι Υιός, το δε Πνεύμα, εκπορευόμενο από τον Πατέρα και λαμβάνοντας από τον Υιό, «ερευνώντας τα βάθη του Θεού», αναγγέλλοντας τα του Υιού στον κόσμο, αγιάζοντας τους αγίους δια της Τριάδος, όντας τρίτο κατά την ονομασία (επειδή η Τριάδα είναι ο Πατήρ και ο Υιός και το Άγιον Πνεύμα· διότι λέει «πορευθέντες βαπτίσατε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»), αποτελεί επισφραγίδα της χάριτος, σύνδεσμο της Τριάδος, όχι ξένο ως προς τον αριθμό, όχι διαχωρισμένο ως προς την ονομασία, όχι αλλότριο προς τη δωρεά, αλλά ένας Θεός, μία πίστη, ένας Κύριος, ένα χάρισμα, μία Εκκλησία, ένα βάπτισμα. Διότι η Τριάδα είναι πάντοτε Τριάδα και ουδέποτε δέχεται προσθήκη, αριθμούμενη ως εξής: Πατήρ και Υιός και Άγιον Πνεύμα. Η Τριάδα δεν είναι συναλοιφή, ούτε υπάρχει κάτι διαχωρισμένο σε αυτήν από την ίδια της τη μονάδα, αλλά εν υποστάσει τελειότητος είναι τέλειος ο Πατήρ, τέλειος ο Υιός, τέλειο το Άγιον Πνεύμα· Πατήρ και Υιός και Άγιον Πνεύμα. Και πάλι, το Πνεύμα εντάσσεται στα χαρίσματα· «διότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα εν πάσι». Ας μην εκπέσουμε από το προκείμενο ζήτημα, ας μην αποστατήσουμε από την αλήθεια.

Αλλά και τη δικαίωση αναφέρει ότι προέρχεται και από τους δύο, καθώς και τη χάρη· «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «έχοντας λοιπόν δικαιωθεί εκ πίστεως, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», και κανείς δεν μπορεί να λάβει το Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο· «υπάρχουν δε διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα, και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος, και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους» και «από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μη λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «ή μήπως προκαλούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; Μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;»· «το δε Πνεύμα ρητώς λέει», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «αυτά λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ»· και «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας», όμοιο με το να λέει: «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κατοικήσουμε μαζί του»· ο δε Ησαΐας λέει: «και επάνω του Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε» και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο έχρισε ο Θεός με Πνεύμα Άγιο» ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζει: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Αλλά αποδίδει και τη δικαίωση και τη χάρη και στους δύο: «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «εφόσον, λοιπόν, δικαιωθήκαμε από την πίστη, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι» και κανείς δεν μπορεί να λάβει Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο, «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός είναι που ενεργεί τα πάντα σε όλους», και «από δόξα σε δόξα, όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μην λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «ή μήπως παρακινούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;» Το «το δε Πνεύμα ρητώς λέγει» είναι όμοιο με το να πει «αυτά λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ». Και το «το Πνεύμά μου στέκεται ανάμεσά σας» είναι όμοιο με το να πει «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κάνουμε κατοικία κοντά του»· ο δε Ησαΐας λέγει «και επ' αυτόν Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε»· και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο ο Θεός έχρισε με Πνεύμα Άγιο», ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζουν: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Το δε Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από τον Υιό, «ερευνά τα βάθη του Θεού», «αναγγέλλει» τα του Υιού στον κόσμο, αγιάζει τους αγίους μέσω της Τριάδας· είναι τρίτο κατά την ονομασία (επειδή η Τριάδα είναι Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα· διότι λέει: «αφού πορευθείτε, βαπτίσατε στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»), επισφράγισμα της χάριτος, σύνδεσμος της Τριάδας, διόλου ξένο προς τον αριθμό, διόλου διαχωρισμένο από την ονομασία, διόλου ξένο προς τη δωρεά, αλλά ένας Θεός, μία πίστη, ένας Κύριος, ένα χάρισμα, μία Εκκλησία, ένα βάπτισμα. 12. Διότι πάντοτε η Τριάδα παραμένει Τριάδα, όπως πολλές φορές έχω πει, και ουδέποτε δέχεται προσθήκη, όπως είναι γλυκύ να ομολογεί κανείς και αχόρταγα να λέει· διότι «γλυκά», λέει ο προφήτης, «είναι στον λάρυγγά μου τα λόγιά σου». Και αν τα λόγια είναι γλυκά, πόσο μάλλον το άγιο όνομα, η Τριάδα, η πηγή κάθε γλυκύτητας; Τριάδα, λοιπόν, που αριθμείται ως εξής: Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα. Η Τριάδα δεν αποτελεί συναλοιφή, ούτε είναι διαχωρισμένη από τη δική της μονάδα, αλλά στην υπόσταση της τελειότητας, τέλειος είναι ο Πατέρας, τέλειος ο Υιός, τέλειο το Άγιο Πνεύμα· Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα. Αντιστρόφως, το Πνεύμα τάσσεται στα χαρίσματα· «διότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους».

Προκειμένου δε για το σιτάρι και το κριθάρι, καθώς και για τα παρόμοια με αυτά, φέρνει πάνω τους τους τροχούς της άμαξας, οι οποίοι είναι σιδερένιοι και κοφτεροί, ικανοί να κόβουν με δύναμη και να αποκόπτουν τα περιττά μέρη του σιταριού. Κατά τον ίδιο τρόπο λοιπόν και ο γεωργός των ψυχών, ο Λόγος του Θεού, κατά τον κατάλληλο καιρό επιθυμεί να οργώνονται οι ψυχές των ανθρώπων μέσω της λογικής διδασκαλίας, η οποία διασχίζει και ανατέμνει τους λογισμούς που κρύβονται στο βάθος με το άροτρο του λόγου. Γι' αυτό προστάζει λέγοντας: «Οργώστε για τον εαυτό σας νέους αγρούς και μη σπέρνετε πάνω σε αγκάθια». Και όταν εξομαλυνθεί τρόπον τινά το πρόσωπο της ψυχής, εφόσον αφαιρεθεί κάθε κακία που παλαιότερα είχε φυτρώσει σε αυτήν δίκην ακανθών, τότε καταλλήλως, ανάλογα με τη διαφορά εκείνων που υποδέχονται τον σπόρο, καταβάλλονται τα σπέρματα· σε άλλους μεν κάποια πιο ασθενή και μικρά, που αντιστοιχούν σε μελάνθιο και κύμινο, σε άλλους δε σπουδαιότερα και αναγκαία, που παρομοιάζονται με σιτάρι και κριθάρι, κεχρί και ζέα, λόγω της πολλής και διαφορετικής δύναμης που υπάρχει και σε αυτά: «διότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, και σε άλλον μεν μέσω του Πνεύματος δίδονται» αυτά, σε άλλον δε άλλα, και σε άλλον πάλι εκείνα που του αρμόζουν. Και όταν φθάσει «ο καιρός του θερισμού» –και «θερισμός είναι η συντέλεια του κόσμου», όπως δίδαξε ο Σωτήρας– τότε θα ζητηθεί από τον καθένα να αποδώσει τον καρπό, αναλόγως με τα σπέρματα που έλαβε.

Το διάψαλμα δημιούργησε έναν διαχωρισμό του νοήματος όσων ελέχθησαν προηγουμένως από εκείνα που πρόκειται να ειπωθούν. Γι' αυτό, καθώς ο λόγος πέρασε σε ένα άλλο θέμα, υποδηλώνει πάλι μέσα από συμβολισμούς την ειρηνική κατάσταση της Εκκλησίας του Θεού, την οποία ονομάζει πόλη του Θεού λόγω του θεοσεβούς πολιτεύματος. Πόλη δε του Θεού είναι το σύνολο εκείνων που πολιτεύονται κατά Θεόν· και αυτό γεμίζει ολόκληρη την οικουμένη. Επειδή, από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση, μπορεί κανείς να βρει να συγκροτείται μέσω της Εκκλησίας μια τέτοια πόλη του Θεού, η οποία, έχοντας τον ουράνιο λόγο να πηγάζει και να αναβλύζει μέσα της, γεμίζει από κάθε θεϊκή ευφροσύνη. Ο Ακύλας και ο Σύμμαχος λένε: «Οι διαιρέσεις του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού». Θα κατανοήσεις δε αυτές τις διαιρέσεις ακούγοντας τον Παύλο να λέει: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος είναι ο Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους».

Ήδη, λοιπόν, ενώ οι μεν Φαρισαίοι δεν πίστευαν στα ίδια τους τα αυτιά και προσπαθούσαν να παρουσιάσουν όσους είχαν εκπλαγεί από τη θαυματουργία ως πλανημένους, ισχυριζόμενοι ότι το γλεύκος τους είχε προκαλέσει μια τέτοια παραφορά, ο δε Πέτρος με μία μόνο ομιλία του σαγήνευσε για τον Χριστό τρεις χιλιάδες ψυχές, και στη συνέχεια η Εκκλησία αυξανόταν συνεχώς σε πλήθος με την προσθήκη των σωζομένων, και καθώς ο εκ γενετής χωλός άνοιξε πάλι την Ωραία Πύλη του ιερού για τους σωζομένους, ο οποίος, καθισμένος εκεί, με το θαύμα της δικής του θεραπείας χειραγώγησε στην πίστη εκείνους που χώλαιναν κατά την ψυχή· καθώς, λοιπόν, πολλοί συνέρρεαν στο κήρυγμα της πίστεως και η ανάγκη απαιτούσε περισσότερα χέρια για τη διακονία της χάριτος, τότε καλείται από το Πνεύμα προς βοήθεια των αποστόλων ο Στέφανος, ο οποίος ήταν πλούσιος σε σοφία και χάρη. Και ας μην υποθέσει κανείς, εξαιτίας του ονόματος της διακονίας, ότι αυτός έρχεται δεύτερος σε σχέση με το αποστολικό αξίωμα· επειδή και ο Παύλος θεωρεί τον εαυτό του διάκονο των μυστηρίων του Χριστού, αλλά και ο Κύριος των πάντων, ο οποίος οικονόμησε την ανθρώπινη σωτηρία μέσω της σάρκας, δεν επαισχύνθηκε το όνομα της διακονίας, λέγοντας ότι βρίσκεται ανάμεσά τους ως «εκείνος που διακονεί», αυτός που ενεργεί τις διαιρέσεις των διακονιών, καθώς λέει ο απόστολος.

Ή δεν θα πει τίποτε από αυτά, αλλά θα ισχυριστεί ότι δεν χρησιμοποιεί τη λέξη της υποταγής σύμφωνα με την έννοια της Γραφής, αλλά ότι υποστηρίζει πως το Πνεύμα υποτάσσεται στον Πατέρα και τον Υιό με κάποια άλλη σημασία; Τι είναι λοιπόν αυτό; Μήπως, επειδή βρισκόταν στην τρίτη θέση κατά την τάξη η οποία παραδόθηκε από τον Κύριο στους μαθητές, για τον λόγο αυτό νομοθετεί ότι υποτάσσεται και όχι ότι συντάσσεται; Επομένως, με το ίδιο σκεπτικό ας υποτάξει και τον Πατέρα στον Μονογενή, επειδή σε πολλά σημεία η θεία Γραφή, προτάσσοντας το όνομα του Κυρίου, έχει μνημονεύσει στη δεύτερη θέση τον επί πάντων Θεό. «Εγώ και ο Πατέρας», λέει ο Κύριος, προτάσσοντας τον εαυτό Του. Και το «Η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και η αγάπη του Θεού», και μύρια τέτοια παραδείγματα είναι δυνατόν να σταχυολογήσουν όσοι αναζητούν με φιλοπονία τις μαρτυρίες από τις Γραφές, όπως είναι και το εξής: «Υπάρχουν δε διαιρέσεις χαρισμάτων, το δε αυτό Πνεύμα· και διαιρέσεις διακονιών υπάρχουν, ο δε αυτός Κύριος· και διαιρέσεις ενεργημάτων υπάρχουν, ο δε αυτός Θεός». Ώστε, σύμφωνα με αυτή τη λογική, ας υποταχθεί στον Υιό και στο Πνεύμα ο επί πάντων Θεός, εφόσον μνημονεύθηκε στην τρίτη θέση από τον Παύλο.

Μακριά από τέτοια ατοπία· αντίθετα, η παροχή των δωρεών είναι κοινό γνώρισμα των τριών υποστάσεων, όπως ακριβώς συμμαρτυρεί και ο απόστολος: «Διότι υπάρχουν, λέει, διαιρέσεις χαρισμάτων, το Πνεύμα όμως είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, ο Κύριος όμως είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, ο Θεός όμως είναι ο ίδιος».

δʹ. Εγώ, λοιπόν, εξέθεσα την αιτία για την οποία έχει αποσιωπηθεί εδώ· εσύ όμως, αν δεν είναι αυτή, πες μου γιατί αναφέρεται μαζί στο βάπτισμα. Αλλά δεν θα μπορούσες να πεις άλλη αιτία, παρά το ότι είναι ομότιμο. Όταν, βέβαια, δεν τον πιέζει καμία τέτοια ανάγκη, δες πώς το αναφέρει μαζί λέγοντας τα εξής: «Η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και Πατρός, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος μετά πάντων υμών»· και πάλι: «Υπάρχουν δε διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το αυτό Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο αυτός Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο αυτός Θεός». Αλλά επειδή τώρα ο λόγος του απευθυνόταν προς τους Έλληνες και προς τους ασθενέστερους από τους Έλληνες, για τον λόγο αυτόν το αποσιωπά προς το παρόν· πράγμα που ακριβώς κάνουν και οι προφήτες όσον αφορά τον Υιό, καθώς πουθενά δεν τον αναφέρουν με σαφήνεια εξαιτίας της αδυναμίας των ακροατών. «Αλλά δεν υπάρχει σε όλους η γνώση», λέει. Ποια είναι αυτή; Η γνώση περί του Θεού, ή η γνώση περί των ειδωλοθύτων; Διότι εδώ υπονοεί είτε τους Έλληνες, οι οποίοι παραδέχονται πολλούς θεούς και κυρίους και αγνοούν τον αληθινό Θεό, είτε τους ασθενέστερους ακόμη από τους Έλληνες, οι οποίοι δεν γνωρίζουν ακόμη με σαφήνεια ότι δεν πρέπει να φοβούνται τα είδωλα, και ότι κανένα είδωλο δεν έχει πραγματική υπόσταση στον κόσμο. Λέγοντας δε αυτό, τους παρηγόρησε ήπια και τους εμψύχωσε. Διότι δεν έπρεπε να τους επιπλήττει συνεχώς, και μάλιστα τη στιγμή που επρόκειτο να τους ελέγξει ξανά με μεγαλύτερη σφοδρότητα.

Διότι, εάν το Πνεύμα ήταν κατώτερο και διαφορετικής ουσίας, σε τίποτα δεν θα ωφελούσε η παρηγοριά, ούτε το να ακούει κανείς για «το αυτό Πνεύμα». Επειδή εκείνος που λαμβάνει κάτι από τον βασιλιά, έχει ως μέγιστη παρηγοριά ακριβώς αυτό, ότι δηλαδή του το έδωσε ο ίδιος· ενώ εκείνος που λαμβάνει από τον δούλο, λυπάται περισσότερο όταν κάποιος του το προσφέρει. Ώστε και από αυτό καθίσταται φανερό ότι το Άγιο Πνεύμα δεν είναι δουλικής, αλλά βασιλικής ουσίας. Γι' αυτόν τον λόγο, όπως ακριβώς τους παρηγόρησε λέγοντας ότι «Υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, ο δε αυτός Κύριος» και «διαιρέσεις ενεργημάτων, ο δε αυτός Θεός», έτσι και πιο πάνω είπε «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, το δε αυτό Πνεύμα», και έπειτα πάλι προσέθεσε: «Όλα δε αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως βούλεται». Ας μην ταραζόμαστε λοιπόν, λέγει, ούτε ας θλιβόμαστε λέγοντας: «Γιατί έλαβα αυτό και δεν έλαβα το άλλο;», ούτε ας ζητούμε ευθύνες από το Άγιο Πνεύμα. Διότι, εάν γνωρίζεις ότι παραχώρησε το χάρισμα από προνοιακή μέριμνα, αναλογιζόμενος ότι από την ίδια μέριμνα καθόρισε και το μέτρο, να αρκείσαι και να χαίρεσαι για όσα έλαβες. Και μην αγανακτείς για όσα δεν έχεις λάβει, αλλά απεναντίας να ομολογείς ευγνωμοσύνη, διότι δεν έλαβες περισσότερα από όσα αντέχουν οι δυνάμεις σου.

Για το Άγιο Πνεύμα λέει: «Ο Θεός εξήγειρε μέσω του Αγίου Πνεύματος ένα νεαρό παιδί, του οποίου το όνομα ήταν Δανιήλ». Και σε πολλά άλλα σημεία έχει προαναγγελθεί το Άγιο Πνεύμα στην Παλαιά Διαθήκη. Γνώριζαν, εξάλλου, ότι ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι της μίας θεότητας και δύναμης· και γνώριζαν να καλούν τα δούλα όντα στη δοξολογία της θεότητας. Για να γνωρίσεις όμως ότι τίποτα το κτιστό ή επείσακτο δεν προστίθεται στην Τριάδα, ο Παύλος, ενώ προέταξε τον Πατέρα, σε άλλο σημείο προτάσσει το Άγιο Πνεύμα· διότι λέει τα εξής: «Ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού· και ένα Πνεύμα Άγιο». Και πάλι αντίστροφα: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους». Και «όλα αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως το ίδιο βούλεται», και όχι όπως του προστάζεται. Όταν, δε, βαπτιζόταν ο Υιός, ο Πατέρας έδινε μαρτυρία από τον ουρανό, ενώ το Άγιο Πνεύμα κατερχόταν με μορφή περιστεριού πάνω στον ομότιμό του. Μέσα από όλα αυτά διδασκόμαστε να κατανοούμε το ένα βασίλειο της αδιαίρετης Τριάδας.

Βλέπεις ότι δεν παρουσιάζει καμία διαφορά στις δωρεές, φανερώνοντας την ομοτιμία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. «Αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα». Ακόμη και αν ως προς το μέτρο μειονεκτείς, λέει, εντούτοις από Εκείνο έλαβες το μεγαλύτερο. «Υπάρχουν και διαιρέσεις διακονιών, και είναι ο ίδιος Κύριος· υπάρχουν και διαιρέσεις ενεργημάτων». Το χάρισμα, η ενέργεια και η διακονία είναι το ίδιο, και μόνο στα ονόματα υπάρχει διαφορά· επειδή πρόκειται για τα ίδια πράγματα. Διότι αυτό που είναι χάρισμα, αυτό είναι και διακονία· και αυτό που είναι διακονία, αυτό είναι και ενέργεια. Διότι, λέει, «τη διακονία μου την έχω εκπληρώσει»· και, «τη διακονία μου δοξάζω». Και προς τον Τιμόθεο γράφει: «Σου υπενθυμίζω να αναζωπυρώνεις το χάρισμα του Θεού, το οποίο υπάρχει μέσα σου». Και προς τους Γαλάτες: «Διότι αυτός που ενέργησε στον Πέτρο για την αποστολή στους περιτμημένους, ενέργησε και σε εμένα για τα έθνη». Βλέπεις ότι δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ χαρίσματος, διακονίας και ενέργειας.

Σύμφωνα με αυτά, και ο πολύπαθος Αθανάσιος, που ανάγει τα πάντα στον ένα Θεό, τον Πατέρα, λέει τα εξής στα συγγράμματά του προς τον Σεραπίωνα: «Γνωρίζοντας αυτό ο μακάριος Παύλος, δεν διαιρεί την Τριάδα όπως εσείς, αλλά, διδάσκοντας την ενότητά της, έγραφε στους Κορινθίους περί των πνευματικών: υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο Θεός είναι ο ίδιος, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους· διότι όσα ενεργεί το Πνεύμα στον καθένα, αυτά χορηγούνται από τον Πατέρα διά του Λόγου. Διότι όλα όσα έχει ο Πατέρας ανήκουν στον Υιό, γι' αυτό και όσα δίνονται από τον Υιό εν Πνεύματι, είναι χαρίσματα του Πατέρα· και όταν το Πνεύμα είναι μέσα μας, σε αυτό το ίδιο είναι ο Πατέρας και ο Υιός, και έτσι ισχύει το, εγώ και ο Πατέρας θα έλθουμε και θα κατοικήσουμε μαζί του».

Και πάλι, από κοινού, ο μεν Πατέρας, σχετικά με το ότι το θείο είναι τρισυπόστατο, λέει: «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα μας και καθ' ομοίωσιν»· και «ελάτε, αφού κατεβούμε, να συγχύσουμε τις γλώσσες τους»· και «άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας». Ο δε Υιός λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε»· και «ο Παράκλητος τον οποίο εγώ θα στείλω σε εσάς από τον Πατέρα»· και «πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Το Άγιο Πνεύμα, όμως, λέει μέσω του Παύλου: «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το ίδιο Πνεύμα»· και «διαιρέσεις διακονιών υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Κύριος»· και «διαιρέσεις ενεργημάτων υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Θεός, που ενεργεί τα πάντα σε όλους»· και «η χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και Πατρός, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος ας είναι με όλους σας»· και επιπλέον αυτών, «ο δε Κύριος», δηλαδή το Πνεύμα, «ας κατευθύνει τις καρδιές σας στην αγάπη του Θεού», δηλαδή του Πατέρα, «και στην υπομονή του Χριστού», δηλαδή του Υιού.

Επιπλέον, στο τέταρτο βιβλίο των Αντιρρητικών του, τόσο μέσω του Αποστόλου όσο και ο ίδιος, το επιβεβαιώνει με διπλό τρόπο λέγοντας: «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους· και όλα αυτά, λέει, τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως ακριβώς θέλει. Όμως, επειδή εδώ ο Απόστολος μνημόνευσε πρώτο το Πνεύμα, δεύτερο τον Υιό και τρίτο τον Θεό και Πατέρα, δεν πρέπει καθόλου να νομίζουμε ότι έχει αναστραφεί η τάξη· διότι ξεκίνησε από τη δική μας σχέση· επειδή, καθώς υποδεχόμαστε τα δώρα, πρώτα συναντούμε αυτόν που τα διανέμει, έπειτα εννοούμε αυτόν που τα απέστειλε, και στη συνέχεια ανάγουμε τη σκέψη μας στην πηγή και την αιτία των αγαθών».

Επομένως, έστω κι αν πούμε ότι το Πνεύμα επιδήμησε ουσιωδώς και κατοίκησε στους Αποστόλους, δεν θα μπορούσαμε ωστόσο να δεχτούμε ότι χώρεσε ολόκληρο και εξολοκλήρου στον καθένα από αυτούς, ούτε ότι ενώθηκε και συνουσιώθηκε μαζί τους όπως με τον Χριστό, ώστε να βρίσκεται μαζί τους αχώριστα, και να είμαστε αναγκασμένοι να λέμε για τον καθένα, ότι «σε αυτόν κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικώς», πράγμα που έχει ειπωθεί για τον Χριστό· αλλά «από το πλήρωμά του», λέει ο κατεξοχήν αγαπημένος και επιστήθιος μαθητής, «εμείς όλοι λάβαμε». Και η διήγηση των Πράξεων λέει ότι δεν φάνηκε μία γλώσσα, όπως ακριβώς φάνηκε ένα περιστέρι στο σωτήριο βάπτισμα, αλλά περισσότερες και διαμερισμένες, ώστε να καθίσει από μία μεριστά πάνω στον καθένα από τους Αποστόλους· έτσι και ο Παύλος λέει, «στον καθένα δόθηκε η χάρη», και ότι «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων και διακονιών»· και «όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως θέλει». Επομένως, το Πνεύμα βρισκόταν στους Αποστόλους διαιρετά και μεριστά, αλλά όχι ολόκληρο στον καθένα και αδιαίρετο και αμέριστο, και βέβαια ούτε αχώριστο, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις που ήταν και χωριστό. Διότι, αν βρισκόταν μαζί τους αχώριστα, δεν θα βρίσκονταν ποτέ σε διαφωνία μεταξύ τους· γιατί δεν θα έπρεπε το ένα και το αυτό Πνεύμα της ειρήνης να έρχεται σε διαφωνία με τον ίδιο του τον εαυτό.

Και αν και λέγεται ότι το Πνεύμα κατήλθε ιδιαιτέρως, ωστόσο και ο Πατέρας και ο Υιός συμπαρίστανται σε αυτό παντού και συνευδοκούν και συνεργούν· και αυτό το αποδεικνύει ο Απόστολος λέγοντας: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, και είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, που ενεργεί τα πάντα σε όλους»· και πάλι, αφού απαρίθμησε και τα χαρίσματα και εκείνους στους οποίους έχουν εμπιστευθεί τις διακονίες αυτών, καθώς και τα ενεργήματα που επιτελούνται και μέσω των δύο, προσθέτει: «Όλα όμως αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ιδιαιτέρως στον καθένα όπως θέλει»· και εκείνα που προηγουμένως απένειμε στο καθένα από τα τρία, τώρα τα απέδωσε στο ένα Πνεύμα, για να δείξει ότι οποιοδήποτε από τα τρία και αν ενεργεί, ενεργεί αφενός ιδιαιτέρως από μόνο του και αφετέρου το καθένα από κοινού με τα ομοφυή πρόσωπα, το πρώτο εξαιτίας της διάκρισης των προσώπων και το δεύτερο εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας, αλλά και της ενέργειας και της θέλησης· διότι και αυτό το φανέρωσε λέγοντας, «όπως θέλει». Έτσι, για τα τρία πρόσωπα, σύμφωνα με τη μία ουσία, μία είναι και η ενέργεια και η θέληση· έτσι, ένας είναι ο αγιασμός και μία η καταλλαγή του ενός και τρισυπόστατου Θεού. Διότι, αν δεν είχε ευδοκήσει ο Πατέρας και αν δεν είχε συνεργήσει το Άγιο Πνεύμα, ούτε ο Υιός θα είχε σαρκωθεί· ή πώς αλλιώς ο μεν Πατέρας θα ευδοκούσε και το δε Πνεύμα θα συνεργούσε πριν να επέλθει η καταλλαγή;

Πρόσεξε ακριβώς πώς ανακήρυξε τρανώς το πανάγιο Πνεύμα και «Κύριο» και «Θεό». Διότι, αφού είπε: «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα», και πάλι για το ίδιο θέμα προσέθεσε: «και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος», έπειτα, παραμένοντας στο ίδιο νόημα και λέγοντας: «και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός», συμπληρώνει λέγοντας: «στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος για το συμφέρον», δείχνοντας ότι απέδωσε και το «Θεός» και το «Κύριος» στο Άγιο Πνεύμα. Διότι όλα όσα προείπε τα συγκέντρωσε στην υπόσταση του Πνεύματος, όχι μόνο λέγοντας: «στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος», αλλά και μέσω της απαρίθμησης των χαρισμάτων που ακολουθεί· διότι διατείνεται ότι όλα δίνονται μέσω του Πνεύματος. Και ανακεφαλαιώνοντας πάλι λέει: «όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα». Ώστε είναι φανερό ότι ο θείος Παύλος εδώ θεολογεί λαμπρώς και ρητώς το πανάγιο Πνεύμα και ως «Κύριο» και ως «Θεό». Εάν δε κάποιος εκλάβει το μεν «Πνεύμα» για το Άγιο Πνεύμα, τα δε «Κύριος» και «Θεός», το ένα για τον Υιό και το άλλο για τον Πατέρα, και έτσι ουδόλως λιγότερο η κυριότητα και η θεότητα θα μαρτυρηθούν από αυτά τα ίδια για το Άγιο Πνεύμα. Πώς και με ποιον τρόπο;

Το ότι δε η τάξη στην Τριάδα αποβλέπει στην οικονομία των πολλών, και δεν πηγάζει από εκείνη την υπερφυή και άρρητη φύση, το διδάσκει ο μύστης των απορρήτων, ο οποίος, έχοντας λάβει θεόληπτη μύηση, έθετε μερικές φορές τον Υιό και το Πνεύμα πριν από τον Πατέρα: «Διότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων», λέει, «και το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, και ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, και ο ίδιος Θεός». Και προς τους Γαλάτες: «Ο Παύλος, απόστολος όχι από ανθρώπους ούτε μέσω ανθρώπου, αλλά διά του Ιησού Χριστού και του Θεού Πατρός».