Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:10

Θεωρούμε ότι αυτοί, μετά τους προαναφερθέντες εικοσιτέσσερις πρεσβυτέρους, υπερέχουν από τους υπόλοιπους, αποκτώντας τη λαμπρότητα των αρετών μετά την έλευση του Χριστού, τόσο μέσω της παρθενίας όσο και μέσω του άμεμπτου της γλώσσας και των χεριών, διά της οποίας λαμπρότητας διδάσκονται τη νέα ωδή, η οποία στους πολλούς παραμένει άγνωστη όχι μόνο στον παρόντα βίο, αλλά και στον μέλλοντα αιώνα. Διότι, αν και θα έλθει τότε η τέλεια γνώση και θα καταργηθεί η μερική, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, εντούτοις η φανέρωση των θείων μυστηρίων θα είναι ανάλογη με την εδώ πολιτεία των αγίων. Διότι πολλές μονές υπάρχουν κοντά στον Πατέρα και αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα, όπως ακριβώς υπάρχουν και πολλές διαφορές στις κολάσεις. Από αυτές λυτρώνοντάς μας ο Κύριος των όλων, θα μας συγκαταλέξει μεταξύ των σωζομένων χάρη στη δική του αγαθότητα, μη αποβλέποντας στο πλήθος των αμαρτιών μας, αλλά στους δικούς του οικτιρμούς, ένεκα των οποίων ήλθε στη γη και εξέχυσε το τίμιο αίμα του υπέρ ημών, ώστε, αφού εκπλύνει τα ψεγάδια και τους κηλίδες μας, να μας προσαγάγει καθαρούς στον Πατέρα, μαζί με τον οποίο σε Αυτόν ανήκει, στον αρχηγό της σωτηρίας μας, ομού με το Πανάγιο Πνεύμα, η δόξα, το κράτος, η τιμή, νυν και εις τους αιώνας των αιώνων· αμήν.

Διότι λέγει: «Καιρός για να αναζητήσει κανείς και καιρός για να χάσει». Επειδή για πολύ χρόνο το ανθρώπινο γένος πλανιόταν και χανόταν από τις πανουργίες του διαβόλου, έφτασε ο καιρός να αναζητηθεί, να ανακληθεί από την αιχμαλωσία και να ελευθερωθεί από τα δεσμά. Διότι υπήρχε ανάγκη να αναζητήσουμε και να μάθουμε ότι «το μεν γράμμα αποκτείνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί». Αφού λοιπόν επιτεύχθηκε αυτό, έφτασε ο καιρός να καταργηθεί ο τύπος και η σκιά που υπήρχε στο γράμμα. Διότι αυτά είχαν επιβληθεί «μέχρι τον καιρό της διορθώσεως». Όταν όμως φανερώθηκε το τελειότερο, «το εκ μέρους καταργήθηκε». Διότι, «όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τη συμπεριφορά του νηπίου». Εξάλλου ο Σωτήρας λέγει: «Εκείνος που βρήκε την ψυχή του θα την χάσει, και εκείνος που έχασε την ψυχή του εξαιτίας μου θα την βρει». Δηλαδή, εκείνος που αναζήτησε την ψυχή του και τη βρήκε να βρίσκεται μέσα στις αμαρτίες, ας σπεύσει να την χάσει, μην επιτρέποντάς της να χρονοτριβεί στην κακία, ώστε να λάβει την ευκαιρία, αναζητώντας την πάλι, να τη βρει μέσα στην αρετή.

Επισφραγίζει και τώρα την προκείμενη ωδή με ευχαριστία. «Από τον παρόντα», λέει, «έως τον μέλλοντα»· επομένως, από τον παρόντα μεν αρχίζει η ευλογία από εμάς προς τον Θεό, ολοκληρώνεται δε στον μέλλοντα. Διότι εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε, εξ ου και εκ μέρους ευλογούμε. «Όταν δε έλθει το τέλειο», λέει ο Παύλος, «το εκ μέρους θα καταργηθεί».

Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι αγαθός. Σε πολλά σημεία έχουμε παρατηρήσει ότι οι δυνάμεις της ψυχής λαμβάνουν την ίδια ονομασία με τα εξωτερικά μέλη του σώματος. Επειδή όμως ο Κύριός μας είναι ο αληθινός άρτος, και η σάρκα Του είναι αληθινή τροφή, είναι ανάγκη η τέρψη της ευφροσύνης του άρτου να γεννάται μέσα μας μέσω μιας νοητής γεύσης. Όπως ακριβώς η φύση του μελιού δεν μπορεί να παρασταθεί σε όσους δεν την γνωρίζουν με τα λόγια τόσο, όσο με την ίδια την αίσθηση της γεύσης, έτσι και η αγαθότητα του ουράνιου Λόγου δεν μπορεί να μεταδοθεί ξεκάθαρα μόνο με τις διδασκαλίες, εάν δεν μπορέσουμε, ερευνώντας βαθύτερα τα δόγματα της αλήθειας, να κατανοήσουμε με την προσωπική μας εμπειρία την αγαθότητα του Κυρίου. Είπε όμως «γευθείτε» και όχι «χορτάστε»· διότι τώρα γνωρίζουμε εν μέρει, και βλέπουμε την αλήθεια μέσα από καθρέφτη και σαν αίνιγμα· θα έρθει όμως κάποτε η ώρα που ο τωρινός αρραβώνας και αυτή η πρόγευση της χάριτος θα καταλήξουν για εμάς στην τελειότητα της απόλαυσης.

Πλην όμως, δεν θα λέγαμε ότι ο ουρανός είναι αόρατος εξαιτίας όσων αγνοούμε γι' αυτόν, αλλά ότι είναι ορατός χάρη στη μερική κατανόησή του. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και περί του Θεού. Εάν μεν ο νους έχει βλαφθεί από τους δαίμονες, θα περιπέσει στην ειδωλολατρία ή θα εκτραπεί σε κάποιο άλλο είδος ασέβειας. Εάν όμως έχει παραδώσει τον εαυτό του στη βοήθεια του Πνεύματος, θα γνωρίσει την αλήθεια και θα φθάσει στην επίγνωση του Θεού. Θα φθάσει δε σε αυτή την επίγνωση, όπως είπε ο Απόστολος, εκ μέρους· στη δε μετέπειτα ζωή, τελειότερα· «Διότι, όταν έλθει το τελειότερο, το εκ μέρους θα καταργηθεί».

Ας μας εξηγήσουν λοιπόν πώς είπε ο Παύλος ότι: «Τώρα γνωρίζουμε εν μέρει». Άραγε γνωρίζουμε εν μέρει την ουσία Του, σαν να γνωρίζουμε δηλαδή μέρη της ουσίας Του; Αλλά αυτό είναι άτοπο, διότι ο Θεός είναι αμερής. Μήπως, πάλι, τη γνωρίζουμε ολόκληρη; Πώς λοιπόν ισχύει το: «Όταν έλθει το τέλειο, το εν μέρει θα καταργηθεί»; Και οι ειδωλολάτρες για ποιο πράγμα εγκαλούνται;

Διότι αυτό που θεωρείται τώρα τέλειο ως προς τη γνώση, είναι κάτι τόσο μικρό και αμυδρό, ώστε να υπολείπεται της καθαρότητας του μέλλοντος αιώνος περισσότερο απ' όσο υπολείπεται από τη θέαση «πρόσωπο με πρόσωπο». Τόσο απέραντη είναι, λοιπόν, η επίγνωση του Θεού, και τόσο ανέφικτη είναι για την ανθρώπινη φύση η κατανόηση των θείων μυστηρίων στον παρόντα χρόνο· καθώς, αν και πάντοτε προστίθεται κάτι περισσότερο ανάλογα με την πνευματική προκοπή του καθενός, πάντοτε όλοι υπολείπονται της κατ' αξίαν γνώσεως, μέχρις ότου έλθει το τέλειο, οπότε το εκ μέρους θα καταργηθεί.

Από αυτά και τα παρόμοια μαθαίνουμε ότι η θεόπνευστη Γραφή γνωρίζει αφενός το απέραντο της επιγνώσεως, και αφετέρου το ανέφικτο των θείων μυστηρίων για την ανθρώπινη φύση στην παρούσα ζωή· πάντοτε μεν, ανάλογα με την πνευματική προκοπή του καθενός, προστίθεται το περισσότερο, πάντοτε δε η αντάξια γνώση υπολείπεται για όλους, μέχρις ότου έλθει το τέλειο, οπότε το μερικό θα καταργηθεί. Επομένως, ούτε ένα όνομα αρκεί για να δηλώσει όλες μαζί τις δόξες του Θεού, ούτε το καθένα μπορεί να εκληφθεί εξ ολοκλήρου χωρίς κίνδυνο. Διότι, αν κάποιος πει «Θεός», δεν δήλωσε το «Πατήρ»· και στο «Πατήρ» λείπει το «Κτίστης».

Διότι είναι ολοφάνερο ότι εκείνοι που έλαβαν την ανάσταση μόνο και μόνο για να κολαστούν, θα έχουν ζωή πιο σκληρή από κάθε θάνατο, ενώ εκείνοι που θα περάσουν μακρούς χρόνους μέσα στη μακαριότητα, θα ζήσουν πραγματικά την πολυπόθητη και άγια ζωή εν Χριστώ. Διότι, το ότι όσοι πρόκειται να λάβουν την καταδικαστική απόφαση για κόλαση από τον Χριστό κατά τον καιρό της κρίσεως, θα παραμείνουν άγευστοι της μακάριας ζωής, αν και έλαβαν το κοινό με τους αγίους προνόμιο να αναστηθούν, το υποδηλώνει λέγοντας: «Ο πιστεύων εις τον Υιόν έχει ζωήν αιώνιον· ο δε απειθών εις τον Υιόν δεν θα ίδη ζωήν, αλλ' η οργή του Θεού θα μένη επ' αυτόν». Διότι, κατανόησε πώς, αν και αναμένεται να αναστηθούν όλοι, πονηροί και αγαθοί, λέει ότι οι ένοχοι στα εγκλήματα της απειθείας ούτε καν θα δουν τη ζωή, εννοώντας ως ζωή, νομίζω πολύ εύλογα, όχι πάντως μόνο την ανάσταση, αλλά εκείνη τη ζωή μέσα σε ανάπαυση και δόξα και απολαύσεις, πνευματικές βέβαια και όχι άλλου είδους. Και πνευματικός τρόπος απόλαυσης είναι η τέλεια γνώση περί του Θεού και η ακριβής αποκάλυψη των μυστηρίων εν Χριστώ, όχι πάλι μέσα από καθρέφτη και με αινίγματα, όπως και τώρα που μας φανερώνει αμυδρά τα χαρακτηριστικά των όσων αναζητούνται, αλλά ολόκληρη λάμποντας και διαφαινόμενη ξεκάθαρα μέσα μας, και δημιουργώντας την τελειότατη γνώση· «διότι το εκ μέρους θα καταργηθεί», σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου.

«Όσα λοιπόν είπα», λέει, «σας τα μίλησα σαν σε παραβολές και αινίγματα, φυλάσσοντας για τον κατάλληλο καιρό, ο οποίος θα έρθει πολύ σύντομα, την αναμφισβήτητη αποκάλυψη. Διότι θα έρθει, λέει, η ώρα, δηλαδή ο καιρός, κατά τον οποίο θα σας εξηγήσω ρητά τα σχετικά με τη δόξα του Πατέρα, και θα ενσταλάξω μέσα σας τη σύνεση που ξεπερνά τον ανθρώπινο νου». Και ποιος είναι αυτός ο καιρός, δεν το είπε με πολλή σαφήνεια· εμείς όμως θα θεωρήσουμε ότι δηλώνει εκείνον, είτε κατά τον οποίο εμπλουτιστήκαμε με τη γνώση μέσω του Πνεύματος μετά την εκ νεκρών ανάσταση, όταν ο Χριστός μας το χορήγησε· είτε ίσως τον μελλοντικό καιρό που θα έρθει μετά τη συντέλεια του κόσμου, κατά τον οποίο θα δούμε τη δόξα του Θεού ακάλυπτα και καθαρά, όταν Εκείνος θα βάλει μέσα μας την πιο φωτεινή γνώση για τον Εαυτό Του. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει ότι οι προφητείες θα καταργηθούν και η γνώση θα πάψει, εννοώντας όχι κάποια άλλη από αυτήν που κατέχουμε τώρα. Διότι βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη, και γνωρίζουμε εν μέρει, όπως ακριβώς λέγαμε και προηγουμένως: «Όταν όμως έρθει το τέλειο, το εν μέρει θα καταργηθεί». Πώς και με ποιον τρόπο, αν θέλεις να μάθεις, θα το πω πάλι.

Γι' αυτό λέει: Μη θυμάστε τα παλιά και μην αναλογίζεστε τα αρχαία. Διότι η έλευση αυτών που είναι ασυγκρίτως ανώτερα, παραδίδει ενίοτε στη λήθη το κατώτερο, και τα λαμπρά πράγματα αμβλύνουν κατά κάποιον τρόπο εκείνα που δεν έχουν τέτοια φύση, έστω κι αν προηγούνται χρονικά. Κάτι τέτοιο λέει και ο πάνσοφος Παύλος, ότι «Τώρα γνωρίζουμε εν μέρει· όταν όμως έλθει το τέλειο, το μερικό θα καταργηθεί». Διότι μεγάλα μεν και πέρα από κάθε λόγο είναι όσα επιτελέστηκαν από τον Θεό μέσω του πάνσοφου Μωυσή, υπερέχοντα όμως και ανώτερα είναι εκείνα που έγιναν μέσω της ισχύος και της υπεροχής του Σωτήρα μας. Διότι μέσω αυτού και από αυτόν έχει σωθεί το πλήθος των εθνών σε όλη την οικουμένη. Γι' αυτό σχεδόν προστάζει να λησμονούνται τα πρώτα. Και να στηρίζεται μάλλον ο νους σε εκείνα που είναι ασυγκρίτως ανώτερα και έχουν λαμπρή δόξα. Θα φτιάξω λοιπόν, λέει, δρόμο στην έρημο. Εννοείται βέβαια εδώ ως έρημος το παλαιό ξηρό και άκαρπο πλήθος των εθνών, το οποίο παρήγαγε οιονεί αγκάθια, λόγω του ότι δεν υπήρχε απολύτως κανένας σε αυτό που να είναι ευσεβής, δόκιμος και να γνωρίζει σοφά να αγαθοεργεί. Όπως άλλωστε λέει και ο ψαλμωδός: «Όλοι παρέκκλιναν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν, και δεν υπήρχε ανάμεσά τους αυτός που πράττει την καλοσύνη, δεν υπήρχε ούτε ένας».

Ένας άλλος λοιπόν τρόπος αγιασμού, που να αρμόζει στην κατάσταση των καιρών, θα επινοηθεί, εφόσον ο Χριστός είναι μαζί μας. Αφού λοιπόν εκθέσουμε αυτό που ήρθε στον νου μας, θα παραχωρήσουμε τη θέση μας σε εκείνους που κατανοούν τα ανώτερα. Και ίσως κάτι τέτοιο υποδηλώνει ο θεσπέσιος Παύλος λέγοντας: «Όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί», δηλαδή, θα λάβει τέλος και θα παύσει. ΠΑΛΛ. Έτσι φαίνεται. ΚΥΡ. Αυτά λοιπόν είπε ότι πρέπει να επιτελούνται για την τελείωση των ιερών τελετών. Και αφού συγκεντρώθηκαν οι ιερείς του Ισραήλ, και συνάχθηκαν σε συνέλευση, καθόρισε τη φανερή ανάδειξή τους λέγοντας: «Πάρε τον Ααρών και τους υιούς του, και το έλαιο της χρίσεως, και τον μόσχο της αμαρτίας, και τους δύο κριούς, και το καλάθι των αζύμων, και συγκέντρωσε όλη τη συναγωγή στη θύρα της σκηνής του μαρτυρίου. Και είπε ο Μωυσής στη συναγωγή: [και έπραξε με τον τρόπο που του συνέταξε ο Κύριος και συγκέντρωσε τη συναγωγή στη θύρα της σκηνής του μαρτυρίου. Και είπε ο Μωυσής:] Αυτός είναι ο λόγος που ενετείλατο ο Κύριος να πράξουμε. Και ενδύει με ιερή μεγαλοπρέπεια τον Ααρών, καθώς βέβαια και τους ιερείς. Και θα ραντίσει με το έλαιο της χρίσεως το θυσιαστήριο επτά φορές, και όλα τα σκεύη του, και τον λουτήρα, λέει, και τη σκηνή, και όλα όσα είναι μέσα σε αυτήν, και τα αγίασε.»

Μέσω αυτού, λοιπόν, μπορούμε πάλι να εννοήσουμε ίσως το εξής: διότι, όταν θα έχει περάσει ο καιρός και θα έχει παρέλθει ο παρών αιώνας σαν μία ημέρα, θα επινοηθεί από εμάς ένας άλλος τρόπος δοξολογίας, διαφορετικός από αυτούς που γνωρίζουμε. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που ελευθερώθηκαν από τη δυναστεία του Φαραώ, γεμάτοι χαρά εν τω Νόμω, έλεγαν: «Ας ψάλουμε στον Κύριο, διότι έχει δοξαστεί ένδοξα· άλογο και αναβάτη έριξε στη θάλασσα.» Προθεωρώντας δε εν Πνεύματι τα ασυγκρίτως λαμπρότερα και ανώτερα κατορθώματα της ελεύσεως του Σωτήρα μας, ορισμένοι από τους αγίους αναφωνούσαν: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό·» και αυτό σήμαινε, «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό», αφού σκύλεψε τον Άδη, «και είπε σε εκείνους που ήταν στα δεσμά: Εξέλθετε, και σε εκείνους που ήταν στο σκοτάδι: Φανερωθείτε·» με τον ίδιο, νομίζω, τρόπο, όταν θα έχει καταργηθεί ο θάνατος και θα έχει διαλυθεί ολοκληρωτικά η αμαρτία, ο τρόπος της αινέσεως θα είναι αυτός που ταιριάζει στον καιρό εκείνο· διότι θα υμνήσουμε για σπουδαιότερα πράγματα· και, έχοντας πλουτίσει με αγαθά που ξεπερνούν τον νου και τον λόγο, με πιο λαμπρές δοξολογίες θα στεφανώσουμε τον δοτήρα όλων των αγαθών σε εμάς, τον Χριστό, μαζί με τον Θεό και Πατέρα. «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν», λέει, «είτε γνώση, θα πάψει· Και τώρα γνωρίζουμε εκ μέρους· όταν όμως έλθει το τέλειο, το εκ μέρους θα καταργηθεί.» Και μάλιστα ο ίδιος ο Χριστός είπε κάπου: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες. Έρχεται όμως ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία θα σας αναγγείλω περί του Πατρός.»

Αλλά όλα αυτά αποτελούν τις αφηγήσεις της ματαιολογίας του άφρονος, τις οποίες αφού κατανοήσατε, εσείς οι συνετοί υιοί της αγίας Εκκλησίας του Θεού και της πίστεως του Κυρίου, ξεχωρίστε τον αγύρτη και περιγελάστε τη φλυαρία του. Θα επανέλθει δε στις προφάσεις που ο ίδιος κακώς έχει επινοήσει και στις παρομοιώσεις από τις θείες Γραφές, οι οποίες όμως δεν έχουν έτσι, αλλά παρερμηνεύονται από αυτόν. Ας εκθέσουμε, λοιπόν, κατά λέξη ακριβώς αυτά τα οποία, υποκλέπτοντας από τις θείες Γραφές, όπως είπα, διηγείται σύμφωνα με τον δικό του νου, αν και βεβαίως πολλές φορές, εξετάζοντας τα ίδια ζητήματα, τα έχουμε ήδη ανασκευάσει πλήρως. 61. Πρώτον μεν, λοιπόν, επειδή βρήκε στις θείες Γραφές αναφορά στο όνομα του Παρακλήτου και αγνοώντας τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, υπεισήγαγε τον εαυτό του, νομίζοντας ότι είναι αυτός. Και ισχυρίζεται μεν ότι σε αυτόν αναφέρονται τα όσα ειπώθηκαν από τον άγιο Παύλο, καθώς ο άγιος απόστολος είπε: «εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε· όταν όμως έλθει το τέλειο, το εκ μέρους θα καταργηθεί». Αυτό, όμως, δεν το αναφέρει καθόλου για τον Παράκλητο ο άγιος απόστολος, ο οποίος αξιώθηκε να λάβει το ίδιο το Άγιο Πνεύμα μαζί με τους ομότιμούς του αποστόλους, αλλά μιλούσε για τους δύο κόσμους, για τον παρόντα και τον μέλλοντα, όπως είπε σε εκείνους που ήθελαν να προδικάζουν τους καιρούς, ότι: «κανείς να μην σας ταράζει ούτε με λόγο ούτε με επιστολή, ότι δήθεν έχει φτάσει η ημέρα του Κυρίου».

Διότι έχουμε δάσκαλο το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο μας έδωσε ο Κύριος μετά την ανάληψη στους ουρανούς, «για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό», διά του οποίου «και μιλάμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο», εν τω οποίω λατρεύουμε και προσκυνούμε, για το οποίο ατιμαζόμαστε, εν τω οποίω προφήτευσαν οι προφήτες, καθοδηγήθηκαν οι δίκαιοι, και διά του οποίου προσαγόμαστε στον Υιό. Αλλά γιατί περιεργαζόμαστε τα της φύσεως; Μήπως συζητάμε «ως σαρκικοί, και όχι ως πνευματικοί»; Διότι για άλλους έχει λεχθεί ότι «δεν μπορούμε να σας μιλήσουμε ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς». Διότι υπάρχει φόβος μήπως από τη φιλονικία για τα ακατάληπτα και την αναζήτηση των ανέφικτων καταπέσουμε στον βυθό της ασέβειας· «και είπα, θα γίνω σοφός, αλλά αυτή (η σοφία) απομακρύνθηκε από εμένα περισσότερο από ό,τι ήταν, και έγινε βαθύ βάθος, ποιος θα την ανακαλύψει;» Ας θυμηθούμε εκείνον που είπε: «εν μέρει γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε, όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εν μέρει θα καταργηθεί». «Αν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη όπως πρέπει να γνωρίσει». Και γι' αυτό υπάρχει φόβος μήπως, εκβιάζοντας τα πράγματα για να μιλήσουμε για όσα δεν μπορούμε να μιλήσουμε, δεν μας επιτραπεί πλέον να μιλάμε ούτε για όσα μπορούμε. Διότι πρέπει να μιλάμε εκ πίστεως, όχι να πιστεύουμε από τα όσα λέγονται. «Πίστεψα», λέει, «γι' αυτό και μίλησα».

Διότι η εκ μέρους γνώση τής προσθέτει τον χρυσό στολισμό μόνο στα άκρα. «Όταν όμως έλθει το τέλειο», λέει, «το εκ μέρους θα καταργηθεί». Όταν μεταστεί στην επουράνια Εκκλησία αυτή που έως τώρα ανατρεφόταν στη γη, τότε θα αποθέσει μεν τα χρυσά κρόσσια, δηλαδή την εκ μέρους γνώση, θα περιβληθεί δε με χρυσό ιματισμό.

«Βρίσκεται δε κυρίως σε θεωρία Θεού εκείνος που υπερέβη την ανθρώπινη φύση με τη δύναμη του Πνεύματος και είδε αλλά και βίωσε τη λαμπρότητα του Θεού», σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Μέγα Βασίλειο, ο οποίος αναφέρει: «Το αληθινό και πλέον ερασμιότατο κάλλος, το οποίο είναι ορατό μόνο σε εκείνον που έχει καθαρμένο τον νου, αφορά τη θεία και μακάρια φύση. Όποιος ατενίσει τις λάμψεις και τις χάριτες αυτού του κάλλους, μεταλαμβάνει κάτι από αυτό, σαν να χρωματίζεται η δική του όψη με μια ανθηρή αίγλη από κάποια βαφή. Γι' αυτό και του Μωυσή, επειδή μετείχε σε εκείνο το κάλλος όταν συνομιλούσε με τον Θεό, δοξάστηκε το πρόσωπο». Και πάλι: «Τώρα, έστω κι αν κάποιος είναι ο Παύλος ή ο Πέτρος, βλέπει μεν αληθινά και δεν πλανάται ούτε φαντάζεται· ωστόσο βλέπει μέσα από κάτοπτρο, και, αποδεχόμενος τώρα με ευχαριστία το μερικό, προσδοκά με περιχάρεια το τέλειο στο μέλλον».

Διότι στη μέλλουσα ζωή, έστω και αν όχι τα πάντα, θα κατανοήσουμε όμως σε μεγάλο βαθμό τις κρίσεις του Θεού, σε σύγκριση με την παρούσα γνώση. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: Γνωρίζουμε εν μέρει και προφητεύουμε εν μέρει· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα. —Διότι ιδού οι εχθροί σου, Κύριε, διότι ιδού οι εχθροί σου θα καταστραφούν, και θα διασκορπιστούν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία.

Η δε γνώση είναι μια βαθμίδα, μέσω της οποίας ανέρχεται κανείς στο ύψος της πίστεως, και όταν φθάσει κοντά της, δεν την έχει πλέον ανάγκη· «τώρα», λέγει, «γνωρίζουμε μερικώς και κατανοούμε μερικώς· όταν όμως έλθει το τέλειο, το μερικό καταργείται».

Όμως, προς το παρόν, αρμόζει να γνωρίζουμε ότι η πίστη και η εργασία της είναι ανώτερη από τη γνώση. Και αυτή η γνώση τελειοποιείται μέσα στην πίστη και αποκτά δύναμη να ανέλθει προς τα άνω και να αισθανθεί εκείνο που είναι ανώτερο από κάθε αίσθηση, και να δει εκείνη την αυγή που είναι ακατάληπτη για τον νου και τη γνώση των κτισμάτων. Η γνώση, εξάλλου, είναι βαθμίδα μέσω της οποίας ανέρχεται κανείς στο ύψος της πίστης, και όταν φτάσει κοντά της, δεν την έχει πλέον ανάγκη· «διότι τώρα», λέει, «μερικώς κατανοούμε, όταν όμως έλθει το τέλειο, το μερικό καταργείται».

Όταν δε έλθει το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Επομένως, δεν καταργείται η γνώση, αλλά το να είναι η γνώση μερική· διότι δεν θα γνωρίζουμε πλέον μόνο τόσα, αλλά πολύ περισσότερα. Και για να το κάνω αυτό φανερό με ένα παράδειγμα, τώρα γνωρίζουμε ότι ο Θεός είναι πανταχού παρών, αλλά το πώς, δεν το γνωρίζουμε. Ότι δημιούργησε τα όντα εκ του μηδενός, το γνωρίζουμε· τον τρόπο όμως τον αγνοούμε· ότι γεννήθηκε εκ Παρθένου, το πώς όμως, όχι. Τότε όμως θα γνωρίζουμε κάτι περισσότερο και σαφέστερο για αυτά. Έπειτα δείχνει και πόσο μεγάλη είναι η διαφορά, και ότι αυτό που μας λείπει δεν είναι μικρό, λέγοντας: Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατάργησα τα του νηπίου. Και με άλλο παράδειγμα δηλώνει πάλι το ίδιο λέγοντας: Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέπτη.

ε'. Ώστε είναι από παντού φανερό, ότι δεν την εισάγει όχι επειδή είναι κακή, αλλά επειδή είναι καιρός για μεγαλύτερες εντολές. Και εάν είναι πιο ατελής από την Καινή, ούτε αυτό δεν την αποδεικνύει κακή· διότι, σύμφωνα με αυτό, και η Καινή το ίδιο πράγμα θα πάθει. Επειδή και η δική της γνώση, συγκρινόμενη με τη μελλοντική, είναι κατά κάποιον τρόπο μερική και ατελής, και καταργείται όταν έλθει εκείνη· διότι «όταν έλθει», λέει, «το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί»· αυτό ακριβώς που έπαθε η Παλαιά από την Καινή. Αλλά δεν θα την κατηγορήσουμε γι' αυτό, αν και αυτή θα υποχωρήσει, όταν επιτύχουμε τη βασιλεία· διότι «τότε το μερικό θα καταργηθεί», λέει· αλλά παρ' όλα αυτά λέμε ότι αυτή είναι μεγάλη. Επειδή λοιπόν είναι μεγαλύτερα τα έπαθλα, και περισσότερη η δύναμη από το Πνεύμα, είναι επόμενο να απαιτεί και μεγαλύτερα χαρίσματα. Διότι δεν πρόκειται πλέον για γη που ρέει γάλα και μέλι, ούτε για πλούσια γηρατειά, ούτε για πολυτεκνία, ούτε για σιτάρι και κρασί, και ποίμνια και κοπάδια· αλλά για τον ουρανό, και τα εν ουρανοίς αγαθά, και την υιοθεσία, και την αδελφότητα με τον Μονογενή, και την κοινωνία της κληρονομίας, και το να συνδοξαστούμε και να συμβασιλεύσουμε, και τα αναρίθμητα εκείνα έπαθλα. Και για το ότι απολαύσαμε περισσότερη βοήθεια, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Καμία λοιπόν κατάκριση δεν υπάρχει τώρα για αυτούς που είναι ενωμένοι με τον Χριστό Ιησού, οι οποίοι δεν πορεύονται σύμφωνα με τη σάρκα, αλλά σύμφωνα με το πνεύμα».

Διότι, «εάν παραδώσω το σώμα μου», λέει, «για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Και αλλού πάλι, φανερώνοντας ότι είναι ανώτερη από όλα και αποτελεί την κορυφή των αγαθών, έλεγε: «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν· είτε γλώσσες, θα πάψουν· είτε γνώση, θα καταργηθεί· μένουν δε η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Αλλά βέβαια, ο λόγος περί της αγάπης δεν έφερε ενώπιόν μας ένα τυχαίο ζήτημα. Διότι το να καταργηθεί η προφητεία και να πάψουν οι γλώσσες, δεν αποτελεί καμία δυσκολία· επειδή τα χαρίσματα αυτά, αφού μας προσέφεραν τη χρησιμότητά τους την κατάλληλη στιγμή, ακόμη και αν πάψουν δεν θα μπορέσουν να βλάψουν καθόλου το κήρυγμα της πίστεως. Ιδού, άλλωστε, τώρα δεν υπάρχει προφητεία, ούτε χάρισμα γλωσσών, και ο λόγος της ευσέβειας δεν εμποδίστηκε καθόλου. Το να πάψει όμως η γνώση, αυτό αποτελεί το ζητούμενο. Διότι αφού είπε: «Είτε προφητείες, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν», πρόσθεσε: «Είτε γνώση, θα καταργηθεί». Εάν λοιπόν η γνώση πρόκειται να πάψει, τα πράγματα δεν θα εξελιχθούν για εμάς προς το καλύτερο, αλλά προς το χειρότερο· διότι χωρίς αυτήν θα απολέσουμε εντελώς και την ίδια την ανθρώπινη ιδιότητά μας. «Τον Θεό να φοβάσαι», λέει, «και τις εντολές Του να τηρείς, επειδή αυτό είναι ο κάθε άνθρωπος».

Δεν το λέει αυτό για την ολοκληρωτική, αλλά για τη μερική, ονομάζοντας «κατάργηση» την πρόοδο προς το καλύτερο, ώστε το μερικό, όταν καταργείται, να μην είναι πλέον μερικό, αλλά τέλειο. Διότι, όπως ακριβώς καταργείται η παιδική ηλικία, χωρίς να εξαφανίζεται η ουσία, αλλά επειδή αυξάνεται η ηλικία και καταλήγει σε τέλειο άνδρα, έτσι γίνεται και με τη γνώση. Αυτή η μικρή γνώση, λέει, δεν θα είναι πλέον μικρή, αφού στη συνέχεια θα γίνει μεγάλη. Αυτό σημαίνει το «καταργείται», και αυτό μας το έκανε σαφέστερο μέσα από τα επόμενα λόγια του. Διότι, για να μην νομίσεις, ακούγοντας ότι καταργείται, πως πρόκειται για ολοκληρωτική κατάλυση, αλλά για κάποια αύξηση και πρόοδο προς το καλύτερο, αφού είπε «καταργείται», πρόσθεσε: «Διότι εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί», ώστε να μην είναι πλέον εκ μέρους, αλλά τέλειο. Επομένως, το ατελές του καταργείται, ώστε να μην είναι πλέον ατελές, αλλά τέλειο. Αυτή λοιπόν η κατάργηση είναι πλήρωση και πρόοδος προς το ανώτερο.

Διότι εκείνοι που ισχυρίζονται ότι στο παρόν έχουν αποκτήσει το παν, καθιστούν τους εαυτούς τους στερημένους από την παντελή γνώση στο μέλλον. Εγώ, βεβαίως, που λέω ότι γνωρίζω εκ μέρους, ακόμη και αν πω ότι αυτή η γνώση καταργείται, οδεύω προς το καλύτερο και τελειότερο, αφού η μερική γνώση καταργείται και γίνεται τελειότερη· εκείνος όμως, που ισχυρίζεται ότι κατέχει γνώση παντελή, ολόκληρη και τέλεια, και έπειτα ομολογεί ότι αυτή θα καταργηθεί στο μέλλον, αποδεικνύει τον εαυτό του στερημένο από τη γνώση, καθώς αφενός μεν αυτή καταργείται, αφετέρου δε καμία άλλη τελειότερη δεν εισάγεται, εφόσον, σύμφωνα με αυτούς, αυτή (η παρούσα) είναι η τέλεια.

Τι σημαίνει δε Σεραφείμ; Πύρινα στόματα. Είδες πώς τα ονόματα αυτά φανέρωσαν και την καθαρότητα και τη σοφία; Εάν όμως, εκεί όπου η γνώση είναι άφθονη, δεν μπορούν να αντικρίσουν άφοβα ούτε τη συγκατάβαση του Θεού, εκεί όπου η γνώση είναι μερική, όπως λέει ο Παύλος: «Γνωρίζουμε εν μέρει και σαν μέσα από καθρέφτη, με τρόπο αινιγματικό», πόσης παραφροσύνης θα ήταν δείγμα το να νομίζουν ότι τους είναι γνώριμα και καταφανή αυτά που ούτε σε εκείνα δεν είναι ορατά;

Διότι δεν έχει πει μόνο αυτά, αλλά κάποτε, στέλνοντας επιστολή προς τους Κορινθίους σχετικά με τη γνώση, και δείχνοντας πώς, παρόλο που έχουμε μάθει πολλά, διαθέτουμε εντούτοις ένα μικρό και πάρα πολύ ελάχιστο μέτρο γνώσης, λέει περίπου τα εξής: «Εάν κάποιος νομίζει ότι έχει γνωρίσει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη τίποτα όπως πρέπει να το γνωρίσει.» Έπειτα, δηλώνοντας ότι μας λείπει πολύ από τη γνώση και πως το μεγαλύτερο μέρος έχει ταμιευθεί για τον μέλλοντα χρόνο, ενώ μας έχει δοθεί μόνο κάτι ελάχιστο, πρόσθεσε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε. Όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί.» Και δεν σταμάτησε ούτε εκεί, αλλά, θέλοντας να δείξει πόσο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα σε τούτη και σε εκείνη τη γνώση και ότι αυτό που υπολείπεται είναι πολύ, το καθιστά αυτό σαφές μέσω ορισμένων εικόνων, λέγοντας: «Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, λογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου. Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέπτη αινιγματικά, τότε όμως θα βλέπουμε πρόσωπο με πρόσωπο.» Είδες πόση είναι η απόσταση; Όση υπάρχει ανάμεσα σε ένα νήπιο παιδί και σε έναν τέλειο άνδρα· όση υπάρχει ανάμεσα στον καθρέπτη και στο αίνιγμα και στην άλλη, την ασαφή όψη των πραγμάτων [σε σχέση με τη σαφή όψη· διότι αυτό σημαίνει το «πρόσωπο με πρόσωπο»].

Και δεν είπε ότι εργάζεται το κακό, αλλά ούτε καν το συλλογίζεται. «Δεν χαίρεται για την αδικία». Δηλαδή, δεν αισθάνεται χαρά για αυτούς που υποφέρουν δεινά. «Συμμετέχει στη χαρά της αλήθειας· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει». Συγχαίρει, λέγει, αυτούς που προοδεύουν. «Όλα τα ελπίζει». Ελπίζει τα πάντα αγαθά, λέγει· δεν απελπίζεται για το πρόσωπο που αγαπά. «Όλα τα υπομένει». Δεν ελπίζει απλώς, αλλά πιστεύει εξαιτίας της υπερβολικής της αγάπης. «Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Δηλαδή, δεν διαλύεται, δεν διακόπτεται. «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν». Διότι, εάν και τα δύο αυτά εισήχθησαν χάριν της πίστεως, όταν η πίστη διασπαρθεί παντού, η ανάγκη τους πλέον καθίσταται ανενεργή. Αλλά το να αγαπάμε ο ένας τον άλλον δεν θα πάψει, τουναντίον θα επικρατήσει σε μεγαλύτερο βαθμό, και εδώ και στον μέλλοντα αιώνα. «Είτε γνώσεις υπάρχουν, θα καταργηθούν. Διότι εν μέρει γνωρίζουμε, και εν μέρει προφητεύουμε. Όταν όμως έλθει το τέλειο». Και ποια γνώση καταργείται; Η μερική. Διότι όταν έλθει το τέλειο, λέγει, αυτό που είναι εν μέρει θα καταργηθεί.

Πρόσεξε όμως τον λόγο μέσα από ένα παράδειγμα. Σφαζόταν πρόβατο, χρίονταν με το αίμα οι θύρες, αλλά αυτή η γνώση, όταν ήλθε ο Υιός του Θεού, ο αληθινός αμνός, και σφαγιάστηκε, έπαψε να ισχύει. «Το μερικό θα καταργηθεί. Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, λογάριαζα ως νήπιο. Όταν όμως έγινα άνδρας, κατάργησα τα του νηπίου. Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέφτη, σαν σε αίνιγμα.» Δηλαδή, θα λάβει τέλος και θα σταματήσει. «Τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Τώρα γνωρίζω μερικώς· τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα. Τώρα όμως μένει.» Δηλαδή σαφέστερα και καθαρότερα. «Η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από αυτά είναι η αγάπη.» Η μεν πίστη και η ελπίδα, όταν παρουσιαστούν τα αγαθά τα οποία πιστέψαμε και ελπίσαμε, παύουν.

Αυτά μας εντέλλεται ο πνευματικός νόμος του Κυρίου, και όσοι τον τηρούν έχουν καταστεί ανώτεροι του Μωσαϊκού νόμου· διότι, με την έλευση του τέλειου, καταργήθηκε το μερικό, και εφόσον το κάλυμμα του νόμου, δηλαδή το καταπέτασμα, σχίστηκε μέσω της σταύρωσης του Σωτήρος και το Πνεύμα εξέλαμψε με πύρινες γλώσσες, το γράμμα καταργήθηκε, τα σωματικά έπαυσαν και ο νόμος της δουλείας έχει εκπληρωθεί και μας δωρήθηκε ο νόμος της ελευθερίας. Και εορτάζουμε την τέλεια κατάπαυση της ανθρώπινης φύσης, εννοώ δηλαδή την ημέρα της Αναστάσεως, κατά την οποία ο Κύριος Ιησούς, ο αρχηγός της ζωής και Σωτήρας, μας εισήγαγε στην κληρονομιά που έχει υποσχεθεί σε όσους λατρεύουν πνευματικά τον Θεό, στην οποία εισήλθε ο ίδιος ως πρόδρομός μας, αφού αναστήθηκε εκ νεκρών και, όταν του ανοίχθηκαν οι ουράνιες πύλες, κάθισε σωματικώς εκ δεξιών του Πατρός, εκεί όπου θα εισέλθουν και όσοι τηρούν τον πνευματικό νόμο.

Εγώ, αφού άκουσα αυτήν τη φωνή και αναγνώρισα την αλήθειά της, έθεσα ως έργο μου να καταλάβω εκείνο το κατάλυμα, το οποίο είναι μεν απαλλαγμένο από κάθε οδύνη και λύπη, και είναι γεμάτο από τόση ασφάλεια και τέτοια αγαθά, των οποίων η γνώση τώρα μεν είναι μερική μέσα μου, καθώς είμαι νήπιο στην πνευματική ηλικία και βλέπω τα εκεί ως δι' εσόπτρου και εν αινίγματι· όταν όμως έλθει το τέλειο, και αποκτήσω πλήρη επίγνωση πρόσωπο με πρόσωπο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Ευχαριστώ, λοιπόν, τον Θεό δια του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας· διότι ο νόμος του πνεύματος της ζωής εν Χριστώ Ιησού με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου, και μου άνοιξε τα μάτια για να δω χωρίς πλάνη ότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος, ενώ το φρόνημα του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη. Και όπως ακριβώς εγώ, έχοντας αναγνωρίσει τη ματαιότητα των παρόντων, τα μίσησα με τέλειο μίσος, έτσι συμβουλεύω και εσένα να τα γνωρίσεις, ώστε να διάκεισαι απέναντί τους ως προς πράγματα ξένα και γρήγορα παρερχόμενα, και, μεταφέροντας από εδώ τα πάντα, να θησαυρίσεις για τον εαυτό σου στον άφθαρτο αιώνα θησαυρό ασύλητο, πλούτο αδαπάνητο, όπου πρέπει χωρίς αναβολή να πορευθείς, ώστε, όταν απέλθεις, να μη στερείσαι, αλλά να βρίθεις από πλούτο, όπως ακριβώς σου ανέλυσα παραπάνω την καταλληλότατη εικόνα τους.

Διότι, εάν ένα ακυβέρνητο πλοίο δεν μπορεί να διατηρηθεί, αλλά εύκολα καταποντίζεται, και μία μικρή οικία δεν θα μπορούσε να σταθεί χωρίς αυτόν που προνοεί γι' αυτήν, πώς θα είχε διατηρηθεί ο κόσμος επί τόσα χρόνια, ένα δημιούργημα τόσο μεγάλο, τόσο ωραίο και θαυμαστό, χωρίς κάποια ένδοξη, μεγάλη και θαυμαστή διακυβέρνηση και πάνσοφη πρόνοια; Διότι, ιδού πόσον χρόνο υπάρχει ο ουρανός και δεν αμαυρώθηκε· η δύναμη της γης δεν ατόνησε, γεννώντας καρπούς επί τόσον χρόνο· οι πηγές δεν έπαψαν να αναβλύζουν από τότε που δημιουργήθηκαν· η θάλασσα, ενώ δέχεται τόσους ποταμούς, δεν υπερέβη το μέτρο της· οι πορείες του ηλίου και της σελήνης δεν αλλοιώθηκαν· οι τάξεις της ημέρας και της νυκτός δεν μεταβλήθηκαν. Από όλα αυτά φανερώνεται σε εμάς η άφατη δύναμη και μεγαλοπρέπεια του Θεού, η οποία μαρτυρείται από προφήτες και αποστόλους· αλλά κανείς δεν θα δυνηθεί να κατανοήσει ή να υμνήσει επαξίως τη δόξα Του. Διότι, έχοντας κατανοήσει τα πάντα, τόσο τα νοητά όσο και όσα υποπίπτουν στις αισθήσεις, ο θείος Απόστολος, ο οποίος είχε τον Χριστό να λαλεί μέσα του, είπε: Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί. Γι' αυτό και, εκπληττόμενος από τον υπεράπειρο πλούτο της σοφίας και της γνώσεώς Του, ρητώς ανέκραξε: Ώ βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του.

Επειδή δε το μερικό καταργείται όταν φανερωθεί το τέλειο, και όλα τα κάτοπτρα και τα αινίγματα παρέρχονται όταν έλθει η αλήθεια πρόσωπο με πρόσωπο, ο σωζόμενος, αφού τελειωθεί κατά Θεόν, θα υψωθεί πάνω από όλους τους κόσμους και τους αιώνες και τους τόπους, με τα οποία μέχρι τότε διαπαιδαγωγούνταν ως νήπιο. οα. Ο Πιλάτος είναι τύπος του φυσικού νόμου, ενώ το πλήθος των Ιουδαίων του γραπτού νόμου. Εκείνος, λοιπόν, που μέσω της πίστης δεν υψώνεται πάνω από τους δύο νόμους δεν μπορεί να δεχθεί την υπέρ φύση και λόγο αλήθεια, αλλά σταυρώνει οπωσδήποτε τον Λόγο, θεωρώντας το Ευαγγέλιο είτε σκάνδαλο ως Ιουδαίος είτε μωρία ως Έλληνας. οβ. Όταν δεις τον Ηρώδη και τον Πιλάτο να γίνονται φίλοι μεταξύ τους με σκοπό τη θανάτωση του Ιησού, τότε να εννοείς τη σύμπραξη στο ίδιο έργο του δαίμονα της πορνείας και του δαίμονα της κενοδοξίας, οι οποίοι συμφωνούν μεταξύ τους για να θανατώσουν τον Λόγο της αρετής και της γνώσης. Διότι ο μεν κενόδοξος δαίμονας, υποκρινόμενος την πνευματική γνώση, παραπέμπει στον δαίμονα της πορνείας, ο δε της πορνείας, προσποιούμενος καθαρότητα υποχωρώντας, αναπέμπει στον δαίμονα της κενοδοξίας. Γι' αυτό, λέγει η Γραφή, ο Ηρώδης, αφού του φόρεσε λαμπρό ένδυμα, έστειλε πίσω τον Ιησού στον Πιλάτο. ογ. Είναι καλό να μην επιτρέπουμε στον νου να προσκολλάται στη σάρκα και στα πάθη. Διότι δεν συλλέγουν, λέγει, από αγκάθια σύκα, δηλαδή από τα πάθη αρετή, ούτε από βάτο σταφύλι, δηλαδή από τη σάρκα τη γνώση που ευφραίνει. οδ.

Το ότι, εξάλλου, ο μέγας απόστολος ασπάζεται αυτή τη γνώμη, ο ίδιος καθίσταται μάρτυρας του εαυτού του μέσα από όλους τους θείους λόγους του: πότε λέγοντας ότι θα καταργηθεί κάθε γνώση και προφητεία, πότε θεωρώντας ότι ο ίδιος δεν έχει ακόμη φθάσει στην κατάκτηση, πότε αναφέροντας ότι βλέπει τα μέλλοντα μέσα από κάτοπτρο και αινίγματα και ότι θα υπάρξει καιρός όπου θα απολαύσει, πρόσωπο με πρόσωπο, τη μεγάλη και ακατάληπτη για τον νου χάρη των όσων ελπίζονται, πότε ομολογώντας ότι γνωρίζει εν μέρει και προφητεύει εν μέρει, και πότε διακηρύσσοντας ρητά ότι πρόκειται να γνωρίσει όπως ακριβώς γνωρίστηκε, καθώς προφανώς δεν έχει γνωρίσει ακόμη αυτό που πρόκειται να γνωριστεί. Και για να μιλήσουμε με συντομία, η φράση που ειπώθηκε από τον απόστολο: «όταν έλθει το τέλειο, το εν μέρει θα καταργηθεί», μου φαίνεται ότι ταυτίζεται με αυτό που λέχθηκε από τον Θεολόγο: «δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα είμαστε».

ΚΖ΄. Όταν αποκτήσεις σε βάθος την ταπεινολογία, τότε η αλαζονική ομιλία θα απομακρυνθεί από εσένα· όταν δε η ταπείνωση ριζώσει βαθιά στην καρδιά σου, τότε και η επιφανειακή ή σε βάθος ταπεινολογία θα αποβληθεί από εσένα. Και όταν πλουτίσεις με την άνωθεν ταπεινοφροσύνη, τότε τόσο αυτή η εξωτερική ταπείνωση, όσο και η ταπεινολογία της γλώσσας, θα καταργηθούν για εσένα εντελώς, σύμφωνα με τον Παύλο που λέει: «Όταν έλθει το τέλειο, το μερικό θα καταργηθεί».

Αλλά για την αγάπη λέει ότι όλα τα άλλα «καταργούνται, είτε προφητείες, είτε χαρίσματα, είτε είδη γλωσσών, είτε μυστήρια, είτε οτιδήποτε άλλο, μένουν δε αυτά τα τρία: πίστη, ελπίδα, αγάπη· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Και πώς; Διότι όταν όλα τα άλλα καταργηθούν και αφαιρεθούν, η αγάπη παραμένει, ενώνοντας και συνδέοντας τους δικαίους με τον Θεό. Ω, το μέγιστο από όλα, και ως πράγμα και ως όνομα, ω, αρετή που ξεχωρίζει από όλες τις άλλες! Δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να μεταβάλλει σε θεούς αυτούς που την κατέχουν, η μακαρία αγάπη που είναι όντως το κεφάλαιο του νόμου και των προφητών. Ας την αποκτήσουμε λοιπόν και εμείς, αδελφοί, με πολλή προθυμία και επιμέλεια. Αυτήν ας την ενστερνιστούμε με όλη μας την καρδιά και τη σκέψη, και καθαρή ας την περιφέρουμε μέσα στις ψυχές μας σαν άγαλμα. Και ας την επιδιώκουμε όχι μόνο με τα λόγια αλλά και με τα έργα. Και όχι μόνο αυτήν, αλλά και όλες τις άλλες αρετές που την ακολουθούν.

Γι' αυτό και τώρα δεν ζούμε τέλεια, αλλά με την πίστη, λέει ο Απόστολος, στον Υιό του Θεού, δηλαδή πιστεύοντας ότι, όπως ακριβώς αυτός ο αρχηγός της ζωής μας πέθανε και αναστήθηκε και ο θάνατος στο εξής δεν τον κυριεύει πλέον, έτσι και εμείς, αφού πεθάνουμε, θα αναστηθούμε και τότε θα ζήσουμε τέλεια, όταν το θνητό μας στοιχείο καταποθεί από τη ζωή και μεταμορφωθεί σε αθάνατο· αλλά και «εκ μέρους», λέει, γνωρίζουμε, δηλαδή κατανοούμε, «όταν όμως έλθει το τέλειο», δηλαδή μετά την ανάσταση, τότε το «εκ μέρους» θα καταργηθεί, και θα γνωρίσουμε, όπως ακριβώς γνωριστήκαμε, πράγμα που αποτελεί την τέλεια γνώση, την οποία τέλεια γνώση και ζωή επρόκειτο να έχουμε, εάν διατηρούσαμε αδιάφθορο το «κατ' εικόνα», σύμφωνα με το οποίο πλαστήκαμε από την αρχή, και αν τηρούσαμε τη θεία εντολή, χωρίς να προστρέξουμε στο δέντρο της γνώσης πριν χορτάσουμε από το δέντρο της ζωής. Επειδή όμως παραβήκαμε την εντολή και εξαλείψαμε από τον εαυτό μας την ομοίωση της εικόνας μέσω της παρακοής (διότι η Εικόνα είναι πάντοτε υπάκουη στον Πατέρα), δικαίως εξοριστήκαμε από εκείνον τον ζωοποιό χώρο της άφθαρτης τρυφής. Αλλά και πάλι, μέσω της ελπίδας και της πίστης στον Χριστό, ο οποίος υπάκουσε για χάρη μας στον Θεό και Πατέρα μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού, έχουμε τη βέβαιη και χωρίς ενδοιασμό πεποίθηση ότι θα επανέλθουμε σε εκείνη, την πρώτη και μακάρια και τέλεια ζωή και γνώση, την οποία γνωρίζουμε ότι αποτελεί τη βασιλεία των ουρανών και την αιώνια απόλαυση των άρρητων αγαθών.

Αλλά τα ζητήματα περί της εμψυχώσεως θα εξεταστούν διεξοδικά και πάλι αργότερα. Ότι όμως η λογική ψυχή είναι ασώματη ουσία και χωριστή από το σώμα, σε αυτό συμφωνούμε και εμείς. Ότι όμως γνωρίζει και τον εαυτό της —πράγμα που κάποιος ισχυρίζεται πως είναι φανερό από το γεγονός ότι γνωρίζει και τα όντα που βρίσκονται πάνω από αυτήν— θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει ευλόγως: αν δηλαδή η γνώση της ψυχής είναι τόσο φανερή, πώς οι σοφοί αγνόησαν τον εαυτό τους και διαφώνησαν υποστηρίζοντας μύριες απόψεις για την ουσία της ψυχής, και κανείς μέχρι τώρα δεν έχει αποφανθεί κάτι ακριβές και ασφαλές για αυτήν; Μάλλον λοιπόν το αντίθετο είναι φανερό, ότι δηλαδή αγνοεί τον εαυτό της, το τι ακριβώς είναι. Διότι, αν τον εγνώριζε, δεν θα αποφαίνονταν άλλοτε μεν ότι είναι σώμα σύμφωνα με την άποψη των Στωικών (και μάλιστα να το θεωρεί ο καθένας κάτι διαφορετικό), άλλοτε ότι είναι ασώματη, και άλλοτε μεν αθάνατη και ασώματη ουσία, άλλοτε δε ασώματη μεν, αλλά ούτε ουσία ούτε αθάνατη, και άλλοτε αριθμός, άλλοτε αρμονία, άλλοτε κράση, και άλλοτε κάτι άλλο. Εφόσον λοιπόν η διδασκαλία περί της ψυχής αμφισβητείται σε τέτοιο βαθμό από τους σοφούς, είναι μάλλον πιο φανερό αυτό: ότι εκείνο που ο σοφός ονομάζει φανερό, δεν είναι παρά άλλος ένας κούφιος κομπασμός. Το πιο αληθινό είναι μάλιστα να λέμε πως, αν γνωρίζουμε κάτι τώρα, εκ μέρους το γνωρίζουμε και εκ μέρους το κατανοούμε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος, ο οποίος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μυήθηκε στα άρρητα.

Ανάμεσα στο προκείμενο ζήτημα συμπλέκεται και ένα άλλο, το οποίο είναι άξιο εξέτασης. Διότι διερευνά τον λόγο για τον οποίο προτάσσεται ο Πατέρας του Υιού, και έπειτα το Πνεύμα συντάσσεται τρίτο. Και λέγει ότι η θεία φύση, ούσα άρρητη και ακατάληπτη, είναι προφανές πως ούτε με κάποιον λογισμό ούτε με λέξη αποκαλύπτεται ή ονομάζεται αυτό ακριβώς που η ίδια είναι. Σε όσους δε, μέσω μιας ανέκφραστης οικονομίας, καταστεί φανερή, όχι όπως ακριβώς είναι, αλλά όπως είναι δυνατόν και συμφέρον για καθέναν από εκείνους στους οποίους εμφανίζεται, με αυτόν τον τρόπο ενσταλάζει τις λάμψεις του κάλλους της σε εκείνους που την ατενίζουν και τους επιτρέπει να τις απολαμβάνουν. Γι' αυτό, για να το διατυπώσουμε βαθύτερα και πιο θεολογικά, είτε Τριάδα, είτε Μονάδα, είτε Πατέρα και Υιό και Πνεύμα, είτε θεότητα, είτε οτιδήποτε άλλο νοήσουμε ή ονομάσουμε εκείνη την ακατάληπτη και άφατη φύση, αυτή δεν ταυτίζεται με αυτά, αλλά βρίσκεται υπέρ αυτά. Γι' αυτό και ο μυσταγωγός των απορρήτων αναφωνεί: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί».

Είναι βεβαίως φανερό ότι ο πρώτος κατά σειρά σεισμός είναι έσχατος τόσο ως προς την αξία όσο και ως προς το μέγεθος της ωφέλειας· διότι είναι προφανές ότι η χάρη είναι κατά πολύ ανώτερη και ωφελιμότερη από τον νόμο. Αλλά και ο δεύτερος υπολείπεται του τρίτου, εφόσον «τώρα βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη και με τρόπο αινιγματικό, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο». Γι' αυτό και λέγει: «Όταν έλθει το τέλειο, θα καταργηθεί το μερικό».