Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:11

Διότι λέγει: «Καιρός για να αναζητήσει κανείς και καιρός για να χάσει». Επειδή για πολύ χρόνο το ανθρώπινο γένος πλανιόταν και χανόταν από τις πανουργίες του διαβόλου, έφτασε ο καιρός να αναζητηθεί, να ανακληθεί από την αιχμαλωσία και να ελευθερωθεί από τα δεσμά. Διότι υπήρχε ανάγκη να αναζητήσουμε και να μάθουμε ότι «το μεν γράμμα αποκτείνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί». Αφού λοιπόν επιτεύχθηκε αυτό, έφτασε ο καιρός να καταργηθεί ο τύπος και η σκιά που υπήρχε στο γράμμα. Διότι αυτά είχαν επιβληθεί «μέχρι τον καιρό της διορθώσεως». Όταν όμως φανερώθηκε το τελειότερο, «το εκ μέρους καταργήθηκε». Διότι, «όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τη συμπεριφορά του νηπίου». Εξάλλου ο Σωτήρας λέγει: «Εκείνος που βρήκε την ψυχή του θα την χάσει, και εκείνος που έχασε την ψυχή του εξαιτίας μου θα την βρει». Δηλαδή, εκείνος που αναζήτησε την ψυχή του και τη βρήκε να βρίσκεται μέσα στις αμαρτίες, ας σπεύσει να την χάσει, μην επιτρέποντάς της να χρονοτριβεί στην κακία, ώστε να λάβει την ευκαιρία, αναζητώντας την πάλι, να τη βρει μέσα στην αρετή.

Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι αγαθός. Σε πολλά σημεία έχουμε παρατηρήσει ότι οι δυνάμεις της ψυχής λαμβάνουν την ίδια ονομασία με τα εξωτερικά μέλη του σώματος. Επειδή όμως ο Κύριός μας είναι ο αληθινός άρτος, και η σάρκα Του είναι αληθινή τροφή, είναι ανάγκη η τέρψη της ευφροσύνης του άρτου να γεννάται μέσα μας μέσω μιας νοητής γεύσης. Όπως ακριβώς η φύση του μελιού δεν μπορεί να παρασταθεί σε όσους δεν την γνωρίζουν με τα λόγια τόσο, όσο με την ίδια την αίσθηση της γεύσης, έτσι και η αγαθότητα του ουράνιου Λόγου δεν μπορεί να μεταδοθεί ξεκάθαρα μόνο με τις διδασκαλίες, εάν δεν μπορέσουμε, ερευνώντας βαθύτερα τα δόγματα της αλήθειας, να κατανοήσουμε με την προσωπική μας εμπειρία την αγαθότητα του Κυρίου. Είπε όμως «γευθείτε» και όχι «χορτάστε»· διότι τώρα γνωρίζουμε εν μέρει, και βλέπουμε την αλήθεια μέσα από καθρέφτη και σαν αίνιγμα· θα έρθει όμως κάποτε η ώρα που ο τωρινός αρραβώνας και αυτή η πρόγευση της χάριτος θα καταλήξουν για εμάς στην τελειότητα της απόλαυσης.

Τότε και ο ήλιος θα γίνει επταπλάσιος από τον εαυτό του, σύμφωνα με τον Ησαΐα, και η σελήνη θα έχει το σημερινό μέγεθος του ήλιου. Επειδή όμως τα λόγια του Θεού δεν έχουν γραφτεί για όλους, αλλά για όσους έχουν αυτιά κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, έθεσε την επιγραφή «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· όπως νομίζω, για εκείνους που φροντίζουν τον εαυτό τους και προκόβουν πάντοτε προς το καλύτερο μέσω των γυμνασίων της ευσέβειας. Διότι αυτή είναι η ωραιότερη αλλοίωση, την οποία χαρίζει η δεξιά του Υψίστου· την οποία αισθάνθηκε και ο μακάριος Δαβίδ, όταν, έχοντας γευθεί τα αγαθά της αρετής, επεκτάθηκε προς εκείνα που βρίσκονταν μπροστά του. Τι λέει δηλαδή; «Και είπα: Τώρα έκανα την αρχή· αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου». Επομένως, εκείνος που προκόβει στην αρετή, δεν υπάρχει στιγμή που να μην αλλοιώνεται. Διότι «Όταν ήμουν», λέει, «νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, σκεπτόμουν ως νήπιο. Όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου». Και πάλι, αφού έγινε άνδρας, δεν σταμάτησε τον αγώνα, αλλά, λησμονώντας όσα βρίσκονταν πίσω και επεκτεινόμενος σε όσα βρίσκονταν μπροστά, έτρεχε προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως. Αλλοίωση, λοιπόν, είναι η ανακαίνιση του εσωτερικού ανθρώπου ημέρα με την ημέρα.

Αυτό το επιβεβαιώνει μεν ο απόστολος Παύλος, διατυπώνοντας τον λόγο του με κάποιον τέτοιο τρόπο, ότι: Όπως όταν ήμουν νήπιο, και μόλις μάθαινα τα πρώτα στοιχεία των λογίων του Θεού, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, σκεπτόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, και επείγομαι να φθάσω στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού, κατήργησα τη συμπεριφορά του νηπίου. Και απέκτησα τόση προκοπή και βελτίωση στην κατανόηση των θείων, ώστε αφενός η επίγνωση στην ιουδαϊκή λατρεία να μοιάζει με κινήματα νηπιακού νου, αφετέρου δε η γνώση διά του Ευαγγελίου να αρμόζει σε άνδρα πλέον τέλειο στα πάντα. Έτσι, σε σύγκριση με τη γνώση που πρόκειται να αποκαλυφθεί στους αξίους στον μέλλοντα αιώνα, ακόμη και αυτό που θεωρείται τώρα τέλειο ως προς τη γνώση είναι κάτι μικρό και τόσο αμυδρότερο, ώστε να υπολείπεται της καθαρότητας του μέλλοντος αιώνος περισσότερο από όσο υπολείπεται από το «πρόσωπο με πρόσωπο» το να βλέπει κανείς «μέσα από καθρέφτη και με αινίγματα». Αυτό το συνιστούν και οι μαθητές του Κυρίου περί τον μακάριο Πέτρο και Ιωάννη, πιστοποιώντας και αυτοί εξίσου την υπεροχή της γνώσης που επιφυλάσσεται για τον μέλλοντα αιώνα, μέσα από τη διαρκή επίδοση και προκοπή προς το υψηλότερο κατά τον παρόντα βίο.

«διότι, όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, λογαριάζα ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου». Διότι πρέπει να αναμένουμε ότι η κτίση θα ταραχθεί, σαν να πρόκειται να πεθάνει κατά την εκπύρωση, προκειμένου να αναδημιουργηθεί, όχι όμως ότι θα καταστραφεί ολοσχερώς, ώστε εμείς, ανακαινισμένοι σε έναν ανακαινισμένο κόσμο, να κατοικήσουμε χωρίς να γευθούμε λύπη, σύμφωνα με αυτό που έχει λεχθεί στον εκατοστό τρίτο ψαλμό: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης», καθώς ο Θεός θα προνοεί πλέον για την ευκρασία του περιβάλλοντος. Διότι, εφόσον θα υπάρχει γη και μετά από αυτόν τον αιώνα, είναι απόλυτη ανάγκη να υπάρξουν και εκείνοι που θα την κατοικήσουν, οι οποίοι δεν θα πεθαίνουν πλέον ούτε θα νυμφεύονται και θα γεννούν, αλλά, ως άγγελοι, θα πράττουν αμετάβλητα τα άριστα μέσα στην αφθαρσία. Γι' αυτό είναι ανόητο να διερωτάται κανείς το πώς ακριβώς θα διαβιούν τότε τα σώματα, με τη δικαιολογία ότι δεν θα υπάρχει ούτε αέρας, ούτε γη, ούτε τα άλλα στοιχεία. 41. Αξίζει επίσης, εκτός από τα όσα έχουν λεχθεί, να εξετάσουμε και τούτο: ότι δηλαδή εμπεριέχει μεγάλη πλάνη, αν πρέπει να μιλάμε με παρρησία όταν συζητάμε για τόσο σπουδαία ζητήματα, ω Αγλαοφών.

Όποιος αναλογιστεί κάτι παρόμοιο και για την ψυχή, δεν θα αστοχήσει ως προς το εύλογο. Διότι λέμε ότι η φύση, η οποία τεχνουργεί τα πάντα, λαμβάνοντας μέσα της από την ομοιογενή ύλη το μέρος που προέρχεται από τον άνθρωπο, δημιουργεί έναν ανδριάντα. Και όπως ακριβώς κατά τη σταδιακή κατεργασία του λίθου ακολουθεί και αναδύεται η μορφή, πιο αμυδρή στην αρχή, αλλά τελειότερη μετά την ολοκλήρωση του έργου, έτσι και κατά τη σμίλευση του οργάνου (του σώματος), το είδος της ψυχής προβάλλει ανάλογα με την κατάσταση του υποκειμένου, όντας ατελές στο ατελές, και τέλειο στο τέλειο. Όμως, θα ήταν τέλειο εξαρχής, εάν η φύση δεν είχε κολοβωθεί εξαιτίας της κακίας. Γι' αυτόν τον λόγο, η κοινωνία με την εμπαθή και ζωώδη γένεση δεν επέτρεψε να λάμψει αμέσως η θεία εικόνα μέσα στο πλάσμα, αλλά με μια συγκεκριμένη πορεία και αλληλουχία, διαμέσου των υλικών και πιο ζωωδών ιδιωμάτων της ψυχής, οδηγεί τον άνθρωπο προς την τελειότητα. Αυτή τη διδασκαλία εκφράζει και ο μέγας Απόστολος στην προς Κορινθίους επιστολή, λέγοντας: «Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο. Όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου». Η νηπιώδης διάνοια καταργείται και η ανδρική γεννιέται, όχι επειδή εισήλθε στον άνδρα κάποια άλλη ψυχή, διαφορετική από εκείνη που υπήρχε στο παιδί, αλλά επειδή η ίδια ψυχή φανερώνει στο μεν παιδί το ατελές, στον δε άνδρα αποδεικνύει το τέλειο.

«Βρίσκεται δε κυρίως σε θεωρία Θεού εκείνος που υπερέβη την ανθρώπινη φύση με τη δύναμη του Πνεύματος και είδε αλλά και βίωσε τη λαμπρότητα του Θεού», σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Μέγα Βασίλειο, ο οποίος αναφέρει: «Το αληθινό και πλέον ερασμιότατο κάλλος, το οποίο είναι ορατό μόνο σε εκείνον που έχει καθαρμένο τον νου, αφορά τη θεία και μακάρια φύση. Όποιος ατενίσει τις λάμψεις και τις χάριτες αυτού του κάλλους, μεταλαμβάνει κάτι από αυτό, σαν να χρωματίζεται η δική του όψη με μια ανθηρή αίγλη από κάποια βαφή. Γι' αυτό και του Μωυσή, επειδή μετείχε σε εκείνο το κάλλος όταν συνομιλούσε με τον Θεό, δοξάστηκε το πρόσωπο». Και πάλι: «Τώρα, έστω κι αν κάποιος είναι ο Παύλος ή ο Πέτρος, βλέπει μεν αληθινά και δεν πλανάται ούτε φαντάζεται· ωστόσο βλέπει μέσα από κάτοπτρο, και, αποδεχόμενος τώρα με ευχαριστία το μερικό, προσδοκά με περιχάρεια το τέλειο στο μέλλον».

Τι ακριβώς σημαίνουν για σένα, ω φιλόσοφε, εκείνα τα πολυειδή και πλάγια σοφίσματα της κακοτεχνίας, ότι «πρέπει να γνωρίζει τι είναι το είναι και το ένα και η αρχή και η δύναμη εκείνος που γνωρίζει κάτι ως ένα και ον και αρχή και δυνάμενο»; Διότι, αν έλεγε κάποιος ότι ο Θεός δεν γνωρίζεται καθόλου από τα όντα, ορθώς θα πρόβαλλες αυτά που ανήκουν σε κάθε λογική φύση. Επειδή όμως εμείς τοποθετούμε τη διά του Πνεύματος γνώση των μυστηρίων του Πνεύματος υπεράνω της γνώσης που υπάρχει εκ φύσεως και είναι κοινή σε όλους, σε τι θα σε βοηθήσει, εσένα που αντιλέγεις σε αυτά, το ότι η εντελώς εισαγωγική γνώση του Θεού αποκτάται από τα όντα; Εσύ όμως συνηθίζεις να αντιλέγεις με αυτόν τον τρόπο, διότι και στους πνευματικούς άνδρες που λέγουν ότι υπάρχει φως νοητό, δεν αποδεικνύεις εσύ μέσα από πολλά ότι μόνο η γνώση είναι φως, και αυτή που ονομάζεται γνώση, και με αυτόν τον τρόπο νομίζεις ότι νικάς κατά κράτος αντιτασσόμενος; «Αλλά χωρίς αυτή την εισαγωγική γνώση, κανείς δεν θα είναι λογικός», λέγει, «ούτε θα υπάρξει η πρόοδος των λογικών όντων προς τα τελειότερα». Ούτε άνδρας θα γίνει ποτέ κανείς πριν υπάρξει νήπιο· αλλά αφού γίνει άνδρας, έχει καταργήσει τα του νηπίου. Αν όμως ως άνδρας σκέπτεται τα των νηπίων και καυχιέται για αυτά, πώς δεν θα είναι καταγέλαστος;

ΥΜΓ΄. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. «Όταν ήμουν νήπιο, σκεφτόμουν.» Το χωρίο «Ως νήπιο μιλούσα, ως νήπιο σκεφτόμουν», που ειπώθηκε από τον θεόφρονα Παύλο, έχει γραφτεί από αυτόν σχετικά με την αγωγή σύμφωνα με τον Νόμο, κατά την οποία, μιλώντας ως νήπιο, τηρούσε τον Νόμο που είχε δοθεί σε νήπια, και σκεπτόμενος ως νήπιο, δίωκε τον Λόγο, υπερασπιζόμενος τα του Νόμου· «Όταν όμως έγινα», λέει, «άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου», ούτε τον Νόμο ακυρώνοντας, και τα του Λόγου κατηχώντας.

Όταν δε έλθει το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Επομένως, δεν καταργείται η γνώση, αλλά το να είναι η γνώση μερική· διότι δεν θα γνωρίζουμε πλέον μόνο τόσα, αλλά πολύ περισσότερα. Και για να το κάνω αυτό φανερό με ένα παράδειγμα, τώρα γνωρίζουμε ότι ο Θεός είναι πανταχού παρών, αλλά το πώς, δεν το γνωρίζουμε. Ότι δημιούργησε τα όντα εκ του μηδενός, το γνωρίζουμε· τον τρόπο όμως τον αγνοούμε· ότι γεννήθηκε εκ Παρθένου, το πώς όμως, όχι. Τότε όμως θα γνωρίζουμε κάτι περισσότερο και σαφέστερο για αυτά. Έπειτα δείχνει και πόσο μεγάλη είναι η διαφορά, και ότι αυτό που μας λείπει δεν είναι μικρό, λέγοντας: Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατάργησα τα του νηπίου. Και με άλλο παράδειγμα δηλώνει πάλι το ίδιο λέγοντας: Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέπτη.

Όταν πλέον φθάσουμε σε τέλειο άνδρα και στο μέτρο της ηλικίας, και μεταβούμε στον ακήρατο βίο, τότε μας εγχειρίζει εκείνον τον κλήρο. Προς το παρόν όμως συνέταξε διαθήκη, και μας άφησε τα έγγραφα, και μας είπε τι πρέπει να πράττουμε για να επιτύχουμε την κληρονομιά, ώστε να μην εκπέσουμε ούτε να αποκληρωθούμε. Εάν όμως κάποιον τον ανησυχεί το ότι δεν είμαστε ακόμη τέλειοι, και αμφιβάλλει για τα λεγόμενα, ας ακούσουν τον Παύλο που λέει: «Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, λογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου»· ομιλώντας για τον παρόντα και τον μέλλοντα αιώνα. Και πάλι: «Μέχρι να καταντήσουμε όλοι σε τέλειο άνδρα, σε μέτρο ηλικίας». Διότι στον παρόντα βίο, λέει, ανατρεφόμαστε μέσα σε αυτήν την κτίση σαν να βρισκόμαστε σε κάποια τροφό· όταν όμως πρόκειται να οδηγηθούμε στην οικία του Δεσπότη, απεκδυόμενοι τα ενδύματα της φθοράς και αναλαμβάνοντας την αφθαρσία, μεταβαίνουμε σε άλλη κληρονομία. Αυτή η διαθήκη απείλησε να καταστήσει πολλούς απόκληρους, εάν αναδειχθούν ανάξιοι των όρων που έχουν αναγραφεί σε αυτήν.

Υψηλός πάνω από όλα τα έθνη είναι ο Κύριος. Βλέπεις πάλι τα έθνη να αποδέχονται τη λατρεία του, και όχι απλώς ένα και δύο και τρία, αλλά όλα όσα βρίσκονται στην οικουμένη; Τι είναι πιο σαφές από αυτή την προφητεία; Και πώς είναι υψηλός πάνω από όλα τα έθνη; Μήπως επειδή τον μεγαλύνουμε, προσθέτοντάς του ύψος; Κάθε άλλο· αλλά με τα δόγματα, με τη λατρεία, με την προσκύνηση, και με όλα τα άλλα, χωρίς να έχουμε κατά νου τίποτα το ταπεινό, όπως οι Ιουδαίοι, αλλά πράγματα πολύ πιο υψηλά και σπουδαία. Διότι τέτοια είναι αυτή η πολιτεία· όσο υψηλότερος είναι ο ουρανός από τη γη, τόσο ανώτερη είναι αυτή από την παλαιά. Γι' αυτό λέει: Υψηλός πάνω από όλα τα έθνη είναι ο Κύριος. Διότι, παράλληλα με το να τον υψώνουμε μέσω της λατρείας, γνωρίζουμε και τούτο, ότι δηλαδή και αυτά αποτελούν θεία συγκατάβαση. Ώστε, ακόμα κι αν είναι υψηλότερα από εκείνα της παλαιάς, είναι ωστόσο κατώτερα από την αξία του. Και αυτά ακριβώς φανερώνοντας ο Παύλος, και παρουσιάζοντας τη διαφορά της καθεμίας γνώσης, και αυτής που επικρατεί τώρα, και εκείνης που θα υπάρξει τότε στο μέλλον, έλεγε: Όταν ήμουν νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, λογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου. Και πάλι: Εκ μέρους γνωρίζουμε, και εκ μέρους προφητεύουμε. Και: Βλέπουμε τώρα μέσα από καθρέφτη αινιγματικά, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Διότι αποδεικνύει μέσα από αυτό, ότι τόσο πολύ απέχει αυτή η γνώση από εκείνην του μέλλοντος, όσο το νήπιο από τον άνδρα που έχει φτάσει σε τέλεια ηλικία. Πάνω από τους ουρανούς είναι η δόξα του.

Διότι, «εάν παραδώσω το σώμα μου», λέει, «για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Και αλλού πάλι, φανερώνοντας ότι είναι ανώτερη από όλα και αποτελεί την κορυφή των αγαθών, έλεγε: «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν· είτε γλώσσες, θα πάψουν· είτε γνώση, θα καταργηθεί· μένουν δε η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Αλλά βέβαια, ο λόγος περί της αγάπης δεν έφερε ενώπιόν μας ένα τυχαίο ζήτημα. Διότι το να καταργηθεί η προφητεία και να πάψουν οι γλώσσες, δεν αποτελεί καμία δυσκολία· επειδή τα χαρίσματα αυτά, αφού μας προσέφεραν τη χρησιμότητά τους την κατάλληλη στιγμή, ακόμη και αν πάψουν δεν θα μπορέσουν να βλάψουν καθόλου το κήρυγμα της πίστεως. Ιδού, άλλωστε, τώρα δεν υπάρχει προφητεία, ούτε χάρισμα γλωσσών, και ο λόγος της ευσέβειας δεν εμποδίστηκε καθόλου. Το να πάψει όμως η γνώση, αυτό αποτελεί το ζητούμενο. Διότι αφού είπε: «Είτε προφητείες, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν», πρόσθεσε: «Είτε γνώση, θα καταργηθεί». Εάν λοιπόν η γνώση πρόκειται να πάψει, τα πράγματα δεν θα εξελιχθούν για εμάς προς το καλύτερο, αλλά προς το χειρότερο· διότι χωρίς αυτήν θα απολέσουμε εντελώς και την ίδια την ανθρώπινη ιδιότητά μας. «Τον Θεό να φοβάσαι», λέει, «και τις εντολές Του να τηρείς, επειδή αυτό είναι ο κάθε άνθρωπος».

Και ότι αυτό είναι αληθές και τόσο πολύ εκείνη είναι ανώτερη από τούτη, ας το πει πάλι ο ίδιος ο Παύλος. Διότι, αφού είπε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε», και επειδή ήθελε να δείξει πόσο είναι αυτό το μέρος και ότι τώρα κατέχουμε το ελάχιστο, πρόσθεσε: «Όταν ήμουν νήπιο, σαν νήπιο μιλούσα, σαν νήπιο σκεφτόμουν, σαν νήπιο συλλογιζόμουν· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου», παραβάλλοντας την παρούσα γνώση με την κατάσταση του νηπίου, και τη μελλοντική γνώση με τον τέλειο άνδρα. Και δεν είπε: «Όταν ήμουν παιδί» (διότι παιδί λέγεται και ο δωδεκάχρονος), αλλά: «Όταν ήμουν νήπιο», υποδηλώνοντάς μας το βρέφος που βρίσκεται στον μαστό και τρέφεται ακόμη με γάλα και θηλάζει. Διότι, για να βεβαιωθείς ότι η Γραφή ονομάζει νήπιο αυτόν ακριβώς, άκουσε τον Ψαλμό που λέει: «Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη, διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών· από το στόμα νηπίων και θηλαζόντων ετοίμασες αίνο». Βλέπεις ότι παντού ονομάζει νήπιο αυτόν που θηλάζει;

Έπειτα, προβλέποντας δια του Πνεύματος την αναισχυντία των ανθρώπων που επρόκειτο να έλθουν, δεν αρκέστηκε μόνο σε τούτο το παράδειγμα, αλλά και με δεύτερο και με τρίτο μάς το κατέστησε βέβαιο. Διότι, όπως ακριβώς ο Μωυσής, όταν αποστελλόταν στους Ιουδαίους, ελάμβανε την απόδειξη τριών σημείων, ώστε, εάν δεν πιστέψουν στο πρώτο, να ακούσουν τη φωνή του δεύτερου, και εάν καταφρονήσουν και αυτό, νιώθοντας ντροπή για το τρίτο να αποδεχθούν τον προφήτη, έτσι και αυτός θέτει τρία υποδείγματα: πρώτον το υπόδειγμα του μικρού παιδιού, λέγοντας: «Όταν ήμουν νήπιο, σκεπτόμουν ως νήπιο», δεύτερον το υπόδειγμα του κατόπτρου και τρίτον αυτό του αινίγματος. Διότι, αφού είπε: «Όταν ήμουν νήπιο», πρόσθεσε: «Τώρα βλέπουμε μέσα από κάτοπτρο, σαν σε αίνιγμα.» Ιδού και το δεύτερο υπόδειγμα της παρούσας αδυναμίας και του ότι η γνώση είναι ατελής· τρίτον πάλι, το «σαν σε αίνιγμα». Διότι και το παιδί βλέπει μεν πολλά, και ακούει και ομιλεί, αλλά τίποτα δεν βλέπει, ούτε ακούει, ούτε ομιλεί με καθαρότητα· και σκέπτεται μεν, χωρίς όμως τίποτα να είναι σαφώς διαρθρωμένο. Έτσι κι εγώ γνωρίζω πολλά, αλλά δεν κατανοώ τον τρόπο τους. Ότι δηλαδή ο Θεός βρίσκεται παντού, το γνωρίζω, και ότι βρίσκεται εξ ολοκλήρου παντού· το πώς όμως, δεν το γνωρίζω. Ότι είναι άναρχος και αΐδιος, το γνωρίζω· το πώς όμως, δεν το γνωρίζω. Διότι ο ανθρώπινος λογισμός δεν μπορεί να συλλάβει πώς είναι δυνατόν να υπάρχει ουσία, η οποία δεν αντλεί την ύπαρξή της ούτε από τον εαυτό της ούτε από κάποιον άλλον.

Τι σημαίνει δε Σεραφείμ; Πύρινα στόματα. Είδες πώς τα ονόματα αυτά φανέρωσαν και την καθαρότητα και τη σοφία; Εάν όμως, εκεί όπου η γνώση είναι άφθονη, δεν μπορούν να αντικρίσουν άφοβα ούτε τη συγκατάβαση του Θεού, εκεί όπου η γνώση είναι μερική, όπως λέει ο Παύλος: «Γνωρίζουμε εν μέρει και σαν μέσα από καθρέφτη, με τρόπο αινιγματικό», πόσης παραφροσύνης θα ήταν δείγμα το να νομίζουν ότι τους είναι γνώριμα και καταφανή αυτά που ούτε σε εκείνα δεν είναι ορατά;

Διότι αυτός που είπε αυτά, έχει πει και εκείνα: «Κατά μέρος γνωρίζουμε και κατά μέρος προφητεύουμε» και: «Όταν ήμουν νήπιο, ως νήπιο μιλούσα, ως νήπιο σκεφτόμουν, ως νήπιο συλλογιζόμουν» και: «Τώρα βλέπω σαν μέσα από καθρέφτη, αινιγματικά, τότε όμως θα βλέπω πρόσωπο με πρόσωπο». Επομένως, μέσα από αυτά έχει ξεσκεπαστεί πλήρως σε εμάς κάθε τους ραδιουργία· διότι όταν αγνοείται η ίδια η ουσία, όχι ως προς το ότι υπάρχει, αλλά ως προς το τι είναι, θα αποτελούσε έσχατη παραφροσύνη να της δίνουμε και όνομα. Αν και, ακόμη κι αν ήταν φανερή και γνωστή, ούτε και τότε θα ήταν ασφαλές να αποδίδουμε οι ίδιοι, αυθαίρετα και από μόνοι μας, κάποια προσωνυμία στην ουσία του Δεσπότη. Διότι, αν ο Παύλος δεν τόλμησε να αποδώσει ονόματα στις άνω δυνάμεις, αλλά αφού είπε ότι «κάθισε τον Χριστό πάνω από κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και πάνω από κάθε όνομα που ονομάζεται, όχι μόνο στον παρόντα αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα», και αφού μας δίδαξε ότι υπάρχουν κάποια ονόματα των δυνάμεων τα οποία θα γνωρίσουμε τότε, δεν αποτόλμησε ο ίδιος να ορίσει άλλα ονόματα αντί για εκείνα, ούτε να περιεργαστεί αυτά τα ίδια.

Διότι δεν έχει πει μόνο αυτά, αλλά κάποτε, στέλνοντας επιστολή προς τους Κορινθίους σχετικά με τη γνώση, και δείχνοντας πώς, παρόλο που έχουμε μάθει πολλά, διαθέτουμε εντούτοις ένα μικρό και πάρα πολύ ελάχιστο μέτρο γνώσης, λέει περίπου τα εξής: «Εάν κάποιος νομίζει ότι έχει γνωρίσει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη τίποτα όπως πρέπει να το γνωρίσει.» Έπειτα, δηλώνοντας ότι μας λείπει πολύ από τη γνώση και πως το μεγαλύτερο μέρος έχει ταμιευθεί για τον μέλλοντα χρόνο, ενώ μας έχει δοθεί μόνο κάτι ελάχιστο, πρόσθεσε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε. Όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί.» Και δεν σταμάτησε ούτε εκεί, αλλά, θέλοντας να δείξει πόσο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα σε τούτη και σε εκείνη τη γνώση και ότι αυτό που υπολείπεται είναι πολύ, το καθιστά αυτό σαφές μέσω ορισμένων εικόνων, λέγοντας: «Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, λογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου. Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέπτη αινιγματικά, τότε όμως θα βλέπουμε πρόσωπο με πρόσωπο.» Είδες πόση είναι η απόσταση; Όση υπάρχει ανάμεσα σε ένα νήπιο παιδί και σε έναν τέλειο άνδρα· όση υπάρχει ανάμεσα στον καθρέπτη και στο αίνιγμα και στην άλλη, την ασαφή όψη των πραγμάτων [σε σχέση με τη σαφή όψη· διότι αυτό σημαίνει το «πρόσωπο με πρόσωπο»].

Πρόσεξε όμως τον λόγο μέσα από ένα παράδειγμα. Σφαζόταν πρόβατο, χρίονταν με το αίμα οι θύρες, αλλά αυτή η γνώση, όταν ήλθε ο Υιός του Θεού, ο αληθινός αμνός, και σφαγιάστηκε, έπαψε να ισχύει. «Το μερικό θα καταργηθεί. Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, λογάριαζα ως νήπιο. Όταν όμως έγινα άνδρας, κατάργησα τα του νηπίου. Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέφτη, σαν σε αίνιγμα.» Δηλαδή, θα λάβει τέλος και θα σταματήσει. «Τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Τώρα γνωρίζω μερικώς· τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα. Τώρα όμως μένει.» Δηλαδή σαφέστερα και καθαρότερα. «Η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από αυτά είναι η αγάπη.» Η μεν πίστη και η ελπίδα, όταν παρουσιαστούν τα αγαθά τα οποία πιστέψαμε και ελπίσαμε, παύουν.

Εγώ, αφού άκουσα αυτήν τη φωνή και αναγνώρισα την αλήθειά της, έθεσα ως έργο μου να καταλάβω εκείνο το κατάλυμα, το οποίο είναι μεν απαλλαγμένο από κάθε οδύνη και λύπη, και είναι γεμάτο από τόση ασφάλεια και τέτοια αγαθά, των οποίων η γνώση τώρα μεν είναι μερική μέσα μου, καθώς είμαι νήπιο στην πνευματική ηλικία και βλέπω τα εκεί ως δι' εσόπτρου και εν αινίγματι· όταν όμως έλθει το τέλειο, και αποκτήσω πλήρη επίγνωση πρόσωπο με πρόσωπο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Ευχαριστώ, λοιπόν, τον Θεό δια του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας· διότι ο νόμος του πνεύματος της ζωής εν Χριστώ Ιησού με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου, και μου άνοιξε τα μάτια για να δω χωρίς πλάνη ότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος, ενώ το φρόνημα του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη. Και όπως ακριβώς εγώ, έχοντας αναγνωρίσει τη ματαιότητα των παρόντων, τα μίσησα με τέλειο μίσος, έτσι συμβουλεύω και εσένα να τα γνωρίσεις, ώστε να διάκεισαι απέναντί τους ως προς πράγματα ξένα και γρήγορα παρερχόμενα, και, μεταφέροντας από εδώ τα πάντα, να θησαυρίσεις για τον εαυτό σου στον άφθαρτο αιώνα θησαυρό ασύλητο, πλούτο αδαπάνητο, όπου πρέπει χωρίς αναβολή να πορευθείς, ώστε, όταν απέλθεις, να μη στερείσαι, αλλά να βρίθεις από πλούτο, όπως ακριβώς σου ανέλυσα παραπάνω την καταλληλότατη εικόνα τους.

Επειδή δε το μερικό καταργείται όταν φανερωθεί το τέλειο, και όλα τα κάτοπτρα και τα αινίγματα παρέρχονται όταν έλθει η αλήθεια πρόσωπο με πρόσωπο, ο σωζόμενος, αφού τελειωθεί κατά Θεόν, θα υψωθεί πάνω από όλους τους κόσμους και τους αιώνες και τους τόπους, με τα οποία μέχρι τότε διαπαιδαγωγούνταν ως νήπιο. οα. Ο Πιλάτος είναι τύπος του φυσικού νόμου, ενώ το πλήθος των Ιουδαίων του γραπτού νόμου. Εκείνος, λοιπόν, που μέσω της πίστης δεν υψώνεται πάνω από τους δύο νόμους δεν μπορεί να δεχθεί την υπέρ φύση και λόγο αλήθεια, αλλά σταυρώνει οπωσδήποτε τον Λόγο, θεωρώντας το Ευαγγέλιο είτε σκάνδαλο ως Ιουδαίος είτε μωρία ως Έλληνας. οβ. Όταν δεις τον Ηρώδη και τον Πιλάτο να γίνονται φίλοι μεταξύ τους με σκοπό τη θανάτωση του Ιησού, τότε να εννοείς τη σύμπραξη στο ίδιο έργο του δαίμονα της πορνείας και του δαίμονα της κενοδοξίας, οι οποίοι συμφωνούν μεταξύ τους για να θανατώσουν τον Λόγο της αρετής και της γνώσης. Διότι ο μεν κενόδοξος δαίμονας, υποκρινόμενος την πνευματική γνώση, παραπέμπει στον δαίμονα της πορνείας, ο δε της πορνείας, προσποιούμενος καθαρότητα υποχωρώντας, αναπέμπει στον δαίμονα της κενοδοξίας. Γι' αυτό, λέγει η Γραφή, ο Ηρώδης, αφού του φόρεσε λαμπρό ένδυμα, έστειλε πίσω τον Ιησού στον Πιλάτο. ογ. Είναι καλό να μην επιτρέπουμε στον νου να προσκολλάται στη σάρκα και στα πάθη. Διότι δεν συλλέγουν, λέγει, από αγκάθια σύκα, δηλαδή από τα πάθη αρετή, ούτε από βάτο σταφύλι, δηλαδή από τη σάρκα τη γνώση που ευφραίνει. οδ.

Αλλά για την αγάπη λέει ότι όλα τα άλλα «καταργούνται, είτε προφητείες, είτε χαρίσματα, είτε είδη γλωσσών, είτε μυστήρια, είτε οτιδήποτε άλλο, μένουν δε αυτά τα τρία: πίστη, ελπίδα, αγάπη· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Και πώς; Διότι όταν όλα τα άλλα καταργηθούν και αφαιρεθούν, η αγάπη παραμένει, ενώνοντας και συνδέοντας τους δικαίους με τον Θεό. Ω, το μέγιστο από όλα, και ως πράγμα και ως όνομα, ω, αρετή που ξεχωρίζει από όλες τις άλλες! Δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να μεταβάλλει σε θεούς αυτούς που την κατέχουν, η μακαρία αγάπη που είναι όντως το κεφάλαιο του νόμου και των προφητών. Ας την αποκτήσουμε λοιπόν και εμείς, αδελφοί, με πολλή προθυμία και επιμέλεια. Αυτήν ας την ενστερνιστούμε με όλη μας την καρδιά και τη σκέψη, και καθαρή ας την περιφέρουμε μέσα στις ψυχές μας σαν άγαλμα. Και ας την επιδιώκουμε όχι μόνο με τα λόγια αλλά και με τα έργα. Και όχι μόνο αυτήν, αλλά και όλες τις άλλες αρετές που την ακολουθούν.

Αλλά τα ζητήματα περί της εμψυχώσεως θα εξεταστούν διεξοδικά και πάλι αργότερα. Ότι όμως η λογική ψυχή είναι ασώματη ουσία και χωριστή από το σώμα, σε αυτό συμφωνούμε και εμείς. Ότι όμως γνωρίζει και τον εαυτό της —πράγμα που κάποιος ισχυρίζεται πως είναι φανερό από το γεγονός ότι γνωρίζει και τα όντα που βρίσκονται πάνω από αυτήν— θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει ευλόγως: αν δηλαδή η γνώση της ψυχής είναι τόσο φανερή, πώς οι σοφοί αγνόησαν τον εαυτό τους και διαφώνησαν υποστηρίζοντας μύριες απόψεις για την ουσία της ψυχής, και κανείς μέχρι τώρα δεν έχει αποφανθεί κάτι ακριβές και ασφαλές για αυτήν; Μάλλον λοιπόν το αντίθετο είναι φανερό, ότι δηλαδή αγνοεί τον εαυτό της, το τι ακριβώς είναι. Διότι, αν τον εγνώριζε, δεν θα αποφαίνονταν άλλοτε μεν ότι είναι σώμα σύμφωνα με την άποψη των Στωικών (και μάλιστα να το θεωρεί ο καθένας κάτι διαφορετικό), άλλοτε ότι είναι ασώματη, και άλλοτε μεν αθάνατη και ασώματη ουσία, άλλοτε δε ασώματη μεν, αλλά ούτε ουσία ούτε αθάνατη, και άλλοτε αριθμός, άλλοτε αρμονία, άλλοτε κράση, και άλλοτε κάτι άλλο. Εφόσον λοιπόν η διδασκαλία περί της ψυχής αμφισβητείται σε τέτοιο βαθμό από τους σοφούς, είναι μάλλον πιο φανερό αυτό: ότι εκείνο που ο σοφός ονομάζει φανερό, δεν είναι παρά άλλος ένας κούφιος κομπασμός. Το πιο αληθινό είναι μάλιστα να λέμε πως, αν γνωρίζουμε κάτι τώρα, εκ μέρους το γνωρίζουμε και εκ μέρους το κατανοούμε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος, ο οποίος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μυήθηκε στα άρρητα.

Διότι, όπως λέει ο θείος Απόστολος, «όταν έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου». ΙΒʹ. Αυτό που γεννιέται κατά Πνεύμα, κατά κάποιον τρόπο, όπως δείξαμε, είναι τέλειο. Όπως ακριβώς λέμε ότι και τούτο το νήπιο είναι τέλειο, επειδή διατηρεί όλα τα μέρη της ολότητάς του. Εξάλλου, ο Κύριος δεν δίνει Πνεύμα και χάρη για να περιπέσει κάποιος στις αμαρτίες· αλλά οι ίδιοι οι άνθρωποι γίνονται αίτιοι των κακών για τον εαυτό τους, μην ακολουθώντας τη χάρη, και γι' αυτό αιχμαλωτίζονται από τα κακά. Μπορεί όμως ο άνθρωπος να ολισθήσει και από τους δικούς του φυσικούς λογισμούς, δείχνοντας αμέλεια, ή καταφρόνηση, ή και κυριευόμενος από έπαρση. Άκουσε πράγματι τι λέει ο Παύλος: «Για να μην υπερηφανεύομαι, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του Σατανά». Βλέπεις ότι ακόμη και αυτοί που έφτασαν σε τέτοια μέτρα έχουν ανάγκη από ασφάλεια. Άλλωστε, εάν ο άνθρωπος δεν δώσει αφορμή στον Σατανά, εκείνος δεν μπορεί να τον κυριεύσει με τη βία. Γι' αυτό το λόγο, το γεγονός δεν καταλογίζεται ούτε στη μερίδα του Χριστού, ούτε του αντιδίκου· αλλά, εάν μεν παραμείνει προσηλωμένος μέχρι τέλους στη χάρη του Πνεύματος, γίνεται μέλος της μερίδας του Χριστού. Εάν όμως δεν πράξει έτσι, ακόμη και αν γεννηθεί κατά Πνεύμα, δηλαδή ακόμη και αν γίνει μέτοχος του Αγίου Πνεύματος, από δική του υπαιτιότητα θα ακολουθήσει το θέλημα του Σατανά. Διότι, εάν είτε ο ίδιος ο Κύριος είτε ο Σατανάς τον έπαιρναν με τη βία, ο άνθρωπος δεν θα ήταν ο ίδιος υπεύθυνος ούτε για το ότι έπεσε στη γέεννα, ούτε για το ότι επέτυχε τη βασιλεία.

Διότι, κατά ένα μέρος, και η ίδια η γέννηση έχει εικόνα τελειότητας, όπως για παράδειγμα στη μορφή και στα μέλη, όχι όμως στη δύναμη, τον νου ή την ανδρεία. Διότι αυτός που αυξάνεται για να γίνει τέλειος άνδρας και φτάνει στο μέτρο της ηλικίας, καταργεί όλα τα γνωρίσματα του νηπίου. Αυτό άλλωστε είναι που λέει ο απόστολος: «Είτε γλώσσες υπάρχουν, θα καταργηθούν, είτε προφητείες». Διότι, όπως ακριβώς ο ώριμος άνδρας δεν καταδέχεται ούτε την ομιλία ούτε την τροφή του μικρού παιδιού, αλλά υιοθετεί άλλη τροφή και τρόπο ζωής, έτσι και αυτός που αυξάνεται προς την τελείωση των ευαγγελικών κατορθωμάτων, καταπαύει τη νηπιότητά του χάριν της τελειότητας. Όπως ακριβώς έχει γραφτεί: «Όταν έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου». Το ότι δηλαδή έχει ειπωθεί ορθά, ότι η γέννηση κατά ένα μέρος είναι τέλεια, θα το γνωρίσεις από τα όσα έγιναν από τον Κύριο. Διότι, όταν γεννήθηκε ο Κύριος, όλη η κτίση θορυβήθηκε, άγγελοι υμνούσαν, αστέρι έδινε το μήνυμα, βοσκοί εκπλήσσονταν· ομοίως και όταν επάνω στον σταυρό ολοκλήρωνε αυτό το μυστήριο, όλη η κτίση ταράχθηκε· διότι ο ήλιος σκοτείνιασε, το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε, μνήματα ανοίχτηκαν και πολλά σώματα των κεκοιμημένων αγίων αναστήθηκαν. Βλέπεις, λοιπόν, ότι κατά ένα μέρος το να γεννηθεί κανείς διά του Αγίου Πνεύματος αποτελεί τελείωση.

Ολόκληρος αυτός ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα, κατοικεί μέσα τους· γίνεται λοιπόν καθένας από αυτούς ναός, με αίσθηση και γνώση του Θεού, και τότε αναφωνεί με παρρησία λέγοντας: «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός», και πάλι: «Όταν ήμουν νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, συλλογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου.» Γι' αυτό τα πάντα αντέχω, τα πάντα υπομένω· και όταν με λοιδορούν ευλογώ, και όταν με βλασφημούν παρακαλώ, και όταν με διώκουν δείχνω ανοχή, «για να κατασκηνώσει μέσα μου, λέει, η δύναμη του Χριστού».