Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 14:15

Αν λοιπόν κάποιος θέλει να μάθει πώς ο άνθρωπος είναι κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού, ας ψηλαφήσει αυτά, ας εισέλθει σ’ αυτά και σε τέτοια άδυτα των νοημάτων, και ας εξετάζει προσεκτικά την ίδια τη σύσταση της φύσεώς του, δηλαδή εκείνη της νοερής ψυχής· και ας μαθαίνει με κάθε λεπτότητα όλα όσα ανήκουν στην ψυχή: τα μέρη της, τα μέρη των μερών της, τους λόγους, τους τρόπους, τις προόδους, τις ενώσεις, τις διακρίσεις, το μονοειδές της, το τριμερές, το ενιαίο, το δυϊκό, το τριαδικό· πώς και μία είναι και μέσα σε κάποια τριάδα θεωρείται, κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού, καθώς γνωρίζεται τυπικώς ως μονάδα μέσα σε τριάδα και ως τριάδα μέσα σε μονάδα. Ότι πράγματι είναι μία κατά την ουσία, αλλά δεν είναι μία κατά τη θεωρία των μερών της, το έδειξε καθαρά εκείνος που είπε: «Θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω όμως και με τον νου· θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου».

Γι' αυτό και ας τον παρακαλούμε. Πώς όμως τον παρακαλούμε; Με δεήσεις και προσευχές, όχι φωνάζοντας με το στόμα, αλλά προσευχόμενοι μέσα μας με τον λογισμό. Διότι, γιατί φωνάζεις όταν προσεύχεσαι, σαν να κοιμάται ο Θεός; «Ιδού, ούτε θα νυστάξει ούτε θα αποκοιμηθεί αυτός που φυλάει τον Ισραήλ». Αυτό έλεγε και ο Ιερεμίας: «Αγρύπνησε πάνω από τα ασεβήματά μου»· αυτό έλεγε και ο Ησαΐας: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Διότι ο Θεός δεν περιμένει τα λόγια των χειλιών. Εξάλλου, ο Σωτήρας έλεγε στο Ευαγγέλιο ότι «γνωρίζει ο Θεός τι έχετε ανάγκη προτού εσείς του το ζητήσετε». Γι' αυτό, ας μην προσευχόμαστε φωνάζοντας σαν από τυπική υποχρέωση, αλλά ακόμη κι αν προσεύχεσαι με το στόμα, να προσεύχεσαι και με τον νου. Διότι αυτό έλεγε και ο Παύλος: «Θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω και με τον νου». Διότι, «Εκ βαθέων», λέει, «έκκραξα προς εσένα, Κύριε».

Και για τον λόγο αυτό δεν σπεύδουν να ολοκληρώσουν τους ψαλμούς με θόρυβο και ταραχή, ούτε ευφραίνονται με το πλήθος των στίχων, αλλά με την κατανόηση της διανοίας, ακολουθώντας εκείνον τον λογισμό που λέγει: «Θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω και με τον νου». Διότι θεωρούν ωφελιμότερο το να ψάλλουν δέκα στίχους με σύνεση, παρά ολόκληρο το ψαλτήριο με σύγχυση της διανοίας.

Πρέπει, λέει, εκείνοι που θέλουν να διδάξουν, να μιλούν με λόγο γνώριμο στους ακροατές, διαφορετικά κοπιάζουν μάταια· διότι το να μιλούν μόνο σε γλώσσες δεν οικοδομεί την εκκλησία. <Διότι, εάν προσεύχομαι σε γλώσσα, το πνεύμα μου προσεύχεται.> Πνεύμα εδώ ονομάζει τη χάρη που δίνεται μέσω του Πνεύματος, δηλαδή την ικανότητα να μιλά κάποιος σε γλώσσες. Εάν λοιπόν, λέει, προσευχηθώ στις προσευχές της εκκλησίας με το πνεύμα, δηλαδή χρησιμοποιώντας τη γλώσσα που δίνεται μέσω του Πνεύματος, θα έχω τον νου μου άκαρπο· διότι πρέπει στις προσευχές να είναι κανείς συγκεντρωμένος και να ζητά από τον Θεό όσα συντελούν στη σωτηρία, και όχι να υπερηφανεύεται για τη γλώσσα και να αναλώνεται απλώς στο να μιλά σε γλώσσες· διότι ο νους γίνεται άκαρπος, μη αποκομίζοντας καμία ωφέλεια από μια τέτοια φιλοδοξία. <Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, αλλά θα προσευχηθώ και με τον νου.> Πρέπει λοιπόν, λέει, εάν επιλέξω να προσεύχομαι σε γλώσσα, δηλαδή να διακρίνομαι στην ομιλία σε γλώσσες, να προσπαθώ με επιμέλεια να μην έχω άκαρπο τον νου μου, ούτε να περιορίζομαι μόνο στο να μιλώ στη γλώσσα, αλλά να διεγείρω μέσα μου τον νου. Και εάν τυχόν ψάλλω σε γλώσσα, να ψάλλω εξίσου και με τον νου, κατανοώντας τη δύναμη της ψαλμωδίας και της προφητείας, και να μην αφήνω ανερεύνητους τέτοιους λόγους. Διότι, εάν προφέρω μάταιες φωνές, «έχω γίνει χαλκός που ηχεί». Γι' αυτό είναι προτιμότερο το να προφητεύει κανείς, δηλαδή να ερμηνεύει τις θείες Γραφές στην εκκλησία, παρά να του αρέσει απλώς να χρησιμοποιεί τις γλώσσες.

Τι λοιπόν θα είναι το καλύτερο; Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ και με τον νου. Με τη λέξη «πνεύμα» πάλι εδώ, εννοεί το χάρισμα που δίνεται μέσω του Πνεύματος. Επειδή δε σκοπός του είναι μέσα από πάρα πολλές και αναγκαίες έννοιες να αποδείξει ως ανώφελο το να λαλεί κάποιος σε γλώσσες, όταν δεν ακολουθεί η ικανότητα να εξηγεί με σαφήνεια στους άλλους τα λόγια των προφητών, προσθέτει και άλλα, μέσα από τα οποία θα μπορούσε κανείς να τον δει να μιλάει με σαφήνεια. «Επειδή, εάν ευλογήσεις με το πνεύμα, αυτός που αναπληρώνει τη θέση του ιδιώτη, πώς θα πει το Αμήν;» Όταν, λέει, εσύ μεν λαλείς σε γλώσσα, αλλά εκείνος που βρίσκεται στην τάξη του λαϊκού, αν δεν γνωρίζει τη φωνή σου, πώς θα αποκρίνεται λέγοντας το Αμήν στις δικές σου ευχαριστίες, δηλαδή στις προσευχές; Διότι το ότι στις προσευχές των προεστώτων συνηθίζεται στις εκκλησίες να συντελειώνουν μαζί και οι προσευχές των υποτακτικών, είναι σε όλους σαφές. Διότι αποκρίνονται με το «Αμήν», επιφέροντας το τέλος στις δικές τους ικεσίες προς τον Θεό μαζί με τη φωνή του ιερέα, ώστε αυτό που φαίνεται να υπολείπεται στα μέτρα των λαών, να αναπληρώνεται με την τελειότητα των ιερέων, και σαν να αποδεχόταν ο Θεός «τους μικρούς μαζί με τους μεγάλους» μέσα σε ενότητα πνεύματος. Διότι, συνδέοντας τις δικές τους προσευχές με τις προσευχές των ιερέων, οι υποκείμενοι πιστοί έχουν πιστέψει ότι αυτές θα γίνουν δεκτές. Με αυτόν τον σκοπό άλλωστε και ο Θεός πρόσταξε να προσφέρονται στο θυσιαστήριο των ολοκαυτωμάτων και πενιχρές θυσίες, ώστε το ελάχιστο, αναμειγνυόμενο με το τέλειο, να γίνει δεκτό από τον Θεό· διότι όλοι μας είμαστε ένα εν Κυρίω.

Ψάλλε, αγαπητέ, με το πνεύμα, ψάλλε και με τον νου· πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγια σου, περισσότερο από μέλι και κηρήθρα στο στόμα μου. Αρχή και τέλος των πιστών είναι η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη· από τα δεινά, όμως, το χειρότερο είναι η ακηδία, και μάλιστα εάν έχει ως σύμμαχο την απιστία· διότι οι καρποί της είναι γεμάτοι από θανατηφόρο δηλητήριο.

Όπως λοιπόν είναι δυνατόν με τον λόγο να κριθεί κάποιος ασεβής, έτσι και με τον λόγο να βρεθεί ευσεβής. Ο Μωυσής, αν και σιωπούσε, φώναζε δυνατά προς τον Κύριο. Άρα, λοιπόν, είναι δυνατόν και με τον λογισμό να επιτύχει κανείς άφεση. Ο Παύλος είπε: «θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ και με τον νου», για να φανερώσει ότι και τα δύο είναι ωφέλιμα, αλλά και το καθένα χωριστά. Όταν βέβαια είναι καιρός να γίνεται το καθένα· αρκεί μόνο να δίνεται προσοχή στην πνευματική θεωρία.

Εμείς όμως, χωρίς περιέργεια και χωρίς δολιότητα, πιστεύουμε στον Θεό, ο οποίος αληθεύει στα πάντα. Και αν πεις ότι η ψυχή είναι το «κατ' εικόνα», άκου τον απόστολο που λέει ότι «ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίστομη μάχαιρα, και διεισδύει μέχρι τον μερισμό της ψυχής». Εάν, λοιπόν, η ψυχή επιδέχεται μερισμούς, ενώ ο Θεός είναι αμέριστος, πώς μπορεί η ψυχή να είναι το «κατ' εικόνα»; Διότι η ψυχή δεν γνωρίζει το μέλλον, ενώ ο Θεός εξάπαντος το γνωρίζει. Και εμείς βλέπουμε αυτά που βρίσκονται μπροστά από το σώμα, αγνοώντας εκείνα που βρίσκονται πίσω. Και αν πεις ότι δεν είναι η ψυχή, πάντως (η Γραφή) αποκάλεσε άνθρωπο και την ψυχή, και ο άνθρωπος είναι ψυχή και σώμα. Αλλά ίσως πεις ότι ο νους είναι το «κατ' εικόνα». Λέει όμως η Γραφή: «βλέπω άλλον νόμο που αντιστρατεύεται στα μέλη μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου». Πώς, λοιπόν, εφόσον ο νους αιχμαλωτίζεται, μπορεί να είναι το «κατ' εικόνα»; * Επειδή «θα ψάλω με τον νου, θα ψάλω και με το πνεύμα». Και αν πεις ότι η αρετή είναι το «κατ' εικόνα», θα σου απαντήσω: Πες μου για τον Αδάμ, ποια αρετή εργάστηκε προτού πλαστεί; Διότι δεν υπήρχε αρετή στην αρχή, ωστόσο πλάστηκε εξ αρχής «κατ' εικόνα». Και αν πεις ότι δεν είναι η αρετή, δεν μιλάς ορθά. Διότι σε τι άλλο αρμόζει να έγκειται το «κατ' εικόνα» παρά στην αρετή; Εντούτοις, ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ' εικόνα» πριν από την αρετή.

Και εάν πουν κάποιοι ότι έλαβε μόνο σάρκα, και όχι ψυχή, πλέκοντας μυθεύματα και διαστρέφοντας τη Γραφή σε μύθους με αφορμή το ρητό «εμείς όμως νουν Χριστού έχουμε», ας κατανοήσουν από αυτό το ίδιο το ρητό ότι εκείνοι που λένε «εμείς όμως νουν Χριστού έχουμε» είχαν τον δικό τους νου και δεν τον απέβαλαν. Αν λοιπόν είχαν τον δικό τους νου μαζί με τον νου του Χριστού, εμφορούνταν και από τους δύο, καθώς ο μεν νους του Χριστού είχε τη δύναμη να βελτιώνει, ο δε δικός τους να νοεί ορθά. Το ίδιο ας γνωρίζουν και για τον Χριστό, ότι δηλαδή, όντας Θεός και όντας ο Ίδιος νους, είχε τον ανθρώπινο νου * μαζί με τη σάρκα έλαβε και ψυχή. Επομένως, δεν τον διέστρεφε ως άνθρωπος, αλλά ο Ίδιος γινόταν κοσμήτορας, διορθωτής και βελτιωτής του νου. Διότι, όπως ακριβώς έλαβε τη σάρκα χωρίς να ηττηθεί από τη σάρκα, έτσι και, λαμβάνοντας τον νου, δεν ηττήθηκε από τον νου. Απεναντίας λοιπόν, και μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό, οι άνθρωποι αυτοί περιπίπτουν δεινά σε αντίφαση. Διότι παντού οι θείες Γραφές διακηρύσσουν ρητά, εξαγγέλλοντας τα δεινά όχι εναντίον του νου, αλλά εναντίον της σάρκας. «Διότι της σάρκας», λέει, «οι καρποί είναι η πορνεία, η μοιχεία, η ασέλγεια και τα παρόμοια με αυτά» και «όσοι ζουν κατά σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό» και «η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα». Για τον νου, όμως, λέει ότι «θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω όμως και με τον νου» και ότι «ο νους μου είναι άκαρπος ή έγκαρπος».

Όμως, σύμφωνα με τον δικό τους ισχυρισμό, αν ο νους είναι το πνεύμα και το πνεύμα ο νους, και αυτά υπάρχουν εκτός της ψυχής, πάλι για ποιον λόγο λέει: «θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω και με τον νου»; Διότι με αυτό απέδειξε ότι το πνεύμα δεν είναι ο νους, ούτε ο νους είναι το πνεύμα.

Εφόσον, λοιπόν, έγινε γνωστή η φιλονικία και αφού εμείς συζητήσαμε πολλά περί αυτού και αποδείξαμε μέσα από τη Γραφή ότι πρέπει να ομολογούμε πως ο Θεός Λόγος, αφού προσέλαβε τα πάντα τελείως, οικονόμησε τελείως την ενανθρώπηση κατά την ένσαρκη παρουσία του, και ότι την κατείχε εν τελειότητι και μετά την εκ νεκρών ανάσταση την συνένωσε και την έχει ενωμένη μέσα του, ολόκληρη ένδοξα πνευματική και όχι άλλη, μαζί με την δική του θεότητα, ότι κατέστησε την όλη τελείωση μία θεότητα και ότι κάθεται στον ουρανό στα δεξιά του Πατρός, επί του θρόνου της δόξης της αΐδιας κυριότητας και βασιλείας του, τελικά αποχωρήσαμε χωρίς να έχουμε πείσει και τα δύο μέρη εξαιτίας της προκειμένης φιλονικίας. Αντιληφθήκαμε δε από αυτό ότι η συζήτησή τους δεν αφορά απλώς τον νου, αλλά ότι σχετικά με τον νου έχουν διαφορετικό φρόνημα. Διότι ποτέ δεν ομολογούσαν ούτε καν ότι Αυτός προσέλαβε ψυχή. Όταν δε εμείς προβάλλαμε αντιρρήσεις και λέγαμε: «Τι είναι, λοιπόν, ο νους; Νομίζετε ότι αυτός αποτελεί υπόσταση μέσα στον άνθρωπο; Επομένως, είναι πολλοστός ο άνθρωπος;». Έπειτα, κάποιοι θεωρούσαν ότι αυτός είναι το πνεύμα, το οποίο διαρκώς αναφέρεται μέσα στην θεία Γραφή ότι υπάρχει στον άνθρωπο. Όταν όμως αποδείξαμε ότι ο νους δεν ταυτίζεται με το πνεύμα, καθώς ο απόστολος λέει σαφώς «θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω όμως και με τον νου», από εκεί και πέρα ειπώθηκαν μεν πολλά, δεν μπορέσαμε όμως να τους πείσουμε, καθώς επέμεναν να φιλονικούν. 24. Έπειτα πάλι, όταν κάποιοι από εμάς ρωτούσαν: «Τι, λοιπόν; Λέτε ότι ο νους είναι υπόσταση;»

Επειδή δε κάποιοι έλεγαν ότι αυτός δεν είναι υπόσταση, αφού τους είχαμε πείσει ότι δεν πρέπει να τον θεωρούν ούτε το αποκαλούμενο πνεύμα του ανθρώπου, εξαιτίας του χωρίου «θα ψάλω με τον νου, θα ψάλω και με το πνεύμα», και καθώς εκείνοι δεν είχαν κάτι να πουν ως προς αυτό, εμείς λέγαμε: Εάν λοιπόν ο νους δεν είναι υπόσταση, αλλά κίνηση ολόκληρης της δικής μας υποστάσεως, και εσείς λέτε ότι ο Χριστός είναι νους κατά το μέρος αυτό, άραγε λοιπόν φαντάζεστε ότι ο Χριστός είναι ανυπόστατος και ότι μόνο στα λόγια και φαινομενικά έχει πραγματοποιήσει την έλευση της ένσαρκης παρουσίας του; Ομοίως, δεν είχαν να δώσουν καμία απάντηση. Και τότε η κατάσταση της ζωής μας κατέστη πολύ λυπηρή, διότι μεταξύ των προαναφερθέντων και αξιεπαίνων αδελφών εμβλήθηκαν απλώς φιλονικίες, ώστε ο προαναφερθείς εχθρός των ανθρώπων, ο διάβολος, να απεργάζεται πάντοτε διαιρέσεις μεταξύ μας. Είναι δε μεγάλη, αδελφοί, η κατά διάνοιαν βλάβη από μια τέτοια αιτία. Διότι, εάν εξ αρχής δεν είχε γίνει λόγος περί αυτού, το ζήτημα θα ήταν απλούστατο. Διότι σε τι ωφέλησε τον κόσμο αυτή η καινοτομία ή την Εκκλησία, ή μήπως μάλλον την έβλαψε, προκαλώντας μίσος και διχόνοια; Επειδή όμως ο λόγος αυτός προβλήθηκε, κατέστη φοβερός. Διότι δεν συμβάλλει στην προκοπή της σωτηρίας μας· επειδή αποτελεί άρνηση όχι μόνο σε αυτό το σημείο που δεν ομολογεί, αλλά ακόμη και σε κάτι ελάχιστο. Διότι δεν πρέπει να παρεκκλίνουμε από την οδό της αλήθειας ούτε στο παραμικρό.

Για να αποκρούσει δε τις αντιλήψεις των αιρέσεων, μήπως τυχόν νομίσουν ότι η σάρκα έχει αποκλειστεί από την ελπίδα της αναστάσεως των νεκρών, λέει: «πρέπει το φθαρτό τούτο να ενδυθεί αφθαρσία και το θνητό τούτο να ενδυθεί αθανασία», ώστε, απορρίπτοντας τα έργα της σάρκας, τα οποία η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει «σάρκα», να μη θεωρηθεί ότι απορρίπτει και την ελπίδα της αναστάσεως της σάρκας. Διότι τα φαύλα έργα που γίνονται μέσα σε αυτήν σαφώς τα αποκήρυξε, αλλά την ίδια τη σάρκα την υπέδειξε ως άγιο ναό στο πρόσωπο Εκείνου που αγίασε τη σάρκα Του, σύμφωνα με το γεγραμμένο ότι «θρησκεία καθαρή στον Θεό και Πατέρα είναι αυτή, να επισκέπτεται κανείς ορφανά και χήρες στη θλίψη τους, και να τηρεί τον εαυτό του άσπιλο από τον κόσμο», και αλλού: «μακάριοι εκείνοι που διατήρησαν τη σάρκα αγνή». Και ενώ πολλές φορές η Γραφή, μιλώντας εναντίον της, μας δίδαξε ότι οι επιθυμίες και οι ηδονές βλαστάνουν από αυτήν, εντούτοις εναντίον του νου τίποτα δεν εκθέτει η Γραφή, αλλά λέει: «θα ψάλω με τον νου, θα ψάλω με το πνεύμα» και «εάν ψάλω με το πνεύμα, ο νους μου είναι άκαρπος». Και βλέπεις ότι μέσα σε αυτόν υπάρχει καρπός, δηλαδή στον νου· και ακόμη κι αν δεν υπάρχει καρπός, δεν συγκατέλεξε οπωσδήποτε τον νου στις αμαρτίες, αλλά μάλλον μέσω αυτού φανέρωσε τον καρπό. 28. Τι πλήγμα όμως θα επιφέρει αυτό στη δύναμη της θεότητας του Κυρίου μας; Τι αμαύρωσε τη δύναμή Του; Η γαστέρα μιας άγιας γυναίκας; Η μήτρα μιας παρθένου; Οι οδοί του τοκετού; Οι αγκάλες του Συμεών; Η υποδοχή από την Άννα;

Τέτοιες λοιπόν ψαλμωδίες και πνευματικές κιθάρες συνηθίζουμε να χρησιμοποιούμε, επειδή αυτό ακριβώς διδάσκει και ο Απόστολος λέγοντας: «Με ψαλμούς και ωδές και ύμνους πνευματικούς». Με άλλη έννοια, κιθάρα θα μπορούσε να θεωρηθεί ολόκληρο το σώμα, μέσω των κινήσεων και των πράξεων του οποίου η ψυχή αποδίδει τον πρέποντα ύμνο στον Θεό· δεκάχορδο δε ψαλτήριο είναι η λατρεία του Αγίου Πνεύματος, η οποία επιτελείται μέσω των πέντε αισθητηρίων του σώματος και των ισάριθμων δυνάμεων της ψυχής. Αυτά ακριβώς παρουσιάζοντας ο ίδιος ο Απόστολος λέει κάπου: «Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου· θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω όμως και με τον νου». Καθώς και ο νους έχει τις δικές του κινήσεις, μέσω των οποίων ανακρούεται το σώμα, και το πνεύμα πάλι έχει τις δικές του, μέσω των οποίων ενεργοποιεί την ψυχή.

Όταν λέει: Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου· και επειδή τρία είναι αυτά που υπάρχουν μέσα μας ... ή ο λόγος.

Αλλά, λέει, ποιος προσκύνησε το Πνεύμα; Ποιος, είτε από τους παλαιούς είτε από τους νέους; Και ποιος προσευχήθηκε σε αυτό; Και πού είναι γραμμένο ότι πρέπει να το προσκυνούμε ή να προσευχόμαστε σε αυτό; Και από πού το έχεις συμπεράνει αυτό; Την πιο ολοκληρωμένη εξήγηση θα τη δώσουμε αργότερα, όταν θα συζητήσουμε περί της άγραφης παράδοσης. Προς το παρόν όμως, θα αρκέσει να πούμε τούτο: το Πνεύμα είναι εκείνο εν τω οποίω προσκυνούμε και διά του οποίου προσευχόμαστε. Διότι, «Πνεύμα», λέει, «είναι ο Θεός, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία». Και πάλι: «Διότι το τι να προσευχηθούμε όπως πρέπει δεν το γνωρίζουμε, αλλά το ίδιο το Πνεύμα μεσιτεύει για εμάς με στεναγμούς αλάλητους». Και, «θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου», δηλαδή εν νω και πνεύματι. Επομένως, το να προσκυνούμε το Πνεύμα ή να προσευχόμαστε σε αυτό, μου φαίνεται ότι δεν είναι τίποτε άλλο, παρά ότι το ίδιο προσφέρει στον εαυτό του την προσευχή και την προσκύνηση. Και ποιος από τους ένθεους άνδρες και από αυτούς που γνωρίζουν καλά δεν θα το επαινούσε αυτό, αφού γνωρίζουν ότι η προσκύνηση του ενός είναι προσκύνηση και των τριών, λόγω της ομοτιμίας της αξίας και της θεότητας στα τρία πρόσωπα; Αλλά βέβαια δεν θα φοβηθώ ούτε εκείνο που λέγεται, ότι δηλαδή τα πάντα έγιναν διά του Υιού, σαν να είναι και το Άγιο Πνεύμα ένα από «τα πάντα». Διότι έχει ειπωθεί για «πάντα όσα έγιναν», και όχι απλώς για τα πάντα ανεξαιρέτως· αφού ούτε ο Πατέρας έγινε, ούτε όσα είναι αγένητα. Απόδειξε λοιπόν πρώτα ότι (το Πνεύμα) έχει δημιουργηθεί, και τότε απόδωσέ το στον έργο του Υιού, και συγκατάλεξέ το ανάμεσα στα κτίσματα.

Ο ψαλμός όμως που αποδίδεται με ύμνους μάς ανυψώνει σε μία υψηλότερη κατάσταση, την οποία γνώριζε και ο θείος απόστολος, καθώς προς τους Κορινθίους λέει για τον εαυτό του ότι ψάλλει άλλοτε με το πνεύμα και άλλοτε με τον νου. Επομένως, η ψαλμωδία που συνδυάζεται με τον νου ερμηνεύει τον λόγο που εκτέθηκε προηγουμένως, ότι δηλαδή το φαινόμενο πρέπει να είναι αντάξιο του κεκρυμμένου, ώστε η ωδή να εναρμονίζεται με αυτό το νόημα. Από την άλλη πλευρά, η ψαλμωδία που κατορθώνεται μόνο με το πνεύμα φανερώνει την υπέρτερη κατάσταση των αγίων, όταν αυτό που προσφέρεται στον Θεό είναι ανώτερο από την έκφραση μέσω των φαινομένων. Διότι ο ψαλμός δεν έγκειται σε κάποιες ωδές, οι οποίες αρθρώνουν τη δύναμη των νοουμένων μέσω λέξεων, αλλά, όπως λέει, ο ψαλμός συνίσταται σε ύμνους. Και αυτό, κατά τη δική μου τουλάχιστον κρίση, συνιστά διδασκαλία για το τι πρέπει να κατανοούμε υπό τον όρο ύμνο.

Διότι, πριν από κάθε ομιλία, τα βρέφη, όντας έμψυχα, αμέσως επιθυμούν τον μαστό και τον ύπνο· το λογιστικό δε είναι ολοφάνερο ότι αποτελεί ίδιον γνώρισμα του λογικού όντος· και το θυμικό, εκ φύσεως, συγκροτείται γύρω από τον νου, τον οποίο μάλιστα ταράσσει όποιος οργίζεται παρά φύσιν. Εάν, λοιπόν, κάποιος επιθυμεί να μάθει το πώς ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, ας ψηλαφήσει αυτά, ας εισέλθει σε αυτά και σε τέτοιου είδους άδυτα των νοημάτων, και ας εξετάσει προσεκτικά τη δική του φυσική κατασκευή, δηλαδή αυτήν της νοερής ψυχής· ας μάθει με κάθε λεπτομέρεια και ακρίβεια όλα τα μέρη της, τα μέρη των μερών, τους λόγους, τους τρόπους και τις προόδους, τις ενώσεις, τις διακρίσεις, το μονοειδές της, το τριμερές, το ενιαίο, το δυϊκό, το τριαδικό, το πώς είναι μεν μία, αλλά και θεωρείται σε τρία, γνωριζόμενη τυπικώς, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, ως μονάδα εν τριάδι και τριάδα εν μονάδι. Διότι το γεγονός ότι είναι μία ως προς την ουσία, και όχι μία ως προς τη θεώρηση των μερών της, το φανέρωσε σαφώς εκείνος που είπε: «Θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω και με τον νου· θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ και με τον νου».

«Τι πρέπει λοιπόν να γίνει; Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου· θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω όμως και με τον νου». Και πάλι, όταν ο απόστολος προσθέτει «διότι, εάν ευλογήσεις με το πνεύμα», ο Χρυσόστομος λέει «εσύ βέβαια ορθά ευχαριστείς, διότι ομιλείς κινούμενος από το πνεύμα». Από ποιο πνεύμα κινούμενος; Οπωσδήποτε από το Άγιο. Το γιατί αυτός δεν το αναφέρει εδώ με την προσθήκη του άρθρου, θα το πούμε αργότερα. Τώρα όμως πρέπει να προσέξουμε και τον απόστολο ακόμη, ο οποίος το ανέφερε με την προσθήκη του άρθρου και έδειξε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι αυτή η χάρη και ενέργεια που μας κινεί· διότι λέει «στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος για το κοινό συμφέρον». Γι' αυτόν τον λόγο έλεγε ότι όλοι όσοι έχουν λάβει τα χαρίσματα είναι της ίδιας αξίας, διότι και εκείνος που έχει το μικρότερο χάρισμα αποδεικνυόταν ότι αποτελεί όργανο της θείας ενέργειας που βρίσκεται μέσα του.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΣΤ'. «Οι οφθαλμοί μου πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές.» Άριστος για θεωρία είναι ο καιρός της νύχτας, καθώς ούτε η ακοή ούτε η όραση αποσπώνται προς άλλα πράγματα, καθένα από τα οποία περισπά τον νου προς αυτά, απομακρύνοντάς τον από τη θεωρία. Κατά τη διάρκειά της λοιπόν εντρυφούσε, ασχολούμενος με τις θεωρητικές κινήσεις. Διότι δείξαμε προηγουμένως ότι αυτό σημαίνει η λέξη «αδολεσχία» στην προκειμένη περίπτωση. Και τώρα το πνεύμα του ερευνούσε (έσκαλλε)· δηλαδή, δυσφορούσε, επειδή δεν μπορούσε ακόμη να τα κατανοήσει αυτά. Ο παρών βίος, εξαιτίας της άγνοιας, είναι νύχτα, στην οποία, λέει, δεν παρέδωσα τον εαυτό μου στον ύπνο όπως κάποιοι άλλοι (Διότι εκείνοι που κοιμούνται, κοιμούνται τη νύχτα· και εκείνοι που μεθούν, μεθούν τη νύχτα)· αλλά όντας νηφάλιος, συνομιλούσα με τον νόμο σχετικά με το τι πρέπει να πράττω. Επειδή έμαθα ότι τα παρόντα είναι πρόσκαιρα και θα λάβουν τέλος, αντιλήφθηκα τα δεινά που μας περιβάλλουν. Σαν γεωργός λοιπόν καλλιεργούσα το πνεύμα μου, προκειμένου, αφού σπείρω σε αυτό, να θερίσω ζωή αιώνια. Διότι αυτός που σπέρνει στο πνεύμα, από το πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια. Πιο πάνω λοιπόν με τη λέξη «πνεύμα» εννοούσε την ψυχή· εδώ όμως εννοεί το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του, με το οποίο η ψυχή ερευνά (σκάλλει) και εντρυφά (αδολεσχεί)· διότι βέβαια δεν το κάνει το σώμα μαζί με την ψυχή. Η κατεξοχήν λοιπόν ανθρώπινη ψυχή εντρυφά μαζί με τον νου, και ερευνά το πνεύμα που είναι συζευγμένο με τον νου. Διότι θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ και με τον νου. «Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου.»

Δ΄. Είδες πώς, αναπτύσσοντας σιγά-σιγά τον λόγο του, αποδεικνύει ότι ο τέτοιου είδους άνθρωπος δεν είναι άχρηστος μόνο στους άλλους, αλλά και στον εαυτό του, εφόσον ο νους του είναι άκαρπος; Διότι, αν κάποιος ομιλεί μόνο την περσική γλώσσα ή κάποια άλλη ξένη, αλλά δεν γνωρίζει τι λέει, τότε πλέον θα είναι βάρβαρος και για τον εαυτό του, όχι μόνο για τον άλλον, επειδή δεν γνωρίζει τη σημασία των λέξεων. Επειδή κατά την αρχαιότητα υπήρχαν πολλοί που είχαν το χάρισμα της προσευχής μαζί με το χάρισμα των γλωσσών, και προσεύχονταν μεν, και η γλώσσα ομιλούσε, προσευχόμενη είτε στην περσική είτε στη ρωμαϊκή γλώσσα, αλλά ο νους δεν γνώριζε αυτό που λεγόταν. Γι' αυτό και έλεγε: «Εάν προσεύχομαι σε άγνωστη γλώσσα, το πνεύμα μου προσεύχεται», δηλαδή το χάρισμα που μου δόθηκε και το οποίο κινεί τη γλώσσα, «όμως ο νους μου είναι άκαρπος». Τι είναι λοιπόν το άριστο και το ωφέλιμο; Και πώς πρέπει να ενεργεί κανείς, ή τι να ζητά από τον Θεό; Το να προσεύχεται και με το Πνεύμα, δηλαδή με το χάρισμα, και με τη διάνοια. Γι' αυτό και έλεγε: «Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου· θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω όμως και με τον νου». Το ίδιο πάλι δηλώνει και εδώ: ότι δηλαδή πρέπει να ομιλεί η γλώσσα, αλλά και ο νους να μην αγνοεί τα λεγόμενα. Διότι, αν δεν συμβαίνει αυτό, θα υπάρξει και άλλη σύγχυση. Επειδή, «εάν ευλογήσεις», λέει, «με το πνεύμα, εκείνος που κατέχει τη θέση του απλού πιστού πώς θα πει το Αμήν στη δική σου ευχαριστία, εφόσον δεν γνωρίζει τι λες; Διότι εσύ μεν ευχαριστείς καλά, αλλά ο άλλος δεν οικοδομείται».

Διότι και ο Παύλος λέει: Θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω όμως και με τον νου μου. Η ψυχή είναι ένας άριστος μουσικός, είναι τεχνίτης· το σώμα είναι το όργανο, το οποίο επέχει θέση κιθάρας, αυλού και λύρας. Οι μεν άλλοι μουσικοί δεν βρίσκονται πάντοτε μαζί με όλα τους τα όργανα, αλλά άλλοτε τα αναλαμβάνουν και άλλοτε τα αποθέτουν· διότι ο χρόνος της μελωδίας δεν είναι διαρκής για αυτούς· γι' αυτόν τον λόγο δεν μεταχειρίζονται τα όργανα συνεχώς. Ο Θεός όμως, θέλοντας να σε διδάξει ότι οφείλεις πάντοτε να τον υμνείς και να τον ευλογείς, ένωσε διαρκώς το όργανο με τον τεχνίτη. Διότι, για το ότι πρέπει κανείς να τον αινεί διαπαντός, άκουσε τι λέει ο Απόστολος: Αδιαλείπτως να προσεύχεστε, σε κάθε περίσταση να ευχαριστείτε.

1. Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο, και όλα τα εντός μου το άγιο όνομά του. Επειδή η ψυχή βρίσκεται στο μέσο, το μεν σώμα την τραβά προς τα κάτω στις ηδονές, ενώ το πνεύμα την ανυψώνει προς τον Θεό, προστάζοντάς την να τον ευλογεί, δηλαδή να θεολογεί και να τον δοξάζει παντοτινά. Αυτά τα τρία τα μνημόνευσε και ο Παύλος, λέγοντας: Ο δε Θεός είθε να σας καταρτίσει τέλειους, και να διατηρηθεί ολόκληρο το σώμα και το πνεύμα και η ψυχή. Και αυτό ονομάζεται το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του, για το οποίο πάλι λέει: Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου. Μνημονεύει δε και ο Μωυσής το μεν σώμα στο χωρίο: Έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο· την δε ψυχή στο χωρίο: Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας· και το πνεύμα λέγοντας: Και εμφύσησε ο Θεός στο πρόσωπό του πνοή ζωής. Το πνεύμα, λοιπόν, προτρέπει όλες τις δυνάμεις της ψυχής να ευλογούν τον Θεό, δηλαδή τη νοερή, τη λογική, τη θυμική, την επιθυμητική, τη δοξαστική, τη φανταστική και την αισθητική, τις οποίες όλες ονόμασε «εντός»· πράγμα που ερμηνεύοντας ο Παύλος λέει: Είτε τρώτε, είτε πίνετε, όλα να τα κάνετε προς δόξα του Θεού. Και τα εσωτερικά μέρη του σώματος προσφέρουν ύμνο στον Θεό· αλλά και μέσω των οργανικών μερών του σώματος κινεί τις ενεργητικές δυνάμεις της ψυχής προς τον ύμνο.

Διότι η λέξη «πνεύμα» δηλώνει πολλά, όπως, για παράδειγμα, την ψυχή μας, καθώς ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Παραδώστε τον άνθρωπο αυτόν στον σατανά, ώστε να σωθεί το πνεύμα»· σημαίνει και τον άνεμο, όπως λέει ο προφήτης: «Με βίαιο πνεύμα θα τους συντρίψεις». Ονομάζεται, επίσης, έτσι και το πνευματικό χάρισμα: «Διότι το ίδιο το Πνεύμα», λέει, «συμμαρτυρεί στο δικό μας πνεύμα», και πάλι: «Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου». Έτσι ονομάζεται και ο θυμός. Διότι και ο Ησαΐας λέει: «Μήπως δεν ήσουν εσύ που σχεδίαζες με το σκληρό σου πνεύμα να τους εξοντώσεις;». Ονομάζεται πνεύμα και η βοήθεια από τον Θεό: «Διότι πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Όλα αυτά, λοιπόν, θα είναι για εμάς ο Θεός, σύμφωνα με εκείνους, και από τόσα στοιχεία θα συντίθεται.

«Γι' αυτό, εκείνος που λαλεί με γλώσσα, ας προσεύχεται για να μπορεί να ερμηνεύει». Αν πρέπει να επιδεικνύετε ζήλο, αυτά τα χαρίσματα να επιθυμείτε, τα οποία οικοδομούν την Εκκλησία. Γι' αυτό προσθέτει λέγοντας: Ας προσεύχεται, για να ερμηνεύει. «Διότι, αν προσεύχομαι με γλώσσα, το πνεύμα μου προσεύχεται, αλλά ο νους μου παραμένει άκαρπος. Τι πρέπει να γίνει λοιπόν;» Δηλαδή, (εννοεί) το χάρισμα που μου δόθηκε, το οποίο κινεί και τη γλώσσα. «Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου· θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω και με τον νου. Επειδή, αν ευλογείς με το πνεύμα, εκείνος που έχει τη θέση του απλού πιστού πώς θα πει το Αμήν στη δική σου ευχαριστία; Αφού δεν γνωρίζει τι λες». Σαν να ρωτάει κάποιος: Τι είναι, λοιπόν, το διδακτικό και ωφέλιμο; Και πώς πρέπει να ομιλεί κανείς; Και τι πρέπει να ζητάει από τον Θεό; Απαντά αναφέροντας το "και με το πνεύμα", δηλαδή το να προσεύχεται κανείς με το χάρισμα αλλά και με τη διάνοια, ώστε και η γλώσσα να εκφωνεί, και ο νους να μην αγνοεί τα λεγόμενα. Διότι, αν δεν γίνεται αυτό, δημιουργείται και άλλη σύγχυση. Επειδή ο λαϊκός δεν ξέρει να αποκριθεί με το Αμήν· διότι δεν γνωρίζει τι λες. «Εσύ, βεβαίως, καλά αναπέμπεις ευχαριστία, αλλά ο άλλος δεν οικοδομείται». Για να μη φανεί ότι υποτιμά υπερβολικά το χάρισμα, λέει αυτό το πράγμα· τούτο έπραξε και πιο πάνω, όταν έλεγε: Εκείνος που λαλεί μυστήριο, και στον Θεό λαλεί, και τον εαυτό του οικοδομεί. Εσύ λοιπόν, λέει, καλά αναπέμπεις ευχαριστία· διότι εκφωνείς κινούμενος από το Πνεύμα· όμως εκείνος, επειδή ούτε ακούει (κατανοεί) ούτε γνωρίζει τα λεγόμενα, απλώς στέκεται, χωρίς να λαμβάνει πολλή ωφέλεια. «

Τι σημαίνει αυτό που έχει ειπωθεί από τον Απόστολο: «θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω όμως και με τον νου»; Ψάλλει κάποιος με το πνεύμα, όταν εκφέρει μέσω της γλώσσας μόνο την προφορά των ψαλλομένων· ψάλλει όμως με τον νου, όταν, γνωρίζοντας τη δύναμη των ψαλλομένων, ευφραίνεται με τη θεωρία.

70. Και η ποσότητα στις ψαλμωδίες των προσευχών είναι άριστη, όταν σε αυτήν προηγείται η καρτερία και η προσοχή. Αλλά η ποιότητα είναι εκείνη που ζωογονεί την ψυχή, η οποία και αποτελεί τον πρόξενο του καρπού. Ποιότητα δε της ψαλμωδίας και της προσευχής είναι το να προσεύχεται κάποιος με το πνεύμα και με τον νου. Προσεύχεται δε κάποιος με τον νου, όταν, καθώς προσεύχεται και ψάλλει, αναλογίζεται το νόημα που εμπεριέχεται στη θεία Γραφή· και δέχεται από εκεί αναβάσεις νοημάτων στην καρδιά του από θεοπρεπείς έννοιες, από τις οποίες η ψυχή συναρπάζεται νοερά σε αέρα φωτός, καταυγάζεται λαμπρά και καθαίρεται περισσότερο, και υψώνεται ολόκληρη προς τους ουρανούς, και αντικρίζει τα κάλλη των αγαθών που έχουν αποταμιευθεί για τους αγίους. Από την επιθυμία αυτών φλεγόμενη, αμέσως βγάζει από τα μάτια της τον καρπό της προσευχής, και αναβλύζει το νάμα των δακρύων, από τη φωτοποιό ενέργεια του Πνεύματος. Η γεύση αυτών είναι τόσο γλυκιά, ώστε μερικές φορές εκείνος που τα γεύεται να λησμονεί ακόμη και τη σωματική τροφή. Και αυτός είναι ο καρπός της προσευχής, ο οποίος δημιουργείται στις ψυχές των προσευχομένων από την ποιότητα της ψαλμωδίας.

Ο ίδιος δε λέει, «για να περισσεύετε», δηλαδή για να έχετε περισσότερα από τώρα, καθώς τώρα μόνο μιλάτε σε γλώσσες και δεν τις ερμηνεύετε. Ή το «για να περισσεύετε» μάλλον αντί του να μιλάτε απλώς σε γλώσσες· διότι τα άλλα χαρίσματα πλεονάζουν σε σχέση με τις γλώσσες, καθώς παρέχουν μεγαλύτερη ωφέλεια. «Διότι εάν προσεύχομαι σε γλώσσα, το πνεύμα μου προσεύχεται». Το «προσεύχομαι» και το «θα προσευχηθώ» τα χρησιμοποίησε αντί του να λέει κάποιος κάτι καλό και σπουδαίο με τις γλώσσες· διότι και η προσευχή είναι ένα είδος λόγου. Λέει, λοιπόν, ότι εάν λέω κάτι από τα αναγκαία και τα καλά, αλλά δεν το διερμηνεύω στους ακροατές, ωφελώ μεν τον εαυτό μου —διότι αυτό σημαίνει το «το πνεύμα μου προσεύχεται»—, δηλαδή εγώ μόνος μου απολαμβάνω εκείνο το αναγκαίο και το καλό, αλλά κανείς άλλος δεν ωφελείται, ώστε από εκεί να κέρδιζε ο νους μου και τον καρπό της δικής τους ωφέλειας. Θεωρείται δε ότι ο νους στερείται αυτού του είδους τον καρπό και πάλι τον ανακτά, επειδή αυτός, περισσότερο από τις άλλες δυνάμεις μέσα μας, αγαπά την ωφέλεια του πλησίον, καθότι δεν παρασύρεται εύκολα σε πάθος ούτε προς το θυμικό ούτε προς το επιθυμητικό, και δεν απομακρύνεται εύκολα από την ιδιαίτερη και κατά φύσιν αρετή του. Και εκείνος είναι μάλλον που γίνεται άκαρπος, όταν έχει επίγνωση αυτού, και πάλι ευφραίνεται όταν επιτύχει τον καρπό. Έπειτα λέει: «Τι πρέπει να γίνει λοιπόν;» Σαν να λέει: Τι πρέπει να συμβεί; Πώς θα καταφέρουμε να μην είμαστε άκαρποι; Πώς;