Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 14:19

«Στο όνομα του Ιησού Χριστού του Ναζωραίου, σήκω και περπάτα». Αυτή τη φωνή την ακολούθησε το έργο μέσω του Πνεύματος. Εξαιτίας του θαύματος, η αποδοχή της θεότητας του Μονογενούς καθίστατο αναγκαία για όσους το έβλεπαν. Τι είναι πιο πειστικό ώστε να προκαλέσει τη συγκατάθεση (πες μου); Οι περίπλοκοι λογικοί συλλογισμοί που επιφέρουν το επακόλουθο συμπέρασμά τους, ή ένα τόσο μεγάλο θαύμα που το βλέπει κανείς ολοκάθαρα και το οποίο υπερβαίνει κάθε ανθρώπινη δύναμη; Όμως τώρα πια αυτά δεν εκτιμώνται, ούτε τα έργα του Πνεύματος πιστοποιούν τον λόγο περί Θεού· αντίθετα, [προτιμώνται] οι έντεχνες αποδείξεις, που στηρίζουν την ελπίδα τους στην πιθανοφάνεια της κοσμικής σοφίας, και όχι στην ισχυρή και εναργή αποκάλυψη του Πνεύματος, την οποία φανερώνει, για χάρη της σωτηρίας των πολλών, μέσω εκείνων που με απλότητα καρδιάς έχουν εμπιστευθεί τον Θεό χωρίς περιέργεια. Αλλά μακάρι να αξιωθώ και εγώ να πιστέψω επάξια, ώστε να πω τώρα σε τούτη τη μεγάλη Εκκλησία του Θεού πέντε λόγια με τον νου μου. Και ας μην χλευάσει κανείς τον λόγο, θεωρώντας ότι εξωθούμε τους ακροατές να συγκατατεθούν αβασάνιστα σε όσα λέμε.

«Ούτε να γίνεστε ειδωλολάτρες, όπως κάποιοι από αυτούς, καθώς είναι γραμμένο: κάθισε ο λαός να φάει και να πιει και σηκώθηκαν να διασκεδάσουν. Ούτε να εκπειράζουμε τον Χριστό», έως το σημείο που λέει «αυτά δε συνέβαιναν σε εκείνους τυπικώς, γράφτηκαν δε για εμάς» και τα εξής. 〈Ι〉 (〈ΙΗ〉). «Τι λέω λοιπόν; Ότι το ιερόθυτο είναι κάτι ή το ειδωλόθυτο είναι κάτι; Αλλά ότι αυτά που θυσιάζουν, στα δαιμόνια τα θυσιάζουν και όχι στον Θεό». Πρόσθεσε δε ο Μαρκίων το «ιερόθυτο». 〈ΙΑ〉 (〈ΙΘ〉). «Ο άνδρας δεν οφείλει να αφήνει μακριά μαλλιά, εφόσον υπάρχει ως δόξα και εικόνα του Θεού». 〈ΙΒ〉 (〈Κ〉). «Αλλά ο Θεός συγκέρασε το σώμα». 〈ΙΓ〉 (〈ΚΑ〉). Πεπλανημένα ο Μαρκίων 〈μετά το〉 «αλλά στην εκκλησία θέλω πέντε λόγια με τον νου μου να μιλήσω» πρόσθεσε «διά τον νόμον». 〈ΙΔ〉 (〈ΚΒ〉). «Στον νόμο είναι γραμμένο ότι με ετερόγλωσσους και με χείλη άλλα θα μιλήσω προς τον λαό αυτόν». 〈ΙΕ〉 (〈ΚΓ〉). «Οι γυναίκες στην εκκλησία ας σιωπούν· διότι δεν τους έχει επιτραπεί να μιλούν· αλλά ας υποτάσσονται, καθώς λέει και ο νόμος». 〈ΙΣΤ〉 (〈ΚΔ〉). Περί αναστάσεως νεκρών: «Σας γνωρίζω δε, αδελφοί, το ευαγγέλιο, το οποίο σας ευαγγελίστηκα». και ότι «εάν ο Χριστός δεν έχει εγερθεί, είναι μάταιο» και τα εξής. «Έτσι κηρύσσουμε και έτσι πιστέψατε», «ότι ο Χριστός πέθανε και ετάφη και έχει εγερθεί την τρίτη ημέρα». «Όταν δε το θνητό αυτό ενδυθεί την αθανασία, τότε θα εκπληρωθεί ο γεγραμμένος λόγος: καταπόθηκε ο θάνατος εις νίκος».

Αν ο Θεός συγκέρασε το σώμα, και ο απόστολος δεν κηρύττει άλλον θεό παρά τον Όντα, και ομολογεί ότι ο Θεός έχει συγκεράσει το σώμα με τα μέλη, τότε δεν γνωρίζει άλλον θεό παρά μόνο τον δημιουργό, τον ίδιο που είναι αγαθός, κτίστης και δίκαιος, ποιητής των πάντων, από τα οποία όλα ένα μόνο έργο είναι ο άνθρωπος, του οποίου τα μέλη έχουν συγκεραστεί αρμονικά από Αυτόν. 〈ιγ〉 〈και〉 〈κα〉 〈σχόλιο〉. Πεπλανημένα ο Μαρκίων 〈μετά το〉 «αλλά στην εκκλησία θέλω να πω πέντε λόγια με τον νου μου», προσέθεσε το «για τον νόμο». 〈ιγ〉 〈και〉 〈κα〉 〈έλεγχος〉. Άρα και οι γλώσσες προέρχονται από το χάρισμα του Πνεύματος. Για ποιες γλώσσες όμως κάνει λόγο ο απόστολος; * ώστε να γνωρίσου〈ν αυτοί που〉 καυχώνται για τις εβραϊκές φωνές, οι οποίες διακοσμήθηκαν αρμονικά και με σοφία, διαφόρως και ποικιλοτρόπως σε κάθε λέξη, αλλά και εκείνοι που καυχώνται για την κομπώδη γλώσσα των Ελλήνων, για το ότι μιλούν δηλαδή την αττική, την αιολική και τη δωρική διάλεκτο, * κάποιοι από αυτούς που προκάλεσαν τις ταραχές και τις στάσεις ανάμεσα στους Κορινθίους, προς τους οποίους εστάλη η επιστολή.

Διότι και ο ίδιος του ο χαρακτήρας υποδηλώνει ότι διέθετε προπαιδεία, στην οποία δεν μπόρεσαν να αντισταθούν οι Επικούρειοι και οι Στωικοί, καθώς ανατράπηκαν από την επιγραφή του βωμού που αναγνώστηκε με λογιοσύνη από αυτόν, η οποία έγραφε «στον άγνωστο θεό», η οποία διαβάστηκε ρητώς από αυτόν και αμέσως αποδόθηκε ερμηνευτικά: «Εκείνον που χωρίς να γνωρίζετε λατρεύετε, αυτόν εγώ σας καταγγέλλω», και πάλι όταν είπε: «Είπε κάποιος δικός τους προφήτης: οι Κρήτες είναι πάντα ψεύτες, κακά θηρία, γαστέρες αργές», για να υποδείξει τον Επιμενίδη, ο οποίος ήταν αρχαίος φιλόσοφος και δημιουργός του ειδώλου στους Κρήτες. Από αυτόν και ο Καλλίμαχος ο Λίβυος προσάρμοσε τη μαρτυρία στα δικά του λόγια, λέγοντας ψευδώς για τον Δία: «Οι Κρήτες είναι πάντα ψεύτες· διότι, ώ βασιλιά, οι Κρήτες κατασκεύασαν τον τάφο σου, εσύ όμως δεν πέθανες, γιατί υπάρχεις αιώνια». Και βλέπεις πώς ο άγιος απόστολος ομιλεί περί γλωσσών: «αλλά προτιμώ να πω πέντε λόγια στην εκκλησία με τον νου μου», δηλαδή να τα «εκφράσω» με τρόπο κατανοητό. Όπως ο προφήτης εν Αγίω Πνεύματι, φέρνοντας στο φως μέσω της προφητείας όσα του έχουν χορηγηθεί εκ των προτέρων στον νου, ωφελεί αυτούς που ακούν, έτσι κι εγώ θέλω, λέγει, να μιλήσω εις επήκοον της εκκλησίας και για την οικοδομή της, και όχι μέσω του κομπασμού της ελληνικής και της εβραϊκής γλώσσας να οικοδομεί εκείνος που τις γνωρίζει τον εαυτό του, αντί να οικοδομεί την εκκλησία μέσω της γλώσσας που αυτή κατανοεί.

Εσύ όμως πρόσθεσες, ω Μαρκίωνα, το «διὰ τὸν νόμον», σαν να έλεγε ο απόστολος: «θέλω να 〈μιλήσω〉 με πέντε λόγια στην εκκλησία για τον νόμο». Ντρέψου, δεύτερη Βαβυλώνα και νέα πολυμιξία των Σοδόμων. Μέχρι πότε θα συγχέεις τις γλώσσες; Μέχρι πότε θα αυθαδιάζεις εναντίον εκείνων που σε τίποτα δεν σε έχουν αδικήσει; Διότι επιζητάς να βιάσεις αγγελικές δυνάμεις, εκδιώκοντας τους λόγους της αλήθειας από την εκκλησία, λέγοντας στον άγιο Λωτ: «Βγάλε έξω τους άνδρες». Και αυτό που επιχειρείς, το επιχειρείς εναντίον του εαυτού σου· τους λόγους της αλήθειας δεν πρόκειται να τους εκδιώξεις, αλλά πλήττεις τον εαυτό σου με τύφλωση και διάγεις μέσα σε σκοτεινή νύχτα, ψηλαφώντας τη θύρα και χωρίς να τη βρίσκεις, μέχρι να ανατείλει ο ήλιος και να αντικρίσεις την ημέρα της κρίσεως, κατά την οποία και το πυρ θα συναντήσει την ψευδολογία σου. Διότι αυτό σε περιμένει, όπως βλέπεις. Αφού ούτε υπάρχει στο κείμενο του αποστόλου το «διὰ τὸν νόμον», αλλά αυτό έχει κατασκευαστεί από εσένα. Εάν όμως και έλεγε ο απόστολος «διὰ τὸν νόμον», θα το έλεγε σε πλήρη συμφωνία με τον δικό του Κύριο, όχι για να καταλύσει τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσει. 〈ιδ〉 〈και〉 〈κβ〉 〈σχόλιον〉. «Στον νόμο είναι γεγραμμένο ότι με ετερόγλωσσους και με άλλα χείλη θα μιλήσω προς τον λαό αυτόν». 〈ιδ〉 〈και〉 〈κβ〉 〈έλεγχος〉. Εάν ο Κύριος δεν εκπλήρωσε όσα είχαν προειπωθεί στον νόμο, ποια ανάγκη υπήρχε να υπενθυμίσει ο απόστολος όσα προέρχονται από τον νόμο και εκπληρώνονται στην Καινή Διαθήκη;

Βʹ. Και δεν αναφέρω ακόμη την αληθινή και πρώτη σοφία, στην οποία αυτός ο θαυμάσιος γεωργός και ποιμένας κατέχει τα πρωτεία. Πρώτη σοφία είναι ο αξιέπαινος βίος που είναι καθαρμένος, ή που καθαίρεται, για τον Θεό, τον απόλυτα καθαρό και λαμπρό, ο Οποίος απαιτεί από εμάς ως μόνη θυσία την κάθαρση· κάθαρση την οποία η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει συντετριμμένη καρδιά, θυσία αινέσεως, καινή εν Χριστώ κτίση, νέο άνθρωπο και τα παρόμοια. Πρώτη σοφία είναι να περιφρονεί κανείς τη σοφία που εναπόκειται στη ρητορεία, στις περιστροφές των λέξεων και στις κίβδηλες και περιττές αντιθέσεις. Είθε να αξιωθώ εγώ να πω πέντε λόγια μέσα στην εκκλησία με σύνεση, παρά μύρια με ακατάληπτη γλώσσα, και με ασαφή ήχο σάλπιγγας, που δεν εγείρει τον οπλίτη μου για τον πνευματικό πόλεμο. Αυτή τη σοφία επαινώ εγώ, αυτήν ασπάζομαι, χάρη στην οποία δοξάστηκαν άνθρωποι ταπεινής καταγωγής, και για την οποία προτιμήθηκαν οι περιφρονημένοι, και με την οποία οι αλιείς σαγήνευσαν ολόκληρη την οικουμένη με τα δεσμά του Ευαγγελίου, νικώντας την καταργούμενη σοφία με τον τέλειο και σύντομο λόγο.

Διότι σήμερα, καθώς συμπληρώνεται η ετήσια περίοδος της Πεντηκοστής, αυτήν ακριβώς την ώρα, εάν υποθέσουμε ότι βρισκόμαστε γύρω στην τρίτη ώρα της ημέρας, συνέβη η ανεκδιήγητη χάρη. Διότι αναμίχθηκε και πάλι με τους ανθρώπους το Πνεύμα, το οποίο προηγουμένως είχε απομακρυνθεί από τη φύση μας εξαιτίας του ότι ο άνθρωπος έγινε σάρκα· και μέσω εκείνης της βίαιης πνοής, αφού οι πνευματικές δυνάμεις της πονηρίας και όλα τα ρυπαρά δαιμόνια σκορπίστηκαν από τον αέρα, κατά την κάθοδο του Πνεύματος, εκείνοι που είχαν παραμείνει στο υπερώο έγιναν πλήρεις θείας δυνάμεως, υπό μορφή πυρός. Διότι δεν είναι δυνατόν με κανέναν άλλον τρόπο να γίνει κάποιος μέτοχος του Αγίου Πνεύματος, εάν δεν διαμένει στο υπερώο αυτής της ζωής. Επειδή όσοι φρονούν τα άνω, έχοντας μεταθέσει το πολίτευμά τους από τη γη στον ουρανό, όντας κάτοικοι του υπερώου της υψηλής πολιτείας, φτάνουν στη μετουσία του Αγίου Πνεύματος. Έτσι, άλλωστε, λέει η διήγηση των Πράξεων, ότι ενώ ήταν συγκεντρωμένοι στο υπερώο, εκείνο το καθαρό και άυλο πυρ διαχωρίζεται σε μορφές γλωσσών, σύμφωνα με τον αριθμό των μαθητών. Εκείνοι, επομένως, συνομιλούσαν με τους Πάρθους, και τους Μήδους, και τους Ελαμίτες, και με τα υπόλοιπα έθνη, προσαρμόζοντας με εξουσία τις φωνές τους προς κάθε εθνική γλώσσα. Εγώ όμως, καθώς λέει ο Απόστολος, προτιμώ να πω πέντε λόγια στην Εκκλησία με τον νου μου, ώστε να ωφελήσω και άλλους, παρά μύρια λόγια σε άλλη γλώσσα.

Αλλά προτιμώ να πω πέντε λόγια μέσα στην Εκκλησία με τον νου μου, για να κατηχήσω και άλλους. Τι σημαίνει: «Να μιλήσω με τον νου μου, για να κατηχήσω και άλλους»; Το να κατανοώ αυτά που λέω, και τα οποία μπορώ να ερμηνεύσω και σε άλλους, και με σύνεση να τα πω και να διδάξω τους ακροατές. Παρά μύριους λόγους σε άγνωστη γλώσσα. Γιατί;

«Για να κατηχήσω και άλλους», λέει. Διότι το ένα χρησιμεύει μόνο για επίδειξη, ενώ το άλλο προσφέρει πολλή ωφέλεια. Αυτό άλλωστε είναι που επιζητεί παντού, το κοινό συμφέρον. Και μολονότι το χάρισμα των γλωσσών ήταν κάτι το πρωτοφανές, ενώ εκείνο της προφητείας ήταν συνηθισμένο και παλαιό και είχε ήδη δοθεί σε πολλούς, και τούτο εμφανιζόταν τότε για πρώτη φορά, παρ' όλα αυτά δεν το επιδίωκε με ιδιαίτερο ζήλο. Γι' αυτό και δεν το χρησιμοποιούσε, όχι επειδή δεν το διέθετε, αλλά επειδή αναζητούσε τα πιο ωφέλιμα. Διότι ήταν απαλλαγμένος από κάθε κενοδοξία, και είχε έναν μόνο σκοπό, το πώς να κάνει καλύτερους τους ακροατές του. Γι' αυτό και μπορούσε να διακρίνει το ωφέλιμο και για τον εαυτό του και για τους άλλους, επειδή είχε απαλλαγεί από την κενή δόξα. Ενώ εκείνος που έχει υποδουλωθεί σε αυτήν, δεν θα είναι σε θέση να διακρίνει όχι μόνο το συμφέρον των άλλων, αλλά ούτε καν το δικό του. Τέτοιος ήταν ο Σίμων, ο οποίος, επειδή απέβλεψε στην κενή δόξα, δεν είδε ούτε το δικό του συμφέρον· τέτοιοι ήταν και οι Ιουδαίοι, οι οποίοι εξαιτίας αυτής της κενοδοξίας παρέδωσαν τη δική τους σωτηρία στον διάβολο.

Εάν πάντοτε γυμνάζεις τον νου σου να μην απομακρύνεται, ακόμη και την ώρα του φαγητού θα βρίσκεται κοντά σου. Εάν όμως περιπλανάται ανεμπόδιστα, δεν έχει τη φύση να παραμένει ποτέ κοντά σου. Ο μεγάλος εργάτης της μεγάλης και τέλειας προσευχής λέει: «Θέλω να πω πέντε λόγια με τον νου μου», και τα λοιπά. Όμως, από τους πνευματικά νηπιώδεις κάτι τέτοιο είναι ξένο· γι' αυτό εμείς, ως ατελείς, έχουμε ανάγκη, μαζί με την ποιότητα, και από το πλήθος της ποσότητας, διότι το δεύτερο γίνεται πρόξενος του πρώτου. «Διότι δίνει», λέει, «καθαρή προσευχή σε εκείνον που προσεύχεται άοκνα, έστω και με ρυπαρότητα και με κόπο». Άλλο πράγμα είναι ο ρύπος της προσευχής, άλλο ο αφανισμός, άλλο η κλοπή και διαφορετικό ο μώμος. Ρύπος είναι το να στέκεται κανείς ενώπιον του Θεού και να φαντάζεται άτοπες έννοιες· αφανισμός είναι το να αιχμαλωτίζεται σε ανωφελείς φροντίδες· κλοπή είναι το να ρεμβάζει η διάνοια ανεπαισθήτως· μώμος είναι η οποιαδήποτε προσβολή που μας πλησιάζει εκείνη την ώρα.

«Ευχαριστώ τον Θεό μου, που λαλώ γλώσσες περισσότερο από όλους σας· αλλά στην Εκκλησία». Για να μη φανεί ότι επικρίνει επειδή τάχα στερείται το χάρισμα, λέει αυτό. «Προτιμώ να πω πέντε λόγια με τον νου μου, ώστε να κατηχήσω και άλλους». Δηλαδή, κατανοώντας αυτά που λέω, και έχοντας την ικανότητα να τα ερμηνεύσω και σε άλλους. «Παρά μύρια λόγια σε ακατάληπτη γλώσσα». Διότι αυτό, λέει, έχει μόνο τον χαρακτήρα της επίδειξης, ενώ το άλλο προσφέρει πολλή ωφέλεια. «Αδελφοί, μη γίνεστε παιδιά στο μυαλό, αλλά στην κακία να είστε νήπια, ενώ στο μυαλό να γίνεστε τέλειοι». Διότι και τα παιδιά μένουν με το στόμα ανοιχτό μπροστά στα μικρά πράγματα, ενώ για τα πάρα πολύ μεγάλα δεν αισθάνονται τόσο μεγάλο θαυμασμό.

Πρώτη σοφία είναι το να περιφρονεί κανείς τη σοφία που βρίσκεται στα λόγια, στις περιστροφές των λέξεων και στις κίβδηλες και περιττές αντιθέσεις. Είθε να αξιωθώ εγώ να πω πέντε λόγια μέσα στην εκκλησία με σύνεση, παρά μύρια με γλώσσα ακατάληπτη και με ασαφή φωνή σάλπιγγας. Αυτήν τη σοφία επαινώ· αυτήν ασπάζομαι, μέσω της οποίας οι άσημοι δοξάστηκαν, και για την οποία οι περιφρονημένοι προτιμήθηκαν, και με την οποία οι ψαράδες σαγήνευσαν ολόκληρη την οικουμένη με τα δεσμά του Ευαγγελίου, νικώντας την καταργούμενη σοφία με τον συνοπτικό και τελεσίδικο λόγο. Διότι για εμένα δεν είναι σοφός αυτός που είναι σοφός μόνο στα λόγια, ούτε εκείνος που έχει μεν εύστροφη γλώσσα, αλλά ψυχή απαίδευτη· όπως ακριβώς όσοι από τους τάφους είναι εξωτερικά ευπρεπείς και ωραίοι, ενώ εσωτερικά σαπίζουν από νεκρούς και συγκαλύπτουν πολλή δυσωδία. Αντίθετα, σοφός είναι εκείνος που λέει μεν λίγα για την αρετή, αποδεικνύει όμως πολλά με τα έργα του, και προσδίδει αξιοπιστία στα λόγια του μέσω του βίου του.

Τι εννοεί ο Απόστολος λέγοντας: «θα προτιμούσα να πω πέντε λόγια στην εκκλησία παρά μύρια λόγια σε γλώσσα»; Πέντε λόγια λέει, έστω κι αν ένας είναι ο λόγος που εκφέρεται, εκείνος που αρθρώνει λόγο παιδαγωγικό για τις πέντε αισθήσεις· μύρια δε λόγια σε γλώσσα λέει εκείνος που μέσα από τον δικό του λόγο προκαλεί τα πάθη. Και πάλι: πέντε λόγια λέει εκείνος που μέσω της εν Πνεύματι θεωρίας των όντων φανερώνει τον Κτίστη· διότι η φύση είναι πενταδική, αποτελούμενη από το είδος και τα τέσσερα στοιχεία. Μύρια δε λόγια λέει εκείνος που διατυπώνει λόγους περίτεχνους και πειστικούς συλλογισμούς σχετικά με την ενέργεια των ορατών πραγμάτων για δική του δόξα και απόλαυση, και ο οποίος θεοποιεί την κτίση αντί για τον Κτίστη· διότι η κτίση δεν δόθηκε για να θεοποιηθεί, αλλά για να διδάξει τον Θεό.

Εάν λοιπόν ο Παύλος, ο οποίος περισσότερο από όλους τους ανθρώπους ενωνόταν με τον Θεό μέσω της προσευχής, θέλησε μάλλον να πει πέντε λόγια στην Εκκλησία με τον καρποφόρο νου του, για να κατηχήσει και άλλους, παρά μύρια λόγια ψαλμωδίας με γλώσσα· άρα πλανήθηκαν μακριά από την αγάπη εκείνοι που προΐστανται άλλων και έχουν παραδώσει το αξίωμα του ποιμένα αποκλειστικά στην ψαλμωδία μαζί με την ανάγνωση.

Ας προσευχηθούμε, λοιπόν, και εμείς να μεταλάβουμε με πλήρη βεβαιότητα και αίσθηση το Άγιο Πνεύμα, και να εισέλθουμε εκεί από όπου βγήκαμε, και στο εξής να απομακρυνθεί από εμάς το φίδι που γεννά τον θυμό και ο κενόδοξος σύμβουλος, το πνεύμα της μέριμνας και της μέθης, ώστε, πιστεύοντας σταθερά, να φυλάξουμε τις εντολές του Κυρίου και να αυξηθούμε σε αυτόν «εις άνδρα τέλειον, εις μέτρον ηλικίας», για να μην κυριευθούμε πλέον από την απάτη αυτού του αιώνα, αλλά να βρισκόμαστε σε πλήρη βεβαιότητα του Πνεύματος και να μην απιστούμε, ότι η χάρη του Θεού ευδοκεί και στους αμαρτωλούς που μετανοούν. Διότι αυτό που δωρίζεται κατά χάρη δεν μετριέται πλέον σε σύγκριση με την προηγούμενη ασθένεια, «επειδή τότε η χάρη δεν είναι πια χάρη», αλλά πιστεύοντας στον παντοδύναμο Θεό, ας προσέλθουμε με απλή και ανεπιτήδευτη καρδιά σε Εκείνον που χαρίζει τη μετοχή του Πνεύματος μέσω της πίστης, και όχι μέσω σύγκρισης των έργων της φύσης· διότι λέει: «δεν λάβατε το πνεύμα από έργα του νόμου, αλλά από την ακοή της πίστης». Ερώτηση: Τι σημαίνει «θέλω να πω πέντε λόγια στην εκκλησία με τον νου μου»; Απόκριση: Η εκκλησία νοείται με δύο μορφές, ως το σύστημα των πιστών και ως η συγκρότηση της ψυχής. Όταν λοιπόν εκλαμβάνεται πνευματικά ως προς τον άνθρωπο, εκκλησία είναι όλη η συγκρότησή του· και οι πέντε λόγοι είναι οι περιεκτικές αρετές που οικοδομούν όλον τον άνθρωπο, και οι οποίες διαιρούνται με πολλούς τρόπους.

Ερώτηση. Είπες ότι τα πάντα είναι πνευματικώς κρυμμένα μέσα στην ψυχή. Τι σημαίνει λοιπόν το: «θέλω να πω πέντε λόγια στην εκκλησία με τον νου μου»; Απόκριση. Και η εκκλησία νοείται με δύο μορφές, ως το σύνολο των πιστών και ως η σύνθεση της ψυχής. Όταν λοιπόν λαμβάνεται πνευματικώς για τον άνθρωπο, εκκλησία είναι ολόκληρη η σύστασή του. Οι πέντε λόγοι είναι οι περιεκτικές αρετές, οι οποίες οικοδομούν ολόκληρο τον άνθρωπο, έστω και αν διαιρούνται με πολλούς τρόπους. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που μιλά εν Κυρίῳ με πέντε λόγια συμπεριέλαβε όλη τη σοφία, έτσι και εκείνος που ακολουθεί τον Κύριο, μέσω πέντε αρετών οικοδομεί την ευσέβεια. Διότι, ενώ είναι πέντε, περιέχουν όλες τις άλλες. Πρώτη είναι η προσευχή, έπειτα η εγκράτεια, η ελεημοσύνη, η πτωχεία, η μακροθυμία. Αυτές, όταν επιτελούνται με πόθο και ελεύθερη προαίρεση, είναι λόγοι της ψυχής που λέγονται από τον Κύριο και ακούγονται από την καρδιά. Διότι ο Κύριος ενεργεί και το Πνεύμα τότε μιλάει νοερά, και η καρδιά όσο επιθυμεί, τόσο και φανερά τις επιτελεί. Οι δε αρετές, όπως ακριβώς περιέχουν όλες τις άλλες, έτσι γεννούν και η μία την άλλη. Διότι, αν εκλείψει η πρώτη, αναιρούνται όλες, παρομοίως δε, αν εκλείψει η δεύτερη, αναιρούνται οι ακόλουθες, και ούτω καθεξής. Πώς, άλλωστε, θα προσευχηθεί κανείς εάν δεν δεχθεί την ενέργεια του Πνεύματος; Και η Γραφή μαρτυρεί λέγοντας: «Κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίῳ». Και πώς θα υπομείνει αβοήθητος εκείνος που ασκεί εγκράτεια χωρίς προσευχή;

Αλληγορικά δε, όταν ο Κύριος αναχώρησε από τα Ιεροσόλυμα, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν στους προφήτες, «Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομιά μου», τότε ακριβώς πορεύεται στη Γαλιλαία των εθνών, προσλαμβάνοντας τους εθνικούς· και τον ακολουθεί πολύ πλήθος. Ανεβαίνει δε στο όρος, δηλαδή στον σταυρό, για να ελκύσει τους πάντες προς τον εαυτό του, ή στον ουρανό, στη θεοπρεπή τιμή και δόξα. Διότι, έχοντας αναληφθεί στον ουρανό και δοξαζόμενος από εμάς ως Θεός, και όχι ως απλός άνθρωπος, λέγεται ότι ανέβηκε σε όρος· επειδή η υψηλή έννοια γι' αυτόν είναι όρος. Μοιράζει δε σε εμάς που είμαστε υποταγμένοι στις πέντε αισθήσεις, τους νοητούς άρτους που είναι και αυτοί πέντε. Διότι σε κάθε αίσθηση δίνει τον κατάλληλο άρτο, δηλαδή τον λόγο· όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Θέλω να πω πέντε λόγους στην Εκκλησία, δηλαδή αυτούς που αρμόζουν στις πέντε αισθήσεις προς διόρθωση». Δεν μπορούμε όμως να καταναλώσουμε ολόκληρους αυτούς τους πέντε λόγους, αλλά και περισσεύουν.