Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 14:32

Και όμως, αγαπητέ μου, θα μπορούσες να αντιληφθείς εντελώς αβίαστα ότι το επιχείρημα γι' αυτό το ζήτημα είναι σαθρό και γεμάτο αμάθεια. Διότι «τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και οι υιοί κάποιου, ας πούμε, στον ίδιο τους τον γεννήτορα, όπως ακριβώς θα έλεγα ότι ο Ισαάκ υποτασσόταν στον Αβραάμ, και σε αυτόν πάλι ο δικός του υιός. Αλλά ούτε τα πνεύματα των προφητών, εξαιτίας της μεταξύ τους υποταγής, καθιστούσαν ανόμοια τη φύση τους, ούτε βέβαια καθιστούσε ετεροφυή και αλλότριο τον μακάριο Ισαάκ το γεγονός ότι, κυριευμένος από τον σεβασμό προς τον πατέρα του, υποτασσόταν και προσέφερε την υπακοή ως ωραίο δώρο της υικής του ιδιότητας σε εκείνον που τον γέννησε.

Ας μάθουμε λοιπόν να δείχνουμε την ευλάβειά μας προς τους αγίους πατέρες μας με τρόπο σαφέστερο και πιο λογικό, και να αποδίδουμε σύμφωνα με το γεγραμμένο, «σε όποιον οφείλεται ο φόβος τον φόβο, σε όποιον η τιμή την τιμή». Διότι καθόλου δεν θα αδικήσουμε, αποδίδοντας αναλόγως σε καθέναν αυτό που του πρέπει, επειδή «και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Όταν όμως ο λόγος έρχεται στον Σωτήρα μας Χριστό, τότε είναι αναγκαίο να λέμε και εμείς: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ή ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;» <Αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο από τον ουρανό τον αληθινό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.> Έπρεπε όχι μόνο να απομακρύνει τον Μωυσή από τη θεοπρεπή εξουσία, σύμφωνα με την αντίληψη που υπήρχε σε αυτούς, και να τον αναδείξει περισσότερο ως υπηρέτη παρά ως χορηγό της θαυματουργίας που έγινε τότε, αλλά και να σμικρύνει το ίδιο το θαύμα, αν και συνέβη παραδόξως, και με την αντιπαραβολή προς το μεγαλύτερο να αποδείξει ότι δεν είναι απολύτως τίποτα. Δέξου, λοιπόν, πάλι τον Χριστό να ανακράζει κάτι τέτοιο: Με μικρά, ω άνθρωποι, και ευτελέστατα πράγματα υπολογίζετε τα μεγάλα, και τη γενναιοδωρία του Δεσπότη των πάντων την περιορίσατε σε εντελώς μικρά μέτρα.

Απάντηση σε αυτά. Και πώς δεν είναι σε όλους ολοφάνερο (διότι είναι συνεπές να χρησιμοποιήσουμε πλέον τα δικά σας λόγια), ότι το ίσο συχνά υποτάσσεται στο ίσο για λόγους οικονομίας; Ή μήπως δεν θα παραδεχθούμε ότι ένα και το αυτό είναι το Πνεύμα στους προφήτες; Και πώς λέει ο Παύλος, ότι και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες; Και πώς η έννοια της υποταγής αποκλείει τον Υιό από την ισότητα προς τον Πατέρα; Ή μήπως και μεταξύ μας οι υιοί δεν υπακούουν στους πατέρες και δεν υποτάσσονται, παρόλο που έχουν την ίδια ουσία σε σχέση με αυτούς και συμμετέχουν στην ίδια φύση; Διότι ούτε σε αυτούς που υποτάσσονται ο λόγος της φύσης είναι κατώτερος, ούτε σε αυτούς που επιβάλλουν την υποταγή βρίσκεται να είναι μεγαλύτερος ή ανώτερος. Επειδή, μολονότι ο λόγος της ουσίας είναι ένας και ο αυτός για όλους τους ανθρώπους, αναρίθμητα ωφέλιμα πράγματα διευθετούνται οικονομικώς μέσω της υποταγής ορισμένων.

Ο Θωμάς όμως δεν σιωπά, αλλά ποια απολογία προέβαλε απέναντι στην επίπληξη; Ο Ιωάννης, βέβαια, ο ίδιος δεν το αναφέρει, ο Δαβίδ όμως δεν ανέχθηκε να το κρύψει, αλλά το κηρύττει με λαμπρή φωνή, επειδή το πνεύμα των προφητών υποτάσσεται στους προφήτες. Ποια είναι λοιπόν η απολογία;

63. Μην ταράζεις τη συνοδεία των ασκητών ανδρών που ψάλλουν στον Κύριο, παρασυρόμενος από την αυθάδεια των λογισμών, για να μην έρθει πάνω σου θεόσταλτη πληγή. Διότι το να αμαρτάνει κανείς απέναντι στον Θεό είναι βαρύ και ασυγχώρητο. Τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες· διότι ο Θεός δεν είναι Θεός ακαταστασίας, αλλά ειρήνης.

Η Γραφή κάνει λόγο για πάρα πολλά πνεύματα: «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός» και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Ως χάρισμα δε δίδεται στους άξιους η «διάκριση των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρονται με την αλήθεια», άλλα δε είναι επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους· διότι, όπως λέει το Ευαγγέλιο, «τον παρακαλούσαν να μην τους στείλει να πάνε στην άβυσσο»· και ομοίως, διέταζε τα πνεύματα και εξέβαλε τα πνεύματα με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται επίσης λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», λέγεται και πνεύμα του κόσμου («εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει) και πνεύμα ανθρώπου: «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου;» και «πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει»· «διότι πέρασε πνεύμα (άνεμος) μέσα από αυτό και δεν θα υπάρχει πλέον» και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν», καθώς και πνεύμα προφητών: «και τα πνεύματα των προφητών», λέει, «υποτάσσονται στους προφήτες» και «ιδού, ένα ψευδές πνεύμα στάθηκε ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα απατήσεις τον Αχαάβ;»

Και άλλα μεν χαρίζονται σε όλους, ενώ άλλα λαμβάνουν χαρίσματα· και για να μιλήσουμε γενικά, άλλα μεν εξυμνούν την αγιότητα στους ουρανούς των ουρανών και στους υπόλοιπους αόρατους τόπους, άλλα δε, ενώ εξυμνούνται, παρέχουν επαξίως τα δώρα στους αξίους. 9. Η δε Γραφή αναφέρει πάρα πολλά πνεύματα· «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός», και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Δίδεται δε στους αξίους το χάρισμα της «διακρίσεως των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρουν με την αλήθεια», άλλα δε επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους. «Τον παρακαλούσαν», αναφέρει το Ευαγγέλιο, «να μην τους επιτάξει να απελθουν στην άβυσσο»· ωσαύτως δε και στα πνεύματα έδινε προσταγές. Και τα πνεύματα τα εξέδιωκε με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται δε λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», γίνεται λόγος και για πνεύμα του κόσμου· «εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει, όπως και για πνεύμα ανθρώπου· «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, ειμή το πνεύμα του ανθρώπου;» Και «πνεύμα το οποίο πορεύεται και δεν επιστρέφει»· «διότι πνεύμα διήλθε μέσα του, και δεν θα υπάρχει πλέον», και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν», και «τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Και «ιδού, στάθηκε ένα ψευδές πνεύμα ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα εξαπατήσεις τον Αχαάβ; Και θα γίνω, λέει, πνεύμα ψευδές στο στόμα των προφητών».

Ο νόμος όμως είναι παλαιός· επειδή και ο Παύλος ανακοίνωνε στους αποστόλους το Ευαγγέλιο, όχι για να ικανοποιήσει τη φιλοδοξία του (διότι το Πνεύμα απέχει πολύ από κάθε φιλοδοξία), αλλά για να επιβεβαιωθεί αυτό που είχε κατορθωθεί ή για να διορθωθεί αυτό που υστερούσε, αν βέβαια υπήρχε κάτι τέτοιο σε όσα έλεγε ή έπραττε εκείνος, όπως ο ίδιος αφήνει να εννοηθεί γράφοντας για τον εαυτό του: «Επειδή και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες», σύμφωνα με την ευταξία του Πνεύματος που οικονομεί και διανέμει τα πάντα τέλεια. Εάν δε εκείνος έδινε λόγο ιδιαιτέρως και σε μερικούς, ενώ εγώ δημοσίως και σε όλους, να μην απορήσετε καθόλου.

ΙΑ΄. Διότι όλοι μας είμαστε ένα σώμα εν Χριστώ· και ο καθένας ξεχωριστά είμαστε μέλη του Χριστού, αλλά και μέλη ο ένας του άλλου. Διότι το ένα μέρος εξουσιάζει και προΐσταται, ενώ το άλλο καθοδηγείται και κατευθύνεται, και δεν ενεργούν και τα δύο το ίδιο πράγμα, εφόσον δεν είναι το ίδιο το να εξουσιάζει κανείς και το να εξουσιάζεται· και τα δύο γίνονται ένα στον έναν Χριστό, συναρμολογούμενα και συνενωνόμενα από το ίδιο Πνεύμα. Αλλά και μεταξύ εκείνων που εξουσιάζονται, υπάρχει πάλι μεγάλη διαφορά, καθώς διαφέρουν στη μόρφωση, στην άσκηση και στην ηλικία· και μεταξύ εκείνων που καθοδηγούν, πόσο μεγάλη είναι η διαφορά· και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες, όπως λέει ο Παύλος, μην αμφιβάλλεις γι' αυτό. Και άλλους μεν, λέει, έθεσε ο Θεός στην Εκκλησία, πρώτον αποστόλους, δεύτερον προφήτες, τρίτον ποιμένες και διδασκάλους· πρώτον για την αλήθεια, δεύτερον για τη σκιά, τρίτον για το μέτρο της ωφέλειας και της ελλάμψεως. Και το μεν Πνεύμα είναι ένα, τα χαρίσματα όμως δεν είναι ίσα, διότι ούτε και τα δοχεία του Πνεύματος είναι ίσα. Διότι σε άλλον μεν δίνεται δια του Πνεύματος λόγος σοφίας και θεωρίας, σε άλλον λόγος γνώσεως ή αποκαλύψεως, σε άλλον πίστη βεβαία και αδίστακτη, σε άλλον δε ενέργειες δυνάμεων και ανωτέρων θαυμάτων, σε άλλον χαρίσματα ιαμάτων, αντιλήψεις, δηλαδή προστασίες, κυβερνήσεις, δηλαδή παιδαγωγίες της σάρκας, είδη γλωσσών, ερμηνείες γλωσσών, τα μείζονα χαρίσματα και τα δευτερεύοντα, σύμφωνα με την αναλογία της πίστεως.

Έπειτα, παρηγορώντας εκείνον που υποχρεώθηκε να σιωπήσει, λέει: «Διότι μπορείτε όλοι, ο καθένας με τη σειρά του, να προφητεύετε, ώστε όλοι να μαθαίνουν και όλοι να παρηγορούνται». Βλέπεις πώς θέτει πάλι την αιτία για την οποία τα κάνει όλα; Διότι, εάν εμποδίζει εντελώς να μιλάει εκείνος που λαλεί με γλώσσες, όταν δεν έχει διερμηνέα, επειδή αυτό είναι ανωφελές, εύλογα προστάζει να συγκρατείται και η προφητεία, εάν δεν προσφέρει αυτήν την ωφέλεια, αλλά προκαλεί σύγχυση, ταραχή και άκαιρο θόρυβο. «Και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Είδες πώς τον συνέτισε δυναμικά και με τρόπο φοβερό; Διότι, για να μη φιλονικεί ούτε να στασιάζει ο άνθρωπος, δείχνει ότι το ίδιο το χάρισμα υποτάσσεται· επειδή με τη λέξη «πνεύμα» εδώ εννοεί την ενέργεια του χαρίσματος. Εάν λοιπόν το πνεύμα υποτάσσεται, πολύ περισσότερο εσύ που το κατέχεις δεν θα ήταν δίκαιο να φιλονικείς. Έπειτα, δείχνει ότι αυτό είναι και το θέλημα του Θεού, προσθέτοντας και λέγοντας: «Διότι ο Θεός δεν είναι Θεός ακαταστασίας, αλλά ειρήνης, όπως διδάσκω σε όλες τις Εκκλησίες των αγίων». Είδες με πόσα επιχειρήματα τον οδήγησε στη σιωπή, και τον παρηγόρησε την ώρα που παραχωρούσε τη θέση του στον άλλον;

Με ένα μεν και πρώτο επιχείρημα, ότι δεν επέρχεται καμία εξάντληση όταν γίνεται αυτό· διότι, λέει, «μπορείτε όλοι να προφητεύετε ένας ένας με τη σειρά»· με ένα δεύτερο δε, ότι αυτό είναι αρεστό και στο Πνεύμα· διότι «τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες»· εκτός αυτών, με το ότι αυτό είναι σύμφωνο με το θέλημα του Θεού· διότι, λέει, «ο Θεός δεν είναι Θεός ακαταστασίας, αλλά ειρήνης»· και με ένα τέταρτο, ότι αυτός ο κανόνας επικρατεί παντού στην οικουμένη, και δεν τους επιβάλλεται τίποτα το καινοφανές. Διότι, λέει, «έτσι διδάσκω σε όλες τις Εκκλησίες των αγίων». Τι λοιπόν θα μπορούσε να είναι πιο φοβερό από αυτά τα πράγματα;

«Αλλά το ίδιο το Πνεύμα μεσιτεύει υπέρ ημών με στεναγμούς αλάλητους». Είναι ασαφές αυτό που ειπώθηκε, επειδή πολλά από τα θαύματα που γίνονταν τότε έχουν πλέον παύσει. Γι' αυτό είναι αναγκαίο να σας διδάξω την τότε κατάσταση, και έτσι ο λόγος θα γίνει πλέον σαφέστερος. Ποια ήταν, λοιπόν, η τότε κατάσταση; Ο Θεός έδινε διάφορα χαρίσματα σε όλους όσοι βαπτίζονταν τότε, τα οποία μάλιστα ονομάζονταν «πνεύματα»· διότι, όπως λέει, «τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Και άλλος μεν είχε το χάρισμα της προφητείας και προέλεγε τα μέλλοντα· άλλος της σοφίας και δίδασκε τους πολλούς· άλλος των ιαμάτων και θεράπευε τους ασθενείς· άλλος των δυνάμεων και ανέστηνε τους νεκρούς· και άλλος των γλωσσών και μιλούσε σε διάφορες γλώσσες. Μαζί με όλα αυτά υπήρχε και το χάρισμα της προσευχής, δια του οποίου το ίδιο το πνεύμα προσευχόταν. Επειδή, δηλαδή, αγνοώντας πολλά από όσα μας συμφέρουν, ζητούμε αυτά που δεν μας συμφέρουν, ερχόταν το χάρισμα της προσευχής σε κάποιον από τους τότε πιστούς, και αυτός στεκόταν και ζητούσε εκ μέρους όλων εκείνο που συνέφερε από κοινού σε ολόκληρη την Εκκλησία, καθοδηγώντας έτσι και τους άλλους. «Πνεύμα», λοιπόν, ονομάζει εδώ τόσο το συγκεκριμένο χάρισμα, όσο και την ψυχή που δεχόταν το χάρισμα, η οποία μεσίτευε προς τον Θεό και αναστέναζε. Διότι εκείνος που αξιωνόταν μιας τέτοιας χάριτος, στεκόμενος με πολλή κατάνυξη και προσπίπτοντας στον Θεό με πολλούς νοερούς στεναγμούς, ζητούσε τα συμφέροντα για όλους.

Μηνυτής αυτού του παράδοξου τοκετού εστάλη στον γέροντα Ζαχαρία ο αρχάγγελος Γαβριήλ. Και αφού στάθηκε στα δεξιά του θυσιαστηρίου, εμφανίστηκε σε αυτόν. Και ο Ζαχαρίας, λέει η Γραφή, εταράχθη μόλις τον είδε, και φόβος έπεσε επάνω του. Διότι είδε αυτό που δεν είχε δει ποτέ του: πυρ να ομιλεί, ασώματο άνθρωπο, σχήμα αψηλάφητο, θέαμα ασύλληπτο, όψη ασύγκριτη, δρομέα που βαδίζει στον αέρα, πτηνό ανθρωπόμορφο· και βλέποντάς τον εταράχθη. Ο άγγελος όμως, βλέποντάς τον να ταράσσεται, με χαρμόσυνες υποσχέσεις αποδιώχνει τον φόβο: «Μη φοβάσαι, Ζαχαρία, διότι εισακούστηκε η δέησή σου· και η γυναίκα σου η Ελισάβετ θα σου γεννήσει υιό, και θα τον ονομάσεις Ιωάννη. Και θα είναι για εσένα χαρά και αγαλλίαση, και πολλοί θα χαρούν με τη γέννησή του». Μη φοβάσαι, Ζαχαρία· δεν ήλθα για να προκαλέσω φόβο, αλλά παρουσιάστηκα σε εσένα ως μηνυτής χαράς. Ποιας χαράς; Η γυναίκα σου η Ελισάβετ θα σου γεννήσει υιό, και θα τον ονομάσεις Ιωάννη. Αυτός θα ανατείλει στον κόσμο σαν αυγερινός, και θα διώξει το σκοτάδι της αγνωσίας, προσκαλώντας τον ήλιο της δικαιοσύνης. Διότι αυτός που έρχεται οπίσω μου, βρέθηκε εμπρός μου, του οποίου δεν είμαι άξιος να λύσω το λουρί του υποδήματος. Και αυτός θα προπορευθεί με το πνεύμα και τη δύναμη του Ηλία. Το πνεύμα του Ηλία κατοίκησε και στον Ιωάννη· διότι τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες· και σχεδόν σε όλα βρίσκουμε τον Ιωάννη όμοιο με τον Ηλία.

Ο Θεός έδινε διάφορα χαρίσματα σε εκείνους που βαπτίζονταν τότε, τα οποία μάλιστα ονομάζονταν και πνεύματα. Διότι τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες. Και άλλος μεν είχε το χάρισμα της προφητείας, και προέλεγε τα μέλλοντα· άλλος της σοφίας, και δίδασκε το πλήθος· άλλος των ιαμάτων, και θεράπευε τους ασθενείς· άλλος των δυνάμεων, και ανέστηνε τους νεκρούς· άλλος των γλωσσών, και μιλούσε με διάφορες γλώσσες. Μαζί δε με όλα αυτά υπήρχε και χάρισμα προσευχής, το οποίο και αυτό ονομαζόταν πνεύμα, και εκείνος που το κατείχε προσευχόταν υπέρ όλου του πλήθους. Επειδή, δηλαδή, εμείς, αγνοώντας πολλά από όσα μας συμφέρουν, ζητούμε τα μη συμφέροντα, ερχόταν το χάρισμα της προσευχής σε κάποιον από τους πιστούς της εποχής εκείνης· και για το κοινό συμφέρον ολόκληρης της Εκκλησίας, αυτός στεκόταν υπέρ όλων αυτών και καθοδηγούσε τους άλλους. Επομένως, εδώ ονομάζει πνεύμα ένα τέτοιο χάρισμα, καθώς και την ψυχή που δέχεται το χάρισμα, η οποία μεσιτεύει στον Θεό και στενάζει. Διότι εκείνος που είχε αξιωθεί τέτοιας χάριτος, στεκόμενος με πολλή κατάνυξη και με πολλούς νοερούς στεναγμούς, προσπίπτοντας στον Θεό, ζητούσε όσα ήταν προς το συμφέρον όλων.

«Εάν όμως δεν υπάρχει διερμηνευτής, ας σιωπά μέσα στην εκκλησία· ας μιλάει στον εαυτό του και στον Θεό. Από τους προφήτες ας μιλούν δύο ή τρεις, και οι υπόλοιποι ας διακρίνουν· εάν όμως δοθεί αποκάλυψη σε κάποιον άλλον που κάθεται.» Δηλαδή προκαλεί έκπληξη, και δεν γίνεται τόσο για κατήχηση. «Ο πρώτος ας σιωπά.» Διότι δεν έπρεπε, εφόσον αυτός κινήθηκε προς προφητεία, να συνεχίζει να μιλάει εκείνος. «Διότι μπορείτε καθένας με τη σειρά του να προφητεύετε όλοι, ώστε όλοι να μαθαίνουν και όλοι να παρηγορούνται.» Αυτό το λέει παρηγορώντας εκείνον που αναγκάστηκε να σιωπήσει. «Και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Για να μην είναι κανείς φιλόνικος ή φθονερός, δείχνει ότι το ίδιο το χάρισμα υποτάσσεται. Διότι με τη λέξη «πνεύμα» εδώ εννοεί την ενέργεια· εάν λοιπόν το πνεύμα υποτάσσεται, πολύ περισσότερο πρέπει να υποτάσσεσαι εσύ. «Διότι ο Θεός δεν είναι Θεός ακαταστασίας, αλλά ειρήνης, όπως διατάσσω σε όλες τις Εκκλησίες των αγίων.» Δείχνει ότι αυτό είναι αρεστό και στον Θεό, ώστε εκείνος που αντιτάσσεται, φέροντας το κρίμα, να μη φιλονικεί. «Οι γυναίκες ας σιωπούν μέσα στις Εκκλησίες. Διότι δεν τους επιτρέπεται να μιλούν, αλλά ας υποτάσσονται, καθώς λέει και ο νόμος. Και αν θέλουν να μάθουν κάτι, ας ρωτούν τους δικούς τους άνδρες στο σπίτι.»

Αυτά βεβαίως θα πραγματοποιηθούν, εάν μέσω της νηστείας και της προσευχής και της πράξης καλών έργων, ας προσθέσω δε και της ευπειθείας προς τη βασιλεία μου, ευαρεστήσουμε τον Θεό· διότι το θείο θέλημα είναι οι αρχόμενοι να υποτάσσονται με ευκολία και να υπακούν πρόθυμα σε αυτούς που βασιλεύουν μέσω Αυτού και σε καμία περίπτωση να μην εναντιώνονται σε αυτούς που διαχειρίζονται τις δημόσιες υποθέσεις· επειδή η τάξη είναι αυτή που συγκρατεί τα πάντα, τάξη στις εποχές, τάξη στον ήλιο και στα άστρα, και το πιο σημαντικό, τάξη στα πνεύματα, εφόσον και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες, και τίποτα από όλα δεν έχει διαφύγει της χρησιμότητάς της. Εάν λοιπόν πολιτευόμαστε με αυτόν τον τρόπο, θα πούμε σε αυτό το βουνό: «Σήκω και πέσε στη θάλασσα», δηλαδή στο σκληρόκαρδο γένος των Ιταλών, του οποίου το φρόνημα είναι υπεροπτικό σαν τους λόφους και τα βουνά, το οποίο, διασχίζοντας τη θάλασσα, εισέβαλε στη χώρα μας και άνοιξε διάπλατα το στόμα του εναντίον της· και θα ανακτήσουμε ξανά τις πατρίδες από τις οποίες, λόγω των αμαρτιών μας, αποδιωχθήκαμε· αυτές δε είναι η αρχαία και πρώτη μας κατοικία, ο παράδεισος και η ευρισκόμενη στον Ελλήσποντο πόλη του Κυρίου των δυνάμεων, η πόλη του Θεού μας, το βαθύρριζο αγαλλίαμα όλης της γης, η περιμάχητη και ξακουστή ανάμεσα σε όλα τα έθνη.

Στο τέκνο Ανατόλιο. Χαίρομαι κάθε φορά που λαμβάνω γράμμα σας, τέκνα μου αγαπητά και περιπόθητα. Διότι ακούω τη φωνή σας και ευφραίνομαι, βλέπω με τον νου μου τη μορφή σας και αγάλλομαι. Πότε άλλωστε θα μπορούσα να σας ξεχάσω, εσάς που είστε τα σπλάχνα μου, τα δικά μου μέλη; Και χαίρομαι ακόμη περισσότερο όταν ακούω και μαθαίνω ότι παραμένετε μαζί αδιάσπαστοι, όπως ακριβώς συνδεθήκατε εν Κυρίω ενώπιόν μου. Αυτό, πρώτα απ' όλα, οφείλεται στη δική σου χάρη, αγαπημένο μου τέκνο Ανατόλιε, που είσαι το πνευματικό φως των ματιών μου, και έπειτα σε σένα, καλό μου τέκνο Σαββάτιε, που δέχεσαι με αγάπη, για χάρη του Κυρίου, να έχει τα πρωτεία ο αδελφός σου, πράγμα το οποίο είναι αποστολικό. Διότι και ο Κύριος, όταν έστελνε τους μαθητές ανά δύο στο κήρυγμα, υπέταξε τον έναν από τους δύο στον άλλον. Επειδή και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες, όπως λέει ο απόστολος. Και αυτός είναι ο άριστος νόμος, και αυτή είναι η άριστη ζωή.