Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:14

Καλά μαθήτευσε ο Σεβήρος στους διδασκάλους των Ιουδαίων, των Ελλήνων και των Αράβων, δεχόμενος μόνο κατά ένα μέρος τις ιερές Γραφές και απορρίπτοντας άλλο μέρος τους, όπως κάνουν και οι μαθητές των Μανιχαίων. Πλην όμως, αν πρέπει, εξαιτίας των νοσημάτων των αιρέσεων που εμφανίσθηκαν, να αλλοιώνονται τα δόγματα του Χριστού και της αληθείας, και αν, εξαιτίας του Νεστορίου, απορρίφθηκε η έκφραση «δύο φύσεις», τότε οπωσδήποτε θα καταστεί τώρα ανενεργή και άχρηστη και η έκφραση που λέγει «μία σεσαρκωμένη φύση του Θεού Λόγου», εξαιτίας των δέκα αιρέσεων του προειρημένου δεκακέρατου, το οποίο κηρύττει σύγχυση, φαντασία και άρνηση της ανθρωπότητας του Χριστού. Τι λοιπόν να πάθω ή τι να πράξω, αλίμονο, δεν γνωρίζω. Διότι, λέγει, εξαιτίας του νοσήματος του Νεστορίου αποδοκιμάσθηκαν και απορρίφθηκαν οι δύο φύσεις του Χριστού· και πάλι, εξαιτίας του Ευτυχούς και του Διοσκόρου και του Θεοδοσίου, θα αποδοκιμασθεί οπωσδήποτε και η έκφραση που λέγει μία φύση της θεότητας και της ανθρωπότητάς του. Και έτσι πλέον το κήρυγμα θα είναι κενό και η πίστη μάταιη· και η ευσέβεια θα αφανισθεί, αφού θα έχει περιέλθει σε πλήρη όλεθρο.

Αυτοί πιθανότατα ήταν Σαδδουκαίοι· διότι αυτοί έλεγαν ότι «δεν υπάρχει ανάσταση, ούτε άγγελος, ούτε πνεύμα». Έχουν συκοφαντήσει όμως το μυστήριο της ανάστασης και ο Υμέναιος και ο Αλέξανδρος, «λέγοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη γίνει»· αλλά εκείνοι ναυάγησαν ως προς την πίστη, όπως και όσοι θέλουν να ακολουθούν τις πλάνες τους. <Αν όμως ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, άρα κενό είναι και το κήρυγμά μας.> Διότι, όπως ακριβώς το δεύτερο ακολουθεί το πρώτο, έτσι και με το δεύτερο συναναιρείται το πρώτο· και αν συμβεί αυτό, δηλαδή αν το παραδεχτούμε στην πίστη μας, το κήρυγμα των αγίων αποστόλων θα είναι κενό και αδρανές· κενή θα είναι και η πίστη. Διότι έτσι έχει ο λόγος της πίστεως, που μέσω των αγίων μυσταγωγεί όσους έχουν μυηθεί σε όλη τη γη· πώς λοιπόν θα πιστεύουμε πλέον, αν δεν αναστήθηκε, όπως ισχυρίζονται μερικοί; Διότι, λέει, αποδεικνυόμαστε και ψευδομάρτυρες κατά του Θεού, επειδή μαρτυρήσαμε ότι ανέστησε τον Χριστό, τον οποίο δεν ανέστησε, εφόσον οι νεκροί δεν ανασταίνονται. Έπειτα, πώς ένα τόσο μεγάλο πλήθος αγίων θα απέφευγε την κατηγορία της συκοφαντίας; Συνεπώς δεν θα ήταν ούτε άγιοι· πώς θα μπορούσαν άλλωστε;

Έπειτα εμφανίστηκε στον Ιάκωβο, έπειτα σε όλους τους αποστόλους, τελευταίο δε από όλους, σαν σε έκτρωμα, λέει, εμφανίστηκε και σε εμένα.» Και μετά από άλλα πάλι: «Εάν όμως ο Χριστός κηρύσσεται ότι έχει αναστηθεί από τους νεκρούς, πώς λένε μερικοί ανάμεσά σας ότι δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών; Εάν όμως δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί. Και εάν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, τότε είναι κενό το κήρυγμά μας, κενή και η πίστη μας.

Και ομοίως, προφυλάσσοντας την πίστη, αλλού πάλι έγραφε: Να θυμάστε τον Ιησού Χριστό που αναστήθηκε από τους νεκρούς. Και πάλι: Αν όμως ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, τότε είναι κενό το κήρυγμά μας, κενή είναι και η πίστη μας. Βρισκόμαστε μάλιστα να είμαστε και ψευδομάρτυρες του Θεού, διότι καταθέσαμε μαρτυρία κατά του Θεού ότι ανέστησε τον Χριστό, τον οποίο δεν ανέστησε. Αλλά στη συνέχεια λέει: Τώρα όμως ο Χριστός έχει αναστηθεί από τους νεκρούς, αποτελώντας την απαρχή εκείνων που έχουν κοιμηθεί, και εμφανίστηκε στον Κηφά, έπειτα στους δώδεκα. Διότι, αν δεν πιστεύεις στον έναν μάρτυρα, έχεις δώδεκα μάρτυρες. Έπειτα εμφανίστηκε σε περισσότερους από πεντακόσιους αδελφούς συγχρόνως. Αν απιστούν στους δώδεκα, ας αποδεχθούν τους πεντακόσιους. Έπειτα εμφανίστηκε στον Ιάκωβο, ο οποίος ήταν μεν αδελφός του, αλλά και ο πρώτος επίσκοπος αυτής της παροικίας. Εφόσον λοιπόν ένας τέτοιος επίσκοπος είδε αυτοπροσώπως αναστημένο τον Ιησού Χριστό, εσύ που είσαι μαθητής του μην απιστήσεις. Αλλά μήπως λες ότι ο αδελφός του Ιάκωβος έδωσε αυτή τη μαρτυρία χαριστικά; Έπειτα εμφανίστηκε και σε εμένα, τον Παύλο, τον εχθρό. Και ποια μαρτυρία μπορεί να αμφισβητηθεί, όταν προέρχεται από έναν εχθρό που την κηρύττει; Εγώ, ο πρότερον διώκτης, τώρα ευαγγελίζομαι την ανάσταση.

Εκεί ο Παύλος, ο ρήτορας της ευσέβειας, μυσταγωγεί τους πιστούς, λέγοντας: ιδού, σας λέω ένα μυστήριο: δεν θα κοιμηθούμε όλοι, όλοι όμως θα μεταμορφωθούμε, σε μία στιγμή, σε ριπή οφθαλμού, με την έσχατη σάλπιγγα. Διότι θα σαλπίσει, και οι νεκροί θα αναστηθούν άφθαρτοι. Και πάλι ελέγχοντας και καταισχύνοντας όσους λένε ότι δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών, προσθέτει λέγοντας: αν δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί. Εάν δε ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, τότε είναι κενό το κήρυγμά μας, κενή είναι και η πίστη μας. Αποδεικνυόμαστε μάλιστα και ψευδομάρτυρες του Θεού, έχοντας κηρύξει την ανάσταση στα πέρατα του κόσμου.

Τον δε Παύλο τον απορρίπτουν επειδή δεν αποδέχεται την περιτομή, αλλά και τον αποβάλλουν επειδή έχει πει: «όσοι δικαιώνεστε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη», και ότι «εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». 6. Αυτός δε ο Κήρινθος, ανόητος και δάσκαλος ανοήτων, ισχυρίζεται πάλι με θράσος ότι ο Χριστός έχει πάθει και έχει σταυρωθεί, αλλά δεν έχει αναστηθεί ακόμη, και ότι πρόκειται να αναστηθεί όταν γίνει η καθολική ανάσταση των νεκρών. Επομένως, είναι ασύστατα τα λεγόμενά τους, τόσο τα λόγια όσο και τα νοήματα. Γι' αυτό και ο απόστολος, εκπλησσόμενος με αυτούς που δεν πιστεύουν στη μελλοντική ανάσταση των νεκρών, έλεγε: «εάν οι νεκροί δεν ανασταίνονται, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί», και το «ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε», και το «μην πλανάστε· φθείρουν τα καλά ήθη οι κακές συναναστροφές». Πάλι δε, σε αυτούς που λέγουν ότι ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί ακόμη, επιφέρει ομοίως τον έλεγχο λέγοντας: «εάν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, μάταιο είναι το κήρυγμά μας, μάταιη και η πίστη μας. Και βρισκόμαστε να είμαστε και ψευδομάρτυρες του Θεού, 〈επειδή μαρτυρήσαμε κατά του Θεού〉, ότι ανέστησε τον Χριστό, εάν βέβαια δεν (Τον) ανέστησε»· * ωσάν οι [μεν] απόστολοι να κήρυτταν ότι ο Χριστός 〈δεν〉 έχει αναστηθεί ακόμη, και ότι οι νεκροί δεν ανασταίνονται.

«διότι σας κήρυξα το Ευαγγέλιο ότι ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες μας σύμφωνα με τις Γραφές και ότι την τρίτη ημέρα έχει αναστηθεί, σύμφωνα με τις Γραφές» και όχι σύμφωνα με κάποιον μύθο ούτε σύμφωνα με τη διδασκαλία εκείνων που πρόκειται να πουν από τον εαυτό τους πράγματα που δεν έχουν γραφεί. Διότι οι μεν Ιουδαίοι από τον εαυτό τους λένε ότι δεν έχει αναστηθεί, ο δε Μαρκίων και οι άλλοι λένε από τον εαυτό τους ότι φαινομενικά (κατά δόκησιν) έπαθε και ετάφη, εγώ όμως σας διασφαλίζω σύμφωνα με τις Γραφές. Διότι αμέσως προσθέτει λέγοντας: «έτσι κηρύττουμε και έτσι πιστέψατε, ότι ο Χριστός πέθανε και ετάφη και έχει αναστηθεί την τρίτη ημέρα» και αμέσως μετά: «εάν οι νεκροί δεν ανασταίνονται, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί, και εάν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, μάταιο είναι το κήρυγμά μας». Και μετά από όλα αυτά: «διότι πρέπει το θνητό τούτο να ενδυθεί αθανασία, και το φθαρτό τούτο να ενδυθεί αφθαρσία». Και δεν είπε ότι το θνητό τούτο θα χωρέσει μέσα του την αθανασία ή ότι το φθαρτό τούτο θα χωρέσει την αφθαρσία, αλλά ότι το θνητό και το φθαρτό θα ενδυθεί την αθανασία και την αφθαρσία. Ποιο δε είναι το θνητό παρά μόνο το σώμα, το οποίο όχι μόνο χώρεσε μέσα του την αθανασία, αλλά και την οικειώθηκε και πρόκειται να ενδυθεί την αθανασία, χωρίς το σώμα να αποβάλλεται και η ψυχή που δεν πεθαίνει να ενδύεται την αθανασία, αλλά το θνητό να ενδύεται την αθανασία και το φθαρτό την αφθαρσία, δηλαδή το ίδιο το σώμα;

Ποιον, λοιπόν, ανήγγειλαν χαρμόσυνα οι άγγελοι στις γυναίκες ότι έχει αναστηθεί; Όπως λένε: «Ποιον ζητάτε; Τον Ιησού τον Ναζωραίο; Αναστήθηκε, δεν είναι εδώ. Ελάτε, δείτε τον τόπο». Σαν να έλεγαν: ελάτε, δείτε τον τόπο και συνετίστε τον Ωριγένη, ότι δεν υπάρχει κανένα λείψανο που να κείτεται εδώ, αλλά αναστήθηκε ολόκληρο. Και για να γνωρίσεις ότι αναστήθηκε ολόκληρο, λέει «Αναστήθηκε, δεν είναι εδώ», ώστε να αποκρούσει τη φλυαρία σου, ότι δεν εγκαταλείφθηκε κανένα λείψανό του, αλλά αυτό ακριβώς που καρφώθηκε, αυτό που τρυπήθηκε με τη λόγχη, αυτό που κρατήθηκε από τους Φαρισαίους, αυτό που φτύστηκε, αυτό αναστήθηκε. 68. Και προς τι να αναφέρω το πλήθος των μαρτυριών για τον έλεγχο αυτού του ελεεινού και της φλυαρίας που προήλθε από αυτόν; Άρα, λοιπόν, όπως αναστήθηκε και ανέστησε το δικό του σώμα, έτσι θα αναστήσει και εμάς. Διότι μέσα από αυτό κατέδειξε ο άγιος απόστολος την ελπίδα μας, λέγοντας: «πώς λένε μερικοί ανάμεσά σας ότι δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών; Αν όμως δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί. Και αν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, άρα είναι κενό και το κήρυγμά μας, μάταιη είναι και η πίστη μας, και αποδεικνυόμαστε ψευδομάρτυρες του Θεού, διότι καταμαρτυρήσαμε ότι ανέστησε τον Χριστό, τον οποίο δεν ανέστησε» και τα εξής.

Διότι, εάν ο Νάθαν ήταν προφήτης, αλλά βέβαια και ο Σολομών, καθώς και ο πατέρας και των δύο· και προφήτες μεν αναδεικνύονταν από πολλές φυλές, ιερείς όμως από καμία από τις δώδεκα φυλές, παρά μόνο οι Λευίτες. Μάταια, επομένως, έχουν πλάσει αυτό το ψεύδος· και ας μην επικρατεί ένας τέτοιος ισχυρισμός στην Εκκλησία του Χριστού έναντι της ακριβούς αλήθειας, ότι δηλαδή κατασκευάζεται ένα ψεύδος για τον έπαινο και τη δοξολογία του Χριστού. Διότι ποιος δεν γνωρίζει και εκείνον τον ιερότατο λόγο του Αποστόλου, όταν κήρυττε και διακήρυσσε την ανάσταση του Σωτήρα μας, και διαβεβαίωνε για την αλήθεια, λέγοντας με μεγάλο φόβο, ότι εάν κάποιοι ισχυρίζονται πως ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, εμείς όμως και το λέμε και το έχουμε πιστέψει, και αυτό ελπίζουμε και κηρύσσουμε, τότε καταψευδομαρτυρούμε εναντίον του Θεού ότι ανέστησε τον Χριστό, τον οποίο δεν ανέστησε. Αν, λοιπόν, αυτός που δοξολογεί με αυτόν τον τρόπο τον Θεό Πατέρα, φοβάται μήπως φανεί ψεύτης, ενώ διηγείται ένα παράδοξο έργο, πώς δεν θα φοβόταν δικαιολογημένα κάποιος που μέσω ψευδολογίας προσπαθεί να επινοήσει την επιβεβαίωση της αλήθειας, συνθέτοντας μια αναληθή δόξα; Διότι, εάν τα γένη είναι διαφορετικά, και δεν καταλήγει κανένα γνήσιο σπέρμα στον Ιωσήφ, αλλά έχει λεχθεί μόνο για την εξύψωση Εκείνου που επρόκειτο να γεννηθεί, ότι δηλαδή Αυτός που θα έρθει θα είναι βασιλιάς και ιερέας, χωρίς ωστόσο να υπάρχει απόδειξη, αλλά η σεμνότητα των λόγων καταλήγει σε έναν άπρακτο ύμνο, είναι προφανές ότι ο έπαινος δεν αγγίζει τον Θεό, εφόσον είναι ψεύδος· αντίθετα, αποτελεί κατάκριση για εκείνον που το είπε, επειδή καυχήθηκε για κάτι το ανύπαρκτο ωσάν να ήταν υπαρκτό.

Αυτό μεν, λοιπόν, ας τεθεί έως εδώ. Όσο για τη δική μας διδασκαλία, όχι μόνο η ειρήνη του Θεού υπερέχει κάθε νου και κατάληψης, ούτε μόνο όσα αποταμιεύονται στις επαγγελίες για τους δικαίους, τα οποία είναι αόρατα στα μάτια, ανήκουστα στα αυτιά και ακατανόητα από τη διάνοια, έστω και στο ελάχιστο, ούτε καν η ακριβής κατανόηση της κτίσης· διότι και για αυτήν πρέπει να πειστείς ότι κατέχεις μόνο τις σκιές της, όταν ακούς: «Θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα», και τον σταθερό νόμο που υπάρχει σε αυτά· σαν κάποιος που δεν τα βλέπει τώρα, αλλά θα τα δει κάποτε. Αλλά πολύ πριν από αυτά, η φύση που βρίσκεται πάνω από αυτά και από την οποία προέρχονται αυτά, είναι ακατάληπτη και απερίληπτη· και εννοώ όχι ως προς το ότι υπάρχει, αλλά ως προς το τι ακριβώς είναι. Διότι δεν είναι κενό το κήρυγμά μας, ούτε μάταιη η πίστη μας, ούτε είναι αυτό το οποίο δογματίζουμε· μην πάρεις πάλι την ειλικρίνειά μας ως αφορμή για αθεΐα και συκοφαντία, και υπερηφανευτείς θεωρώντας ότι ομολογούμε την άγνοιά μας. Διότι το να είναι κανείς πεπεισμένος ότι κάτι υπάρχει, διαφέρει πάρα πολύ από το να γνωρίζει τι ακριβώς είναι αυτό.

Αλλά δεν θεωρεί ότι πρέπει να εννοούμε ότι υπάρχει ανθρώπινος νους στον μονογενή Θεό, και αναφέρει την αιτία: ότι ο ανθρώπινος νους είναι τρεπτός. Επομένως, με τον ίδιο συλλογισμό, ας μην επιτρέπει ούτε τη σάρκα στον Θεό. Διότι ούτε ο ίδιος ο συγγραφέας θα μπορούσε να αρνηθεί ότι αυτή είναι τρεπτή, καθώς από τη νεότητα μέχρι την ωριμότητα αλλάζει τις ηλικίες σαν ενδύματα. Ή πώς δεν ήταν τρεπτός εκείνος που προηγουμένως φερόταν στην αγκαλιά από τη μητέρα του, έπειτα βρέθηκε ανάμεσα σε μικρά παιδιά, έπειτα σε εφήβους και έτσι προχώρησε λίγο-λίγο προς την ωριμότητα, ώστε να φτάσει στο μέτρο της ανθρώπινης ηλικίας; Αν λοιπόν ο νους απορρίπτεται λόγω της τρεπτότητάς του, για την ίδια αιτία ας μην επιτρέπεται από αυτόν ούτε η σάρκα και έτσι, σύμφωνα με αυτόν, ολόκληρο το Ευαγγέλιο θα αποδειχθεί ψευδές, το κήρυγμα κενό και η πίστη μάταιη. Αν όμως δεν αμφισβητείται ότι φανερώθηκε με σάρκα, και μάλιστα τρεπτή, τότε δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να θεωρεί τον νου απορριπτέο για την ίδια αιτία, αλλά, όπως ακριβώς, όταν έλαβε σάρκα, δεν μολύνθηκε, έτσι και όταν προσέλαβε νου, δεν αλλοιώθηκε υφιστάμενος τροπή. Πάλι όμως θα επαναλάβω το ίδιο επιχείρημα, παραθέτοντας τη δική του ρήση κατά λέξη: «Επομένως», λέει, «δεν σώζεται το ανθρώπινο γένος διά της αναλήψεως νου και ολόκληρου του ανθρώπου, αλλά διά της προσλήψεως της σάρκας, της οποίας φυσικό ιδίωμα είναι να καθοδηγείται· και είχε ανάγκη από έναν άτρεπτο νου, ο οποίος δεν θα υποκύπτει σε αυτήν λόγω γνωστικής αδυναμίας, αλλά θα την συναρμόζει αβίαστα με τον εαυτό του».

Με αυτούς, λοιπόν, και με παρόμοιους συλλογισμούς, αφού ενίσχυσε τη διδασκαλία περί της αναστάσεως και με πολλούς άλλους εγκλώβισε τους αιρετικούς στα λογικά του επιχειρήματα, μέσω των οποίων αποδείκνυε ότι εκείνος που απιστεί στην ανάσταση των ανθρώπων δεν αποδέχεται ούτε την ανάσταση του Χριστού, διαμόρφωσε, μέσα από τη συμπλοκή των αλληλένδετων προτάσεων, το αναπόφευκτο των συμπερασμάτων, λέγοντας: «Αν δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί· και αν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, μάταιη είναι και η πίστη σε αυτόν». Διότι, εφόσον η πρόταση ότι ο Χριστός έχει αναστηθεί εκ νεκρών είναι αληθής, πρέπει οπωσδήποτε να είναι αληθές και αυτό που είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με αυτήν, δηλαδή το ότι υπάρχει ανάσταση νεκρών· διότι μέσω της μερικής απόδειξης συναποδεικνύεται και το καθολικό. Και αντίστροφα, αν κάποιος ισχυριζόταν ότι το καθολικό είναι ψευδές, το ότι δηλαδή υπάρχει ανάσταση νεκρών, τότε ούτε το μερικό θα αποδειχθεί οπωσδήποτε αληθές, το ότι δηλαδή ο Χριστός έχει αναστηθεί εκ νεκρών. Διότι, αν κάτι είναι γενικώς αδύνατο, οπωσδήποτε δεν είναι δυνατόν ούτε σε κάποια μεμονωμένη περίπτωση. Αλλά βέβαια, για όσους έχουν παραδεχθεί τον Λόγο, αυτό είναι βέβαιο και αναντίρρητο, ότι δηλαδή ο Χριστός έχει αναστηθεί εκ νεκρών· αναγκαίως, λοιπόν, μέσα από την πίστη στη μερική ανάσταση του Χριστού, αποκτά την αξιοπιστία της και η καθολική.

Διότι, εάν επικρατήσει αυτή η υπόνοια, ότι δηλαδή ο Κύριος δεν έχει τελειωθεί σε κάθε αγαθό, δεν είναι πλέον δύσκολο να αντιληφθεί κανείς σε τι καταλήγει αυτή η βλασφημία. Διότι όντως, για τους ανθρώπους αυτούς είναι μάταιη η πίστη, κενό το κήρυγμα και ανυπόστατες οι ελπίδες, οι οποίες αποκτούν την υπόστασή τους μέσω της πίστεως. Γιατί άραγε βαπτίζονται στον Χριστό, εάν Αυτός δεν έχει δική Του δύναμη αγαθότητας; Ας απομακρυνθεί όμως από το στόμα μου αυτός ο βλάσφημος λόγος. Και γιατί πιστεύουν στο Άγιο Πνεύμα, εάν συλλογίζονται τα ίδια και περί αυτού; Πώς, επίσης, αναγεννώνται μέσω του βαπτίσματος από τη φθαρτή γέννηση, όταν ούτε η δύναμη που τους αναγεννά δεν κατέχει εκ φύσεως το άπτωτο και το απροσδεές (το να μην έχει ανάγκη από τίποτα), όπως οι ίδιοι νομίζουν; Πώς δε μετασχηματίζεται το σώμα της ταπεινώσεώς τους, όταν θεωρούν ότι και αυτός που το μετασχηματίζει έχει ανάγκη αλλοιώσεως προς το κρείττον, και ότι χρειάζεται κάποιον άλλον που θα μετασχηματίσει και τον ίδιο; Διότι, εφόσον βρίσκεται σε κατώτερη κατάσταση –επειδή το αγαθό της υπερκείμενης φύσης εμφυτεύει φυσικώς στα υποδεέστερα μια ακατάπαυστη έλξη προς τον εαυτό του–, με κανέναν τρόπο δεν πρόκειται να σταματήσει η επιθυμία για το περισσότερο. Αντιθέτως, με την έφεση να εκτείνεται διαρκώς προς αυτό που δεν έχει ακόμη αποκτηθεί, το υπολειπόμενο θα επιθυμεί πάντοτε το περισσότερο, θα αλλοιώνεται διαρκώς προς το μείζον και ποτέ δεν θα φθάσει στο τέλειο, εφόσον δεν βρίσκει το πέρας, ώστε να πιαστεί από αυτό και να σταματήσει την άνοδο.

Αλλά, εξετάζοντας τα υπόλοιπα του συγγράμματος, διστάζω να προχωρήσω τον λόγο περαιτέρω, καθώς μια φρίκη από τα λεγόμενα έχει εισχωρήσει στην καρδιά μου. Διότι θέλει να αποδείξει ότι ο Υιός είναι κάτι διαφορετικό από την αιώνια ζωή. Αλλά αν η αιώνια ζωή δεν θεωρηθεί ότι υπάρχει μέσα στον Μονογενή, τότε η μεν πίστη θα αποδειχθεί μάταιη, κενό το κήρυγμα, περιττό το βάπτισμα, σε τίποτα δεν θα χρησιμεύουν οι πόνοι των μαρτύρων, και άχρηστοι και ανώφελοι για τη ζωή των ανθρώπων θα είναι οι ιδρώτες των αποστόλων. Διότι για ποιο λόγο κήρυξαν τον Χριστό, εάν, σύμφωνα με τον Ευνόμιο, δεν υπάρχει σε Αυτόν η δύναμη της αιώνιας ζωής; Και προς τι ονομάζουν με το όνομα του Χριστού όσους πίστεψαν, αν δεν πρόκειται μέσω αυτού να μετάσχουν στην αιώνια ζωή; «Διότι ο νους», αναφέρει, «εκείνων που πίστεψαν στον Κύριο, αφού ξεπεράσει κάθε αισθητή και νοητή ουσία, δεν έχει από τη φύση του την τάση να σταματά ούτε καν στη γέννηση του Υιού, αλλά ορμά και πέρα από αυτήν, λαχταρώντας, από τον πόθο της αιώνιας ζωής, να συναντήσει τον Πρώτο». Τι από όσα ειπώθηκαν να θρηνήσω περισσότερο; Το ότι οι άθλιοι νομίζουν πως η αιώνια ζωή δεν βρίσκεται στον Υιό, ή το ότι θεωρούν την υπόσταση του Μονογενούς τόσο χαμηλή και επίγεια, ώστε, αφού πατήσουν με τους συλλογισμούς τους πάνω στην αρχή Του, να φαντάζονται με τη διάνοιά τους ότι περνούν πάνω από τη ζωή του Υιού και, αφήνοντας κάπου χαμηλά τη γέννηση του Κυρίου, να ορμούν πέρα από αυτήν από τον πόθο για την αιώνια ζωή;

Ότι δε ανασταίνονται και τα σώματά μας, λέγει: Αλήθεια σας λέω, ότι έρχεται η ώρα κατά την οποία όλοι όσοι βρίσκονται στα μνημεία θα ακούσουν τη φωνή του Υιού του Θεού, και όσοι την ακούσουν θα ζήσουν. Και ο απόστολος λέει: Διότι πρέπει αυτό το φθαρτό να ντυθεί την αφθαρσία, και αυτό το θνητό να ντυθεί την αθανασία. Και για το ότι πρέπει να ζούμε με σωφροσύνη και δικαιοσύνη, πάλι λέγει: Μην πλανάσθε· ούτε μοιχοί ούτε θηλυπρεπείς ούτε αρσενοκοίτες ούτε πόρνοι ούτε λοίδοροι ούτε μέθυσοι ούτε κλέφτες μπορούν να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού, και: Εάν οι νεκροί δεν ανασταίνονται, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί· κενό είναι άρα το κήρυγμά μας, κενή είναι και η πίστη μας· βρίσκεστε ακόμη μέσα στις αμαρτίες σας· άρα και όσοι κοιμήθηκαν εν Χριστώ χάθηκαν. Εάν έχουμε ελπίσει στον Χριστό μόνο για τούτη τη ζωή, είμαστε οι πιο ελεεινοί από όλους τους ανθρώπους. Εάν οι νεκροί δεν ανασταίνονται, ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε. Έχοντας δε τέτοια διάθεση, σε τι θα διαφέρουμε από τα γαϊδούρια και τα σκυλιά, τα οποία, μη φροντίζοντας καθόλου για το μέλλον, έχουν όρεξη μόνο για το φαγητό και για όσα ακολουθούν μετά το φαγητό; Διότι δεν κυβερνώνται από τον νου που κινεί από μέσα.

Αυτό ακριβώς και θα πράξω· διότι γνωρίζω σαφώς ότι κατέχετε το δόγμα. Έπειτα, επειδή διαπιστώνοντας έλεγε, «Στο οποίο και στέκεστε», για να μην τους κάνει εξαιτίας αυτού πιο αμελείς, τους φοβίζει πάλι λέγοντας: «Εάν το κατέχετε, εκτός εάν πιστέψατε μάταια»· δείχνοντας ότι η πληγή αφορά το καίριο σημείο, και ότι ο αγώνας δεν είναι για τυχαία ζητήματα, αλλά για ολόκληρη την πίστη. Και τώρα μεν το λέει αυτό συγκρατημένα, προχωρώντας όμως και θερμαινόμενος περισσότερο, φωνάζει πλέον απροκάλυπτα και λέει: «Αν όμως ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, τότε είναι κενό το κήρυγμά μας, κενή είναι και η πίστη σας, είστε ακόμη μέσα στις αμαρτίες σας». Αλλά στα προοίμια δεν εκφράζεται έτσι· διότι ήταν ωφέλιμο να προχωρά ήρεμα και σιγά σιγά. «Διότι σας παρέδωσα εν πρώτοις, εκείνο το οποίο και παρέλαβα». Δεν λέει ούτε εδώ «Σας είπα», ούτε «Σας δίδαξα», αλλά χρησιμοποιεί και πάλι την ίδια λέξη, «Σας παρέδωσα», λέγοντας, «εκείνο το οποίο και παρέλαβα».

Είδες πώς σταδιακά ανατρέπεται όλη η θεία οικονομία εξαιτίας εκείνων των λόγων και της δυσπιστίας γύρω από την ανάσταση; Αλλά προς το παρόν δεν λέει τίποτα περί της σαρκώσεως, αλλά περί της αναστάσεως. Διότι δεν κατέλυσε τον θάνατο η σάρκωση, αλλά ο θάνατος· επειδή, όσο Αυτός είχε σάρκα, εξακολουθούσε να επικρατεί η τυραννία του θανάτου. «Αν όμως ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, είναι άρα κενό το κήρυγμά μας». Αν και το λογικό θα ήταν να πει: «Αν όμως ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, τότε μάχεστε ενάντια σε ολοφάνερα πράγματα και σε τόσους προφήτες και στην αλήθεια των γεγονότων»· αλλά τους προβάλλει το πολύ πιο φοβερό: «Κενό άρα είναι το κήρυγμά μας, κενή και η πίστη σας». Διότι επιθυμεί να συγκλονίσει τη διάνοιά τους. Τα χάσαμε όλα, λέει, τα πάντα έχουν χαθεί, εάν δεν αναστήθηκε. Είδες πόσο μέγα είναι το μυστήριο της θείας οικονομίας; Διότι, αν, αφού πέθανε, δεν μπόρεσε να αναστηθεί, ούτε η αμαρτία λύθηκε, ούτε ο θάνατος καθαιρέθηκε, ούτε η κατάρα αναιρέθηκε, και όχι μόνο εμείς κηρύξαμε μάταια, αλλά και εσείς μάταια πιστέψατε.

Επομένως, οι μεν αγαθοί απήλαυσαν τις θλίψεις και τις οδύνες· οι δε πονηροί δεν τιμωρούνται, πολύ ωραία μάλιστα, αυτοί που ζουν μέσα σε πολλή τρυφή. Θα ήταν προτιμότερο να πουν ότι δεν υπάρχει ανάσταση, παρά ότι έχει ήδη γίνει. «Και ανατρέπουν», λέει, «την πίστη μερικών». Όχι όλων, αλλά μερικών. Διότι, εάν δεν υπάρχει ανάσταση, έχουν ανατραπεί και τα της πίστεως· εάν δεν υπάρχει ανάσταση, είναι κενό το κήρυγμά μας, ούτε ο Χριστός αναστήθηκε· εάν όμως δεν αναστήθηκε, ούτε γεννήθηκε, ούτε ανήλθε στους ουρανούς.

Οι προφήτες, λέει, αυτό προκήρυξαν, και ο ίδιος το δίδαξε ορατά, και αυτά εμείς κηρύττουμε, και εσείς τα πιστέψατε. Πώς λοιπόν μετά από τόση απόδειξη απιστούν, λέει, και γι' αυτό αναφέρει το: «Πώς λένε;» «Εάν δε δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί.» Διότι για αυτόν τον λόγο πέθανε, για να αναστήσει τη δική μας φύση. Εάν λοιπόν δεν ανασταινόμαστε, για ποιον λόγο πέθανε ο Χριστός; «Εάν όμως ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, τότε είναι κενό το κήρυγμά μας· κενή είναι και η πίστη σας. Αποδεικνυόμαστε δε και ψευδομάρτυρες του Θεού, διότι μαρτυρήσαμε κατά του Θεού ότι ανέστησε τον Χριστό, τον οποίο δεν ανέστησε, εάν πράγματι οι νεκροί δεν ανασταίνονται. Διότι, εάν οι νεκροί δεν ανασταίνονται, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί. Και εάν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, είναι μάταιη η πίστη σας.» Δες πόσα είναι τα άτοπα: η ματαιότητα του κηρύγματος, και ομοίως η μαρτυρία από τον Πατέρα. Δες σε πόση αμαρτία οδηγεί το επιχείρημα εκείνων που λένε: «Δεν ανασταίνονται οι νεκροί.» «Και βρίσκεστε ακόμη μέσα στις αμαρτίες σας.» Διότι, εάν δεν αναστήθηκε, ούτε πέθανε, ούτε έλυσε την αμαρτία. Επειδή ο θάνατός του είναι η λύση της αμαρτίας. Διότι, «Ιδού ο αμνός του Θεού, ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου». Και πώς την αίρει, παρά, προφανώς, με τον θάνατο; Γι' αυτό άλλωστε τον ονόμασε αμνό, επειδή σφαγιάζεται.

Εάν το θέλημα της θείας φύσεως του Λόγου είναι δημιουργικό όλων των δημιουργημάτων, και αυτό, σύμφωνα με αυτούς, ω ευλογημένοι, συμβαίνει να είναι και θέλημα της σάρκας, τότε προφανώς δημιουργός των δημιουργημάτων θα είναι και η σάρκα του Λόγου, και έτσι αναιρείται η κοινή πεποίθηση των Χριστιανών ότι αυτή είναι κτιστή — διότι πώς είναι δυνατόν να είναι κτίσμα εκείνο που δημιουργεί εκ του μηδενός και κατέχει το εξαιρετικό ιδίωμα της θείας φύσεως; Και εάν, εξαιτίας του ότι είναι ένα το θέλημα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, αποδείχθηκε από τους θεόληπτους πατέρες ότι είναι και μία η φύση τους· εφόσον δε είναι ένα, σύμφωνα με αυτούς, το θέλημα του Λόγου και της σάρκας, κατ' αυτόν τον τρόπο θα είναι μία και η φύση του Λόγου και της σάρκας. Εάν όμως το ένα θέλημα μεταξύ της σάρκας και του Λόγου δεν συνεπάγεται τη μία φύση, τότε ούτε στην περίπτωση του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος το ένα θέλημα θα συνεπάγεται τη μία φύση, και άρα είναι κενή η πίστη μας, κενό και το κήρυγμα των πατέρων.

Και επειδή κάποιοι εξαπατούσαν πολλούς υποστηρίζοντας ότι δεν υπάρχει ανάσταση, ο μακάριος Παύλος φέρνει στο προσκήνιο την ανάσταση του Χριστού και εξηγεί με σαφήνεια τα περί αυτής με πάρα πολύ θάρρος. Και αφού ανέπτυξε πάρα πολλά σχετικά με αυτήν, είπε τα εξής: «Αν όμως κηρύσσεται», λέει, «ότι έχει αναστηθεί από τους νεκρούς, πώς λένε μερικοί ανάμεσά σας ότι δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών; Αν δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί. Και αν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, τότε είναι κενό και το κήρυγμά μας, αποδεικνυόμαστε δε και ψευδομάρτυρες του Θεού, διότι μαρτυρήσαμε για τον Θεό ότι ανέστησε τον Χριστό, τον οποίο δεν ανέστησε, εάν πράγματι οι νεκροί δεν ανασταίνονται. Διότι, αν οι νεκροί δεν ανασταίνονται, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί. Και αν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, η πίστη σας είναι μάταιη, βρίσκεστε ακόμη μέσα στις αμαρτίες σας, επομένως και εκείνοι που κοιμήθηκαν πιστεύοντας στον Χριστό χάθηκαν. Αν έχουμε ελπίσει στον Χριστό μόνο για τούτη τη ζωή, είμαστε οι πιο αξιοθρήνητοι από όλους τους ανθρώπους».

Του τρίτου. Όμως δεν είναι μάταιο καθετί που από μόνο του δεν οδηγεί στον τελικό σκοπό. Διότι, εφόσον είναι δύο τα στοιχεία που τελειοποιούν τη φύση, δηλαδή τα αγαθά έργα και η πίστη, εάν κάποιος αναλωθεί μόνο στο ένα, θα ζήσει ζωή αξιοθρήνητη. Αλλά δεν είναι εξαιτίας αυτού μάταια από την ίδια τους τη φύση ούτε η πίστη ούτε τα έργα· διότι δεν είναι «μάταιη η πίστη μας», ούτε «κενό το κήρυγμά μας», όπως λέει ο Παύλος.