Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:23

Επειδή λοιπόν η πρώτη ανάσταση του γένους μετά τον κατακλυσμό έγινε μέσω της ογδοάδας των ανθρώπων, για τον λόγο αυτό και ο Κύριος πρώτος εγκαινιάζει την ανάσταση των νεκρών κατά την όγδοη ημέρα, όταν, όπως ακριβώς ο Νώε στην κιβωτό, έμεινε στον τάφο και έπαυσε τον κατακλυσμό της ασέβειας και προσέφερε το βάπτισμα της παλιγγενεσίας, 〈ώστε, αφού συνταφούμε μαζί του κατά το βάπτισμα,〉 να γίνουμε κοινωνοί της ανάστασής του. Επειδή λοιπόν η όγδοη ημέρα προανήγγειλε μέσα στον Νόμο την ανάσταση των νεκρών και την ανταπόδοση των έργων του καθενός, γι' αυτά ο Δαβίδ, έχοντας αμαρτήσει στην περίπτωση του Ουρία, παρακαλώντας υπέρ της όγδοης ημέρας και της ανάστασής του με ανακούφιση, έλεγε: 〈Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου και μην με παιδεύσεις με την οργή σου.〉 Εδώ μετανοώ και εξομολογούμαι, Δέσποτα, 〈διότι δεν υπάρχει στον θάνατο κάποιος που να σε μνημονεύει· και στον Άδη ποιος θα σε δοξολογήσει; Εις το τέλος, υπέρ της όγδοης εν ύμνοις· ψαλμός του Δαβίδ.〉 Και πολύ σωστά υπέρ της όγδοης προσευχόταν ο όγδοος γιος του Ιεσσαί και πατέρας του Χριστού που αναστήθηκε κατά την όγδοη ημέρα. 〈Εις το τέλος,〉 δηλαδή και της ζωής του προφήτη και της συντέλειας του κόσμου· 〈Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του. Εις το τέλος, υπέρ της όγδοης,〉 δηλαδή και υπέρ της δικής του ένδοξης ανάστασης και υπέρ της έγερσης όσων έχουν αμαρτήσει και έχουν μετανοήσει. 〈Εν ύμνοις,〉 ώστε οι θρήνοι για όσους αμάρτησαν και μετανόησαν να μεταβληθούν σε ύμνους.

Ότι από όσα δίνονται στον καθένα προς χρήση, δεν πρέπει κανείς να θεωρεί τίποτα ως δικό του ή να το αποταμιεύει, αλλά, κατά τη φροντίδα τους, προσέχοντάς τα όλα ως δεσποτικά, δεν πρέπει να παραβλέπει τίποτα από όσα τυχόν παραπετιούνται ή παραμελούνται. Ότι κανείς δεν πρέπει να είναι ούτε ο ίδιος κύριος του εαυτού του, αλλά, έχοντας την πεποίθηση ότι έχει παραδοθεί από τον Θεό ως δούλος στην υπηρεσία των ομόψυχων αδελφών, έτσι πρέπει να φρονεί και να πράττει τα πάντα, και μάλιστα ο καθένας στη δική του τάξη.

«Ο καθένας όμως με τη δική του σειρά: απαρχή είναι ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του· έπειτα θα έρθει το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Διότι όλα τα υπέταξε κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος.» Ιδού λοιπόν, ιδού, θα μπορούσαν να πουν, υπάρχει κάτι σαν όριο προς το τέλος της βασιλείας του, το να καταστούν ανενεργές οι αρχές και να καταργηθεί ο θάνατος· διότι τότε θα παραδώσει το δικαίωμα της εξουσίας μόνο στον Θεό και Πατέρα. Α. Μακριά από μια τόσο γραώδη και γελοιωδέστατη αντίληψη! Διότι εκείνος που σκέφτεται και λέει αυτά «εγκατέλειψε τις οδούς του δικού του αμπελώνα, έχει πλανηθεί μακριά από τα όρια του δικού του χωραφιού, διαπορεύεται μέσα από άνυδρη έρημο και γη που απλώνεται σε ξηρασία, και μαζεύει με τα χέρια του ακαρπία», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Διότι ο θείος μυσταγωγός μας δεν είπε ότι ο Υιός θα αποπεμφθεί κάποτε από τα στέμματα της βασιλείας και από την εξουσία πάνω στα πάντα· διότι γνώριζε, νομίζω, τον θεσπέσιο Δαβίδ να κρούει την πνευματική λύρα και να ψάλλει προς τον Υιό εν Πνεύματι: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου.»

Ποιον καιρό λοιπόν ισχυρίζονται ότι θα φανερωθεί, κατά τον οποίο, όπως νομίζουν, ο Υιός θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα; Β. Θα απαντούσαν ότι σε καμία περίπτωση δεν θα ορίσουμε εμείς κάτι σχετικά με αυτό· αλλά ο ίδιος ο Παύλος το καθορίζει λέγοντας: «Διότι απαρχή, λέει, είναι ο Χριστός. Έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του· έπειτα έρχεται το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του».

Διότι, όπως λέει ο Παύλος, όπως εμείς κάποτε απειθήσαμε στο έλεος του Ισραήλ, ώστε μέσω της δικής τους ευπείθειας να κερδίσουμε τη χάρη μέσω του Χριστού, «έτσι και αυτοί τώρα απείθησαν στο δικό μας έλεος, ώστε και αυτοί πάλι να ελεηθούν», καθώς ο Σωτήρας μας Χριστός μεταβιβάζει και σε αυτούς, μέσω της δικής μας πίστης, το αγαθό της αναστάσεως. Διότι αυτά που οφείλονται στους πιστούς, με πιο ταιριαστό τρόπο δωρίζονται σε όλη τη φύση. Για τον λόγο αυτόν, και ο θεσπέσιος απόστολος Παύλος, αποκαλύπτοντας το μυστήριο της μελλοντικής αναστάσεως, λέει ότι ως απαρχή ανασταίνεται ο Χριστός. Και πράγματι, πρώτος αυτός έχει εγερθεί από τους νεκρούς, αλλά «έπειτα», λέει, «εκείνοι που ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του». Διότι λέει ότι πριν από όλους τους άλλους πρέπει να αναστηθούν αυτοί που έχουν οικειωθεί μαζί του μέσω της πίστεως, αποδεικνύοντας ότι η ανάσταση οφείλεται κυρίως και ειδικώς σε αυτούς, μολονότι φτάνει σε ολόκληρη τη φύση, προφανώς λόγω της αγαθότητας και της φιλανθρωπίας του Θεού, ο οποίος θέλησε να καταργήσει ολοκληρωτικά τον θάνατο.

Ενώ δε αυτοί θα συλλογίζονται αυτά, θα ακούσουν τη φοβερή φωνή του Κριτή, να κράζει και να λέγει: δείξτε τα έργα σας και λάβετε τον μισθό. Εκείνη δε την ώρα θα συγκλονιστούν όλες οι τάξεις των ανθρώπων, αρχιερείς και ιερείς και διάκονοι και όλες οι τάξεις της Εκκλησίας, καθώς είπε ο Απόστολος: εγείρεται ο καθένας στη δική του τάξη για να δώσει δόξα στον Θεό. Τότε θα συγκλονιστούν από φόβο οι άρχοντες, οι σοφοί και οι πλούσιοι, διότι έφτασε η ώρα να φανερωθεί το έργο του καθενός ενώπιον Αγγέλων και ανθρώπων, και να θερίσει ο καθένας όπως έσπειρε.

Βλέποντας αυτούς που νήστευαν και προσεύχονταν, τους χλεύαζα· αυτοί οι οποίοι τώρα παρίστανται λαμπροί ενώπιον του Κριτή ζητώντας τις ανταμοιβές τους. Άραγε τι θα κάνω τώρα που ο καιρός της μετανοίας παρήλθε; Και ενώ τα αναλογίζονται αυτά και οδύρονται, ακούνε τη φωνή του Δικαστή να λέει: δείξτε τα έργα και λάβετε τον μισθό. Εκείνη δε την ώρα θα συγκλονιστούν όλα τα τάγματα των Χριστιανών: αρχιερείς και ιερείς και λευίτες. Ο καθένας εγείρεται στο δικό του τάγμα, καθώς είναι γεγραμμένο.

Καθώς αυτοί τα διαλογίζονταν αυτά, ακούνε τη φωνή του Κριτή να κραυγάζει φοβερά και να λέει: δείξτε τα έργα σας και λάβετε τον μισθό. Και εκείνη την ώρα θα συγκλονιστούν όλα τα τάγματα των Χριστιανών· αρχιερείς και διάκονοι και τα υπόλοιπα τάγματα της Εκκλησίας. Διότι ο καθένας, όπως λέει ο Απόστολος, εγείρεται στο δικό του τάγμα για να δώσει λόγο στον Θεό. Τότε θα συγκλονιστούν από φόβο βασιλείς και άρχοντες, σοφοί και πλούσιοι και φτωχοί, διότι έφτασε η ώρα για να θερίσει ο καθένας ό,τι έσπειρε.

Ανέφερε δε πρώτη και δεύτερη ανάσταση, επειδή δύο είναι τα τάγματα των Αγίων, των δύο Διαθηκών, θέλοντας να δείξει ότι οι της Καινής Διαθήκης θα αναστηθούν με το πρώτο αξίωμα, και με το δεύτερο οι της Παλαιάς Διαθήκης, παρόλο που η ανάσταση είναι μία και θα πραγματοποιηθεί την ίδια χρονική στιγμή. καθώς είπε και ο Παύλος: διότι θα ηχήσει η σάλπιγγα, και όλοι οι νεκροί θα αναστηθούν. Και ότι ανέφερε δύο τάγματα, πρώτη και δεύτερη ανάσταση, το λέει ο Απόστολος: απαρχή ο Χριστός, έπειτα οι του Χριστού, ύστερα το τέλος. Και ότι πάλι η ανάσταση όλων θα είναι μία και θα γίνει σε έναν καιρό, πάλι ο Παύλος λέει: ότι αυτός ο Χριστός με πρόσταγμα, με φωνή Αρχαγγέλου θα κατεβεί από τον ουρανό, και με σάλπιγγα θα ηχήσει, λέει, και οι νεκροί θα αναστηθούν πρώτα, έπειτα εμείς οι ζωντανοί θα αρπαγούμε μέσα σε νεφέλες. Ιδού και τώρα έχει διατυπωθεί η ανάσταση με πρωθύστερο σχήμα. όχι σύμφωνα με την έκθεση της Αποκαλύψεως, αλλά την παραλλάσσει. Διότι εκεί ανέφερε πρώτη την ανάσταση των δικαίων, έπειτα όλων των ανθρώπων, ενώ εδώ πρώτη την ανάσταση όλων, έπειτα των δικαίων. Επομένως, το πρωθύστερο δεν παρέχει κάποια προτεραιότητα. διότι η ερμηνεία επιλύει το ζητούμενο. και ότι αποκαλεί αγιοσύνη τους δικαίους και τον εαυτό του. Και ο Μωυσής είπε: ο Θεός του Αβραάμ και του Ισαάκ και του Ιακώβ, είναι Θεός ζώντων και όχι νεκρών. ώστε μέσα σε αυτά τα δύο πράγματα να τεκμηριωθεί το γεγονός ότι ειπώθηκαν δύο αναστάσεις, όχι χρονικές, αλλά τακτικές.

Δεν είπε ότι η πρώτη ανάσταση είναι ο Χριστός, αλλά ως απαρχή των δεματιών από το αλώνι· ώστε να μην κάνεις λόγο για δεύτερη ανάσταση, ακούγοντας «έπειτα εκείνοι που ανήκουν στον Χριστό». Διότι δεν αναφέρθηκε στην ανάσταση με χρονικά κριτήρια, αλλά με βάση εκείνη που προκρίνεται από τον Θεό. «Έπειτα», λέει, «έρχεται το τέλος». Όχι με την έννοια ότι η συντέλεια ακολουθεί μετά την ανάσταση, αλλά ότι μετά τη συμπλήρωση του πληρώματος των Αγίων, καθώς δεν πρόκειται να υπάρξει πλέον άλλος Άγιος, η ανθρωπότητα, ως μη έχουσα πλέον χρησιμότητα για τον Θεό, θα φτάσει στο τέλος της. Διότι λέει και ο Παύλος ότι δεν είναι άδικος ο Θεός, ο οποίος επιφέρει την οργή Του εναντίον των ανθρώπων.

Εάν όμως ο Χριστός είναι η απαρχή, γιατί ανέφερε διαχωρισμό, λέγοντας «έπειτα οι του Χριστού»; Ασφαλώς όχι εξαιτίας μιας πρώτης και μιας δεύτερης ανάστασης. Διότι, εάν μίλησε εξαιτίας δύο αναστάσεων, λέγοντας «έπειτα οι του Χριστού, και έπειτα το τέλος», θα βρεθεί ο Χριστός να είναι απαρχή και των απίστων. Αλλά μη γένοιτο να σκεφτούμε κάτι τέτοιο. διότι ο Χριστός δεν είναι απαρχή των ασεβών, αλλά μόνο των ευσεβών. Και πώς θα υπάρξει ανάσταση πριν από τη συντέλεια του κόσμου, όταν ο Χριστός έλθει κατά τη Δευτέρα Παρουσία Του; Εάν όμως έρχεται για να συμβασιλεύσει με τους δικαίους, και αναληφθεί πάλι, και έπειτα έρθει ξανά ως κριτής, τότε θα έχει κάνει τρεις παρουσίες. Και πώς αυτό δεν έχει γραφτεί σε καμία Γραφή; Αλλά είναι και αδύνατον. διότι, εάν έλθει πριν από τη συντέλεια του κόσμου, επειδή ο κόσμος είναι ακόμη φθαρτός, κάνει και τους δικαίους να βρίσκονται μέσα στη φθορά, και να πεθάνουν πάλι, καθώς και Εκείνον που θα συμμετέχει μαζί τους στη φθορά. Αλλά βέβαια δεν έχουν έτσι τα πράγματα. διότι, όπως λέει ο Απόστολος, είναι ορισμένο για όλους τους ανθρώπους να πεθάνουν μια φορά, και μετά από αυτό ακολουθεί η κρίση. Έτσι, λέει, και ο Χριστός πέθανε μία φορά. ο θάνατος δεν θα Τον κυριεύσει πλέον. Μία λοιπόν είναι η ανάσταση δικαίων και αδίκων, η οποία σαφώς θα επέλθει σε μια στιγμή, σε μια ριπή του οφθαλμού.

ή «να θυμάστε τα λόγια του Κυρίου, ότι ο ίδιος είπε, καλό είναι να δίνει κανείς μάλλον παρά να λαμβάνει»· «και τώρα ιδού, εγώ δεδεμένος από το Πνεύμα πορεύομαι», σαν να έλεγε: «Ο Παύλος, δέσμιος του Ιησού Χριστού»· «μόνο που το Πνεύμα μού διαμαρτύρεται από πόλη σε πόλη λέγοντας», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «ο Κύριος μαρτυρεί στην ψυχή μου ότι δεν ψεύδομαι»· «εν δυνάμει κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «Άγιος είναι ο αναπαυόμενος εν αγίοις»· και «περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «και περιτμηθήκατε με περιτομή αχειροποίητη, με την απέκδυση του σώματος των αμαρτιών, κατά την περιτομή του Χριστού»· «εάν βέβαια το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «όπως ακριβώς παραλάβατε τον Χριστό, μέσα σε αυτόν να περιπατείτε» και «το Πνεύμα του Κυρίου μίλησε μέσα μου και ο λόγος του είναι στο στόμα μου»· και «έχοντας την απαρχή του Πνεύματος», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «η απαρχή είναι ο Χριστός»· «αλλά το ίδιο το Πνεύμα υπερεντυγχάνει υπέρ ημών», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «ο οποίος είναι στα δεξιά του Θεού, ο οποίος και μεσιτεύει υπέρ ημών»· «για να γίνει η προσφορά των εθνών ευπρόσδεκτη, αγιασμένη εν Αγίω Πνεύματι», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «και είθε ο Κύριος να σας αγιάσει, ώστε να είστε ειλικρινείς και απρόσκοπτοι κατά την ημέρα του Χριστού»· «σε εμάς όμως τα αποκάλυψε ο Θεός δια του Πνεύματός του», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «όταν ευδόκησε αυτός που με ξεχώρισε από την κοιλιά της μητέρας μου δια της χάριτός του να αποκαλύψει τον Υιό του μέσα μου»· «εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα το εκ του Θεού», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «δοκιμάζετε τους εαυτούς σας εάν ο Χριστός είναι μέσα σας»· «είστε ναός του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «θα κατοικήσω ανάμεσά τους και θα περιπατήσω μαζί τους, και θα είμαι Θεός τους και αυτοί θα είναι λαός μου».

«καὶ ὅταν ἦλθαν στὴν Μυσία, δοκίμαζαν νὰ πορευθοῦν πρὸς τὴν Βιθυνία καὶ δὲν τοὺς ἄφησε τὸ Πνεῦμα», ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ Χριστὸς «πορευθέντες βαπτίσατε ὅλα τὰ ἔθνη» ἢ «μὴ βαστάζετε σακίδιο, μήτε ράβδο, μήτε ὑποδήματα»· «οἱ ὁποῖοι (λέγει) ἔλεγαν στὸν Παῦλο μέσῳ τοῦ Πνεύματος νὰ μὴν ἀνεβαίνει στὰ Ἱεροσόλυμα», ἢ ὁ Ἄγαβος «αὐτὰ λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιο, τὸν ἄνδρα στὸν ὁποῖο ἀνήκει ἡ ζώνη αὐτή», ὅμοιο μὲ αὐτὸ ποὺ εἶπε ὁ Παῦλος «ἐὰν ζητεῖτε ἀπόδειξη τοῦ Χριστοῦ ποὺ λαλεῖ μέσα μου» ἢ «νὰ θυμᾶστε τοὺς λόγους τοῦ Κυρίου, ὅτι ὁ ἴδιος εἶπε πὼς εἶναι καλὸ νὰ δίνει κανεὶς μᾶλλον παρὰ νὰ λαμβάνει»· «καὶ τώρα ἰδού, ἐγὼ δεμένος μὲ τὸ Πνεῦμα πορεύομαι», ὅπως θὰ ἔλεγε «ὁ Παῦλος, δέσμιος τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ»· «ἐκτὸς τοῦ ὅτι τὸ Πνεῦμα διαμαρτύρεται σὲ ἐμένα σὲ κάθε πόλη λέγοντας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὁ Κύριος μαρτυρεῖ στὴν ψυχή μου ὅτι δὲν ψεύδομαι»· «ἐν δυνάμει κατὰ τὸ πνεῦμα τῆς ἁγιωσύνης», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ἅγιος εἶναι αὐτὸς ποὺ ἀναπαύεται ἐν ἁγίοις»· «καὶ ἡ περιτομὴ τῆς καρδιᾶς ἐν πνεύματι» ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καὶ περιτμηθήκατε μὲ περιτομὴ ἀχειροποίητη, μὲ τὴν ἀπέκδυση τοῦ σώματος τῶν ἁμαρτιῶν διὰ τῆς περιτομῆς τοῦ Χριστοῦ»· «ἐὰν βέβαια τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ κατοικεῖ μέσα σας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καθὼς λάβατε τὸν Χριστό, νὰ περιπατεῖτε ἐν αὐτῷ»· καὶ «τὸ Πνεῦμα τοῦ Κυρίου ἐλάλησε μέσα μου καὶ ὁ λόγος του εἶναι στὸ στόμα μου» καὶ «ἔχοντας τὴν ἀπαρχὴ τοῦ Πνεύματος», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ἀπαρχὴ εἶναι ὁ Χριστός»· «ἀλλὰ τὸ ἴδιο τὸ Πνεῦμα ὑπερμεσιτεύει ὑπὲρ ἡμῶν», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὁ ὁποῖος εἶναι στὰ δεξιὰ τοῦ Θεοῦ, ὁ ὁποῖος καὶ μεσιτεύει ὑπὲρ ἡμῶν»· «ὥστε νὰ γίνει ἡ προσφορὰ τῶν ἐθνῶν εὐπρόσδεκτη, ἁγιασμένη ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καὶ ὁ Κύριος νὰ σᾶς ἁγιάσει, ὥστε νὰ εἶστε εἰλικρινεῖς καὶ ἀπρόσκοπτοι κατὰ τὴν ἡμέρα τοῦ Χριστοῦ»· «σὲ ἐμᾶς δὲ τὸ ἀπεκάλυψε ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Πνεύματός του», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὅταν εὐδόκησε αὐτὸς ποὺ μὲ ξεχώρισε ἀπὸ τὴν κοιλιὰ τῆς μητέρας μου, διὰ τῆς χάριτός του νὰ ἀποκαλύψει τὸν Υἱό του σὲ ἐμένα»· «ἐμεῖς δὲ δὲν λάβαμε τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «δοκιμάζετε τὸν ἑαυτό σας ἂν ὁ Χριστὸς εἶναι μέσα σας»· «ναὸς τοῦ Θεοῦ εἶστε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ κατοικεῖ μέσα σας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «θὰ κατοικήσω ἀνάμεσά τους καὶ θὰ περπατήσω μαζί τους, καὶ θὰ εἶμαι Θεός τους καὶ αὐτοὶ θὰ εἶναι λαός μου». 6.

αλλ' «όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουμε», κατά τον Απόστολο, «έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούμε». Επειδή λοιπόν του νέου αιώνα «απαρχή είναι ο Χριστός, έπειτα αυτοί που ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, έπειτα το τέλος», για τον λόγο αυτόν έχει αποκληθεί «πατέρας του μέλλοντος αιώνος» και πάλι «άρχων ειρήνης»· «διότι αυτός είναι η ειρήνη μας», «έχοντας ειρηνοποιήσει τα επί της γης και τα εν τοις ουρανοίς» και έχοντας «συμφιλιώσει τον κόσμο» με τον δικό του Πατέρα. Σε συνέχεια αυτών λέγεται: «διότι θα φέρω ειρήνη στους άρχοντες και υγεία σε αυτούς». Και ποιους «άρχοντες» εννοεί, παρά εκείνους που εγκαθίστανται για να κυβερνούν μαζί του την εκκλησία του;

Γι' αυτό ελέγετο: «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν», και πάλι: «ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο», και: «με φθορά θα φθαρεί η γη», ενώ του μέλλοντος αιώνος «απαρχή είναι ο Χριστός, και έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του». Έπειτα θα υπάρχει «ουρανός καινός και γη καινή», για τα οποία έλεγε στους μακαρισμούς: «μακάριοι» οι τάδε, «διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών», και: «μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη». Αυτός λοιπόν ο καινός ουρανός και η καινή γη του νέου αιώνα παραμένουν, διαρκώντας σε έναν άπειρο και ατελεύτητο αιώνα. Να εννοείς, ωστόσο, ότι υπάρχει διαφορά στους τόπους μέσα στη βασιλεία· διότι «υπάρχουν πολλές μονές παρά τω Πατρί», εκ των οποίων άλλες θα έχουν την αναλογία της γης προς τον ουρανό, και άλλες, συγκρινόμενες με τις κατώτερες μονές, θα έχουν δόξα ουρανών. Αυτά ακριβώς θα παραμένουν παντοτινά, χωρίς πλέον να παρέρχονται· «διότι τα βλεπόμενα είναι πρόσκαιρα, ενώ τα μη βλεπόμενα είναι αιώνια». Γι' αυτό λέει: «όσα εγώ δημιουργώ μένουν ενώπιόν μου, και το όνομά σας» με τον ίδιο τρόπο «θα παραμένει» παντοτινά «ενώπιόν μου»· και το «παντοτινά» υποδηλώνει αιώνια και αθάνατη και άπειρη ζωή.

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΨΑΛΜΟΥ Δ΄. Εις το τέλος, εν ψαλμοίς, ωδή του Δαβίδ. Εις το τέλος, εν ύμνοις, ψαλμός του Δαβίδ. Όπως σκοπός κάθε τέχνης και επιστήμης είναι ......... να καταλήξει αυτός που την ασκεί· έτσι και σκοπός κάθε λογικής φύσεως είναι το να ζωοποιηθεί εν Χριστώ, όπως αναφέρει ο Παύλος στην Α΄ προς Κορινθίους, κάνοντας λόγο για την οικεία τάξη (στο οικείο τάγμα): Φαίνεται να μη ......... σκιαγραφεί τα πάντα, ότι δηλαδή [αποδίδονται] στον καθένα που ζωοποιείται ανάλογα με την αξία του μετά από δοκιμασίες. Ή, και ανεξάρτητα από αυτά, ο Χριστός, αφού ζωοποίησε στον εαυτό Του όλους όσους πέθαιναν στο πρόσωπο του Αδάμ, βασιλεύει επί των ζωοποιηθέντων· σε αυτό ακριβώς προέτρεπε όσους έχουν σύνεση η επιγραφή «εις το τέλος».

Τότε δε θα υψωθεί, όταν θα συμβασιλεύσει με τον δικό του Βασιλιά, σύμφωνα με τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Απαρχή είναι ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του· έπειτα θα έρθει το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε εξουσία και δύναμη». Τότε και οι δίκαιοι θα πιουν το ποτήρι της αθάνατης ζωής, το οποίο τους έχει υποσχεθεί λέγοντας: «Έως ότου το πιω καινούργιο μαζί σας στη βασιλεία των ουρανών».

Το νόημα λοιπόν των όσων δίδαξε δογματικά ο μέγας Παύλος είναι, όπως τουλάχιστον έχουμε κατανοήσει, αυτό. Είναι η κατάλληλη στιγμή να παραθέσουμε και τα ίδια τα λόγια του αποστόλου, τα οποία έχουν ως εξής: «Διότι, όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν· ο καθένας όμως στο δικό του τάγμα: ως απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, και έπειτα το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει έως ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος· διότι τα υπέταξε όλα κάτω από τα πόδια του. Όταν όμως πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι φανερό ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Όταν λοιπόν του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους».

Διότι δεν θα γίνουν κοινωνοί μόνο της αναστάσεως, αλλά και της αναλήψεως του Κυρίου και όλης της θεοειδούς ζωής· όχι όμως και εκείνοι που έζησαν εδώ σύμφωνα με τη σάρκα και βρέθηκαν να μην έχουν καμία κοινωνία με τον Θεό κατά την ώρα της εξόδου. Διότι, αν και όλοι θα αναστηθούν, ο καθένας όμως, λέει, στο δικό του τάγμα.

Εφόσον δε ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, ο θάνατος δεν έχει πλέον καμία εξουσία πάνω Του. Διότι Αυτός μόνος, αφού ανέστησε τον εαυτό Του την τρίτη ημέρα, δεν επέστρεψε πάλι στη γη, αλλά αναλήφθηκε στον ουρανό, καθιστώντας το δικό μας ανθρώπινο φύραμα ομόθρονο με τον Πατέρα, επειδή είναι ομόθεος με Αυτόν. Γι' αυτό και μόνος Αυτός έγινε η αρχή της μελλοντικής ανάστασης όλων και μόνος Αυτός έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων, ο πρωτότοκος από τους νεκρούς και ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος. Και όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, τόσο οι αμαρτωλοί όσο και οι δίκαιοι, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν, και οι αμαρτωλοί και οι δίκαιοι, ο καθένας όμως με τη δική του σειρά. Ως απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του, και ύστερα θα έρθει το τέλος, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και θα θέσει όλους τους εχθρούς Του κάτω από τα πόδια Του. Ο έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος, κατά την κοινή ανάσταση, με την έσχατη σάλπιγγα. Διότι πρέπει αυτό το φθαρτό να ντυθεί την αφθαρσία και αυτό το θνητό να ντυθεί την αθανασία.

Ήδη δε και ο Παύλος, δείχνοντας ότι όλα έχουν παραδοθεί σε αυτόν, είπε τα εξής: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, έπειτα θα έρθει το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος. Όταν δε λέει, ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν, είναι προφανές ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα». Εάν λοιπόν τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν εκτός από εκείνον που τα υπέταξε, τότε κυριαρχεί στα πάντα· και πάνω από αυτόν είναι ο Πατέρας, ώστε μέσα σε όλα να φανεί ένας Θεός, στον οποίο τα πάντα υποτάσσονται μαζί με τον Χριστό, στον οποίο ο Πατέρας υπέταξε τα πάντα εκτός από τον εαυτό του. Διότι αυτό είπε ο Χριστός, καθώς στο ευαγγέλιο ομολόγησε τον Πατέρα και ως δικό του Πατέρα και Θεό. Λέει γάρ τα εξής: «Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Εάν λοιπόν ο Νοητός τολμά να λέει ότι αυτός είναι ο Πατέρας, προς ποιον Πατέρα θα πει ότι πορεύεται ο Χριστός σύμφωνα με την ευαγγελική φωνή; Εάν πάλι αξιώνει να εγκαταλείψουμε το ευαγγέλιο και να πιστέψουμε στη δική του αφροσύνη, ματαιοπονεί. Διότι πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. Εάν δε λέει: «Ο ίδιος είπε, Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ας επιστήσει την προσοχή του και ας μάθει ότι δεν είπε ότι εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα, αλλά είμαστε ένα.

Τι λοιπόν, πες μου, όλοι θα ζωοποιηθούν εν Χριστώ; Και πού βρίσκονται εκείνοι που οδηγούνται στη γέεννα; Διότι, εάν μεν αυτό έχει λεχθεί αναφορικά με το σώμα, ο λόγος ευσταθεί· εάν όμως αναφορικά με τη δικαιοσύνη και την αμαρτία, δεν ισχύει πλέον. Έπειτα, για να μη νομίσεις, επειδή άκουσες ότι η ζωοποίηση είναι κοινή, πως θα σωθούν και οι αμαρτωλοί, πρόσθεσε: «Ο καθένας όμως στο δικό του τάγμα». Διότι μη νομίζεις, επειδή άκουσες περί αναστάσεως, ότι όλοι θα απολαύσουν τα ίδια.

Διότι, εάν ως προς την τιμωρία δεν πρόκειται να υποστούν όλοι τα ίδια, αλλά θα υπάρχει μεγάλη διαφορά, πολύ περισσότερο, εκεί όπου υπάρχουν αμαρτωλοί και δίκαιοι, η διάσταση θα είναι μεγαλύτερη. Απαρχή είναι ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό· δηλαδή, οι πιστοί και όσοι έχουν ευδοκιμήσει. Έπειτα έρχεται το τέλος. Διότι, όταν αναστηθούν εκείνοι, τα πάντα θα λάβουν τέλος, και δεν θα είναι όπως τώρα που, παρότι έχει αναστηθεί ο Χριστός, τα πράγματα παραμένουν ακόμη μετέωρα.

Γι' αυτό και πρόσθεσε: Στο καθένα το δικό του σώμα. Όμως δεν αρκείται σε αυτό, αλλά αναζητά μια άλλη διαφορά, μεγαλύτερη και σαφέστερη. Διότι, για να μην νομίσεις, ακούγοντας όπως προείπα ότι όλοι ανασταίνονται, πως όλοι πρόκειται να απολαύσουν τα ίδια, έθεσε βέβαια και προηγουμένως τα σπέρματα αυτής της έννοιας, λέγοντας: «Ο καθένας στη δική του τάξη». Και το αναπτύσσει αυτό σαφέστερα και εδώ πάλι, λέγοντας: «Κάθε σάρκα δεν είναι η ίδια σάρκα». Διότι γιατί μιλώ, λέει, για τα σπέρματα; Ας εξετάσουμε αυτό ακριβώς στα σώματα, για τα οποία γίνεται ο λόγος μας τώρα. Γι' αυτό και συνεχίζει λέγοντας: «Άλλη βέβαια είναι η σάρκα των ανθρώπων, άλλη των κτηνών, άλλη των πτηνών και άλλη των ψαριών. Και υπάρχουν σώματα επουράνια και σώματα επίγεια· αλλά άλλη είναι η δόξα των επουρανίων και άλλη των επιγείων· άλλη η δόξα του ήλιου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα».

Εάν όμως το να εκφραζόμαστε με αυτόν τον τρόπο σκανδαλίζει κάποιους, ας ακούσουν ότι κάθεται εκ δεξιών, και ας απαλλαγούν από το σκάνδαλο. Διότι, όπως ακριβώς εμείς δεν υποστηρίζουμε ότι αυτός είναι ανώτερος του Πατρός, επειδή κατέχει την πλέον τιμητική καθέδρα εκ δεξιών, έτσι ούτε εσύ να τον αποκαλείς κατώτερο και υποδεέστερο, αλλά ομότιμο και ίσο. Διότι αυτό ακριβώς φανερώνει η από κοινού συμμετοχή στην καθέδρα. «Έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου». Και ποιοι είναι οι εχθροί; Άκουσε τον Παύλο να λέει: «Απαρχή είναι ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, ύστερα έρχεται το τέλος. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς του κάτω από τα πόδια του».

Αυτό λέει και στην προς Κορινθίους Επιστολή: ότι όλοι θα αναστηθούμε, ο καθένας όμως στη δική του τάξη. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό που λέγεται; Ότι και ο Έλληνας, και ο Ιουδαίος, και ο αιρετικός, και κάθε άνθρωπος που πέρασε από αυτόν τον κόσμο, θα αναστηθεί εκείνη την ημέρα. Και δηλώνοντας ακριβώς αυτό έλεγε: «Δεν θα κοιμηθούμε βέβαια όλοι, όλοι όμως θα μεταβληθούμε σε μία στιγμή, σε ριπή οφθαλμού, κατά την έσχατη σάλπιγγα».

Διότι έτσι εξαλειφόταν το όνειδος. «Ο καθένας όμως με τη δική του σειρά· απαρχή είναι ο Χριστός.» Μην νομίζεις, επειδή άκουσες για ανάσταση, ότι όλοι θα απολαύσουν τα ίδια. «Έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του.» Δηλαδή, οι πιστοί και όσοι ευδοκίμησαν. «Έπειτα θα έλθει το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα.» Διότι, όταν αναστηθούν εκείνοι, τα πάντα θα λάβουν τέλος. Όχι όπως τώρα που, αν και αναστήθηκε ο Χριστός, τα πράγματα παραμένουν ακόμη μετέωρα. Γι' αυτό προσθέτει, εμείς κατά την παρουσία Του, για να μάθεις ότι μιλάει για εκείνον τον καιρό. «Όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη.» Δηλαδή, όταν μέσω Αυτού προσαγάγει όλα τα έθνη ώστε να υπηρετούν τον Πατέρα. Διότι «κανείς δεν έρχεται», λέει, «προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού». «Διότι πρέπει Αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς Του κάτω από τα πόδια Του. Διότι τα πάντα υπέταξε κάτω από τα πόδια Του. Τελευταίος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Όταν όμως πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι φανερό ότι εξαιρείται Εκείνος που Του υπέταξε τα πάντα. Όταν δε Του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που Του υπέταξε τα πάντα, για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλα. Ειδάλλως, τι θα κάνουν εκείνοι που βαπτίζονται υπέρ των νεκρών;» Το «μέχρι» (άχρι) δεν δηλώνει χρονικό περιορισμό στην Αγία Γραφή, όπως ακριβώς ούτε το «έως»· σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «από τον αιώνα και έως τον αιώνα Εσύ υπάρχεις».

Από όλα αυτά, λοιπόν, γίνεται φανερό ότι ούτε οι άγιοι βρίσκονται σε τέλεια απόλαυση εκείνων των αγαθών και της μελλοντικής μακαριότητας, ούτε βέβαια οι αμαρτωλοί έχουν ήδη λάβει την κατάκριση και έχουν παραπεμφθεί στην κόλαση. Διότι πώς, όντας ατελείς και κατά κάποιον τρόπο μισοί, στερούμενοι το σώμα, το οποίο περιμένουν να ξαναπάρουν άφθαρτο μετά την ανάσταση, θα μπορούσαν να έχουν επιτύχει τα τέλεια έπαθλα; Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του, και έπειτα το τέλος». Τότε θα φανερωθούν, λέει, τότε θα λάμψουν, τότε θα τελειωθούν. Και ο Κύριος στο Ευαγγέλιο:

Διότι πάντοτε ο Ιησούς, που διήλθε τους ουρανούς, ο Λόγος του Θεού, και βρέθηκε υπεράνω όλων των ουρανών, μεταβιβάζει και μεταθέτει εκείνους που τον ακολουθούν διά της πράξεως και της θεωρίας από τα κατώτερα στα ανώτερα, και από αυτά πάλι σε εκείνα που είναι ακόμη ανώτερα, και με λίγα λόγια, δεν θα μου φτάσει ο χρόνος για να διηγούμαι τις θείες αναβάσεις και αποκαλύψεις των αγίων, κατά την αλλοίωσή τους από δόξα σε δόξα, μέχρις ότου ο καθένας δεχθεί τη θέωση που αρμόζει στο δικό του τάγμα.

Πώς πρέπει να κατανοούμε αυτό που ελέχθη από τον Απόστολο: «απαρχή ο Χριστός, έπειτα οι του Χριστού κατά την παρουσία του, έπειτα το τέλος»; Απαρχή έγινε ο Χριστός διά της αναστάσεως, έπειτα οι του Χριστού, δηλαδή όσοι πίστεψαν σε αυτόν, έπειτα το τέλος, δηλαδή η σωτηρία όλων των εθνών διά της πίστεως. Εάν όμως θέλεις να εκλάβεις τα όσα ειπώθηκαν και για τον κάθε άνθρωπο προσωπικά, «απαρχή ο Χριστός» είναι η πίστη σε αυτόν, έπειτα «οι του Χριστού» είναι τα έργα της πίστεως, έπειτα «το τέλος» είναι ο αποχωρισμός από όλα, τα αισθητά και τα νοητά, και η στενή ένωση με τον Θεό διά της γνώσεως. Το δε «έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος» ισχύει όταν και εμείς οι ίδιοι παραχωρήσουμε ολόκληρο το αυτεξούσιο θέλημά μας στον Θεό· τότε καταργείται και ο έσχατος εχθρός. Ονομάζεται δε θάνατος, επειδή ο Θεός είναι η ζωή, και εκείνο που αντιτίθεται στη ζωή ευλόγως λέγεται θάνατος.

Δεν υπάρχει, λοιπόν, υστέρημα σε εκείνους που φοβούνται, σύμφωνα με τον μακάριο Δαβίδ, με την ιδιότητά τους ως φοβουμένων, έστω και αν αυτός που φοβάται δεν κατέχει το πλήρες και τέλειο της άμεσης ένωσης με τον Λόγο στον ίδιο βαθμό με εκείνους που αγαπούν τον Κύριο. Διότι ο καθένας, στο δικό του τάγμα και στην καθορισμένη για αυτόν μονή, κατέχει το τέλειο, έστω και αν ο ένας είναι υψηλότερος από τον άλλον ως προς την ποιότητα ή την ποσότητα της πνευματικής ηλικίας.

Αφού, λοιπόν, ανέπτυξε με φιλοσοφικό τρόπο αυτά και πάρα πολλά άλλα σχετικά με την ανάσταση και αποστόμωσε εύκολα εκείνους που προσπαθούσαν να αθετήσουν την ανάσταση, κηρύττει πλέον με θάρρος και ρητά την ανάσταση του Χριστού και λέει: «Τώρα όμως ο Χριστός έχει αναστηθεί εκ νεκρών και έγινε η απαρχή εκείνων που έχουν κοιμηθεί· διότι, επειδή μέσω ανθρώπου ήρθε ο θάνατος, έτσι και μέσω ανθρώπου έρχεται η ανάσταση των νεκρών· διότι, όπως ακριβώς εξαιτίας του Αδάμ όλοι πεθαίνουν, έτσι και εν Χριστώ όλοι θα ζωοποιηθούν». Όπως ακριβώς, λέει, εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ ήρθε σε όλους ο θάνατος, έτσι και μέσω της ενανθρώπησης του Χριστού και του άμεμπτου και υπέρτιμου βίου Του όλοι θα ζωοποιηθούν. Αλλά δεν θα ζωοποιηθούν όλοι εξίσου, λέει, δηλαδή οι αμαρτωλοί και οι άπιστοι δεν θα έχουν την ίδια παρρησία ενώπιον του Χριστού με τους δικαίους· γι' αυτό και πρόσθεσε το «καθένας στη δική του τάξη». Έπειτα ερμηνεύει τι σημαίνει το «καθένας στη δική του τάξη» και λέει: «Απαρχή ο Χριστός», δηλαδή η απαρχή της αναστάσεως, «έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του», δηλαδή οι πιστοί του Χριστού και τηρητές των εντολών Του, «έπειτα το τέλος», δηλαδή (η ανάσταση) ολόκληρης της έμψυχης ανθρώπινης φύσης.

Διότι, όπως ακριβώς η ανάσταση του Χριστού προηγήθηκε όλων των νεκρών, έτσι και οι δικοί του Χριστού, δηλαδή οι απόστολοι, οι προφήτες και οι μάρτυρες, το πλήθος των οσίων και ολόκληρη η χορεία των δικαίων, θα αναστηθούν πρώτοι από όλους τους νεκρούς, για να προϋπαντήσουν τον Κύριο στον αέρα. Και αυτό είναι που είπε: «ο καθένας» θα αναστηθεί «στη δική του τάξη».

«Ο καθένας όμως στο δικό του τάγμα»· διότι πιθανώς δεν παρουσιάζει την ανάσταση ως μία και την αυτή, ούτε ότι θα πραγματοποιηθεί ταυτόχρονα, με τρόπο κάπως συγκεχυμένο και αδιάκριτο, γι' αυτό και τοποθετεί πρώτη αυτήν που έχει ήδη πραγματοποιηθεί, δηλαδή την ανάσταση του Χριστού· έπειτα, μετά από αυτήν, τοποθετεί πρώτη την ανάσταση των δικαίων· διότι αυτούς τους αποκαλεί ανθρώπους του Χριστού. Αυτό άλλωστε το αναφέρει και αλλού: «Οι νεκροί εν Χριστώ θα αναστηθούν πρώτοι»· έπειτα, λέει, έρχεται «το τέλος»· δηλαδή η κοινή ανάσταση όλων. Και την ονομάζει έτσι, επειδή τότε όλα τα παρόντα θα λάβουν τέλος, ή και επειδή αποτελεί την τέλεια αναίρεση του θανάτου και της φθοράς. Διότι χάριν αυτού του τέλους οικονομήθηκε και το μυστήριο του Χριστού, ώστε ο θάνατος να μην κυριεύει πλέον ούτε να εξεγείρεται κατά της ζωής· γι' αυτό και δεν είπε «τέλος» αόριστα, αλλά «το τέλος», δηλαδή το προκαθορισμένο, που έχει προαναγγελθεί από τους Προφήτες και έχει κηρυχθεί από τους Αποστόλους μας, το οποίο μνημονεύει και ο Δαβίδ σε ορισμένους από τους ψαλμούς του, θέτοντας σε αυτούς την επιγραφή «Εις το τέλος».

Διότι, όπως ακριβώς από την πλευρά εκείνου έπλασε τη γυναίκα, όπως προείπαμε, έτσι, δανειζόμενος και αναλαμβάνοντας σάρκα χωρίς σπορά από τη θυγατέρα του, την αειπάρθενο και Θεοτόκο Μαρία, γεννήθηκε παρόμοια με τον πρωτόπλαστο, ίνα, όπως ακριβώς εκείνος εξαιτίας της παράβασης κατέστη η αρχή της γέννησής μας στη φθορά και τον θάνατο, έτσι και ο Χριστός και Θεός, μέσω της εκπλήρωσης όλης της δικαιοσύνης, καταστεί η απαρχή της ανάπλασής μας στην αφθαρσία και την αθανασία. Διότι αυτό εννοεί και ο θείος Παύλος λέγοντας: «Ο πρώτος άνθρωπος είναι από τη γη, χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος από τον ουρανό· τέτοιος που είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και τέτοιος που είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι.» Και πάλι: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό.» Επειδή λοιπόν κατέστη τέλειος άνθρωπος ως προς την ψυχή και το σώμα, όμοιος με εμάς σε όλα εκτός από την αμαρτία, μεταδίδοντάς μας από τη θεότητά του μέσω της πίστης σε αυτόν, μας καθιστά και εμάς συγγενείς του κατά τη φύση και την ουσία της θεότητάς του. Και δες το καινούριο και παράδοξο του μυστηρίου.

Διότι δεν έγινε απαρχή σαρκικών τέκνων ενός φθαρτού λαού, όπως ακριβώς συνέβη τότε και με τον Νώε, ώστε, ενώ εκείνος επρόκειτο να πληθυνθεί και να αφανιστεί, να λάβει πάλι αργότερα από αυτόν μια άλλη απαρχή για τη γένεση ενός άλλου λαού. Αντιθέτως, έγινε απαρχή αθάνατη και αιώνια πνευματικών τέκνων και εκείνων που αναμορφώνονται σύμφωνα με τον χαρακτήρα Του, όπως λέει ο Απόστολος: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό», και αλλού: «μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα μας». Διότι όλοι εκείνοι οι προπάτορες ήταν θνητοί, Εκείνος όμως, που έλαβε μερίδιο από το σπέρμα του Αβραάμ και έγινε Υιός του Θεού και υιός του ίδιου του Αδάμ, είναι άφθαρτος και αθάνατος, και δεν γεννά σαρκικά, αλλά αναπλάθει πνευματικά.

Μήπως ο παλαιός Πέτρος, ενώ βρισκόταν σε καλή υποταγή, δεν αναχώρησε στην έρημο δήθεν από ευλάβεια; Και το πώς επέστρεψε από εκεί, και ποιο ήταν το τέλος του, το γνωρίζετε οι έμπειροι. Μήπως και ο Αμφιλόχιος, ο οποίος βρίσκεται ακόμη εν ζωή, δεν έγινε προηγουμένως στυλίτης και έπειτα έγκλειστος; Και τώρα ασχημονεί περιπλανώμενος εδώ και εκεί. Και αυτό αποτελεί μεθόδευση του διαβόλου, το να υποβάλλει δηλαδή τα ανάρμοστα, ώστε να στερήσει και τα οικεία. Για τον λόγο αυτόν αναφωνεί ο Απόστολος: «Ο καθένας, αδελφοί, στην κατάσταση στην οποία κλήθηκε, σε αυτήν ας παραμένει ενώπιον του Θεού». Κλήθηκες ως ησυχαστής; Μην σε απασχολεί η ζωή του υποτακτικού. Κλήθηκες ως υποτακτικός; Μην σε απασχολεί η ζωή του ησυχαστή. «Ο καθένας στο δικό του τάγμα» ας είναι ευάρεστος στον Κύριο. Και ο ένας και ο άλλος έχουν τα αντίστοιχα παραδείγματα, σύμφωνα με τα οποία οφείλουν να ρυθμίζουν τον βίο τους. Εσύ, επομένως, μιμήσου εκείνους που διέλαμψαν στην υποταγή.