Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:24

Το δε «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του», θα το εκλάβουμε με ευσέβεια, όπως φρονώ, κατανοώντας ότι αριστεύει μέσω της βασιλείας του. Διότι τότε παύει να αριστεύει ο δυνατός στον πόλεμο, όταν αφανιστεί καθετί που αντιτίθεται στο αγαθό, όταν, αφού συγκεντρώσει όλη του τη βασιλεία, την προσφέρει στον Θεό και Πατέρα, έχοντας ενώσει τα πάντα με τον εαυτό του. Διότι το να παραδώσει αυτός τη βασιλεία στον Πατέρα είναι ταυτόσημο ως προς το νόημα με το να προσφέρει τους πάντες στον Θεό, μέσω του οποίου έχουμε την προσαγωγή εν ενί Πνεύματι προς τον Πατέρα. Επομένως, όταν όλοι όσοι υπήρξαν κάποτε εχθροί γίνουν υποπόδιο των ποδιών του Θεού, με το να δεχθούν το θείο ίχνος μέσα τους, και αφού καταργηθεί ο θάνατος (διότι, αν δεν υπάρχουν αυτοί που πεθαίνουν, δεν θα υπάρχει εξάπαντος ούτε ο θάνατος), τότε, κατά την υποταγή όλων ημών, η οποία δεν νοείται ως δουλική ταπεινότητα αλλά ως βασιλεία και αφθαρσία και μακαριότητα, Εκείνος που ζει μέσα μας λέγεται από τον Παύλο ότι θα υποταχθεί στον Θεό, Εκείνος δηλαδή που τελειοποιεί το αγαθό μας μέσω του Εαυτού Του και κατεργάζεται μέσα μας το ευάρεστο σε Αυτόν.

Αλλ' ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος: καθετί που είναι άναρχο, θα ήταν και αγέννητο. Πώς, λοιπόν, ο Υιός θα μπορούσε ευλόγως να ονομαστεί άναρχος, όταν και το ίδιο του το όνομα υποδηλώνει αρχή; Διότι ονομάζεται Υιός επειδή ακριβώς έχει γεννηθεί. Και κανείς δεν θα μπορούσε να αρνηθεί ότι η γέννηση υπόκειται σε αρχή. Εάν επομένως είναι Υιός, μας γίνεται φανερό ότι έχει λάβει αρχή από τη γέννησή του. Ίσως, μάλιστα, να έχει και τέλος, θα μπορούσε να πει κάποιος σύμφωνα με τον φιλοσοφικό συλλογισμό. Άλλωστε, και ο απόστολος λέει ότι θα υποταχθεί σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα και ότι θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, με αποτέλεσμα να υποθέσει κανείς ότι, εφόσον δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, θα καταλήξει και πάλι στην ανυπαρξία. Ανέβα όμως στο ασφαλές έδαφος της πίστεως και μην παρασύρεσαι από την απάτη τέτοιων συλλογισμών σαν από βίαιη πνοή ανέμου, όπως το χνούδι που σκορπάει ο άνεμος, ξεφεύγοντας από τη στενή και ευθεία οδό προς τα βάραθρα της απώλειας. Διότι, εάν ο Πατέρας των όλων είναι αγέννητος και αΐδιος, σοφός και δυνατός, και ο απόστολος, ευαγγελιζόμενος την πίστη σε Αυτόν, διακηρύττει σε όλους τον Χριστό ως δύναμη Θεού και σοφία Θεού, πώς τολμούν να υποτάσσουν τη γέννησή Του στον χρόνο και να μην την θεωρούν αΐδια ούτε άναρχη;

Φρονώ, λοιπόν, ότι όσοι έχουν πλανηθεί από τον Άρειο χρησιμοποιούν ως υπεράσπιση την ευαγγελική φωνή που λέει «Εκείνος που με έστειλε είναι ανώτερός μου», εξαιτίας της οποίας τον θεώρησαν κτίσμα και δημιούργημα, και νομίζω ότι η απάντησή του προς εκείνον που τον προσφώνησε «αγαθέ διδάσκαλε», δηλαδή το «Ουδείς αγαθός ει μη μόνον είς, ο Θεός», τους δημιούργησε την υπόνοια πως, επειδή ήταν άνθρωπος, έλαβε την προσηγορία του Υιού καταχρηστικά, καθώς επίσης ότι και το ρητό «Κανείς δεν γνωρίζει την ημέρα της συντέλειας και την ώρα, ούτε οι άγγελοι των ουρανών ούτε ο Υιός», σύμφωνα με τα λεγόμενα στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, «παρά μόνον ο Πατήρ», τους δημιουργεί την υπόνοια ότι ο Υιός είναι ξένος προς την πατρική ουσία. Από την άλλη πλευρά, όσοι ακολουθούν τον Σαβέλλιο, έχοντας αναγνώσει χωρίς ορθή και ακριβή κρίση τα χωρία «Εγώ και ο Πατήρ έν εσμεν» και «Ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα» καθώς και το «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα», εξέπεσαν στη μέγιστη πλάνη της ασέβειας, θεωρώντας ότι ο Υιός προήλθε από τον Πατέρα προσωρινά εξαιτίας της ανθρώπινης λιποταξίας (παρακοής), και ότι έπειτα, μετά τη διόρθωση των ανθρώπινων σφαλμάτων, έχοντας αναλυθεί, εισχώρησε και αναμείχθηκε και πάλι με τον Πατέρα. Δεν διάβασες, ω Σαβελλιόφρον, και τούτο το χωρίο της αποστολικής Γραφής, το οποίο θα μπορούσε να αντικρούσει τη δοξασία σου;

Δες πώς όσοι δεν υπακούουν θα υποστούν ως τιμωρία, λέει, αιώνιο όλεθρο, όταν έλθει για να δοξαστεί ανάμεσα στους αγίους του. Και θα τιμωρηθούν από τον Υιό, για τον οποίο εσύ υπέθεσες ότι δεν υπάρχει πλέον. Εάν δε επιθυμείς να γνωρίσεις τι ακριβώς σημαίνει το «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα», δεν πρέπει να σου το αποκρύψω, έστω και αν τυγχάνεις ανεπίδεκτος της αλήθειας. Και μου φαίνεται μεν ότι αντιβαίνω στο πρόσταγμα του Χριστού «Μη βάλετε τους μαργαρίτες σας μπροστά στους χοίρους», αλλά, μιμούμενος τον Θεό, θα τρέφω αγαθές ελπίδες και δεν θα αποκρύψω την αλήθεια ούτε στους δυσσεβείς· διότι Εκείνος στέλνει τη βροχή ομοίως και το φως της ημέρας απλώνεται εξίσου σε δικαίους και αδίκους. Έπειτα, αφού απολαμβάνεις τέτοια φιλανθρωπία, δεν θα αναζητήσεις την αλήθεια; Δεν θα ανοίξεις τα αυτιά του νου σου, ώστε να πειστείς ότι δεν υπάρχει απολύτως καμία αντίφαση προς οτιδήποτε άλλο έχει ειπωθεί στις Γραφές, αλλά ότι τα πάντα τυγχάνουν απόλυτα σύμφωνα και εναρμονισμένα μεταξύ τους; Επομένως, δεν πρέπει να κατανοηθεί σύμφωνα με τη δική σου αντίληψη το «Τότε θα υποταγεί και ο ίδιος σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα» και το «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα».

Εφόσον δε ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, ο θάνατος δεν έχει πλέον καμία εξουσία πάνω Του. Διότι Αυτός μόνος, αφού ανέστησε τον εαυτό Του την τρίτη ημέρα, δεν επέστρεψε πάλι στη γη, αλλά αναλήφθηκε στον ουρανό, καθιστώντας το δικό μας ανθρώπινο φύραμα ομόθρονο με τον Πατέρα, επειδή είναι ομόθεος με Αυτόν. Γι' αυτό και μόνος Αυτός έγινε η αρχή της μελλοντικής ανάστασης όλων και μόνος Αυτός έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων, ο πρωτότοκος από τους νεκρούς και ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος. Και όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, τόσο οι αμαρτωλοί όσο και οι δίκαιοι, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν, και οι αμαρτωλοί και οι δίκαιοι, ο καθένας όμως με τη δική του σειρά. Ως απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του, και ύστερα θα έρθει το τέλος, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και θα θέσει όλους τους εχθρούς Του κάτω από τα πόδια Του. Ο έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος, κατά την κοινή ανάσταση, με την έσχατη σάλπιγγα. Διότι πρέπει αυτό το φθαρτό να ντυθεί την αφθαρσία και αυτό το θνητό να ντυθεί την αθανασία.

Κατά την τέταρτη δε φυλακή της νύχτας, δηλαδή μετά τον φυσικό νόμο, μετά τον γραπτό νόμο, μετά την πρώτη παρουσία του Κυρίου και τον νόμο της χάριτος που συνδέεται με αυτήν, θα είναι οπωσδήποτε ο καιρός της δεύτερης παρουσίας του Χριστού, ο οποίος αναλογεί ορθά στην τέταρτη φυλακή της νύχτας, κατά τον οποίο ο Κύριος θα έλθει καταπατώντας και καταργώντας και υποτάσσοντας κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη. Διότι πρόκειται να καταργήσει φανερά και να καταπατήσει τα κύματα που εγείρονται με σφοδρότητα εναντίον της Εκκλησίας Του.

Ήδη δε και ο Παύλος, δείχνοντας ότι όλα έχουν παραδοθεί σε αυτόν, είπε τα εξής: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, έπειτα θα έρθει το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος. Όταν δε λέει, ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν, είναι προφανές ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα». Εάν λοιπόν τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν εκτός από εκείνον που τα υπέταξε, τότε κυριαρχεί στα πάντα· και πάνω από αυτόν είναι ο Πατέρας, ώστε μέσα σε όλα να φανεί ένας Θεός, στον οποίο τα πάντα υποτάσσονται μαζί με τον Χριστό, στον οποίο ο Πατέρας υπέταξε τα πάντα εκτός από τον εαυτό του. Διότι αυτό είπε ο Χριστός, καθώς στο ευαγγέλιο ομολόγησε τον Πατέρα και ως δικό του Πατέρα και Θεό. Λέει γάρ τα εξής: «Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Εάν λοιπόν ο Νοητός τολμά να λέει ότι αυτός είναι ο Πατέρας, προς ποιον Πατέρα θα πει ότι πορεύεται ο Χριστός σύμφωνα με την ευαγγελική φωνή; Εάν πάλι αξιώνει να εγκαταλείψουμε το ευαγγέλιο και να πιστέψουμε στη δική του αφροσύνη, ματαιοπονεί. Διότι πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. Εάν δε λέει: «Ο ίδιος είπε, Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ας επιστήσει την προσοχή του και ας μάθει ότι δεν είπε ότι εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα, αλλά είμαστε ένα.

Δεν θα αφήσει ο Κύριος να λιμοκτονήσει η ψυχή του δικαίου, ενώ τη ζωή των ασεβών θα την ανατρέψει. Διότι, πώς θα ήταν δυνατόν να πεινάσουν, εφόσον έχουν τον ουράνιο άρτο της ζωής; Οι ασεβείς, αντιθέτως, έστω και αν απολαύσουν ευημερία, τίποτε περισσότερο δεν πρόκειται να αποκομίσουν. Ή μπορεί να ερμηνευθεί και ως εξής: εάν η ζωή των ασεβών είναι η κακία, και αυτήν ακριβώς ανατρέψει ο Κύριος, τότε είναι προφανές ότι κάποτε οι ασεβείς θα πάψουν να είναι ασεβείς· διότι, μετά από αυτήν την ανατροπή, ο Κύριος θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους. Τη δίκαιη, εξάλλου, ψυχή, η οποία επιποθεί τη γνώση, τη σοφία και κάθε αγαθό, ο Κύριος δεν θα την αφήσει να λιμοκτονήσει.

Και πάλι αλλού: «όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη»· και αν λέει ότι τα πάντα είναι δικά του, δεν αποστερεί τον Πατέρα· και αν είναι του Πατέρα, δεν διαιρεί τον Υιό· και αν είναι του Υιού, δεν χωρίζει το Πνεύμα. Όταν, λοιπόν, ακούσεις ότι ο Πατέρας υπέταξε, μη νομίσεις ότι ο Υιός βρίσκεται έξω από το κατόρθωμα αυτό· και αν ο Υιός υπέταξε, μη λες ότι ο Πατέρας είναι ξένος προς τον Υιό ή προς το Πνεύμα.

Διότι, εάν ως προς την τιμωρία δεν πρόκειται να υποστούν όλοι τα ίδια, αλλά θα υπάρχει μεγάλη διαφορά, πολύ περισσότερο, εκεί όπου υπάρχουν αμαρτωλοί και δίκαιοι, η διάσταση θα είναι μεγαλύτερη. Απαρχή είναι ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό· δηλαδή, οι πιστοί και όσοι έχουν ευδοκιμήσει. Έπειτα έρχεται το τέλος. Διότι, όταν αναστηθούν εκείνοι, τα πάντα θα λάβουν τέλος, και δεν θα είναι όπως τώρα που, παρότι έχει αναστηθεί ο Χριστός, τα πράγματα παραμένουν ακόμη μετέωρα.

Γι' αυτό πρόσθεσε, «Κατά την παρουσία του», ώστε να μάθεις ότι ομιλεί περί εκείνου του καιρού. «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα· όταν καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη». Εδώ προσέξτε με με μεγάλη ακρίβεια και φροντίστε να μη σας διαφύγει τίποτε από όσα λέγονται. Διότι η μάχη μας διεξάγεται εναντίον εχθρών· γι' αυτό πρέπει πρωτίστως να ασκούμε την εις άτοπον απαγωγή, πράγμα το οποίο και ο Παύλος κάνει πολλές φορές· διότι έτσι, προπάντων, όσα ισχυρίζονται θα αποδειχθούν σε εμάς ολοφάνερα και εύκολα καταρριπτέα. Ας τους ρωτήσουμε λοιπόν πρώτα, τι σημαίνει το λεχθέν: «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα»; Διότι, εάν το εκλάβουμε αυτό απλοϊκά και όχι θεοπρεπώς, δεν θα κατέχει πλέον Αυτός τη βασιλεία μετά από αυτά· επειδή εκείνος που παραδίδει κάτι σε άλλον, παύει πλέον να το κατέχει ο ίδιος. Και το άτοπο δεν θα είναι μόνον αυτό, αλλά το ότι ούτε εκείνος που παραλαμβάνει θα βρεθεί να την κατείχε προτού την παραλάβει. Επομένως, σύμφωνα με τα λεγόμενά τους, ούτε ο Πατέρας ήταν βασιλιάς προηγουμένως, και ότι κυβερνά τις υποθέσεις μας, αλλά ούτε ο Υιός θα φαίνεται ότι είναι βασιλιάς μετά από αυτά. Πώς λοιπόν για μεν τον Πατέρα λέει ο ίδιος ότι: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, και εγώ εργάζομαι»· για δε τον Υιό λέει ο Δανιήλ ότι: «Η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια, η οποία δεν θα παρέλθει»;

Διότι η λέξη «μέχρι» υποδηλώνει τέλος και όριο· αλλά για τον Θεό δεν ισχύει αυτό. Ως έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Πώς έσχατος; Μετά από όλους, μετά τον διάβολο, μετά από όλα τα άλλα. Διότι και στην αρχή εισήλθε τελευταίος· αφού προηγήθηκε η συμβουλή του διαβόλου και η παρακοή, και τότε ακολούθησε ο θάνατος. «Δυνάμει», λοιπόν, έχει καταργηθεί και τώρα, «ενεργεία» όμως τότε. Διότι τα υπέταξε όλα κάτω από τα πόδια του. Όταν δε πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι προφανές ότι εξαιρείται Εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Όταν όμως υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα. Και όμως, προηγουμένως δεν έλεγε ότι ο Πατέρας είναι αυτός που τα υπέταξε, αλλά ότι ο ίδιος (ο Υιός) τα καταργεί· διότι όταν καταργήσει, λέει, κάθε αρχή και εξουσία· και πάλι, διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Πώς λοιπόν εδώ αναφέρει τον Πατέρα; Και δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται να προκαλεί απορία, αλλά και το ότι διακατέχεται από έναν εξαιρετικά άτοπο φόβο, και κάνει χρήση μιας διευκρίνισης λέγοντας: Εξαιρείται Εκείνος που του υπέταξε τα πάντα, ωσάν να υποπτεύονταν κάποιοι μήπως και ο Πατέρας υποταχθεί στον Υιό· από το οποίο τι θα μπορούσε να είναι πιο παράλογο; Κι όμως, αυτό φοβήθηκε. Τι συμβαίνει, λοιπόν; Διότι στη συνέχεια τίθενται πολλά ζητήματα· αλλά εντείνετε την προσοχή του νου σας.

Αγωνιζόμενος, λοιπόν, για μια τέτοια υπόθεση, η οποία αντιμετωπιζόταν με τόση δυσπιστία και χλευασμό, τόσο εξαιτίας της προκατάληψης που είχε δημιουργηθεί όσο και εξαιτίας της δυσκολίας του ζητήματος, και θέλοντας να αποδείξει ότι τούτο είναι εφικτό, το επιτυγχάνει ξεκινώντας πρώτα από την ανάσταση του Χριστού. Και αφού την απέδειξε και από τους προφήτες και από αυτούς που τον είδαν και από εκείνους που πίστεψαν, και εφόσον έλαβε ως ομολογημένη την εις άτοπον απαγωγή, στη συνέχεια αποδεικνύει και την ανάσταση των ανθρώπων: «Διότι, αν οι νεκροί δεν εγείρονται», λέει, «ούτε ο Χριστός έχει εγερθεί». Έπειτα, αφού ανέστρεψε συνεχώς αυτά τα επιχειρήματα στα προηγούμενα, το επιχειρεί πάλι με άλλον τρόπο, ονομάζοντάς τον απαρχή, και αποδεικνύοντας ότι καταργεί κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη, και ως έσχατο εχθρό τον θάνατο. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να καταργηθεί ο θάνατος, λέει, εάν δεν παραδώσει πρώτα τα σώματα τα οποία κατείχε; Επειδή, λοιπόν, διατύπωσε σπουδαία λόγια για τον Μονογενή, ότι παραδίδει τη βασιλεία, δηλαδή ότι ο ίδιος τα φέρνει εις πέρας αυτά, και ο ίδιος νικά στον πόλεμο, και θέτει τα πάντα υπό τους πόδας του, πρόσθεσε τα εξής, διορθώνοντας την απιστία των πολλών: «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς υπό τους πόδας αυτού». Δεν είπε το «μέχρις» για να θέσει τέλος στη βασιλεία, αλλά για να καταστήσει αξιόπιστο αυτό που ειπώθηκε και για να τους προετοιμάσει να έχουν θάρρος.

Τι σημαίνει όμως το, «Όταν παραδώσει τη βασιλεία»; Δύο βασιλείες του Θεού γνωρίζει η Γραφή: τη μία κατά οικείωση, την δε άλλη κατά δημιουργία. Διότι βασιλεύει επί πάντων, και των Ελλήνων και των Ιουδαίων και των δαιμόνων και των αντιτασσομένων, σύμφωνα με τον λόγο της δημιουργίας· βασιλεύει όμως επί των πιστών και όσων εκουσίως υποτάσσονται, σύμφωνα με την οικείωση.

Όταν λοιπόν, λέει, ο Πατέρας οδηγεί κάποιον, δεν υπάρχει τίποτα που να τον εμποδίζει να έρθει σε μένα. Αυτό λέει και παρακάτω: Κανείς δεν μπορεί να έρθει σε μένα, εάν δεν τον ελκύσει ο Πατέρας. Ο δε Παύλος είπε ότι ο ίδιος τους παραδίδει στον Πατέρα: «Όταν, δηλαδή, παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα». Όπως λοιπόν και ο Πατέρας, όταν δίνει, δεν το κάνει αυτό αποστερώντας προηγουμένως τον εαυτό του· έτσι και ο Υιός, όταν παραδίδει, δεν το κάνει αυτό αποκλείοντας τον εαυτό του. Λέγεται δε ότι παραδίδει, επειδή μέσω αυτού έχουμε αποκτήσει την προσαγωγή.

Όταν δε ακούσεις για παράδοση, μην υποθέσεις τίποτα το ανθρώπινο· διότι φανερώνει την τιμή και την ομόνοια προς τον Πατέρα. Διότι όπως ακριβώς ο Πατέρας παραδίδει σε αυτόν, έτσι και αυτός παραδίδει στον Πατέρα. Και αυτό το δηλώνει ο Παύλος λέγοντας: «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα». Εδώ, όμως, το εξέφρασε με πιο ανθρώπινο τρόπο, δείχνοντας τη μεγάλη του φροντίδα για αυτούς, και φανερώνοντας την ανέκφραστη αγάπη του προς αυτούς, διότι τους φρόντιζε πλέον ως οικείους του, διδάσκοντάς τους τη μητέρα των αγαθών, την ταπεινοφροσύνη, την οποία ονόμασε αρχή και τέλος της αρετής. Δεν προστίθεται δε τυχαία το, «Από τον Θεό εξήλθε και προς τον Θεό πηγαίνει»· αλλά για να μάθουμε ότι έπραττε έργα άξια αυτού που ήλθε από εκεί και απέρχεται εκεί, καταπατώντας κάθε έπαρση. Και αφού σηκώθηκε από το δείπνο, και απέθεσε τα ιμάτια.

Εάν όμως το να εκφραζόμαστε με αυτόν τον τρόπο σκανδαλίζει κάποιους, ας ακούσουν ότι κάθεται εκ δεξιών, και ας απαλλαγούν από το σκάνδαλο. Διότι, όπως ακριβώς εμείς δεν υποστηρίζουμε ότι αυτός είναι ανώτερος του Πατρός, επειδή κατέχει την πλέον τιμητική καθέδρα εκ δεξιών, έτσι ούτε εσύ να τον αποκαλείς κατώτερο και υποδεέστερο, αλλά ομότιμο και ίσο. Διότι αυτό ακριβώς φανερώνει η από κοινού συμμετοχή στην καθέδρα. «Έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου». Και ποιοι είναι οι εχθροί; Άκουσε τον Παύλο να λέει: «Απαρχή είναι ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, ύστερα έρχεται το τέλος. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς του κάτω από τα πόδια του».

Βλέπεις ότι δεν πρέπει να προσέχουμε απλώς στις λέξεις, αλλά να αναγόμαστε στα νοήματα; Εσύ, λοιπόν, ακούγοντας τον Προφήτη να λέει ότι ο Πατέρας θέτει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του, μην ταραχτείς καθόλου στο σημείο αυτό. Διότι δεν ειπώθηκαν αυτά επειδή ο Υιός στερείται δυνάμεως. Εξάλλου, ο Παύλος λέει ότι ο ίδιος θέτει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του: «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του». Και πάλι του αποδίδει τα πάντα λέγοντας: «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν καταργήσει κάθε εξουσία και δύναμη». Δηλαδή, όταν εδραιώσει τη βασιλεία, θα καταπαύσει κάθε εξουσία. Διότι αυτό σημαίνει το «θα καταργήσει». Λέγοντας δε ότι τα πάντα είναι δικά του, δεν αποχωρίζει από αυτόν τον Πατέρα, όπως ακριβώς ούτε τον Υιό διαχωρίζει από τον Πατέρα. Διότι τα του ενός ανήκουν στον άλλο, και τα του άλλου στον ένα. Γι' αυτό και λέει: «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου δικά μου». Όταν, λοιπόν, ακούσεις ότι ο Πατέρας τα υπέταξε, μην νομίσεις ότι ο Υιός είναι αμέτοχος αυτού του κατορθώματος· κι αν πάλι μάθεις ότι ο Υιός τα υπέταξε, μη λες ότι ο Πατέρας είναι ξένος προς αυτά.

Αλλά το ότι ο ίδιος έκανε τους εχθρούς φίλους, το δηλώνει και ο Παύλος λέγοντας: «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα»· το δηλώνει όμως και ο Σωτήρας, όταν λέει προς τον ίδιο τον Πατέρα: «Εγώ σε δόξασα στον κόσμο, ολοκλήρωσα το έργο που μου έδωσες να κάνω». Το να υποτάξει όμως τους εχθρούς, έγινε έργο του Πατέρα. Αν και τούτο είναι ανώτερο από εκείνο. Διότι δεν είναι το ίδιο να τιμωρήσεις όσους παραμένουν εχθροί, με το να κάνεις φίλους αυτούς που είναι εχθροί. Αλλά ούτε ο Υιός είναι εξαιτίας αυτού κατώτερος από τον Πατέρα, ούτε ο Πατέρας είναι εξαιτίας αυτού κατώτερος από τον Υιό. Για να μάθεις δε ότι και εκείνα είναι έργα του Υιού, όπως ακριβώς και αυτά είναι έργα του Πατέρα, άκουσε: «Φύγετε από εμένα, οι καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του».

Άλλος μεταφράζει: «Θα περιπατήσω». Αυτό φανερώνει και ο Παύλος λέγοντας: «Και εμείς θα αρπαγούμε μέσα σε νεφέλες για να προϋπαντήσουμε τον Κύριο στον αέρα, και έτσι θα είμαστε πάντοτε μαζί με τον Κύριο». Και ορθώς είπε: «Σε χώρα ζώντων». Διότι εκείνη είναι η πραγματική ζωή, απαλλαγμένη από τον θάνατο, η οποία έχει τα αγαθά της αμιγή. «Όταν καταργήσει», λέει, «κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη, ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος».

Ας ακούσουμε, λοιπόν, τι προφήτευσε ο θεσπέσιος Παύλος για την έσχατη ημέρα και για τη βασιλεία των χριστιανών, αναφέροντας στην επιστολή προς τους Θεσσαλονικείς τα εξής. Σας παρακαλώ δε και για το υπόλοιπο, μέχρις ότου αποδείξει τον εαυτό του ότι είναι θεός. Λοιπόν, μόνον αυτός που τώρα κατέχει, μέχρι να εκλείψει από τη μέση, και τότε θα αποκαλυφθεί ο άνομος. Τι είναι, λοιπόν, αυτό που θα φύγει από τη μέση, αν όχι η βασιλεία των χριστιανών; Διότι κάθε αρχή και εξουσία αυτού του κόσμου θα καταργηθεί εκτός από αυτήν. Επειδή και αυτή πολεμείται αλλά δεν καταλύεται, και όλα τα έθνη συγκρούονται με αυτήν και θα αναλωθούν από αυτήν και θα υποταχθούν, έως ότου φθάσει η έσχατη ημέρα. Και αυτό είναι το νόημα του ότι θα απλώσει το χέρι της προς τον Θεό, σύμφωνα με τον απόστολο που λέει: όταν καταργηθεί κάθε αρχή και εξουσία αυτού του κόσμου, τότε αυτή θα παραδώσει τη βασιλεία στον Βασιλέα, τον Θεό και Πατέρα. Ποια βασιλεία; Προφανώς τη βασιλεία των χριστιανών, διότι δεν υπάρχει βασιλεία ισχυρότερη από αυτήν. Όμως, εξαιτίας του πλήθους των αμαρτιών τους, θα οργιστεί ο Θεός εναντίον της και θα προσκαλέσει τον θηρευτή Ισμαήλ, και θα τον κινήσει σαν την αναρίθμητη άμμο της θάλασσας. Και θα πετάξουν σαν γεράκια πάνω στα ψηλά βουνά, τα δε άλογά τους θα εφορμούν πετώντας σαν αετοί, και θα εισέλθουν στην Επτάλοφη πόλη με άρματα και άλογα, και εξαιτίας αυτών θα υπάρξει πολλή αιματοχυσία, αποκομίζοντας μάλιστα και όχι λίγα λάφυρα. Τι άλλο χρειάζεται να πει κανείς;

Μεγάλος δε ήταν ο αγώνας και πολύς ο πόθος των μαθητών να ακούσουν από τον διδάσκαλο τα σημεία περί της συντελείας. Διότι, όπως πολλές φορές ακούσατε το Ευαγγέλιο να λέει, ενώ ο Ιησούς καθόταν στο όρος των Ελαιών, τον πλησίασαν οι μαθητές του ιδιαιτέρως λέγοντας: Πες μας, ποιο είναι το σημείο της παρουσίας σου και της συντελείας του αιώνος. Παρατήρησε τη σοφία και τη σύνεση των μαθητών. Όταν ήθελαν να ρωτήσουν κάτι σπουδαίο, δεν τον πλησιάζουν όλοι, αλλά κατ' ιδίαν, και λένε: Πες μας, Δέσποτα, και πες μας, αγαθέ· πες μας, καρδιογνώστα· πες μας, εσύ που γνωρίζεις τα έσχατα και τα αρχαία· πες μας, εσύ που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους· πες μας, εσύ ο Δημιουργός των αιώνων· πες μας, εσύ ο Πατέρας του μέλλοντος αιώνος· πες μας, ποιο είναι το σημείο της παρουσίας σου και της συντελείας του αιώνος, όταν πρόκειται να έλθεις για να κρίνεις ζωντανούς και νεκρούς όλης της οικουμένης· όταν θα καταργήσεις κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη· όταν θα γονατίσει ενώπιόν σου κάθε γόνυ επουρανίων, και επιγείων και καταχθονίων· Πες μας, ποιο είναι το σημείο της παρουσίας σου, ώστε και εμείς να διδάξουμε σε όλα τα έθνη την παράδοξη παρουσία σου. Ο δε Κύριος τους είπε: Προσέχετε μην πλανηθείτε· διότι πολλοί θα έλθουν στο όνομά μου, λέγοντας, ότι εγώ είμαι ο Χριστός.

Αλλά δεν είναι δυνατόν, επειδή στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν του· τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του, και δεν θα μπορέσεις να κρυφτείς από το πρόσωπό του. Εάν ανεβείς στον ουρανό, αυτός είναι εκεί· εάν κατεβείς στην άβυσσο, είναι εκεί παρών. Διότι είναι γραμμένο ότι όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έκανε στον ουρανό και στη γη, στις θάλασσες και σε όλες τις αβύσσους. Τι να κάνουμε λοιπόν, αδελφοί; Βρισκόμαστε σε αδιέξοδο από παντού· διότι Αυτός γνωρίζει τα κρύφια της καρδιάς και τα νεφρά. Το να ξεφύγουμε δεν είναι δυνατόν· διότι δεν υπάρχει κανείς που θα μας γλιτώσει από τα χέρια του. Το να κρυφτούμε είναι αδύνατον· διότι κατέχει τον γύρο της γης, και όσους κατοικούν σε αυτήν σαν να είναι ακρίδες. Το να αντισταθούμε δεν γίνεται, καθώς είναι γραμμένο: Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος θα μπορέσει να σου αντισταθεί; Διότι Αυτός δεσπόζει στα επουράνια, στα επίγεια και στα καταχθόνια, αυτός που πρόκειται να καταργήσει κάθε αρχή, εξουσία και δύναμη. Απολογία δεν υπάρχει, ούτε πρόφαση, ούτε δικαιολογία. Γι' αυτό, από τα πέρατα της γης έως τα πέρατα, η θεία Γραφή βοά, και προτρέπει, και ελέγχει, και νουθετεί, και διαμαρτύρεται, και απειλεί. Για τον λόγο αυτό λέει ο Δεσπότης μας: Εκείνος που με αθετεί και δεν δέχεται τα λόγια μου, δεν κρίνεται από εμένα· ο λόγος που ελάλησα, αυτός θα τον κρίνει κατά την έσχατη ημέρα.

Διότι έτσι εξαλειφόταν το όνειδος. «Ο καθένας όμως με τη δική του σειρά· απαρχή είναι ο Χριστός.» Μην νομίζεις, επειδή άκουσες για ανάσταση, ότι όλοι θα απολαύσουν τα ίδια. «Έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του.» Δηλαδή, οι πιστοί και όσοι ευδοκίμησαν. «Έπειτα θα έλθει το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα.» Διότι, όταν αναστηθούν εκείνοι, τα πάντα θα λάβουν τέλος. Όχι όπως τώρα που, αν και αναστήθηκε ο Χριστός, τα πράγματα παραμένουν ακόμη μετέωρα. Γι' αυτό προσθέτει, εμείς κατά την παρουσία Του, για να μάθεις ότι μιλάει για εκείνον τον καιρό. «Όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη.» Δηλαδή, όταν μέσω Αυτού προσαγάγει όλα τα έθνη ώστε να υπηρετούν τον Πατέρα. Διότι «κανείς δεν έρχεται», λέει, «προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού». «Διότι πρέπει Αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς Του κάτω από τα πόδια Του. Διότι τα πάντα υπέταξε κάτω από τα πόδια Του. Τελευταίος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Όταν όμως πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι φανερό ότι εξαιρείται Εκείνος που Του υπέταξε τα πάντα. Όταν δε Του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που Του υπέταξε τα πάντα, για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλα. Ειδάλλως, τι θα κάνουν εκείνοι που βαπτίζονται υπέρ των νεκρών;» Το «μέχρι» (άχρι) δεν δηλώνει χρονικό περιορισμό στην Αγία Γραφή, όπως ακριβώς ούτε το «έως»· σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «από τον αιώνα και έως τον αιώνα Εσύ υπάρχεις».

Ο Χρυσόστομος δεν μνημόνευσε τον Θεολόγο στα δικά του συγγράμματα, διότι ούτε ο Λουκάς μνημόνευσε τον Ματθαίο ούτε ο Δανιήλ τον Ησαΐα. Δεν προκόβουμε στην αρετή, επειδή, ακόμη και πριν εκτελέσουμε το καλό, αλλά προσπαθώντας μόνο να το πράξουμε, έχουμε τη διάθεση όχι σαν να οφείλουμε να το κάνουμε, αλλά σαν να έχουμε προσφέρει μεγάλες χάρες στον Θεό, και αμέσως φανταζόμαστε ότι τον έχουμε οφειλέτη, ενώ όλους τους άλλους, επειδή δεν το έχουν κατορθώσει, τους θεωρούμε αυτομάτως κατώτερούς μας και στερημένους από την αγάπη του Θεού. Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, λέει, δεν θα την αποβάλει, αλλά, αφού την αποσπάσει από άλλους που την κατείχαν, θα την προσφέρει στον δικό του Πατέρα. Επειδή η μεν όραση βλέπει μόνο την επιφάνεια των σωμάτων, ενώ η ακοή μάς επιτρέπει να διακρίνουμε τα βάθη των ψυχών και όλα τα νοητά, η δεύτερη είναι χρησιμότερη από την πρώτη.

Από όλα αυτά, λοιπόν, γίνεται φανερό ότι ούτε οι άγιοι βρίσκονται σε τέλεια απόλαυση εκείνων των αγαθών και της μελλοντικής μακαριότητας, ούτε βέβαια οι αμαρτωλοί έχουν ήδη λάβει την κατάκριση και έχουν παραπεμφθεί στην κόλαση. Διότι πώς, όντας ατελείς και κατά κάποιον τρόπο μισοί, στερούμενοι το σώμα, το οποίο περιμένουν να ξαναπάρουν άφθαρτο μετά την ανάσταση, θα μπορούσαν να έχουν επιτύχει τα τέλεια έπαθλα; Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του, και έπειτα το τέλος». Τότε θα φανερωθούν, λέει, τότε θα λάμψουν, τότε θα τελειωθούν. Και ο Κύριος στο Ευαγγέλιο:

Πώς πρέπει να κατανοούμε αυτό που ελέχθη από τον Απόστολο: «απαρχή ο Χριστός, έπειτα οι του Χριστού κατά την παρουσία του, έπειτα το τέλος»; Απαρχή έγινε ο Χριστός διά της αναστάσεως, έπειτα οι του Χριστού, δηλαδή όσοι πίστεψαν σε αυτόν, έπειτα το τέλος, δηλαδή η σωτηρία όλων των εθνών διά της πίστεως. Εάν όμως θέλεις να εκλάβεις τα όσα ειπώθηκαν και για τον κάθε άνθρωπο προσωπικά, «απαρχή ο Χριστός» είναι η πίστη σε αυτόν, έπειτα «οι του Χριστού» είναι τα έργα της πίστεως, έπειτα «το τέλος» είναι ο αποχωρισμός από όλα, τα αισθητά και τα νοητά, και η στενή ένωση με τον Θεό διά της γνώσεως. Το δε «έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος» ισχύει όταν και εμείς οι ίδιοι παραχωρήσουμε ολόκληρο το αυτεξούσιο θέλημά μας στον Θεό· τότε καταργείται και ο έσχατος εχθρός. Ονομάζεται δε θάνατος, επειδή ο Θεός είναι η ζωή, και εκείνο που αντιτίθεται στη ζωή ευλόγως λέγεται θάνατος.

Αφού, λοιπόν, ανέπτυξε με φιλοσοφικό τρόπο αυτά και πάρα πολλά άλλα σχετικά με την ανάσταση και αποστόμωσε εύκολα εκείνους που προσπαθούσαν να αθετήσουν την ανάσταση, κηρύττει πλέον με θάρρος και ρητά την ανάσταση του Χριστού και λέει: «Τώρα όμως ο Χριστός έχει αναστηθεί εκ νεκρών και έγινε η απαρχή εκείνων που έχουν κοιμηθεί· διότι, επειδή μέσω ανθρώπου ήρθε ο θάνατος, έτσι και μέσω ανθρώπου έρχεται η ανάσταση των νεκρών· διότι, όπως ακριβώς εξαιτίας του Αδάμ όλοι πεθαίνουν, έτσι και εν Χριστώ όλοι θα ζωοποιηθούν». Όπως ακριβώς, λέει, εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ ήρθε σε όλους ο θάνατος, έτσι και μέσω της ενανθρώπησης του Χριστού και του άμεμπτου και υπέρτιμου βίου Του όλοι θα ζωοποιηθούν. Αλλά δεν θα ζωοποιηθούν όλοι εξίσου, λέει, δηλαδή οι αμαρτωλοί και οι άπιστοι δεν θα έχουν την ίδια παρρησία ενώπιον του Χριστού με τους δικαίους· γι' αυτό και πρόσθεσε το «καθένας στη δική του τάξη». Έπειτα ερμηνεύει τι σημαίνει το «καθένας στη δική του τάξη» και λέει: «Απαρχή ο Χριστός», δηλαδή η απαρχή της αναστάσεως, «έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του», δηλαδή οι πιστοί του Χριστού και τηρητές των εντολών Του, «έπειτα το τέλος», δηλαδή (η ανάσταση) ολόκληρης της έμψυχης ανθρώπινης φύσης.

94. Από τα τρία κυριότατα στοιχεία που υπάρχουν μέσα μας, το ένα εξουσιάζει, αλλά δεν εξουσιάζεται· το άλλο και εξουσιάζει και εξουσιάζεται· και το τρίτο δεν εξουσιάζει, αλλά εξουσιάζεται. Όταν, λοιπόν, αυτό που εξουσιάζει βρεθεί κάτω από την εξουσία κάποιου άλλου από αυτά που εξουσιάζονται, εκείνο που είναι από τη φύση του ελεύθερο φαίνεται υποδουλωμένο σε εκείνα που είναι από τη φύση τους δούλοι· και εκπίπτει από τη δική του εξουσία και φύση, και προκαλείται μεγάλη ανταρσία μεταξύ τους. Και εφόσον υπάρχει τέτοια ανταρσία μεταξύ τους, δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα υποταγμένα στον Λόγο. Όταν όμως το κυρίαρχο στοιχείο επικρατήσει των άλλων και τα φέρει κάτω από τη δική του εξουσία και κυριαρχία, τότε, αφού συνενωθούν αυτά που ήταν διαιρεμένα και ομοφωνήσουν, ειρηνεύουν ως προς τον Θεό· και αφού υποταχθούν τα πάντα στον Λόγο, η βασιλεία παραδίδεται από Αυτόν στον Θεό και Πατέρα.

«Ο καθένας όμως στο δικό του τάγμα»· διότι πιθανώς δεν παρουσιάζει την ανάσταση ως μία και την αυτή, ούτε ότι θα πραγματοποιηθεί ταυτόχρονα, με τρόπο κάπως συγκεχυμένο και αδιάκριτο, γι' αυτό και τοποθετεί πρώτη αυτήν που έχει ήδη πραγματοποιηθεί, δηλαδή την ανάσταση του Χριστού· έπειτα, μετά από αυτήν, τοποθετεί πρώτη την ανάσταση των δικαίων· διότι αυτούς τους αποκαλεί ανθρώπους του Χριστού. Αυτό άλλωστε το αναφέρει και αλλού: «Οι νεκροί εν Χριστώ θα αναστηθούν πρώτοι»· έπειτα, λέει, έρχεται «το τέλος»· δηλαδή η κοινή ανάσταση όλων. Και την ονομάζει έτσι, επειδή τότε όλα τα παρόντα θα λάβουν τέλος, ή και επειδή αποτελεί την τέλεια αναίρεση του θανάτου και της φθοράς. Διότι χάριν αυτού του τέλους οικονομήθηκε και το μυστήριο του Χριστού, ώστε ο θάνατος να μην κυριεύει πλέον ούτε να εξεγείρεται κατά της ζωής· γι' αυτό και δεν είπε «τέλος» αόριστα, αλλά «το τέλος», δηλαδή το προκαθορισμένο, που έχει προαναγγελθεί από τους Προφήτες και έχει κηρυχθεί από τους Αποστόλους μας, το οποίο μνημονεύει και ο Δαβίδ σε ορισμένους από τους ψαλμούς του, θέτοντας σε αυτούς την επιγραφή «Εις το τέλος».

Σε αυτό το τέλος, λέει, ο Χριστός παραδίδει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα αναλόγως προς τις φύσεις του Χριστού, αποδίδοντας αφενός τον Θεό στην ιδιότητά Του ως ανθρώπου, αφετέρου δε τον Πατέρα στην ιδιότητά Του ως Θεού και κατά φύση Υιού.

Ερμηνεύει δε και τι σημαίνει το ότι παραδίδει τη βασιλεία, ότι δηλαδή όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη, δηλαδή αυτήν του εχθρού, του αντιπάλου, ο οποίος μέσω του θανάτου, του κεντριού της αμαρτίας, βασίλευε επί των ανθρώπων από τον πρώτο Αδάμ μέχρι και τον ίδιο τον Μωυσή και τον νόμο της εποχής του και όλων όσοι βρίσκονταν υπό τον νόμο, από τότε δηλαδή που εξαιτίας της παρακοής απομακρυνθήκαμε από τη βασιλεία του Θεού και προσκολληθήκαμε στον εχθρό, έως ότου ήλθε ο Χριστός, ο κυρίως και αληθινός βασιλιάς και κύριος όλης της κτίσης. Και μέσω όλης της θείας οικονομίας που επιτέλεσε για εμάς έχοντας λάβει τη δική μας φύση, κατέλυσε και κατήργησε αυτήν την εναντίον μας κυριαρχία, είτε πρέπει να την ονομάσουμε βασιλεία εξαιτίας της εκούσιας αποδοχής της από εμάς, είτε τυραννία εξαιτίας του δόλου και της απάτης του τυράννου, με τα οποία μας υπέταξε. Αυτήν ακριβώς ο Απόστολος την ονόμασε κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη, διότι δεν είναι μία, όπως είναι μία η βασιλεία του Θεού, αλλά κατακερματίστηκε σε πολλές, εφόσον και ο ίδιος έχει απομακρυνθεί από το πρώτο και μόνο και ένα αγαθό. Έτσι, άλλοτε μεν λατρεύτηκε ως δαίμονας, και αυτό με πολλούς τρόπους σύμφωνα με τις ποικίλες μεθοδείες του· άλλοτε πάλι ως άνθρωπος, και αυτός όχι κάποιος από τους σεμνούς και ενάρετους, αλλά από τους τυραννικούς και ασελγέστατους· και άλλοτε μεν ως η στρατιά του ουρανού, άλλοτε ως φωτιά και άλλοτε ως κάτι άλλο και πάλι ως άλλο μέρος της κτίσης· άλλοτε πάλι ως κάποιο από τα κτήνη και τα άγρια θηρία, διότι μέχρι και σε αυτά προχώρησε η τυραννία της ειδωλολατρίας. Τόσο πολλές είναι οι αρχές και οι εξουσίες, αλλά και οι δυνάμεις του διαβόλου εναντίον μας, με τις οποίες στερέωνε το κράτος του εναντίον μας, δηλαδή οι επιθυμίες και οι ηδονές του νόμου της σάρκας, οι οποίες αντιστρατεύονται τον νόμο του πνεύματος. Όλες αυτές τις αρχές μαζί και τις εξουσίες και τις δυνάμεις, αφενός μεν τις κατήργησε ο Χριστός όταν ακόμη συναναστρεφόταν μαζί μας ως άνθρωπος, δίνοντας και σε εμάς την εξουσία να πατάμε επάνω σε φίδια και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού, αφετέρου δε θα τις καταργήσει ολοκληρωτικά, όταν φθάσει το προαναφερθέν τέλος. Διότι τώρα, όπως γνωρίζουμε εκ μέρους και κατανοούμε εκ μέρους, έτσι και την εξουσία που μας δόθηκε την έχουμε εκ μέρους (βεβαίως και σε αυτό ο Χριστός οικειοποιείται τα δικά μας), τότε όμως το «εκ μέρους» θα καταργηθεί και, όπως αρμόζει στο απόλυτο τέλος, θα φανερωθεί το τέλειο. Διότι το φρόνημα της σάρκας δεν θα εναντιώνεται πλέον στο πνεύμα· ούτε τα πάθη θα επαναστατούν πλέον εναντίον του σώφρονος λογισμού. Έτσι, κάθε αντίπαλη αρχή και εξουσία και δύναμη εναντίον μας θα καταργηθεί· και αυτό είναι το κατόρθωμα του θανάτου και της ανάστασης του Χριστού.

Διότι, εάν Εκείνος δεν είχε πεθάνει αναμαρτήτως υπέρ ημών των αμαρτωλών και, ως ο πρώτος που αναστήθηκε εκ νεκρών, δεν είχε ανοίξει τον δρόμο για τη δική μας ανάσταση, δεν θα είχε με άλλον τρόπο οικονομηθεί το μυστήριο της κοινής αναστάσεως, δεν θα είχε καταργηθεί ο θάνατος που αποτελεί το κεντρί της αμαρτίας, ούτε θα είχε καταλυθεί η τυραννία του διαβόλου εναντίον μας· γι' αυτόν τον λόγο, τότε ο Χριστός θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, την οποία ο ίδιος ως άνθρωπος έλαβε από τον Θεό, όπως ακριβώς έλεγε:

Διότι, αν και ο Υιός σαρκώθηκε, αυτό έγινε με την ευδοκία του Πατρός και τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος. Επομένως, είναι κοινά και τα κατορθώματα που επιτέλεσε ο Υιός σαρκούμενος, σταυρούμενος και αναστάς. Ορθώς λοιπόν λέει: «παραδίδει τη βασιλεία», δηλαδή την καθιστά κοινή και τον ευφραίνει με το κατόρθωμα. Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός, όταν την παρέλαβε ενώ βρισκόταν σε ανταρσία, δεν την αφαίρεσε από τον Πατέρα, έτσι και τώρα που την παραδίδει δεν θα στερηθεί και ο ίδιος από αυτήν. Την παραδίδει δε, θα μπορούσε να πει κανείς, όχι άσκοπα ούτε για να μην την έχει, αλλά για να μην ταλαιπωρείται πλέον για αυτήν και για να μην χρειάζεται ούτε να πολεμά ούτε να τρέπει σε φυγή τους εχθρούς, ούτε να κάνει οτιδήποτε άλλο από όσα επέδειξε για εμάς ως Υιός του Θεού που έγινε άνθρωπος, τα μεν πριν το πάθος, τα δε μετά την ανάσταση. Παραδίδει λοιπόν, όπως είπαμε, όχι για να μην την έχει, αλλά για να μην επιτελεί πλέον τίποτα από τα προειρημένα για αυτήν, επειδή και όταν την παρέλαβε δεν ήταν για να την αποκτήσει —διότι την είχε, όπως ακριβώς και ο Πατέρας— αλλά για να την απαλλάξει με τους δικούς του κόπους από την ανταρσία και την τυραννία. «Τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα». Ο Πατέρας είχε πάντοτε τη βασιλεία των ανθρώπων και των αγγέλων. Όμως, αυτή των αγγέλων ήταν χωρίς ανταρσία, ενώ αυτή των ανθρώπων βρισκόταν σε ανταρσία, αιχμαλωτισμένη από τα πάθη και τυραννούμενη από τις επήρειες των δαιμόνων.

Και χάρις στον δυνατό Θεό, ο οποίος σας ενδυνάμωσε για να φέρετε εις πέρας την ολοκλήρωση του έργου. Αυτό λοιπόν το παράδειγμα ας λάβουμε, αδελφοί, και κατά το τέλος της παρούσας ζωής, όταν θα καταπαύσει ο καθένας από τα έργα του, «Όταν ο Χριστός, που είναι η ζωή μας, φανερωθεί», «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όπως έχει γραφτεί: όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη», ότι και τότε οι άγιοι δεν θα έχουν καμία αίσθηση των παθημάτων και των αγώνων τους υπέρ της αρετής, αλλά θα απολαμβάνουν αιώνια μια ανέκφραστη αγαλλίαση χωρίς καμία λύπη. Και ποιοι είναι αυτοί; Οι ένδοξοι πατέρες και προφήτες πριν από τον Νόμο και κατά τη διάρκεια του Νόμου, εκείνοι της εποχής του Αβραάμ, εκείνοι της εποχής του Μωυσή· στην εποχή της χάριτος, οι μακάριοι απόστολοι, οι νικηφόροι μάρτυρες και ολόκληρος ο χορός των αγίων· επιπλέον, και πριν από αυτούς, ο μέγας Πρόδρομος, του οποίου μιμητής αξιώθηκε να γίνει, ελέγχοντας τον μοιχεύσαντα βασιλιά, ο όσιος πατέρας μας Πλάτων, τη μνήμη του οποίου αξιωθήκαμε σήμερα να εορτάζουμε. Αλλά επειδή οι μαθητές του καλού δασκάλου οφείλουν να είναι και αυτοί καλοί, ώστε από τον καρπό να γνωρίζεται το δέντρο, παρακαλώ και δέομαι, με τον ίδιο κανόνα, στα ίδια ίχνη στα οποία περπάτησαν και εκείνος και οι υπόλοιποι πατέρες και αδελφοί μας, να περπατήσουμε και εμείς, χωρίς να υποχωρούμε καθόλου ούτε από την άσκηση ούτε από την προκείμενη ομολογία.