Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:45

Το δε «αγάπησες τη δικαιοσύνη και μίσησες την αδικία» παρατίθεται στον ψαλμό, όχι, όπως πάλι εσείς νομίζετε, επειδή ο λόγος δεικνύει ότι η φύση είναι «τρεπτή», αλλά μάλλον επειδή και από αυτό υποδηλώνεται το άτρεπτό Του. Διότι, επειδή η φύση των γενητών είναι τρεπτή, και άλλοι μεν παρέβησαν, άλλοι δε παρήκουσαν, όπως έχει προλεχθεί, και τα έργα τους δεν είναι σταθερά, αλλά συχνά ενδέχεται ο τωρινός αγαθός μετέπειτα να μεταβληθεί και να γίνει κάποιος άλλος, ώστε αυτός που μόλις πριν ήταν δίκαιος μετ' ολίγον να βρεθεί άδικος, για τον λόγο αυτόν υπήρχε πάλι ανάγκη ενός ατρέπτου, προκειμένου το αμετάβλητο της δικής του δικαιοσύνης να το έχουν οι άνθρωποι ως εικόνα και τύπο προς την αρετή. Αυτή η κατανόηση έχει και εύλογη την αιτία της για όσους σκέπτονται ορθά. Διότι, επειδή «ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ» ετράπη και «δια της αμαρτίας ο θάνατος εισήλθε στον κόσμο», γι' αυτόν τον λόγο έπρεπε «ο δεύτερος» Αδάμ να είναι άτρεπτος, ώστε, κι αν πάλι ο όφις επιχειρήσει, αφενός μεν «η απάτη του όφεως» να εξασθενήσει, αφετέρου δε, όντας ο Κύριος άτρεπτος και αναλλοίωτος έναντι όλων, ο όφις να καταστεί ανίσχυρος στα εγχειρήματά του. Διότι, όπως ακριβώς με την παράβαση του Αδάμ η απάτη διήλθε «σε όλους τους ανθρώπους», έτσι, επειδή ο Κύριος αναδείχθηκε ισχυρός, αυτή η ισχύς στο εξής θα διαβιβαστεί και σε εμάς, ώστε ο καθένας μας να λέει: «διότι δεν αγνοούμε τα νοήματά του».

Αλλ' ακόμη και αν είναι άνθρωπος ομώνυμος με εμάς, είναι ο δεύτερος άνθρωπος, και όχι όπως ο πρώτος που ήταν γηγενής· διότι ο μεν έγινε ψυχή ζώσα, ο δε Πνεύμα ζωοποιό. Διότι αυτά είναι θεία και αποστολικά ρήματα και δόγματα, και τα έργα μαρτυρούν τη θεότητά του, καθώς πράττονται με ουράνια εξουσία, όταν προστάζει τα στοιχεία της φύσης, επιτιμά τα πνεύματα, με τη δύναμή του αποκαθιστά τις σωματικές βλάβες και με το θέλημά του θεραπεύει τις νόσους, και διακηρύττει την εξουσία του και δεν την αποκρύπτει. Μέσω αυτού καταργείται ο θάνατος, φωτίζεται η ζωή και η αφθαρσία, αναδημιουργείται η φθαρείσα φύση των ανθρώπων, ανακαινίζεται ο κόσμος διά της παρουσίας του και η κτίση αναδεικνύεται καινή διά της αναστάσεως του Χριστού, καθώς το σώμα της ταπεινώσεώς μας μεταμορφώνεται ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξης του, και ολόκληρη η κτίση ελευθερώνεται από τη δουλεία της φθοράς στην ελευθερία της δόξης των τέκνων του Θεού. Το ότι δε ο σαρκωθείς Κύριος και Θεός μας Ιησούς Χριστός δεν είναι ο Πατέρας, ούτε, όπως εκείνοι ισχυρίζονται, ο μόνος Θεός, το μαρτυρούν όλες οι θείες Γραφές, οι οποίες κηρύττουν ότι αυτός που ήλθε είναι Υιός του Θεού, και τον παρουσιάζουν να ομιλεί πάντοτε περί του Πατρός, να δηλώνει ότι έχει έλθει από τον Πατέρα και ότι πορεύεται προς τον Πατέρα. Και δεν υπάρχει λόγος να μακρηγορούμε παραθέτοντας μαρτυρίες· διότι, τρόπον τινά, όλα τα Ευαγγέλια και τα συγγράμματα των αποστόλων σε αυτό το σημείο συγκλίνουν.

Απολλ. Εάν η φύση του Χριστού είναι ίδια με τη δική μας, ο παλαιός άνθρωπος είναι ψυχή ζώσα, και όχι πνεύμα ζωοποιό· και ένας τέτοιος δεν πρόκειται να ζωοποιήσει· ο Χριστός όμως ζωοποιεί, και είναι Πνεύμα ζωοποιό· επομένως δεν είναι της δικής μας φύσεως. Ορθ. Ακόμη δεν έχεις κατανοήσει την έννοια του Χριστού. Διότι δεν έχεις αντιληφθεί ότι αποτελεί ένωση δύο φύσεων, και δεν ονομάζεται Χριστός ούτε μόνο ο Θεός ούτε μόνο ο άνθρωπος. Διότι, εάν το γνώριζες αυτό, θα καταλάβαινες ότι, ως προς μεν την ανθρωπότητα έχει την ίδια φύση με εμάς, ως προς δε τη θεότητα με τον Θεό και Πατέρα· και αφού συντελέστηκε η ένωση, ομολογείται και δοξάζεται ως Θεός, και για τον λόγο αυτό ζωοποιεί, και είναι Πνεύμα ζωοποιό, εξαιτίας της θεότητάς Του· δεν είναι όμως όμοιος με εμάς ως προς το συναμφότερο.

Διότι έχει γραφτεί ότι «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού, διότι είναι μωρία γι' αυτόν· ο δε πνευματικός ανακρίνει τα πάντα, αυτός όμως δεν ανακρίνεται από κανέναν». Επειδή δε ήταν επακόλουθο τον λόγο του για αυτό το θέμα να τον εμπεδώσει και μέσω γεγονότων, προσθέτει και λέει: «Έγινε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, εις ψυχήν ζώσαν, ο έσχατος Αδάμ εις πνεύμα ζωοποιούν». Ονόμασε λοιπόν τον Αδάμ ψυχικό· διότι αυτό νομίζω σημαίνει το ότι πλάστηκε ως ζωντανή ψυχή, επειδή δεν ήταν εξ ολοκλήρου απαλλαγμένος από τις σαρκικές επιθυμίες. Διότι οι ορέξεις που αποβλέπουν και είναι στραμμένες προς τα της σαρκός αποτελούν πάθη, και ακόμη και αν έχουν τον νόμο ως συνήγορο, παραμένουν ωστόσο, σύμφωνα με την αλήθεια, ενδείξεις σαρκικής αδυναμίας, αν εξετάσει κανείς τη φύση των όσων πράττονται. Για παράδειγμα λέω το εξής: «Τίμιος είναι ο γάμος και η κοίτη αμίαντη»· διότι έχει εναποτεθεί στη φύση του σώματος από τον Δημιουργό των πάντων μια ορεκτική κίνηση, η οποία διεγείρει το έμβιο ον στην επιθυμία της παιδοποιίας. Διότι έχει ειπωθεί προς τον άνθρωπο: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη»· και αυτός που τους έπλασε στην αρχή, λέει, «άρσεν και θήλυ τους εποίησε». Επομένως, είναι μεν ακατηγόρητη η επιθυμία που αποβλέπει αποκλειστικά στην παιδοποιία, όμως, όσον αφορά τη φύση της ίδιας της πράξης, το πάθος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαρκικό ήτοι ψυχικό· το ίδιο ακριβώς ισχύει και για τα άλλα αδιάβλητα πάθη.

Επομένως, ο μεν πρώτος άνθρωπος Αδάμ έγινε ψυχή ζώσα. ο δε δεύτερος, που προέρχεται από τον ουρανό, δηλαδή ο Χριστός, δεν έγινε μάλλον ψυχή, αλλά πνεύμα ζωοποιό. Διότι, αφού ένωσε με τον εαυτό Του το ανθρώπινο στοιχείο, ο κατά φύσιν Θεός Λόγος, που φανερώθηκε από τον Θεό Πατέρα, δεν έζησε τη δική μας ανθρώπινη ζωή, αλλά μια ζωή θεία, θεοπρεπή και εντελώς αμόλυντη. Διότι δεν έπραξε αμαρτία, διατηρώντας τον νου Του ανέπαφο από άτοπες ηδονές και απρόσβλητο από τις επιθυμίες των βρωμάτων. Διότι, αν και φαίνεται να συμμετέχει σε τροφή και ποτό, προκειμένου να γίνει πιστευτό ότι ήταν αληθινά άνθρωπος σαν κι εμάς, εντούτοις συμμετείχε σε αυτά με απόλυτη ελευθερία. Διότι βρισκόταν εν σαρκί για χάρη μας κατά θεία οικονομία, αλλά ταυτόχρονα ήταν υπεράνω της σαρκός· επειδή, ως Θεός, ήταν πνεύμα ζωοποιό. Ο προπάτορας Αδάμ, αντιθέτως, δεν αποδέχθηκε την επιθυμία για τις τροφές εντελώς ακατηγόρητα. διότι πλάστηκε ως ζώσα ψυχή, και, νικημένος από την ηδονή των βρωμάτων, έφαγε από το ξύλο της ζωής, αν και ο θείος νόμος του απαγόρευε να το πράξει.

Επειδή εξαπάτησε τον Αδάμ ο εφευρέτης της αμαρτίας και τον κατέστησε ένοχο εξ αρχής στα παραπτώματα της ραθυμίας, με αποτέλεσμα να καταπέσει έτσι στον θάνατο, και η καταδίκη μεταβιβάστηκε σε όλους τους ανθρώπους, όπως ακριβώς μια ασθένεια μεταδίδεται από τη ρίζα στα όσα προέρχονται από αυτήν· διότι πράγματι βασίλευσε ο θάνατος από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή, ακόμη και σε αυτούς που δεν αμάρτησαν με όμοια παράβαση όπως του Αδάμ, γι' αυτό αναγκαίως ο Δημιουργός προνόησε για τα δικά Του κτίσματα. Έτσι, επινόησε για εμάς μια δεύτερη ρίζα του γένους, η οποία μας επαναφέρει στην πρότερη αφθαρσία, ώστε, όπως ακριβώς η εικόνα του πρώτου ανθρώπου, του φτιαγμένου από τη γη, χάραξε μέσα μας την αναγκαιότητα του θανάτου και την εμπλοκή στα δεσμά της φθοράς, έτσι πάλι η δεύτερη αρχή που ήρθε μετά από εκείνον, δηλαδή ο Χριστός, και η προς Αυτόν ομοίωση μέσω του Πνεύματος, να μας επισφραγίσει το ανώλεθρο. Και όπως η παρακοή στο πρόσωπο του πρώτου μάς υπέβαλε σε τιμωρίες, έτσι η υποχωρητικότητα και η απόλυτη υπακοή στο πρόσωπο του δεύτερου να μας αναδείξει μετόχους της άνωθεν ευλογίας από τον Πατέρα. «Διότι έγινε», λέει, «ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ ψυχή ζώσα, ο έσχατος Αδάμ πνεύμα ζωοποιό». Και πάλι μας το διευκρίνισε με άλλον τρόπο, λέγοντας: «Ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από τη γη και είναι χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος εξ ουρανού. Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι».

Έπειτα πώς την αποδεικνύει άφθαρτη και ανώλεθρη, έχοντας κατορθώσει τούτο πρώτα στη δική του σάρκα; Διότι βεβαίως δεν την άφησε να παραμείνει θνητή και υποκείμενη στη φθορά, καθώς ο Αδάμ μετέδιδε σε εμάς την καταδίκη για την παράβαση, αλλά μάλλον, ως σάρκα του άφθαρτου Θεού, δηλαδή οικεία ή μάλλον δική του, την έθεσε υπεράνω του θανάτου και της φθοράς. Β— Πολύ σωστά τα είπες. Α— Ανέφερε δε κάπου η ιερή Γραφή ότι ο μεν πρώτος άνθρωπος, δηλαδή ο Αδάμ, έγινε ψυχή ζώσα, ενώ ο έσχατος, εννοώ τον Χριστό, έγινε «πνεύμα ζωοποιό». Άραγε λοιπόν, όπως ακριβώς προς αναίρεση της κατάρας και της αμαρτίας έγινε κατάρα και αμαρτία, έτσι λέμε ότι έγινε πνεύμα ζωοποιό προς ανατροπή του να είναι κανείς ψυχή ζώσα;

«Πλην όμως όχι όπως θέλω εγώ, αλλά όπως εσύ». Λέει ότι εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό δεν θα υποστεί το οδυνηρό χωρίς τη θέλησή του, για να κατορθώσει την ανάσταση για τους επί της γης, την οποία βέβαια αυτός μόνος καινοτόμησε για την ανθρώπινη φύση. Διότι έγινε «πρωτότοκος εκ των νεκρών» κατά σάρκα και «απαρχή των κεκοιμημένων». Β— Επομένως, το πάθος θα λεγόταν ότι είναι δικό του και όχι κάποιου άλλου, εφόσον εμφανίστηκε ως άνθρωπος, έστω και αν παρέμεινε απαθής κατά το ότι νοείται ως Θεός. Α— Αυτό λέω. Να θυμάσαι δε τη θεόπνευστη Γραφή που λέει: «Έγινε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, εις ψυχήν ζώσαν, ο έσχατος Αδάμ εις πνεύμα ζωοποιούν». Β— Άραγε λοιπόν λέμε ότι ο Λόγος του Θεού ονομάστηκε «έσχατος Αδάμ»; Α— Όχι γυμνός, όπως είπα, αλλά μάλλον αφού έγινε καθ' ομοίωση προς εμάς. Λέμε λοιπόν ότι είναι αυτός, εφόσον το να ζωοποιεί δεν είναι κάτι ανθρώπινο, αλλά μάλλον θεοπρεπές.

Σε αυτόν υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Στον Απόστολο αναφέρεται: Ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ έγινε ζώσα ψυχή, ο έσχατος Αδάμ έγινε Πνεύμα ζωοποιό. Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου.

Πού, λοιπόν, σε αυτά αναφέρει ο λόγος, όπως νομίζει ο Απολινάριος, ότι επειδή ο Χριστός έχει το πνεύμα, δηλαδή τον νου, ως Θεό, μαζί με ψυχή και σώμα, δικαίως ονομάζεται άνθρωπος εξ ουρανού; Διότι, αν έχει την εξουσία να ερμηνεύει αυθαίρετα τα θεία λόγια κατά το δοκούν και, όπως οι εξηγητές των ονείρων, να προσαρμόζει στο γράμμα όποιο νόημα ο ίδιος επιθυμεί, τότε ας αποδίδει αυτά και άλλα παρόμοια νοήματα στα θεία λόγια. Αν όμως ο Απόστολος λέει ότι πρέπει με κάθε τρόπο να απορρίπτουμε τους γραώδεις μύθους και τις βέβηλες καινοφωνίες, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να του επιτραπεί να συνταιριάζει τα ασύνδετα μεταξύ τους και να συγκολλά τα ασύμβατα. Και μάλλον ο ίδιος, μέσα από όσα προσπαθεί να υπερασπιστεί, θα γινόταν σύμμαχός μας στην ανατροπή της δικής του διδασκαλίας· διότι λέει ότι και ο Παύλος ονομάζει τον πρώτο Αδάμ ψυχή που υπάρχει μαζί με το σώμα, έχοντάς το πει αυτό ορθώς και υπέρ της αλήθειας. Άραγε, λοιπόν, ο πρώτος άνθρωπος, για τον οποίο αναφέρει ο Παύλος ότι έγινε «εις ψυχήν ζώσαν», είχε κάποια κτηνώδη και άλογη ψυχή; Και όμως, η ιερή ιστορία τού αναγνωρίζει ουκ ολίγη διανοητική χάρη· διότι τα ζώα οδηγούνταν σε αυτόν από τον Θεό, και εκείνος είχε την εξουσία να βρίσκει τα ονόματα, επινοώντας το ταιριαστό και κατάλληλο για το καθένα.

Πάλι, λοιπόν, ας υπενθυμίσουμε τα όσα ειπώθηκαν από αυτόν: «Όπως ακριβώς και τον πρώτο Αδάμ ο Παύλος τον ονομάζει ψυχή που υπάρχει μαζί με το σώμα και όχι χωρίς το σώμα, η οποία δίνει στο όλον την ονομασία, έστω και αν η ίδια από μόνη της ονομάζεται ψυχή συμπεριλαμβάνοντας το πνεύμα». Λέγοντας αυτά, ομολογεί ότι τα τρία ονομάζονται συλλήβδην με το όνομα της ψυχής, εφόσον στο ίδιο όνομα συμπεριλαμβάνεται η σημασία τόσο του σώματος όσο και του πνεύματος. Αλλά τον έσχατο, λέει, ο Παύλος τον ονομάζει πνεύμα ζωοποιό. Όπως, λοιπόν, σε εκείνον απέδειξε ότι η ονομασία επικράτησε έναντι των υπολοίπων σημαινομένων λόγω του στοιχείου που υπερτερεί, αυτό οπωσδήποτε έχει την ίδια ισχύ και σε τούτη την περίπτωση. Διότι, εάν ο Αδάμ, επειδή αμάρτησε, ονομάζεται ψυχή, ο άνθρωπος που ενώθηκε με τον Θεό, επειδή «αμαρτία δεν έκανε ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», ονομάζεται εξ ολοκλήρου πνεύμα. Όμως δεν αποδέχεται μια τέτοια θεώρηση· διότι λέει ότι εκείνος μεν είναι από τη γη χοϊκός, επειδή το σώμα, αφού πλάστηκε από το χώμα, εμψυχώθηκε. Άραγε ο νους, τον οποίο ονομάζει πνεύμα, δεν συμπεριλήφθηκε και αυτός στο πλάσμα του Αδάμ; Επομένως, σε τι έγκειται σε αυτόν η ομοιότητα προς τον Θεό; Και ποια είναι η απορροή από το θείο εμφύσημα, εάν δεν γίνεται πιστευτό ότι αυτά είναι ο νους; Και λέει ότι αυτός ονομάζεται εξ ουρανού για τον εξής λόγο, επειδή το ουράνιο πνεύμα σαρκώθηκε. Ποια Γραφή τα λέει αυτά; Σε ποιον από τους αγίους αποδίδει τον λόγο ότι το πνεύμα σαρκώθηκε;

Αλλά και αν αναφέρεται μόνο η σάρκα, περιέχει μέσα της την τέλεια έννοια της ανθρωπότητας, έτσι ώστε, εάν λείπει κάποιο από τα στοιχεία που συμπληρώνουν τη φύση, αυτό που υπολείπεται να μην μπορεί πλέον να ονομάζεται άνθρωπος. «Αλλά από τρία», λέει, «αποτελείται ο άνθρωπος». Ας θεωρηθεί αυτό δεδομένο, έστω και αν η λογική δεν μας οδηγεί κατ' ανάγκην να συγκατατεθούμε. «Αλλά και ο Κύριος είναι άνθρωπος», λέει, «και λέγεται ότι και Εκείνος αποτελείται από τρία, από πνεύμα και ψυχή και σώμα». Ούτε σε αυτό αντιτιθέμεθα προς το παρόν· διότι όποιος πει ότι όλα όσα συμπληρώνουν τη δική μας φύση υπάρχουν και σε εκείνον τον άνθρωπο, δεν θα σφάλει. «Αλλά είναι και επουράνιος άνθρωπος», λέει αυτό για τον Κύριο, «και πνεύμα ζωοποιό». Και αυτά τα δεχόμαστε· διότι αποτελούν δική μας διδασκαλία, εφόσον το νόημά τους εκληφθεί όπως πρέπει. Διότι εκείνος που ενώθηκε με το επουράνιο και μετέβαλε το γήινο μέσω της κοινωνίας με το ανώτερο, δεν θα μπορούσε πλέον να ονομάζεται χοϊκός, αλλά επουράνιος· και αυτός που ενεργεί σε εμάς με το ζωοποιό Πνεύμα, είναι και ο ίδιος πνεύμα ζωοποιό. Ας δούμε όμως σε τι αποσκοπεί ο συγγραφέας με αυτά που λέει. «Εάν ο επουράνιος άνθρωπος», λέει, «αποτελείται από όλα τα στοιχεία που είναι όμοια με εμάς τους χοϊκούς, έτσι ώστε να έχει και πνεύμα όμοιο με τους χοϊκούς, τότε δεν είναι επουράνιος, αλλά δοχείο του επουράνιου Θεού». Υπάρχει βεβαίως πολλή ασάφεια στα όσα ειπώθηκαν και είναι δυσδιάκριτα εξαιτίας της εκφραστικής αδυναμίας· ωστόσο, είναι εύκολο να αποκαλύψουμε την πρόθεση.

Η δε αφθαρσία και η δόξα και η τιμή και η δύναμη ομολογείται ότι αποτελούν ίδια γνωρίσματα της θείας φύσεως, τα οποία και παλαιότερα υπήρχαν σε εκείνον που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού, και αναμένονται να υπάρξουν πάλι στο μέλλον. Διότι ο πρώτος στάχυς ήταν ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ. Αλλά επειδή, με την είσοδο της κακίας, η φύση καταμερίστηκε σε πλήθος, όπως ακριβώς συμβαίνει με τον καρπό μέσα στον στάχυ· έτσι και όλοι εμείς, αφού απογυμνωθήκαμε από τη μορφή εκείνου του στάχυος και αναμειχθήκαμε με τη γη, αναφυόμαστε και πάλι κατά την ανάσταση σύμφωνα με το αρχέγονο κάλλος, αποτελώντας, αντί για τον έναν πρώτο στάχυ, αναρίθμητες μυριάδες σπαρτών. Ο δε ενάρετος βίος ως προς τούτο διαφέρει από την κακία: στο ότι όσοι μεν εδώ κατά τη διάρκεια του βίου καλλιέργησαν τον εαυτό τους διά της αρετής, εμφανίζονται αμέσως ως τέλειος στάχυς· σε εκείνους δε που, εξαιτίας της κακίας σε τούτον τον βίο, η δύναμη του ψυχικού σπέρματος εξασθένησε και ο κόκκος καταστράφηκε από τον άνεμο, όπως ακριβώς οι ειδήμονες επ' αυτών λένε ότι συμβαίνει με τα ονομαζόμενα κεράσβολα· έτσι και αυτοί, έστω και αν αναβλαστήσουν μέσω της αναστάσεως, θα αντιμετωπίσουν μεγάλη αυστηρότητα από τον Κριτή, επειδή ακριβώς δεν έχουν τη δύναμη να επανέλθουν στη μορφή του στάχυος και να γίνουν εκείνο που ήμασταν πριν από την πτώση μας στη γη.

Είναι ανάξιο να λέγεται για τον Θεό ότι παραβλέπει την κτίση, αφήνοντάς την σαν γυμνή και έρημη από τον εαυτό Του. Αλλά ούτε η κτίση είναι τόσο άθλια ούτε ο Θεός τόσο αδύναμος, ώστε να μη μεταδίδει την άγια δωρεά στα δημιουργήματα». Και πάλι: «Η κτίση γίνεται πάλι καινούργια μετέχοντας στο Πνεύμα, του οποίου επειδή είχε στερηθεί, είχε παλαιωθεί»· «διότι πρέπει η τωρινή ανακαίνιση και συνδρομή να συμβαδίζει με την αρχική καινότητα. Έδωσε λοιπόν μορφή φυσώντας, όχι όντας κάποιος άλλος από εκείνον που εμφύσησε εξαρχής, αλλά είναι ο ίδιος μέσω του οποίου ο Θεός έδωσε το εμφύσημα, τότε μεν μαζί με την ψυχή, τώρα δε μέσα στην ψυχή». Ο δε πατέρας Χρυσόστομος, εξυμνώντας τη χάρη του θείου βαπτίσματος, αναφέρει: «Τότε μεν», λέει, «‘ο άνθρωπος έγινε ζωντανή ψυχή’, τώρα δε ‘ζωοποιό πνεύμα’».

Και όχι μόνο παντού, αλλά και υπεράνω των πάντων, ούτε μόνο σε κάθε αιώνα και χρόνο, αλλά και προ παντός αιώνος και χρόνου· και όχι μόνο μέχρι τη συντέλεια του αιώνα θα είναι μαζί μας σύμφωνα με την υπόσχεση, αλλά πολύ περισσότερο το Άγιο Πνεύμα θα παραμείνει μαζί με τους αξίους κατά τον μέλλοντα αιώνα, καθιστώντας αθάνατα και γεμίζοντας με αιώνια δόξα ακόμη και τα σώματά τους, πράγμα που και ο Κύριος φανερώνοντας έλεγε στους μαθητές: «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα»· διότι σπέρνεται, λέει ο απόστολος, δηλαδή ενταφιάζεται και καλύπτεται στο χώμα νεκρό ένα σώμα ψυχικό, το οποίο ταυτίζεται με το φυσικό, κτιστό και κατά την ψυχή και κατά το σώμα, που είχε τη σύσταση και την κίνησή του· εγείρεται, δηλαδή αναζεί, ένα σώμα πνευματικό, το οποίο ταυτίζεται με το υπερφυές, εφόσον συνίσταται και κυβερνάται από το θείο Πνεύμα και έχει ενδυθεί μέσω της δυνάμεως του Πνεύματος την αθανασία, τη δόξα και την αφθαρσία. «Διότι έγινε», λέει, «ο πρώτος Αδάμ εις ψυχήν ζώσαν, ο δε έσχατος Αδάμ εις Πνεύμα ζωοποιούν· και ο μεν πρώτος άνθρωπος είναι από τη γη χοϊκός, ο δε δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος από τον ουρανό· όποιος είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί, και όποιος είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι».

Γι' αυτό ο Παύλος, η μεγάλη σάλπιγγα του Πνεύματος, αναφωνεί λέγοντας: «ο πρώτος άνθρωπος έγινε ζωντανή ψυχή, ο δεύτερος άνθρωπος Πνεύμα ζωοποιό». Αλλά αναμάρτητος και ζωοποιός και ικανός να συγχωρεί αμαρτίες δεν είναι κανένας άλλος εκτός από τον Θεό. Επομένως, ήταν αναγκαίο ο νέος Αδάμ να μην είναι μόνο άνθρωπος, αλλά και Θεός, όντας ο ίδιος καθεαυτόν ζωή και σοφία και δικαιοσύνη και αγάπη και ευσπλαχνία και κάθε άλλο αγαθό, ώστε με έλεος, σοφία και δικαιοσύνη να πραγματοποιήσει την ανακαίνιση και την αναζωογόνηση του παλαιού Αδάμ, ενώ με τα αντίθετα αυτών ο νοητός και αρχέκακος όφις μάς προκάλεσε την παλαίωση και τη νέκρωση.

Τι λοιπόν; Ήταν όλα αυτά το Άγιο Πνεύμα και δεν μίλησε το ίδιο μέσω των προφητών σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, αλλά το ίδιο ειπώθηκε μέσω αυτών ή ειπώθηκε προς αυτούς; Μακριά από εμάς τέτοια βλασφημία. Αν όμως αυτά, που λέγονται με ασώματο τρόπο από τον ασώματο Θεό, δεν ήταν το Άγιο Πνεύμα, πολύ περισσότερο δεν ήταν τα λόγια του Χριστού που προφέρονταν σωματικά. Αν όμως δεν ήταν αυτά, δεν είναι ούτε η αναπνοή στην οποία αυτά μορφοποιούνται και προφέρονται. Αν όμως δεν είναι αυτή, δεν είναι ούτε το εμφύσημα που έγινε μέσω αυτής. Επιπλέον δε τούτου, δεν είναι ούτε αυτό που υπονοείται από αυτό. Αν λοιπόν, έστω κι αν είναι εντελώς αδύνατο, ας δεχθούμε όμως ότι το εμφύσημα δεν είναι της σάρκας, αλλά της θεότητας του Υιού· ή μάλλον, για να θέσουμε αυτό που λέγεται από τους Λατίνους, ας δεχθούμε ότι μέσω του αισθητού υποδηλώνεται από τον Σωτήρα εκείνο το νοητό. Αλλά αυτός εμφύσησε και στην αρχή στο πρόσωπο του πρώτου πλάσματος. Και τι εμφύσησε; «Πνοή ζωής». Τι είναι «πνοή ζωής»; «Ζώσα ψυχή». Ας σε διδάξει ο Παύλος: «ο πρώτος άνθρωπος έγινε ψυχή ζώσα». Και τι σημαίνει ζώσα; Αείζωη, αθάνατη, που είναι το ίδιο με το να πει κανείς λογική· διότι η αθάνατη είναι λογική. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και προικισμένη με θεία χάρη. Διότι τέτοια είναι η πραγματικά ζώσα ψυχή. Και αυτό είναι το ίδιο με το «κατ' εικόνα», και αν θέλεις και με το «καθ' ομοίωσιν»· ω, τι ζημία, από τι κατάσταση σε τι άλλη μεταπέσαμε!

Έβλεπαν οι οφθαλμοί των αγγέλων τότε την ψυχή του ανθρώπου, η οποία ήταν ενωμένη με την αίσθηση και τη σάρκα, και έβλεπαν έναν άλλο θεό, ο οποίος όχι μόνο είχε δημιουργηθεί πάνω στη γη εξαιτίας της θείας αγαθότητας, όντας ο ίδιος νους και σάρκα, αλλά εξαιτίας της υπερβολής αυτής της αγαθότητας και κατά τη χάρη του Θεού είχε διαμορφωθεί έτσι, ώστε να είναι ο ίδιος σάρκα και νους και πνεύμα, και να κατέχει η ψυχή εντελώς το κατ' εικόνα και ομοίωση του Θεού, ως ενιαία που είναι στον νου, στον λόγο και στο πνεύμα. Αλλά τον είδε και ο βάσκανος οφθαλμός, δεν το άντεξε ο αρχέκακος όφις· τόση υπομονή έκανε, νομίζω, όση χρειαζόταν για να κεράσει πιο δραστικό το δηλητήριο κάτω από τη γλώσσα και σαν να παρασκευάσει και να αναμείξει με δόλο και με γλυκό λόγο το δηλητήριο που εισέρχεται μέσω της ακοής· επιτέθηκε, έθελξε, πλήγωσε —ω, της δικής μου ευκολίας και της δικής του κακίας!— έχυσε μέσα στην ψυχή το δηλητήριο, θανάτωσε αυτό που αντλούσε τη ζωή του από εκείνην, το σώμα εννοώ, ενώ την ψυχή που ζούσε από την ίδια της τη φύση την αμαύρωσε. Στερηθήκαμε το θείο κάλλος, στερηθήκαμε τη θεία μορφή, αποβάλαμε το φως, διαφθείραμε την ομοιότητα προς εκείνο το ανώτατο φως· περιβληθήκαμε τον ζόφο σαν ιμάτιο, αλίμονο, και ντυθήκαμε το σκοτάδι σαν διπλό μανδύα. Αλλά ελέησε δωρεάν, για να μην μακρηγορώ, Εκείνος του οποίου η φύση είναι η αγαθότητα και το έλεος που πηγάζει από αυτήν· και για μένα τον πεσόντα κατήλθε και έγινε, όπως λέει ο απόστολος, «πνεύμα ζωοποιούν», ώστε, αφού δώσει ζωή, να ανακαινίσει την αμαυρωθείσα εικόνα.

Αλλά ποιο είναι το νέο της παρούσας εορτής, το οποίο είναι δύσκολο να εκφραστεί και με τη γλώσσα και με τη διάνοια; Διότι, αιφνιδίως, ενώ ο Κύριος δίδασκε τους μαθητές και τους προετοίμαζε για τον πνευματικό αγώνα, μια νεφέλη, σαν κάποια υπηρέτρια, δηλαδή δούλη, εισήλθε κάτω από τα άχραντα ίχνη του Χριστού. Και μιμούμενη τη θάλασσα που παλαιότερα τον βάσταξε χωρίς να βραχεί, ανέλαβε ήσυχα και ατάραχα τον Δεσπότη, και αυτόν που κάποτε κατέβηκε σαν τη βροχή, τον απέδωσε πλέον φανερά στον θρόνο της μεγαλωσύνης. Διότι τη μεν κατάβασή του την αγνόησαν οι άγγελοι, οι εξουσίες, οι δυνάμεις και οι κυριότητες, τη δε εν σαρκί Ανάληψή του την επευφημούσαν κράζοντας: «Ο Κύριος των δυνάμεων, αυτός είναι ο βασιλεύς της δόξης». Αυτός είναι ο δεύτερος Αδάμ, όπως λέει ο Παύλος. Αλλά εκείνος μεν, δηλαδή ο πρώτος και παλαιός Αδάμ, γεννιέται χωρίς μητέρα· αυτός δε, εμφανίζεται χωρίς πατέρα κατά τη σάρκωσή του. Αυτός είναι ο κεραμέας, δηλαδή ο πλαστουργός μας, ο οποίος, αφού έλαβε το δικό μας ανθρώπινο φύραμα στον εαυτό του, κατά την ευδοκία του, ανακαίνισε το φθαρμένο δημιούργημα.

Διότι αυτό αποτελεί συνήθεια του προφήτη. Επειδή και την Ιερουσαλήμ είπε ο προφήτης ότι θα ονομαστεί πόλη δικαιοσύνης, και δεν ονομάστηκε. Τι λοιπόν; Ψεύστηκε ο προφήτης; Σε καμία περίπτωση· διότι αναφέρεται στην έκβαση που φανερώνεται μέσω των ίδιων των πραγμάτων. Επίσης, και τον Χριστό τον ονόμασε Εμμανουήλ· και ούτε Αυτός ονομάστηκε έτσι, αλλά τα ίδια τα γεγονότα εκπέμπουν αυτή τη φωνή. Έτσι και εδώ: «Ο έσχατος Αδάμ έγινε πνεύμα ζωοποιό».

δ΄. Αυτά δε τα είπε, για να μάθεις ότι έχουν ήδη φθάσει τα σύμβολα και τα ενέχυρα τόσο της παρούσας όσο και της μέλλουσας ζωής· της μεν παρούσας είναι ο Αδάμ, της δε μέλλουσας ο Χριστός. Επειδή δηλαδή εναποθέτει τα ανώτερα αγαθά στις ελπίδες μας, αποδεικνύει ότι η αρχή έχει ήδη πραγματοποιηθεί, και η ρίζα και η πηγή έχουν φανερωθεί. Εάν δε η ρίζα και η πηγή είναι ολοφάνερες σε όλους, δεν πρέπει καθόλου να αμφιβάλλουμε για τους καρπούς. Γι' αυτό λέγει: «Ο έσχατος Αδάμ έγινε πνεύμα ζωοποιό»· και αλλού: «Θα ζωοποιήσει τα θνητά σώματά σας διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας». Άρα, το να ζωοποιεί είναι έργο του Πνεύματος.

Διότι, όπως ακριβώς στην αρχή υπήρχε ως στοιχείο η γη, το δε παν ανήκε σε Εκείνον που έπλαθε τον άνθρωπο· έτσι και τώρα υπάρχει μεν ως στοιχείο το νερό, το δε παν αποτελεί έργο της χάριτος του Πνεύματος· και τότε μεν ο άνθρωπος έγινε «ψυχή ζώσα», τώρα δε «πνεύμα ζωοποιούν».

Έτσι είναι και γραμμένο:» Ή ότι θα είναι ελαφρύτερο και λεπτότερο, και ικανό σαν να μεταφέρεται στον αέρα. «Έγινε ο πρώτος άνθρωπος ζώσα ψυχή, ο έσχατος Αδάμ ζωοποιό πνεύμα. Αλλά δεν είναι πρώτο το πνευματικό, αλλά το ψυχικό, έπειτα το πνευματικό. Ο πρώτος άνθρωπος προέρχεται από τη γη και είναι χοϊκός, ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος, είναι από τον ουρανό. Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι. Και καθώς φορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, ας φορέσουμε και την εικόνα του επουρανίου. Αυτό δε σας λέω, αδελφοί,» Δηλαδή, παχύς και προσηλωμένος στα παρόντα.

Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό. Αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί. Ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι σαν μέσα από φωτιά.» «Έτσι έχει γραφεί: Έγινε ο πρώτος άνθρωπος ψυχή ζωντανή, ο έσχατος Αδάμ πνεύμα ζωοποιό. Αλλά δεν είναι πρώτο το πνευματικό· ο πρώτος άνθρωπος είναι από τη γη χοϊκός, ο δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος από τον ουρανό. Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι.

Γι' αυτό και λέει: «Ο πρώτος Αδάμ έγινε ζωντανή ψυχή, ο δεύτερος Αδάμ ζωοποιό πνεύμα». Λέει ο Κύριος στους μαθητές του: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Και ο θειότατος Παύλος λέει: «Όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, βαπτιστήκατε στον θάνατό του». Έναν Υιό μνημόνευσε ο Κύριος λέγοντας: «Και του Υιού», και όχι: Και των υιών.

Και αλήθεια λέγω εν Χριστώ, δεν ψεύδομαι, καθώς συμμαρτυρεί μαζί μου η συνείδησή μου εν Πνεύματι Αγίω. Διότι η βασιλεία του Θεού δεν είναι βρώση και πόση, αλλά δικαιοσύνη και ειρήνη και χαρά εν Πνεύματι Αγίω. Και για να γίνει η προσφορά των εθνών ευπρόσδεκτη, αγιασμένη εν Πνεύματι Αγίω». Και στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή: «σε εμάς όμως τα αποκάλυψε ο Θεός διά του Πνεύματός Του· διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού· διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού· εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό. Και δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;». Και πάλι, «Ή μήπως δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που είναι μέσα σας, το οποίο έχετε από τον Θεό; Και τέτοιοι ήσασταν μερικοί· αλλά λουστήκατε, αλλά αγιαστήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου Ιησού, και με το Πνεύμα του Θεού μας. Και κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω. Και έγινε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, ψυχή ζωντανή· ο έσχατος Αδάμ Πνεύμα ζωοποιό». Και στη Δεύτερη επιστολή, «εκείνος δε που μας στηρίζει μαζί με εσάς στον Χριστό, και μας έχρισε, είναι ο Θεός, ο οποίος και μας σφράγισε, και έδωσε τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας.

Επομένως, οι πατέρες δεν διαφωνούν μεταξύ τους, αλλά προφανώς με τους πατέρες διαφωνεί εκείνος που υποστηρίζει ότι το εμφύσημα που έγινε με οποιονδήποτε τρόπο από τον Υιό —δημιουργικά το πρώτο, ανακαινιστικά το δεύτερο— είναι αυτή ή τέτοια η εκπόρευση του θείου Πνεύματος, και από εκεί προσδιορίζει την ύπαρξη της ονομασίας στο να γίνεται πότε έτσι και πότε αλλιώς, και να παύει να υπάρχει· άποψη με την οποία και οι δύο θείοι πατέρες συγκρούστηκαν. Αλλά εμείς, ακολουθώντας τόσο αυτούς τους θείους πατέρες όσο και, πριν από αυτούς, τον θεοκήρυκα Παύλο, αποφαίνομαστε ότι το μεν πρώτο εμφύσημα του Κυρίου αποτελεί ψυχωτική ή ζωτική ενέργεια, ενώ το δεύτερο αποτελεί αγιαστική και πνευματική χάρη. Διότι, λέει, ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ έγινε εις ψυχήν ζώσαν, ενώ ο έσχατος Αδάμ εις πνεύμα ζωοποιούν. Αυτό ακριβώς λέμε ότι ονομάστηκε από τον Σωτήρα Άγιο Πνεύμα· και έτσι αποφεύγουμε κάθε ατοπία που ακολουθεί εκείνους οι οποίοι ισχυρίζονται ότι αυτό είναι το ίδιο το ενυπόστατο Πνεύμα. Ο μέγας Αθανάσιος αναφέρει ότι αυτό έχει ονομαστεί από τον Αμώς και κτιζόμενο πνεύμα, και πάλι στον Ιεζεκιήλ εξαγγέλλεται ότι θα δοθεί στους ανθρώπους πνεύμα καινό μαζί με καρδία καινή, δηλαδή το πνεύμα των ανθρώπων που αναδημιουργείται και ανακαινίζεται δια του Ευαγγελίου. Διότι ο πρώτος λέει ως εκ προσώπου του Θεού: Ιδού εγώ που στερεώνω βροντή και κτίζω πνεύμα.

Διότι, λέγει, «έγινε ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ εις ψυχήν ζώσαν· ο έσχατος Αδάμ εις πνεύμα ζωοποιούν»· το οποίο βεβαίως λέμε ότι ονομάστηκε και Άγιο Πνεύμα από τον Σωτήρα, και με αυτόν τον τρόπο αποφεύγουμε κάθε παραλογισμό που ακολουθεί εκείνους οι οποίοι ισχυρίζονται ότι αυτό είναι το ίδιο το ενυπόστατο Πνεύμα. Ο μέγας Αθανάσιος λέει ότι το πνεύμα αυτό ονομάζεται κτιστό από τον Αμώς· και πάλι στον Ιεζεκιήλ δίδεται η υπόσχεση ότι θα δοθεί στους ανθρώπους ένα νέο πνεύμα μαζί με μια νέα καρδιά, δηλαδή το πνεύμα των ανθρώπων που ανακτίζεται και ανακαινίζεται μέσω του Ευαγγελίου. Διότι ο μεν [Αμώς] μιλάει εκ προσώπου του Θεού: «Ιδού εγώ που στερεώνω τη βροντή και κτίζω το πνεύμα»· ο δε [Ιεζεκιήλ λέει]: «Θα σας δώσω νέα καρδιά και νέο πνεύμα θα σας δώσω, και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας, και θα σας δώσω σάρκινη καρδιά· και το Πνεύμά μου θα δώσω μέσα σας». Στα χωρία αυτά θαυμάσια επισημαίνει ο Μέγας [Αθανάσιος], ότι, εφόσον το πνεύμα αναφέρεται δύο φορές, το μεν ένα το ονόμασε "νέο", υποσχόμενος να το δώσει για να φανερώσει αυτό που ανακαινίζεται μέσα μας· για το δε άλλο είπε "το πνεύμά μου", εννοώντας προφανώς το συμφυές και ομοούσιο με Αυτόν, εντός του οποίου και το δικό μας πνεύμα κτίζεται και ανακαινίζεται, όπως ακριβώς λέει και ο ψαλμωδός: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· και πάλι προσεύχεται να κτιστεί μέσα του καθαρή καρδιά και να εγκαθιδρυθεί πνεύμα ευθές στα έγκατά του.