Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:8

Πολλές λοιπόν και διαφορετικές γνώμες διατυπώθηκαν από τους ερμηνευτές γι’ αυτό το θέμα. Άλλοι είπαν ότι το «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού» είναι το αρχικό και εξουσιαστικό γνώρισμα του ανθρώπου· άλλοι, το νοερό και αόρατο της ψυχής· άλλοι, το άφθαρτο και αναμάρτητο, όπως ήταν όταν πλάσθηκε ο Αδάμ· και άλλοι είπαν ότι πρόκειται για προφητεία σχετική με το βάπτισμα. Τελευταία όμως απ’ όλους, σαν σε έκτρωμα, παρουσιάσθηκε και σε μένα η σκέψη να πω κάτι γι’ αυτό. Και πρώτα απ’ όλα αξίζει να ερευνήσει κανείς εκείνο: γιατί άραγε ο Θεός δεν ονόμασε μάλλον κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσίν Του τους νοερούς, άυλους, ουράνιους και πλησίον του Θεού αγγέλους; Διότι αυτοί έχουν και το αρχικό και το εξουσιαστικό πάνω σε όλη τη γη και στον ίδιο τον άνθρωπο, πολύ περισσότερο από τον άνθρωπο. Ομοίως και το άφθαρτο και το άυλο και το αόρατο και το καθαρό, και όσα άλλα εγκώμια θα μπορούσες να πεις για τον Αδάμ, υπάρχουν σε υπερβολικό βαθμό στους νοερούς και ουράνιους χορούς των ασωμάτων.

Διότι πάρα πολλοί είναι οι μάρτυρες του θανάτου και της αναστάσεως του Χριστού. Επομένως, δεν υπάρχει καμία απολύτως αμφιβολία ότι ο Χριστός Ιησούς πέθανε υπέρ ημών κατά σάρκα, για να αφαιρέσει την αμαρτία του κόσμου, και ότι αναστήθηκε καταπατώντας τον θάνατο, ώστε κι εμείς να κερδίσουμε αυτό το αγαθό. Και στο παρόν χωρίο, δεν αναφέρει μόνο ότι πέθανε, αλλά κατ' ανάγκην λέει ότι και ετάφη. Διότι, για να επιβεβαιώσει ο Εμμανουήλ ότι πέθανε αληθινά, τοποθετήθηκε σε μνημείο. Όμως αναστήθηκε, όπως ανέφερα προηγουμένως. Μέσω του ότι πέθανε κατά σάρκα, βεβαιώνει ότι έγινε σάρκα, μολονότι ο Λόγος είναι Θεός. Και μέσω του ότι καταπάτησε τον θάνατο, αποδεικνύει ξεκάθαρα ότι είναι Θεός κατά φύση. Όμως, ο Λόγος που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα δεν ζωοποιεί έναν ξένο ναό, ούτε απλώς κάποιου ανθρώπου, αλλά μάλλον το δικό Του σώμα, μέσω του οποίου λέγεται ότι πέθανε υπέρ ημών, ώστε και το αγαθό της αναστάσεως να διαπιστωθεί ότι συνέβη αληθινά υπέρ ημών. Διότι στο πρόσωπό Του ολόκληρη η ανθρώπινη φύση καταπατούσε τον θάνατο. Επειδή κατ' αυτόν τον τρόπο λέγεται ότι συνταφήκαμε και συναναστηθήκαμε με Αυτόν, και ότι καθίσαμε μαζί Του «στα επουράνια». Επομένως, αναφέρει ότι αναστήθηκε σύμφωνα με τις Γραφές και ότι εμφανίστηκε στους αγίους αποστόλους, τόσο κατά μέρος σε κάποιους ως εκλεκτούς, όσο και σε πλήθος. Εμφανίστηκε δε και σε εμένα, σαν στο έκτρωμα των αποστόλων.

Έπειτα εμφανίστηκε στον Ιάκωβο, έπειτα σε όλους τους αποστόλους, τελευταίο δε από όλους, σαν σε έκτρωμα, λέει, εμφανίστηκε και σε εμένα.» Και μετά από άλλα πάλι: «Εάν όμως ο Χριστός κηρύσσεται ότι έχει αναστηθεί από τους νεκρούς, πώς λένε μερικοί ανάμεσά σας ότι δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών; Εάν όμως δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί. Και εάν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, τότε είναι κενό το κήρυγμά μας, κενή και η πίστη μας.

Και όχι ότι εκείνος μιμούνταν τον δεσπότη του με τρόπο που δεν έπρεπε· διότι δεν έλεγε «είμαι Θεός» ή «είμαι Υιός του Θεού» ή «είμαι ο Θεός Λόγος». Αντιθέτως, λέει ότι «εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων» και «σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε μένα». 34. Εάν, όμως, εσύ, Εβίων, εκλαμβάνεις αυτό το ρητό ως προτροπή για μίμηση του Χριστού και θέλεις να είσαι όπως ο Διδάσκαλος, ή μάλλον όπως ο Κύριος, εξαιτίας της περιτομής για την οποία ματαιοφρονείς, μην Του μοιάζεις ως προς την περιτομή· διότι δεν θα σε ωφελήσει. Διότι ο Κύριος έθεσε τέρμα στην εποχή της, όπως αποδείξαμε σαφώς με πολλές μαρτυρίες. Ήρθε και την εκπλήρωσε, προσφέροντας την τέλεια περιτομή των δικών Του μυστηρίων, όχι μόνο σε ένα μέλος, αλλά σφραγίζοντας και περιτέμνοντας ολόκληρο το σώμα από την αμαρτία. Και δεν σώζει μόνο ένα μέρος του λαού, δηλαδή μόνο τους άνδρες, αλλά σφραγίζει πραγματικά ολόκληρο τον λαό των Χριστιανών, άνδρες και γυναίκες μαζί, [εισάγοντάς τους] άφθονα στην κληρονομιά της βασιλείας των ουρανών, μη παρέχοντας ελλιπώς τη σφραγίδα μόνο σε μία τάξη, αυτή των ανδρών, λόγω αδυναμίας, αλλά αποκαλύπτοντας τη βασιλεία των ουρανών σε ολόκληρο τον λαό μέσω της σφραγίδας, των εντολών και της αγαθής διδασκαλίας. Εάν, όμως, θέλεις να είσαι όπως ο Κύριος, ω Εβίων, δηλαδή όπως ο Διδάσκαλος, έχεις πλανηθεί οικτρά.

Εκείνη δε τη δωδεκάχρονη παρθένο, την κόρη του αρχισυναγώγου, την οποία ο Κύριος όταν την πλησίασε ανέστησε από τους νεκρούς, διηγούνται ότι αποτελεί τύπο της Αχαμώθ, στην οποία ο δικός τους Χριστός, εκτεινόμενος, έδωσε μορφή και την έφερε σε επίγνωση του φωτός που την είχε εγκαταλείψει. Και ότι ο Σωτήρας φανερώθηκε σε αυτήν, ενώ βρισκόταν έξω από το Πλήρωμα σε κατάσταση εκτρώματος, λένε ότι το έχει πει ο Παύλος στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή: «έπειτα από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε εμένα». Την δε παρουσία του Σωτήρα μαζί με τους συνομήλικους αγγέλους ενώπιον της Αχαμώθ, ομοίως λένε ότι την φανέρωσε στην ίδια επιστολή, λέγοντας: «η γυναίκα οφείλει να έχει κάλυμμα στο κεφάλι της εξαιτίας των αγγέλων»· και ότι, όταν ο Σωτήρας ήλθε σε αυτήν, η Αχαμώθ από συστολή έθεσε κάλυμμα στο πρόσωπό της, ισχυρίζονται ότι το κατέστησε φανερό ο Μωυσής, ο οποίος έβαλε κάλυμμα στο δικό του πρόσωπο. Ακόμη και τα πάθη τα οποία αυτή υπέστη, διατείνονται ότι τα υπέδειξε ο Κύριος, και λέγοντας πάνω στον σταυρό «Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» φανέρωσε ότι η Σοφία εγκαταλείφθηκε από το φως και εμποδίστηκε από τον Όρο στην ορμή της προς τα εμπρός, τη δε λύπη της την υπέδειξε λέγοντας «περίλυπη είναι η ψυχή μου», τον φόβο λέγοντας «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα το ποτήριο», και ομοίως την αμηχανία λέγοντας «και τι να πω δεν γνωρίζω».

Έκτον, όπως λέει ο Παύλος, εμφανίστηκε στους αδελφούς: στον Κηφά, στους δέκα, στους πεντακόσιους εφάπαξ, στον Ιάκωβο, σε όλους τους αποστόλους, και τελευταία στον ίδιο τον Παύλο. Έξι (σε ένα εξ αυτών) μεγάλα μυστήρια επιτέλεσε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όπως λέει ο Παύλος: Πληρώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν πνεύματι, εμφανίστηκε σε αγγέλους, κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύθηκε στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξη. Με έξι γράμματα γράφονται τα μεγάλα ονόματα: Αδωναΐ, Σαβαώθ, Ιησούς, Κύριος, ιατρός, αγαθός, νεφέλη, Μαριάμ.

Έπειτα προσθέτει: «Εκεί ο Βενιαμίν ο νεότερος σε έκσταση». Αντί δε του «εκεί», ο Σύμμαχος λέει: «όπου, λέει, ο Βενιαμίν ο μικρότατος»· και ο Ακύλας παρομοίως: «Εκεί, λέει, ο Βενιαμίν ο μικρός, που κυριαρχεί επάνω τους». Βενιαμίν δε ο νεότερος και μικρότατος ή ελάχιστος ήταν ο θείος Απόστολος Παύλος, όντας από τη φυλή Βενιαμίν, Εβραίος από Εβραίους, καθώς ο ίδιος διδάσκει λέγοντας: «Περιτμημένος την όγδοη ημέρα, από το γένος του Ισραήλ, από τη φυλή Βενιαμίν, Εβραίος από Εβραίους». Ονομάζεται δε νεότερος, ή μικρότατος, ή μικρός, επειδή και ο ίδιος το διδάσκει αυτό λέγοντας: «Τελευταίο δε από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε εμένα». Αντί δε του «σε έκσταση», ο μεν Ακύλας ερμήνευσε «που κυριαρχεί επάνω τους»· ο δε Θεοδοτίων «εκπαιδευτής τους»· η δε πέμπτη έκδοση το ερμήνευσε «αυτός που εκπαιδεύει» ή «που διδάσκει».

Και μετά από αυτούς δεν θα έσφαλλες αν έλεγες ότι εμφανίστηκε στους έντεκα και μαζί στους εβδομήντα, που ήταν συγκεντρωμένοι όλοι μαζί στον ίδιο τόπο. Ο δε Παύλος εξιστορεί ότι ο Σωτήρας εμφανίστηκε μετά την ανάσταση σε ακόμη περισσότερους από αυτούς, έχοντας μάθει τούτο από άλλους: «Διότι εμφανίστηκε», λέει, «στον Κηφά, έπειτα στους δώδεκα, έπειτα σε πεντακόσιους, έπειτα στον Ιάκωβο, έπειτα σε όλους τους αποστόλους, και έσχατον από όλους», λέει, «και σε εμένα». Βλέπεις πόσες φορές και σε πόσους εμφανίστηκε μετά την ανάσταση; Έτσι εμφανίστηκε και σε αυτούς που κρύβονταν στην Ιερουσαλήμ· και πριν από αυτούς, στον Κλεόπα και τη συνοδεία του που μετέβαιναν στην Εμμαούς· και πριν από όλους, από τους μεν άνδρες στον Σίμωνα, από τις δε γυναίκες στη Μαγδαληνή. Γι' αυτό ο Λουκάς στις Πράξεις, επειδή πολλές φορές φανέρωνε τον εαυτό του στους μαθητές, επισημαίνει λέγοντας ότι, καθώς εμφανιζόταν σε αυτούς και συναναστρεφόταν μαζί τους επί σαράντα ημέρες, τους παρέδιδε διδασκαλίες σχετικά με τη βασιλεία του Θεού, και τους προέτρεπε να κατευθυνθούν στην Ιερουσαλήμ και εκεί να κηρύξουν τον λόγο πρώτα στους Ιουδαίους· και να μην αναχωρήσουν προηγουμένως από την πόλη, αλλά να περιμένουν την επαγγελία του Πατρός, περί της οποίας θα πραγματευθούμε λίγο αργότερα.

Άλλοι εννοούν το άφθαρτο και αναμάρτητο, όταν δημιουργήθηκε ο Αδάμ· άλλοι έχουν αναφέρει ότι αυτό αποτελεί προφητεία για το βάπτισμα. Τελευταίος δε από όλους, ωσάν σε έκτρωμα, φάνηκε και σε εμένα πρέπον να πω ορισμένα πράγματα περί αυτού· και πρώτα από όλα αξίζει να διερευνηθεί το εξής: γιατί άραγε ο Θεός δεν ονόμασε μάλλον τους νοερούς και άυλους και ουράνιους και πλησιόθεους αγγέλους «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν» Του; Διότι, βεβαίως, και το αξίωμα της αρχής και της εξουσίας σε ολόκληρη τη γη, αλλά και στον ίδιο τον άνθρωπο, το κατέχουν αυτοί, και μάλιστα σε βαθμό ανώτερο από τον άνθρωπο.

Εγώ όμως ντρέπομαι να συγκαταλέγομαι ανάμεσά τους. Διότι δεν είμαι άξιος, όντας ο έσχατος από αυτούς και έκτρωμα, αλλά έχω ελεηθεί ώστε να είμαι κάποιος, εάν επιτύχω τον Θεό. Σας ασπάζεται το πνεύμα μου και η αγάπη των εκκλησιών που με δέχθηκαν στο όνομα του Ιησού Χριστού, όχι απλώς ως περαστικό. Διότι και εκείνες που δεν βρίσκονταν στη φυσική πορεία του ταξιδιού μου, με προέπεμπαν από πόλη σε πόλη.

Όσα, επίσης, προσπαθούν να προσαρμόσουν από τις Γραφές σε όσα βρίσκονται έξω από το Πλήρωμά τους, είναι τα εξής: ισχυρίζονται ότι ο Κύριος προσήλθε στο πάθος κατά τους έσχατους χρόνους του κόσμου για τούτο τον λόγο, για να επιδείξει το πάθος που συνέβη στον έσχατο των Αιώνων, και μέσω αυτού του τέλους να φανερώσει το τέλος της οικονομίας σχετικά με τους Αιώνες. Τη δωδεκαετή εκείνη παρθένο, τη θυγατέρα του αρχισυναγώγου, την οποία ο Κύριος, αφού στάθηκε δίπλα της, ανέστησε από τους νεκρούς, διηγούνται ότι αποτελεί τύπο της Αχαμώθ, την οποία ο δικός τους Χριστός, αφού εκτάθηκε, της έδωσε μορφή και την έφερε σε αίσθηση του φωτός που την είχε εγκαταλείψει. Ότι, δε, ο Σωτήρας εμφανίστηκε σε αυτήν ενώ βρισκόταν έξω από το Πλήρωμα, σε κατάσταση εκτρώματος, λένε ότι το έχει πει ο Παύλος στην Α' προς Κορινθίους: «Έσχατον δε πάντων, ωσανεί σε έκτρωμα, φάνηκε και σε μένα». Την παρουσία δε του Σωτήρα μαζί με τους συνοδούς του προς την Αχαμώθ, λένε ότι ομοίως την φανέρωσε στην ίδια επιστολή, λέγοντας: «Πρέπει η γυναίκα να φέρει κάλυμμα επί της κεφαλής εξαιτίας των αγγέλων».

ΡϟΗ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΕΡΑΚΑ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ. Το γράμμα που μου έστειλες φανερώνει την υπερβάλλουσα ταπεινοφροσύνη σου. Εάν όμως το αρνηθείς, θα σε ελέγξει η ίδια η φράση την οποία συνέθεσες, επιθυμώντας να μάθεις κάτι από εμένα. Διότι είπες: «Δίδαξε και εμένα, που είμαι ο έσχατος όλων και σαν έκτρωμα, γιατί άραγε ο Θεός μέσω του Ησαΐα είπε ότι, για όσους μετανοούν, τα αμαρτήματα που είναι κατακόκκινα τα λευκαίνει σαν το μαλλί, ενώ εκείνα που είναι πορφυρά τα κάνει σαν το χιόνι;». Εγώ λοιπόν, έχοντας θαυμάσει την ταπεινοφροσύνη σου και το γεγονός ότι φόρεσες σαν διάδημα το μέγιστο προτέρημα του Παύλου (επειδή και εκείνος αποκαλούσε τον εαυτό του έκτρωμα, αν και αναμόρφωνε όσα είχαν αποβληθεί ως εκτρώματα και γεννούσε πάλι με ωδίνες όσα δεν είχαν διασώσει τα θεία χαρακτηριστικά), θα προχωρήσω σύντομα στην ερμηνεία. Λέω, λοιπόν, ότι υποσχέθηκε πως τα μεν ακραία αμαρτήματα θα τα θεραπεύσει μετρίως, ενώ τα ενδιάμεσα θα τα θεραπεύσει απόλυτα.

Επειδή, λοιπόν, νικιούνταν από τη διδασκαλία, στρέφονταν πλέον στον φόνο, πράγμα που αποτελούσε καθαρό σημάδι της νίκης του Παύλου. Όμως ο Χριστός δεν τον άφησε να πεθάνει, διαφυλάσσοντάς τον για το κήρυγμα· εντούτοις, ο ίδιος δεν αναφέρει τίποτα από αυτά τα κατορθώματα. Επομένως, όλα όσα λέει, δεν τα λέει από φιλοδοξία, ούτε για να θεωρηθεί ανώτερος από τους αποστόλους, ούτε επειδή πληγώνεται όταν τον εξευτελίζουν, αλλά επειδή φοβάται μήπως προκύψει από αυτό κάποια βλάβη στο κήρυγμα. Διότι αποκαλεί τον εαυτό του έκτρωμα, και πρώτο των αμαρτωλών, και έσχατο των αποστόλων, και ανάξιο μιας τέτοιας ονομασίας· και αυτά τα έλεγε αυτός που κοπίασε περισσότερο από όλους, πράγμα που αποτελεί το κατεξοχήν γνώρισμα της ταπεινοφροσύνης. Διότι εκείνος που δεν αναγνωρίζει κανένα καλό στον εαυτό του και μιλάει ταπεινά για τον εαυτό του, είναι απλώς ειλικρινής με ορθή κρίση, δεν είναι ταπεινόφρων· εκείνος όμως που, έχοντας λάβει τόσα στεφάνια, εκστομίζει τέτοια λόγια, αυτός είναι που γνωρίζει την αληθινή μετριοφροσύνη. Και συνεχίζει: «Και πάλι επέστρεψα στη Δαμασκό». Καίτοι πόσα πολλά είναι φυσικό να είχε κατορθώσει εκεί; Διότι για την πόλη αυτή αναφέρει ότι ο εθνάρχης του βασιλιά Αρέτα τη φρουρούσε ολόκληρη, επειδή ήθελε να συλλάβει και να παγιδεύσει αυτόν τον μακάριο άνδρα· γεγονός που αποτελούσε τη μεγαλύτερη απόδειξη ότι αυτός κατατρόπωνε σφοδρώς και κατά κράτος τους Ιουδαίους.

Αυτό όμως δεν αποτελεί δείγμα αλαζονείας ούτε έπαρσης, αλλά άριστης οικονομίας· διότι και τώρα έλεγε αυτά τα λόγια, όχι επειδή ο ίδιος υπερηφανευόταν, αλλά για να συνετίσει άλλους, σπεύδοντας να προσδώσει κύρος στους αγίους. Διότι, για να βεβαιωθείς ότι ανήκε στους πλέον ταπεινούς, άκουσε τι λέει, προβάλλοντας για το θέμα αυτό τη μαρτυρία των εχθρών του: «Η μεν σωματική του παρουσία είναι ασθενής, και ο λόγος του περιφρονημένος»· και πάλι: «Και τελευταία από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε εμένα». Όμως αυτός ο ταπεινός, όταν το απαιτούσε η περίσταση, παρατήρησε πόσο εξύψωσε το φρόνημα των μαθητών, όχι διδάσκοντας την αλαζονεία, αλλά εμπνέοντας ένα υγιές φρόνημα. Διότι, απευθυνόμενος σε αυτούς τους ίδιους, έλεγε: «Και αν από εσάς κρίνεται ο κόσμος, είστε ανάξιοι να δικάσετε τις πιο μικρές υποθέσεις;»

δʹ. Γι' αυτό δεν είπε μόνο μία φορά το «Εμφανίστηκε», αν και θα αρκούσε να τοποθετήσει τη λέξη μία φορά για όλους· τώρα όμως και δύο και τρεις φορές, και για σχεδόν καθέναν από όσους Τον είδαν, την επαναλαμβάνει. «Εμφανίστηκε», λέει, «στον Κηφά, εμφανίστηκε σε περισσότερους από πεντακόσιους αδελφούς, εμφανίστηκε και σε μένα». Και όμως, το Ευαγγέλιο αναφέρει το αντίθετο, ότι δηλαδή εμφανίστηκε πρώτα στη Μαρία. Αλλά μεταξύ των ανδρών εμφανίστηκε πρώτα σε αυτόν, τον οποίο ποθούσε περισσότερο να δει. Σε ποιους δώδεκα αποστόλους, όμως, αναφέρεται εδώ; Διότι ο Ματθίας συγκαταλέχθηκε στους αποστόλους μετά την Ανάληψη, και όχι αμέσως μετά την Ανάσταση. Αλλά είναι πιθανό ότι Εκείνος εμφανίστηκε και μετά την Ανάληψη. Άλλωστε, και αυτός ο ίδιος ο απόστολος (ο Παύλος) κλήθηκε και Τον είδε μετά την Ανάληψη. Γι' αυτό δεν προσδιορίζει τον χρόνο, αλλά απλώς και αόριστα απαριθμεί τις εμφανίσεις· διότι είναι φυσικό να έγιναν πολλές. Γι' αυτό και ο Ιωάννης έλεγε: «Αυτή ήταν η τρίτη φορά που φανέρωσε τον Εαυτό Του». Στη συνέχεια αναφέρει: «Εμφανίστηκε επάνω (σε περισσότερους) από πεντακόσιους αδελφούς». Μερικοί υποστηρίζουν ότι το «επάνω» σημαίνει «ψηλά, από τους ουρανούς». Διότι δεν τους εμφανίστηκε βαδίζοντας στη γη, αλλά ψηλά, και πάνω από τα κεφάλια τους.

Έπειτα σε όλους τους αποστόλους. Διότι υπήρχαν και άλλοι απόστολοι, όπως οι εβδομήκοντα. Και τελευταίο από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε εμένα. Αυτός ο λόγος αποτελεί μάλλον έκφραση μετριοφροσύνης. Διότι δεν του εμφανίστηκε μετά τους άλλους επειδή ήταν ο ελάχιστος· επειδή, αν και τον κάλεσε τελευταίο, αποδείχθηκε λαμπρότερος από πολλούς που προηγήθηκαν αυτού, ή μάλλον από όλους. Και βέβαια οι πεντακόσιοι αδελφοί δεν ήταν σε καμία περίπτωση ανώτεροι του Ιακώβου, επειδή εμφανίστηκε σε αυτούς πριν από εκείνον. Και γιατί δεν εθεάθη σε όλους ταυτόχρονα; Για να καταβάλει εκ των προτέρων τα σπέρματα της πίστεως. Διότι εκείνος που τον είδε πρώτος και βεβαιώθηκε πλήρως, το ανήγγειλε στους άλλους· έπειτα ο λόγος, προφθάνοντας, έθετε τον ακροατή σε προσδοκία αυτού του μεγάλου θαύματος, και προετοίμαζε τον δρόμο για την πίστη στην εμφάνισή Του. Γι' αυτό δεν εμφανίστηκε ούτε σε όλους ταυτόχρονα, ούτε στην αρχή σε περισσότερους, αλλά πρώτα σε έναν μόνο, και σε αυτόν που ήταν ο κορυφαίος από όλους και ο πιο πιστός. Διότι χρειαζόταν μια ψυχή εξαιρετικά πιστή, η οποία θα δεχόταν πρώτη αυτή την εμφάνιση. Διότι εκείνοι που τον είδαν αφού πρώτα είχαν δει και ακούσει άλλοι, είχαν τη μαρτυρία εκείνων, η οποία συντελούσε καθόλου λίγο στην πίστη τους και προπαρασκεύαζε τη διάνοιά τους. Εκείνος όμως που αξιώθηκε πρώτος να τον δει, είχε ανάγκη, όπως ακριβώς προείπα, από πολλή πίστη, ώστε να μην ταραχθεί από το παράδοξο της θέας. Γι' αυτόν τον λόγο εμφανίζεται πρώτα στον Πέτρο.

Διότι εκείνος που πρώτος τον ομολόγησε ως Χριστό, δικαίως αξιώθηκε να δει πρώτος και την ανάσταση. Δεν του εμφανίζεται πρώτου, όμως, μόνο για αυτόν τον λόγο, αλλά επειδή τον είχε αρνηθεί, θέλοντας να τον παρηγορήσει πλουσιοπάροχα και να του δείξει ότι δεν έχει απορριφθεί, τον αξίωσε αυτής της θεάσεως πριν από τους άλλους, και σε αυτόν πρώτον ενεπιστεύθη τα πρόβατα. Γι' αυτόν τον λόγο εμφανίστηκε πρώτα και σε γυναίκες. Επειδή το φύλο αυτό υστερεί, για αυτόν τον λόγο τόσο κατά τη γέννηση όσο και κατά την ανάσταση αυτό πρώτο γεύεται τη χάρη. Μετά δε τον Πέτρο εμφανίζεται και ξεχωριστά στον καθένα, και άλλοτε σε λιγότερους, άλλοτε σε περισσότερους, καθιστώντας τους μάρτυρες και διδασκάλους τον έναν του άλλου ως προς αυτό το γεγονός, και κάνοντας τους αποστόλους αξιόπιστους σε όσα έλεγαν: «Και έσχατον πάντων, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε μένα». Τι σκοπό εξυπηρετούν εδώ αυτά τα λόγια ταπεινοφροσύνης από μέρους του, ή κατά πόσο ταιριάζουν στη δεδομένη στιγμή; Διότι, εάν θέλει να αναδείξει τον εαυτό του αξιόπιστο και να τον συγκαταλέξει στους μάρτυρες της ανάστασης, κάνει το αντίθετο από αυτό που επιθυμεί· διότι θα έπρεπε να εξυψώσει τον εαυτό του και να δείξει ότι είναι σπουδαίος, πράγμα που κάνει σε πολλά σημεία, όταν το απαιτεί η περίσταση.

Αυτός ακριβώς ο άγιος, χωρίς να τον πιέζει κανείς, συνεχώς αναλογιζόταν και ομολογούσε δημόσια τα αμαρτήματά του, άλλοτε μεν λέγοντας: «Ο Ιησούς Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· άλλοτε δε λέγοντας: «Οφείλω χάρη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό, θέτοντάς με στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής· αλλά ελεήθηκα, επειδή το έπραξα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία»· και πάλι: «Έσχατο δε από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε μένα· διότι εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι ικανός να ονομάζομαι απόστολος, επειδή καταδίωξα την Εκκλησία του Θεού»· και πάλι: «Σε εμένα τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους δόθηκε αυτή η χάρη». Βλέπεις πώς ονομάζει τον εαυτό του έσχατο, όχι μόνο μεταξύ των αποστόλων, αλλά και όλων γενικά των πιστών, λέγοντας, «Σε εμένα τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους δόθηκε αυτή η χάρη»; Έτσι, δηλώνει ότι δεν είναι άξιος ούτε για τη σωτηρία μέσω της οποίας σώθηκε· διότι, αφού είπε ότι «ο Ιησούς Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· άκουσε και για ποιο λόγο το λέει αυτό: «Αλλά γι' αυτό ακριβώς ελεήθηκα, ώστε σε εμένα πρώτον να δείξει ο Ιησούς Χριστός όλη τη μακροθυμία Του, ως παράδειγμα για εκείνους που πρόκειται να πιστέψουν σε Αυτόν, ώστε να αποκτήσουν την αιώνια ζωή».

Αλλά αυτός, όχι απλώς νηστεύοντας, αλλά και λιμοκτονώντας, αποκαλούσε τον εαυτό του έκτρωμα. Τι να αναφέρω για νηστεία και γνώση, τη στιγμή που είχε αξιωθεί τόσων πολλών και τόσο συνεχών συνομιλιών με τον Θεό, όσων δεν αξιώθηκε κανένας απολύτως ούτε από τους προφήτες ούτε από τους αποστόλους, και όμως γι' αυτά ταπεινωνόταν ακόμη περισσότερο; Διότι μη μου αναφέρεις μόνο αυτές που έχουν καταγραφεί· επειδή τις περισσότερες τις απέκρυψε, και ούτε τις ανέφερε όλες, για να μην περιβάλει τον εαυτό του με μεγάλη δόξα, ούτε τις αποσιώπησε όλες, για να μην ανοίξει τα στόματα των ψευδαποστόλων. Διότι τίποτα δεν έκανε τυχαία εκείνος, αλλά τα πάντα με αιτία δίκαιη και εύλογη· και με τόση σοφία μετερχόταν τα αντίθετα μεταξύ τους πράγματα, ώστε να τυγχάνει παντού των ίδιων επαίνων. Αυτό δε που λέω σημαίνει το εξής: Είναι μεγάλο αγαθό το να μη λέει κανείς τίποτα σπουδαίο για τον εαυτό του· εκείνος όμως το έπραττε αυτό τόσο κατάλληλα, ώστε να επαινεθεί περισσότερο μιλώντας παρά σιωπώντας. Και αν δεν το είχε κάνει αυτό, θα κατηγορούνταν περισσότερο από εκείνους που εγκωμιάζουν άκαιρα τον εαυτό τους· διότι, αν δεν είχε καυχηθεί, θα τα είχε χάσει και θα τα είχε προδώσει όλα, και θα είχε ενισχύσει τη δύναμη των εχθρών. Έτσι γνώριζε να αξιοποιεί την κατάλληλη στιγμή παντού, και με ορθή κρίση να πράττει ακόμη και τα απαγορευμένα, και μάλιστα τόσο ωφέλιμα, ώστε να δοξάζεται μέσω αυτών διόλου λιγότερο από ό,τι μέσω των όσων έχουν προσταχθεί.

Από αυτόν τον μεγάλο υπάρχει άλλος μεγαλύτερος, ο οποίος δεν έχει ακόμη πιστέψει, δεν έχει ακόμη αναδειχθεί για να κηρύξει. Δεν έχει ακόμη χειροτονηθεί στην αποστολική διακονία, δεν του έχω εμφανιστεί ακόμη ενώ διώκει, αλλά εξακολουθεί να βρίσκεται στην κατάσταση του διώκτη. Διότι σε σχέση με εκείνους που έχουν ήδη αναδειχθεί ο Ιωάννης είναι πράγματι μεγαλύτερος, σε σχέση όμως με εκείνον που πρόκειται να αναδειχθεί, είναι ελάχιστος· διότι ο μικρότερος εδώ είναι μεγαλύτερός του στη βασιλεία, και όποιος μέλλει να είναι μεγαλύτερος ανάμεσά σας, ας είναι διάκονος και έσχατος όλων σας. Ας δούμε, λοιπόν, ποιος είναι ο ελάχιστος και έσχατος όλων, για να γνωρίσουμε και τον μεγαλύτερο, επειδή η ιδιότητα του εσχάτου είναι, τρόπον τινά, δηλωτική του μεγαλύτερου. Τι λέει λοιπόν ο Απόστολος; «Και σε εμένα, τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους, δόθηκε η χάρη αυτή», και, «έσχατο από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε εμένα». Εάν, λοιπόν, αυτός αποδείχθηκε έσχατος και ελάχιστος όλων, είναι φανερό ότι είναι μεγαλύτερος όλων, επειδή έτσι αποφάνθηκε ο Κύριος. Και δεν είναι μεγαλύτερος μόνο από τον Ιωάννη, αλλά και από όλους τους αγίους. «Εβραίοι είναι; Και εγώ. Σπέρμα του Αβραάμ είναι; Και εγώ. Διάκονοι του Χριστού είναι; Εγώ περισσότερο». Τι είναι πιο φανερό από αυτό; Και όσον αφορά τους Εβραίους και τους Ισραηλίτες, επειδή ήταν ιδιότητες ελάχιστες, αποσιώπησε το «περισσότερο», για να μην πει κανείς ότι είναι μεγαλύτερος από εκείνους, αλλά ίσος με τούτους· στο πιο τιμητικό, όμως, από όλα, πρόσθεσε το μεγαλύτερο, για να καταστήσει το ζήτημα αναμφίβολο.

Και όλη η κτίση για τον σκοπό αυτό έχει δημιουργηθεί και τα πάντα γι' αυτό έχουν γίνει. Διότι, επειδή αυτό περισσότερο από όλα απέβαλε την παρρησία ενώπιον του Θεού, τα πάντα τα κατασκεύασε ο Θεός με σκοπό το αντίθετο, και την κτίση και την κατασκευή του σώματος και τον τρόπο του βίου, ώστε όλα αυτά να υπάρχουν για την ταπεινοφροσύνη, για να μάθουμε να μετριάζουμε το φρόνημά μας και για να αποκτήσουμε επίγνωση της δικής μας ασθένειας, για να λέμε σύμφωνα με τον Αβραάμ: «εγώ όμως είμαι γη και στάχτη», για να λέμε σύμφωνα με τον Δαβίδ: «εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος», για να λέμε σύμφωνα με τον Απόστολο, ότι «εμφανίστηκε και σε εμένα, σαν σε έκτρωμα». Ασθενή τον έκανε τον άνθρωπο, κι όμως αυτός νομίζει ότι είναι ισχυρός· γι' αυτό και γίνεται ακόμη πιο ασθενής. Ορισμένα λοιπόν φαινόμενα δεικνύουν ταυτόχρονα και τη δική Του δύναμη και τη δική μας ασθένεια, ενώ άλλα δεικνύουν μόνο τη δική Του δύναμη. Διότι δεν επιθυμεί παντού να Τον θαυμάζουμε μόνο μέσα από το να μας προξενεί λύπη, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου αναπαύει τη διάνοιά μας. Και μετά από πολλά λέει: 37,17a 〈η στολή σου όμως είναι θερμή,〉 17b 〈και αναπαύεται πάνω στη γη.〉 Ή αυτό εννοεί, ότι «τώρα βρίσκεσαι σε οδύνες, αλλά αργότερα θα αναπαυθείς». Και αυτό είναι γνώρισμα της σοφίας του Θεού, το ότι επινόησε τον θάνατο ως κάποια λύση και τέλος στα ανθρώπινα δεινά. Ή ότι «αν και βρίσκεσαι μέσα σε κακά, στέκεσαι εκτός μάχης και πολέμου και ταραχής, και με αυτόν τον τρόπο σε τιμωρεί». 37,19a 〈για ποιο λόγο;〉

βʹ. Εκείνος που διέτρεξε τη γη και τη θάλασσα σαν φτερωτός, εκείνος που οδήγησε αναρίθμητα έθνη στον Χριστό, που έγινε κοινωνός των απόρρητων μυστηρίων, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, μήπως τόλμησε άραγε να πει κάτι τέτοιο για τον εαυτό του; Σε καμία περίπτωση, αλλά έκανε εντελώς το αντίθετο· αποκαλούσε τον εαυτό του έκτρωμα και έσχατο των αποστόλων, θεωρώντας ότι δεν είναι άξιος ούτε καν για αυτήν την προσωνυμία. Διότι λέει: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος».

Και πάλι: Ο Κύριος θέλει να καθαρίσει από την πληγή, να του δείξει φως. Και ο Δαβίδ [λέει], «Διότι δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη», αναφερόμενος στον Χριστό. «Και ότι εμφανίστηκε στον Κηφά». Παρουσιάζει πρώτα ως μάρτυρα τον αξιόπιστο από τους αποστόλους. Δες δε πώς φέρνει τους προφήτες και τους αποστόλους να δίνουν μαρτυρία για το γεγονός. «Έπειτα στους έντεκα· κατόπιν εμφανίστηκε σε περισσότερους από πεντακόσιους αδελφούς ταυτόχρονα, από τους οποίους οι περισσότεροι ζουν έως σήμερα, ενώ μερικοί και κοιμήθηκαν». Διότι ο Ματθίας συμπεριλήφθηκε στον κατάλογο μετά την Ανάληψη, όχι αμέσως μετά την Ανάσταση. «Έπειτα εμφανίστηκε στον Ιάκωβο, κατόπιν σε όλους τους αποστόλους». Δεν είπε, πέθαναν, αλλά κοιμήθηκαν, βεβαιώνοντας ξανά την ανάσταση με αυτή τη λέξη. «Και τελευταίο από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε εμένα. Διότι εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, επειδή καταδίωξα την Εκκλησία του Θεού. Αλλά με τη χάρη του Θεού είμαι αυτό που είμαι, και η χάρη Του σε εμένα δεν υπήρξε μάταιη· αντίθετα, κοπίασα περισσότερο από όλους αυτούς· όχι όμως εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου». Αυτός είναι λόγος ταπεινοφροσύνης. «Είτε, λοιπόν, εγώ είτε εκείνοι, έτσι κηρύσσουμε, και έτσι πιστέψατε. Εάν όμως ο Χριστός κηρύσσεται ότι έχει αναστηθεί από τους νεκρούς», από όποιον, λέει, θέλετε να μάθετε, μάθετε. Σε τίποτα δεν διαφέρουμε. «Πώς λένε μερικοί ανάμεσά σας ότι δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών;»

Σκοπός, λοιπόν, του Αποστόλου, κατά τη συγγραφή της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής, μετά τη διδασκαλία για τα πνευματικά χαρίσματα, είναι να κατοχυρώσει το δόγμα περί της έσχατης και κοινής αναστάσεως όλων των νεκρών, επειδή κάποιοι απατεώνες προσπαθούσαν τότε να παραπλανήσουν τους Κορινθίους και να τους πείσουν ότι δεν θα υπάρξει ανάσταση σωμάτων. Αυτούς, λοιπόν, ο θείος Απόστολος τους ελέγχει μέσω πολλών αποδείξεων, δείχνοντας ότι δεν επιδιώκουν μόνο να κλονίσουν το δόγμα περί της αναστάσεως, αλλά και να ανατρέψουν ολόκληρη τη σωτηριώδη οικονομία του Σωτήρος για εμάς. Και πρώτα απ' όλα διδάσκει τον σκοπό της θείας ενανθρωπήσεως και αποδεικνύει ότι τόσο αυτή, όσο και όλα όσα την ακολούθησαν, τα πάθη, ο σταυρός, ο θάνατος, η ταφή, και η ίδια η ανάσταση του Σωτήρος, έγιναν χάριν της κοινής αναστάσεως όλων. Γι' αυτό, ξεκινώντας την πραγμάτευση του ζητήματος, υπενθυμίζει στους Κορινθίους το κήρυγμα που ο ίδιος τους ευαγγελίστηκε, λέγοντας ότι αυτό συνίσταται στο εξής: ότι ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες μας, ότι ετάφη, ότι αναστήθηκε την τρίτη ημέρα σύμφωνα με τις Γραφές, και ότι υπήρξαν μάρτυρες της αναστάσεως, στους οποίους προσθέτει και τον εαυτό του ως τελευταίο.

Εάν όμως κάποιος, ακούγοντας τον Παύλο να λέει, «έπειτα από όλους εμφανίστηκε και σε μένα, σαν σε έκτρωμα», νομίσει ότι αυτό αναφέρεται στο ρητό του Σολομώντα —διότι και εκείνος δεν είδε τον ήλιο της δικαιοσύνης να ανατέλλει στη γη, ούτε αξιώθηκε να συγκαταλεχθεί τότε στους μαθητές του, ενώ πολλοί, αν και είδαν τον ήλιο της δικαιοσύνης, δεν πορεύονταν λιγότερο στο σκοτάδι, κλείνοντας τα μάτια τους προς τις αστραφτερές ακτίνες της θεότητας που υπήρχε μέσα του, έστω κι αν όλα τα υπόλοιπα ζητήματα της ζωής τούς έρχονταν ευνοϊκά και πέρα από όσο θα ήταν εύκολο να ευχηθούν, κι ακόμη είχαν πλήθος και αφθονία τέκνων και παράταση χρόνου ζωής που με τη διάρκειά της προσέλκυε το παράδοξο— εάν λοιπόν κάποιος μεταφέρει αυτά στα λόγια του Σολομώντα και θεωρήσει τον Παύλο ως το έκτρωμα, συγκρίνοντάς τον με τους Ιουδαίους αρχιερείς και ιερείς και πολλούς άλλους οι οποίοι έλαμπαν μεν από την κοσμική ευδαιμονία, σκοτίζονταν όμως από την ασέβεια και τη φαυλότητα των πράξεών τους, και τον τοποθετήσει ψηλότερα από εκείνους και τον αναδείξει κατά πολύ ανώτερο σε όλα, λέει βεβαίως την αλήθεια, αλλά νομίζω ότι δεν αποδίδει κάτι σπουδαίο σε αυτόν που αγκάλιασε ολόκληρη την οικουμένη με το κήρυγμά του.

Διότι, επειδή η διάνοιά τους ενδιατρίβει στα υπέρ την αίσθηση και, τρόπον τινά, αναμειγνύεται με αυτά και ενδύεται τη λαμπρότητα της θείας φύσεως, δεν διαθέτουν πλέον την αίσθηση προς τα ορώμενα, όπως ακριβώς την είχαν και προηγουμένως. Αυτό, λοιπόν, το μακάριο πάθος - διότι θα μιμηθώ ως προς αυτό εκείνον που είπε: «Σαν σε έκτρωμα εμφανίστηκε και σε εμένα» - αξιωθήκαμε, μέσα από πολλές δεήσεις, να το βιώσουμε και εμείς οι απορριμμένοι, με τη φιλανθρωπία και τη χάρη του Θεού. Μέσω αυτού, αφού διδαχθήκαμε μυστικά και λάβαμε συγχρόνως την εμπειρία όλων όσων ειπώθηκαν, με αίσθηση, όραση και γνώση, τα παραδώσαμε γραπτώς προς ωφέλεια και προτροπή εκείνων που επιθυμούν να εκζητήσουν τον Θεό και να Τον βρουν. Νιώστε, λοιπόν, συμπόνια για εμάς και προσευχηθείτε μαζί μας εσείς που καρπώνεστε την ωφέλεια από τον παρόντα λόγο και προαιρείσθε να ανέλθετε εμπράκτως στο ύψος του, ώστε με τις ευπρόσδεκτες προς τον Θεό δεήσεις σας όχι μόνο να διατηρηθεί άσβεστος μέσα μας ο πυρσός του θείου πόθου, αλλά και να ανάψει σφοδρότερα ως φλόγα, και να μας διατηρήσει αμώμους, αμέμπτους και ασπίλους Εκείνος που ανέβασε από τη γη στους ουρανούς και δόξασε το ανθρώπινο γένος μας.