Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:9

Διότι, αν και έλεγε: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος», εντούτοις, γνωρίζοντας τι είχε λάβει και μην αγνοώντας Εκείνον που του το είχε δώσει, έγραφε: «Αλίμονό μου, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Και όπως ακριβώς ίσχυε το αλίμονο όταν δεν κήρυττε, έτσι, διδάσκοντας και κηρύσσοντας το Ευαγγέλιο, είχε ως χαρά και στεφάνι του εκείνους που μαθήτευαν. Γι' αυτό και ήταν φροντίδα των αγίων να κηρύττουν μέχρι το Ιλλυρικό, και να μη διστάζουν ούτε στη Ρώμη να μεταβούν ούτε στις Ισπανίες να φθάσουν, ώστε, όσο περισσότερο κοπιάζει κανείς, τόσο μεγαλύτερο να λάβει τον μισθό του κόπου του. Καυχόταν, λοιπόν, επειδή αγωνίστηκε τον καλόν αγώνα, και είχε την πεποίθηση ότι θα λάβει το μέγα στεφάνι. Επομένως, αγαπητέ Δρακόντιε, ποιον μιμείσαι πράττοντας αυτό; Αυτόν ή εκείνους που δεν είναι σαν κι αυτόν;

Διότι, αν και έλεγε: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος», εντούτοις, γνωρίζοντας τι είχε λάβει και μην αγνοώντας Εκείνον που του το είχε δώσει, έγραφε: «Αλίμονό μου, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Και όπως (ίσχυε) το «αλίμονό μου» εάν δεν κηρύττει το Ευαγγέλιο, έτσι, διδάσκοντας και κηρύττοντας το Ευαγγέλιο, είχε ως χαρά και στέφανό του τους μαθητευομένους. Γι' αυτόν τον λόγο υπήρχε και η σπουδή των αγίων να κηρύττουν μέχρι το Ιλλυρικό, και να μην οκνούν ούτε στη Ρώμη να μεταβούν ούτε στις Ισπανίες να φθάσουν, ώστε όσο κοπιάζει κανείς, τόσο μεγαλύτερο να λάβει και τον μισθό του κόπου του. Καυχιόταν, λοιπόν, επειδή αγωνίστηκε τον καλό αγώνα, και είχε την πεποίθηση ότι πρόκειται να λάβει τον μεγάλο στέφανο. Επομένως, αγαπητέ Δρακόντιε, ποιον μιμούμενος το πράττεις αυτό; Αυτόν, ή εκείνους που δεν είναι σαν κι αυτόν;

Φθάνοντας σε αυτό το σημείο του λόγου, θαύμασα αληθινά την οικονομία του Αγίου Πνεύματος· πώς δηλαδή τις επιστολές των άλλων τις περιόρισε σε μικρό αριθμό, ενώ στον Παύλο, τον πρώην διώκτη, χάρισε το να γράψει δεκατέσσερις επιστολές. Διότι δεν περιέκοψε τη χάρη επειδή ο Πέτρος ή ο Ιωάννης ήταν κατώτεροι· μη γένοιτο· αλλά για να είναι αναμφίβολη η διδασκαλία, χάρισε το να γράψει περισσότερα σε εκείνον που προηγουμένως ήταν εχθρός και διώκτης, ώστε όλοι με αυτόν τον τρόπο να βεβαιωθούμε. Όλοι λοιπόν εκπλήσσονταν για τον Παύλο και έλεγαν: Δεν είναι αυτός που προηγουμένως μας δίωκε; Δεν ήρθε εδώ για να μας οδηγήσει δεμένους στην Ιερουσαλήμ; Μην εκπλήσσεστε, λέει ο Παύλος, εγώ γνωρίζω ότι μου είναι σκληρό να κλωτσώ πάνω σε καρφιά. Γνωρίζω ότι δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι δίωξα την εκκλησία του Θεού, αλλά το έπραξα από άγνοια. Διότι νόμιζα ότι το κήρυγμα για τον Χριστό αποτελούσε κατάλυση του νόμου. Δεν γνώριζα όμως ότι ο ίδιος ήρθε για να εκπληρώσει τον νόμο, και όχι για να τον καταλύσει. Υπερεπερίσσευσε όμως η χάρη του Θεού σε εμένα.

Και όχι ότι εκείνος μιμούνταν τον δεσπότη του με τρόπο που δεν έπρεπε· διότι δεν έλεγε «είμαι Θεός» ή «είμαι Υιός του Θεού» ή «είμαι ο Θεός Λόγος». Αντιθέτως, λέει ότι «εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων» και «σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε μένα». 34. Εάν, όμως, εσύ, Εβίων, εκλαμβάνεις αυτό το ρητό ως προτροπή για μίμηση του Χριστού και θέλεις να είσαι όπως ο Διδάσκαλος, ή μάλλον όπως ο Κύριος, εξαιτίας της περιτομής για την οποία ματαιοφρονείς, μην Του μοιάζεις ως προς την περιτομή· διότι δεν θα σε ωφελήσει. Διότι ο Κύριος έθεσε τέρμα στην εποχή της, όπως αποδείξαμε σαφώς με πολλές μαρτυρίες. Ήρθε και την εκπλήρωσε, προσφέροντας την τέλεια περιτομή των δικών Του μυστηρίων, όχι μόνο σε ένα μέλος, αλλά σφραγίζοντας και περιτέμνοντας ολόκληρο το σώμα από την αμαρτία. Και δεν σώζει μόνο ένα μέρος του λαού, δηλαδή μόνο τους άνδρες, αλλά σφραγίζει πραγματικά ολόκληρο τον λαό των Χριστιανών, άνδρες και γυναίκες μαζί, [εισάγοντάς τους] άφθονα στην κληρονομιά της βασιλείας των ουρανών, μη παρέχοντας ελλιπώς τη σφραγίδα μόνο σε μία τάξη, αυτή των ανδρών, λόγω αδυναμίας, αλλά αποκαλύπτοντας τη βασιλεία των ουρανών σε ολόκληρο τον λαό μέσω της σφραγίδας, των εντολών και της αγαθής διδασκαλίας. Εάν, όμως, θέλεις να είσαι όπως ο Κύριος, ω Εβίων, δηλαδή όπως ο Διδάσκαλος, έχεις πλανηθεί οικτρά.

Πλήθυναν περισσότερο από τις τρίχες της κεφαλής μου, και η καρδιά μου με εγκατέλειψε. Και ας μη θεωρήσει κανείς αταίριαστα τα όσα ειπώθηκαν προς όσα έχουν ερμηνευθεί. Διότι και οι τρεις παίδες, αν και είχαν κατακτήσει την ύψιστη αρετή και είχαν στεφανωθεί με το νικητήριο στεφάνι, προσευχόμενοι μέσα στο καμίνι έλεγαν: Αμαρτήσαμε, παρανομήσαμε, αδικήσαμε, και απομακρυνθήκαμε από τις εντολές σου, και δεν τηρήσαμε τα προστάγματά σου. Το ίδιο έπραξε ο θαυμάσιος Δανιήλ, το ίδιο ο θεσπέσιος Ιερεμίας, το ίδιο ο θείος Ησαΐας, το ίδιο ο σοφότατος Παύλος· διότι, όπως λέει: Ο Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους ο πρώτος είμαι εγώ· και πάλι: Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος.

Για άλλους μεν ευχαριστεί τον Θεό, άλλους δε τους ελέγχει. Άλλους μεν ονομάζει χαρά και στέφανό του, σε άλλους δε καταλογίζει ανοησία· με όσους πορεύονται ορθά συνοδοιπορεί και συμμερίζεται την προθυμία τους, ενώ όσους πορεύονται σε κακό δρόμο τους ανακόπτει. Άλλοτε αφορίζει, άλλοτε επιβεβαιώνει την αγάπη· άλλοτε θρηνεί· άλλοτε ευφραίνεται· άλλοτε ποτίζει με γάλα, άλλοτε εμβαθύνει στα μυστήρια· άλλοτε συγκαταβαίνει, άλλοτε τους συνυψώνει με τον εαυτό του· άλλοτε απειλεί με ράβδο, άλλοτε προτείνει πνεύμα πραότητας· άλλοτε εξυψώνεται με τους υψηλούς, άλλοτε ταπεινώνεται με τους ταπεινούς· τη μια στιγμή είναι ο ελάχιστος των αποστόλων, την άλλη υπόσχεται απόδειξη του Χριστού που λαλεί μέσα του· τη μια στιγμή ποθεί την εκδημία από τον κόσμο και προσφέρεται ως σπονδή· την άλλη κρίνει πως είναι αναγκαιότερο για χάρη τους να παραμείνει στη σάρκα· διότι δεν ζητά το δικό του συμφέρον, αλλά το συμφέρον των τέκνων, τα οποία γέννησε εν Χριστώ διά του Ευαγγελίου. Αυτός είναι ο κανόνας κάθε πνευματικής προστασίας, το να παραβλέπει κανείς παντού τον εαυτό του αποβλέποντας στο συμφέρον των άλλων.

Διότι κανείς, εάν δεν θαυμάζεται όσο βρίσκεται ακόμη στη ζωή για τα μέγιστα προτερήματά του, δεν παραγγέλλει στους μεταγενέστερους να αφανίσουν τη μνήμη του στο βάραθρο της λήθης. Επιπροσθέτως, μπορεί να λεχθεί και τούτο: ότι όπως ακριβώς ο Παύλος, ο ρήτορας της χάριτος, ο νυμφοστόλος της Εκκλησίας, το στόμα του Χριστού, δεν έχασε το δικαίωμα να ονομάζεται Απόστολος επειδή είπε: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι Απόστολος»· τουναντίον, εξαιτίας ακριβώς αυτής του της μετριοφροσύνης, αποκόμισε ακόμη μεγαλύτερη δόξα.

Είχε δε ζήλο για τον Θεό, ώστε να επιδεικνύει και για εμάς ζήλο Θεού. Και σε ποιον από όλους θα παραχωρούσε την ισότητα, παρά μόνο στον Πέτρο; Ως προς δε την ταπεινοφροσύνη του, άκουσέ τον πάλι να λέει για τον εαυτό του: «εγώ είμαι ο ελάχιστος των Αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος».

Βενιαμίν. «Ο Βενιαμίν είναι λύκος άρπαγας, το πρωί θα τρώει ακόμη, και το βράδυ θα μοιράζει τροφή». Ονόμασε λοιπόν σαφέστατα άρπαγα λύκο τον απόστολο Παύλο, ο οποίος γεννήθηκε από τη φυλή του Βενιαμίν και στην αρχή ήταν λύκος άρπαγας, σπαράσσοντας και καταβροχθίζοντας τα πρόβατα της Εκκλησίας. Όπως άλλωστε και ο ίδιος ο Παύλος ομολογεί λέγοντας: «ότι δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα υπερβολικά την Εκκλησία του Θεού. Με τη χάρη όμως του Θεού είμαι αυτό που είμαι».

Εγώ όμως ντρέπομαι να συγκαταλέγομαι ανάμεσά τους. Διότι δεν είμαι άξιος, όντας ο έσχατος από αυτούς και έκτρωμα, αλλά έχω ελεηθεί ώστε να είμαι κάποιος, εάν επιτύχω τον Θεό. Σας ασπάζεται το πνεύμα μου και η αγάπη των εκκλησιών που με δέχθηκαν στο όνομα του Ιησού Χριστού, όχι απλώς ως περαστικό. Διότι και εκείνες που δεν βρίσκονταν στη φυσική πορεία του ταξιδιού μου, με προέπεμπαν από πόλη σε πόλη.

Διότι αρχικά ήμουν διώκτης, και υβριστής και βλάσφημος, αλλά ελεήθηκα, επειδή από άγνοια τα έπραξα όντας στην απιστία. Αυτά, πότε και σε ποια εποχή τα έλεγε; Μετά τους μεγάλους αγώνες και τα δυνατά έργα, μετά το κήρυγμα που κήρυξε σε όλο τον κόσμο για το Ευαγγέλιο του Χριστού, μετά τους συνεχείς θανάτους και τις πολύτροπες θλίψεις που έπαθε από τους Ιουδαίους και από τα έθνη. Ο ίδιος θεωρούσε ότι βρισκόταν ακόμη στα πρώτα του βήματα. Και όχι μόνο δεν νόμιζε ότι είχε φτάσει στην καθαρότητα της ψυχής, αλλά ούτε καν να θεωρείται μαθητής δεν πίστευε ότι του ταίριαζε. Διότι έλεγε: Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα την εκκλησία του Θεού. Και όταν κέρδισε τη νίκη κατά των παθών περισσότερο από όλους τους ανθρώπους, έλεγε: Καταπονώ το σώμα μου και το υποδουλώνω, μήπως τυχόν, ενώ έχω κηρύξει σε άλλους, εγώ ο ίδιος γίνω αδόκιμος. Αν όμως πεις ότι σε κάποια σημεία διηγείται και μεγάλα πράγματα για τον εαυτό του, ο ίδιος σε πείθει γι' αυτό, ότι δηλαδή δεν το έκανε με τη θέλησή του, ούτε μίλησε για τον εαυτό του, αλλά για το κήρυγμα. Και όταν, για την ωφέλεια των πιστών, τα διηγείται αυτά, θεώρησε τον εαυτό του στερημένο λογικής για αυτήν την καύχηση, όταν κράζει και φωνάζει λέγοντας: Εσείς με εξαναγκάσατε.

Ακόμη και αν είσαι υπόλογος, πριν προλάβεις να ακούσεις κάτι τέτοιο από εκείνον, κατηγόρησε εσύ ο ίδιος τα αμαρτήματά σου. Ακονισμένη μάχαιρα είναι η γλώσσα· ας μην επιφέρουμε όμως τραύματα στους άλλους, αλλά ας αποκόπτουμε τις δικές μας σήψεις. Θέλεις να μάθεις ότι ήταν συνήθεια των δικαίων να μην κατηγορούν τους άλλους, αλλά τους εαυτούς τους; Άκουσε τον Παύλο να αναφωνεί: Είμαι ευγνώμων προς τον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε έμπιστο και με έθεσε στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής. Βλέπεις πώς επικρίνει τον εαυτό του; Και πάλι: Ο Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους ο πρώτος είμαι εγώ. Και πάλι αλλού λέει: Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα την Εκκλησία του Θεού.

Διότι και ο καθένας από τους αγίους χάρη σε αυτό ευδοκίμησε. Και για να μάθεις, άκουσε τον διδάσκαλο της οικουμένης, εκείνη την ουρανομήκη ψυχή, πώς μετά από τόσα κατορθώματα, μετά από τόση μαρτυρία από τον Θεό (διότι λέει: «Αυτός είναι για εμένα σκεύος εκλογής»), δεν ξεχνά τα δικά του σφάλματα, αλλά διαρκώς τα αναλογίζεται, και για εκείνα μάλιστα για τα οποία είχε πλήρη διαβεβαίωση ότι έλαβε τη συγχώρηση μέσω του βαπτίσματος, ούτε και αυτά ανέχεται να τα ξεχάσει, αλλά φωνάζει και λέει: «Είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων, και δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος».

Έπειτα, για να διδαχθούμε το αξεπέραστο μέγεθος της ταπεινοφροσύνης του, πρόσθεσε: «Διότι κατεδίωξα την Εκκλησία του Θεού». Τι κάνεις, ω Παύλε; Ο Δεσπότης, από τη δική του μεγαλοδωρία, συγχώρησε και εξάλειψε όλα σου τα αμαρτήματα, και εσύ τα αναμοχλεύεις; Ναι, το γνωρίζω, λέει, και δεν αγνοώ την άφεση του Δεσπότη μου· αλλά όταν αναλογιστώ τα δικά μου πεπραγμένα και αντικρίσω το πέλαγος της φιλανθρωπίας του Θεού, τότε κατανοώ καλά ότι χάρη στη δική του χάρη και φιλανθρωπία είμαι αυτό που είμαι. Διότι, αφού είπε ότι «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, επειδή κατεδίωξα την Εκκλησία του Θεού», πρόσθεσε: «Με τη χάρη όμως του Θεού είμαι αυτό που είμαι». Εγώ μεν, λέει, επέδειξα τόση μανία· η ανέκφραστη όμως αγαθότητα και η χάρη Του μου χάρισαν τη συγχώρηση. Είδες ψυχή συντετριμμένη, που διατηρεί διαρκώς τη μνήμη των αμαρτημάτων που διέπραξε πριν από το βάπτισμα; Αυτόν λοιπόν ας μιμηθούμε και εμείς, και θυμούμενοι καθημερινά τα αμαρτήματα που διαπράξαμε μετά το βάπτισμα, και φέρνοντάς τα διαρκώς στη διάνοιά μας, ας μην επιτρέπουμε ποτέ στον εαυτό μας να πέσει στη λήθη τους. Διότι αυτό θα αποτελέσει για εμάς επαρκές χαλινάρι, ώστε να διατηρούμε τη συστολή και την ταπεινοφροσύνη μας. Και τι αναφέρω τον Παύλο, που υπήρξε τόσο σπουδαίος και τόσο μέγας; Θέλεις να δεις και εκείνους στην Παλαιά Διαθήκη που ευδοκίμησαν κυρίως εξαιτίας αυτού του γεγονότος, από το να ταπεινοφρονούν δηλαδή ύστερα από αναρίθμητα κατορθώματα και παρ' όλη την ανέκφραστη παρρησία τους απέναντι στον Θεό;

Διότι τι χειρότερο υπάρχει από τον τελώνη, ο οποίος κάθεται στον δρόμο και τρυγά τους καρπούς των κόπων των άλλων, και όταν μεν υπάρχει κόπος, δεν έχει καμία έγνοια, όταν όμως έρθει το κέρδος, παίρνει το μερίδιο από εκείνα για τα οποία δεν κόπιασε; Επομένως, εάν ο τελώνης, όντας αμαρτωλός, επέτυχε μια τέτοια δωρεά επειδή ταπεινοφρόνησε, πόσο μάλλον εκείνος που είναι ενάρετος και ταπεινοφρονεί; Ώστε, εάν ομολογήσεις τις αμαρτίες σου και ταπεινοφρονήσεις, γίνεσαι δίκαιος. Θέλεις δε να μάθεις ποιος είναι ο ταπεινόφρων; Κοίταξε τον Παύλο, τον όντως ταπεινόφρονα, τον Παύλο, τον διδάσκαλο της οικουμένης, τον πνευματικό ρήτορα, το σκεύος της εκλογής, το ακύμαντο λιμάνι, τον ασάλευτο πύργο, αυτόν που με ένα μικρό σώμα περιόδευσε την οικουμένη και την διέτρεξε σαν να είχε φτερά· κοίταξε εκείνον να ταπεινοφρονεί, τον απλοϊκό και τον φιλόσοφο, τον φτωχό και τον πλούσιο. Εκείνον ονομάζω αληθινά ταπεινόφρονα, που υπέμεινε μύριους κόπους, που επέδειξε μύρια τρόπαια κατά του διαβόλου, αυτόν που κηρύττει και λέει: «Η χάρις Του σε εμένα δεν υπήρξε κενή, αλλά περισσότερο από όλους κοπίασα»· αυτός που υπέμεινε φυλακίσεις και μαστιγώσεις, αυτός που με τις Επιστολές του σαγήνευσε την οικουμένη, αυτός που κλήθηκε με ουράνια φωνή, εκείνος ταπεινοφρονεί λέγοντας: «Διότι εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι ικανός να ονομάζομαι απόστολος».

Είδες το μέγεθος της ταπεινοφροσύνης, είδες τον Παύλο να ταπεινοφρονεί, να αποκαλεί τον εαυτό του ελάχιστο; «Διότι εγώ είμαι», λέει, «ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι ικανός να ονομάζομαι απόστολος». Διότι αυτό είναι αληθινά η ταπεινοφροσύνη, το να ταπεινώνεται κανείς στα πάντα και να αποκαλεί τον εαυτό του ελάχιστο. Αναλογίσου ποιος ήταν αυτός που έλεγε αυτά τα λόγια: ο Παύλος, ο ουρανοπολίτης, αυτός που απλώς περιβαλλόταν το σώμα, ο στύλος των Εκκλησιών, ο επίγειος άγγελος, ο επουράνιος άνθρωπος. Γι' αυτό, λοιπόν, με ευχαρίστηση διατρίβω σε αυτόν τον άνδρα, ενατενίζοντας το κάλλος της αρετής του.

Είδες ψυχή ευγνώμονα; Είδες διάνοια γεμάτη ελευθερία; Είδες συνείδηση αδέκαστη; Δεν αντιστάθηκε, δεν φιλονίκησε, αλλά αναγνώρισε τον Δεσπότη αμέσως. Όχι όπως οι Ιουδαίοι, οι οποίοι, βλέποντας νεκρούς να ανασταίνονται, τυφλούς να αναβλέπουν, λεπρούς να καθαρίζονται, όχι μόνο δεν προσέτρεχαν σε Εκείνον που τα έπραττε αυτά, αλλά και τον αποκαλούσαν πλάνο, και κινούσαν κάθε είδους επιβουλή εναντίον Του. Αλλά ο Παύλος δεν έπραξε έτσι, παρά μεταστράφηκε αμέσως. Τι λέει λοιπόν ο Χριστός; «Εγώ είμαι ο Ιησούς, τον οποίο εσύ καταδιώκεις». Και γιατί δεν είπε: «Εγώ είμαι ο Ιησούς που αναστήθηκε», «Εγώ είμαι ο Ιησούς που κάθεται στα δεξιά του Θεού», αλλά «Εγώ είμαι ο Ιησούς, τον οποίο εσύ καταδιώκεις»; Για να πλήξει τη διάνοιά του, για να φέρει σε κατάνυξη την ψυχή του. Άκουσε λοιπόν τον Παύλο, μετά από πολλά χρόνια και μύρια κατορθώματα, να θρηνεί γι' αυτό: «Διότι εγώ είμαι», λέει, «ο ελάχιστος από όλους τους αποστόλους, ο οποίος δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα την Εκκλησία». Εάν όμως μετά από μύρια κατορθώματα και τόσα χρόνια πενθούσε γι' αυτό, τι ήταν φυσικό να πάθει εκείνον τον καιρό, όταν δεν είχε ακόμη κανένα απολύτως κατόρθωμα, παρά μόνο είχε τη συνείδηση της καταδιώξεως και άκουγε εκείνη τη φωνή;

Τι σημαίνει λοιπόν; Επειδή επρόκειτο να αναφέρει το μέγεθος της χάριτος του Θεού, άκου τι λέει: «Σε εμένα, τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους, δόθηκε η χάρη αυτή». Ήταν βέβαια δείγμα ταπεινοφροσύνης και το να θρηνεί για τα προηγούμενα αμαρτήματα, παρόλο που είχαν εξαλειφθεί, και να τα θυμάται, και να μετριοπαθεί, όπως όταν αποκαλεί τον εαυτό του βλάσφημο, διώκτη και υβριστή· αλλά τίποτα δεν συγκρίνεται με αυτό. Διότι, λέει, προηγουμένως ήμουν τέτοιος, και αποκαλεί μάλιστα τον εαυτό του έκτρωμα. Το να μετριοπαθεί όμως μετά από τόσα κατορθώματα και στην παρούσα κατάσταση, και να αποκαλεί τον εαυτό του ελαχιστότερο από όλους, είναι γνώρισμα πολλής και υπερβάλλουσας μετριοφροσύνης. «Σε εμένα τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους». Δεν είπε: «των αποστόλων»· ώστε και εκείνο υπολείπεται αυτού. Διότι εκεί είπε: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος»· εδώ όμως λέει ότι είναι ελαχιστότερος και από όλους τους αγίους. «Σε εμένα», λέει, «τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους, δόθηκε η χάρη αυτή». Ποια; Να ευαγγελιστώ στα έθνη τον ανεξιχνίαστο πλούτο του Χριστού, και να φωτίσω όλους ποια είναι η οικονομία του μυστηρίου που έχει αποκαλυφθεί από τους αιώνες στον Θεό, ο οποίος έκτισε τα πάντα διά του Ιησού Χριστού, ώστε να γίνει γνωστή τώρα στις αρχές και στις εξουσίες στα επουράνια, διά της Εκκλησίας, η πολυποίκιλη σοφία του Θεού. Έστω, στους ανθρώπους δεν αποκαλύφθηκε· εσύ όμως φωτίζεις και αγγέλους και αρχαγγέλους, και αρχές και εξουσίες;

Εσύ, λοιπόν, που πρόσφερες τη ζωή σου για τον Χριστό, πώς καταστρέφεις την Εκκλησία, για την οποία ο Χριστός παρέδωσε τη δική του ζωή; Άκουγε τον Παύλο που λέει: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα την Εκκλησία του Θεού και την κατέστρεφα». Αυτή η βλάβη δεν είναι μικρότερη από εκείνη που προκαλούν οι εχθροί, αλλά πολύ μεγαλύτερη. Διότι εκείνη μεν την καθιστά λαμπρότερη, τούτη δε την καταντροπιάζει ακόμη και ενώπιον των εχθρών, όταν πολεμείται από τα ίδια της τα τέκνα. Επειδή φαντάζει σε αυτούς ως μεγάλη απόδειξη απάτης το γεγονός ότι εκείνοι που γεννήθηκαν και ανατράφηκαν μέσα σε αυτήν, και έχουν διδαχθεί με ακρίβεια τα μυστήριά της, αυτοί μεταβάλλονται ξαφνικά και συμπεριφέρονται απέναντί της όπως οι εχθροί.

Επειδή, λοιπόν, νικιούνταν από τη διδασκαλία, στρέφονταν πλέον στον φόνο, πράγμα που αποτελούσε καθαρό σημάδι της νίκης του Παύλου. Όμως ο Χριστός δεν τον άφησε να πεθάνει, διαφυλάσσοντάς τον για το κήρυγμα· εντούτοις, ο ίδιος δεν αναφέρει τίποτα από αυτά τα κατορθώματα. Επομένως, όλα όσα λέει, δεν τα λέει από φιλοδοξία, ούτε για να θεωρηθεί ανώτερος από τους αποστόλους, ούτε επειδή πληγώνεται όταν τον εξευτελίζουν, αλλά επειδή φοβάται μήπως προκύψει από αυτό κάποια βλάβη στο κήρυγμα. Διότι αποκαλεί τον εαυτό του έκτρωμα, και πρώτο των αμαρτωλών, και έσχατο των αποστόλων, και ανάξιο μιας τέτοιας ονομασίας· και αυτά τα έλεγε αυτός που κοπίασε περισσότερο από όλους, πράγμα που αποτελεί το κατεξοχήν γνώρισμα της ταπεινοφροσύνης. Διότι εκείνος που δεν αναγνωρίζει κανένα καλό στον εαυτό του και μιλάει ταπεινά για τον εαυτό του, είναι απλώς ειλικρινής με ορθή κρίση, δεν είναι ταπεινόφρων· εκείνος όμως που, έχοντας λάβει τόσα στεφάνια, εκστομίζει τέτοια λόγια, αυτός είναι που γνωρίζει την αληθινή μετριοφροσύνη. Και συνεχίζει: «Και πάλι επέστρεψα στη Δαμασκό». Καίτοι πόσα πολλά είναι φυσικό να είχε κατορθώσει εκεί; Διότι για την πόλη αυτή αναφέρει ότι ο εθνάρχης του βασιλιά Αρέτα τη φρουρούσε ολόκληρη, επειδή ήθελε να συλλάβει και να παγιδεύσει αυτόν τον μακάριο άνδρα· γεγονός που αποτελούσε τη μεγαλύτερη απόδειξη ότι αυτός κατατρόπωνε σφοδρώς και κατά κράτος τους Ιουδαίους.

Αλλά, αλίμονο, από πού αναγκάζομαι να σας φοβίζω; Από την υπόληψη των ανθρώπων, ενώ θα έπρεπε να το πράττω αυτό από τον φόβο του Θεού και από την αυτοκατάκριση; Διότι, τι θα γίνουμε, πες μου, τότε, όταν δεμένοι, με τριγμό των οδόντων, θα οδηγούμαστε στο εξώτερο σκοτάδι; Ή μάλλον τι θα κάνουμε, πράγμα που είναι το πιο φοβερό από όλα, όταν προσκρούσουμε στον Θεό; Διότι, εάν κάποιος διαθέτει αίσθηση και νου, έχει ήδη υποστεί τη γέεννα όταν στερηθεί τη θέα του Θεού· επειδή όμως αυτό δεν μας πονάει, γι' αυτόν τον λόγο απείλησε με το πυρ. Διότι θα έπρεπε να πονούμε, όχι όταν κολαζόμαστε, αλλά όταν αμαρτάνουμε. Άκουσε, λοιπόν, τον Παύλο να θρηνεί και να οδύρεται για αμαρτήματα, για τα οποία δεν επρόκειτο να τιμωρηθεί. Διότι λέει: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, επειδή κατεδίωξα την Εκκλησία». Άκουσε επίσης και τον Δαβίδ, ο οποίος, αν και είχε απαλλαγεί από την τιμωρία, επειδή θεώρησε ότι προσέκρουσε στον Θεό, επικαλείτο την τιμωρία εναντίον του εαυτού του λέγοντας: «Ας πέσει το χέρι σου πάνω σε εμένα και στον οίκο του πατέρα μου». Διότι το να προσκρούσει κανείς στον Θεό, είναι βαρύτερο από το να κολαστεί. Εμείς, όμως, τώρα βρισκόμαστε σε τόσο άθλια κατάσταση, ώστε αν δεν υπήρχε ο φόβος της γέεννας, δεν θα επιλέγαμε πρόθυμα να πράξουμε κάτι καλό. Γι' αυτόν τον λόγο, ακόμη και αν δεν υπήρχε καμία άλλη αιτία, εξαιτίας αυτού και μόνο θα ήμασταν άξιοι της γέεννας, επειδή φοβόμαστε τη γέεννα περισσότερο από τον Χριστό. Αλλά ο μακάριος Παύλος δεν ενεργούσε έτσι, παρά εντελώς αντίστροφα.

Γι' αυτό κατέκρινε τον εαυτό του, λέγοντας: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος»· γι' αυτό ομολογεί την άγνοια την οποία γεννούσε η απιστία· γι' αυτό λέει ότι ελεήθηκε. Τι σημαίνει, «με θεώρησε πιστό»; Δεν πρόδιδε τίποτε από όσα ανήκουν στον Κύριο· έλεγε ότι όλα ανήκουν σε Εκείνον, ακόμη και τα δικά του. Δεν σφετεριζόταν τη δόξα του Θεού. Διότι, άκουσέ τον να λέει και κάπου αλλού: «Άνδρες, γιατί στρέφετε την προσοχή σας σε εμάς; Εμείς είμαστε άνθρωποι ομοιοπαθείς με εσάς». Αυτό σημαίνει, «με θεώρησε πιστό».

Και ότι δεν τα λέω αυτά ασκόπως ούτε για λόγους εντυπωσιασμού, το διακηρύσσουν περίτρανα όλα όσα αφορούν τον μακάριο Παύλο. Διότι αυτόν, ο οποίος κατεδίωκε τον Χριστό μετά τον σταυρό, και που χτύπησε τον μάρτυρά Του, τον Στέφανο, με τα χέρια των πολλών, όταν πια μετανόησε και καταδίκασε τα προηγούμενα αμαρτήματά του και προσέτρεξε σε Αυτόν που κάποτε κατεδίωκε, ο Χριστός τον συγκατέλεξε αμέσως ανάμεσα στους φίλους Του και σε εκείνους που κατέχουν τα πρωτεία, αναδεικνύοντάς τον κήρυκα και διδάσκαλο ολόκληρης της οικουμένης· αυτόν, τον βλάσφημο, τον διώκτη, τον υβριστή. Όπως ακριβώς και ο ίδιος, αγαλλιώντας για τη φιλανθρωπία του Θεού, τα διακήρυττε αυτά και δεν αισθανόταν ντροπή, αλλά, σαν να τα χάραζε γραπτώς σε στήλη, καταγράφοντας όσα με θράσος είχε πράξει στο παρελθόν, τα επεδείκνυε σε όλους, θεωρώντας ότι είναι προτιμότερο να στιγματίζεται από όλους ο προηγούμενος βίος του προκειμένου να φανεί το μέγεθος της δωρεάς του Θεού, παρά να επισκιάσει την άφατη και ανεκδιήγητη φιλανθρωπία Του, από δισταγμό να διαπομπεύσει σε όλους τη δική του πλάνη. Γι' αυτόν τον λόγο αναφέρει διαρκώς τους διωγμούς, τις επιβουλές και τους πολέμους εναντίον της Εκκλησίας· λέγοντας τη μία: «Δεν είμαι ικανός να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα την Εκκλησία του Θεού»· και την άλλη: «Ότι ο Ιησούς ήλθε για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· και πάλι: «Ακούσατε για την προηγούμενη διαγωγή μου στον Ιουδαϊσμό, ότι καθ' υπερβολήν κατεδίωκα την Εκκλησία του Θεού και την πορθούσα».

Επομένως, εάν θέλεις να κάνεις μεγάλα τα κατορθώματά σου, μην τα θεωρείς μεγάλα, και τότε θα γίνουν μεγάλα. Έτσι και ο εκατόνταρχος έλεγε: «Δεν είμαι άξιος να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου»· για τον λόγο αυτόν έγινε άξιος και θαυμάστηκε περισσότερο από όλους τους Ιουδαίους. Έτσι και ο Παύλος λέει: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος»· γι' αυτό και αναδείχθηκε πρώτος από όλους. Έτσι και ο Ιωάννης: «Δεν είμαι άξιος να λύσω τον ιμάντα του υποδήματός Του»· γι' αυτό και υπήρξε φίλος του Νυμφίου, και το χέρι, το οποίο ο ίδιος χαρακτήρισε ανάξιο για τα υποδήματα, αυτό ακριβώς ο Χριστός το προσέλκυσε πάνω στη δική Του κεφαλή. Έτσι και ο Πέτρος έλεγε: «Απομακρύνσου από εμένα, διότι είμαι άνθρωπος αμαρτωλός»· γι' αυτό έγινε θεμέλιο της Εκκλησίας. Διότι τίποτε δεν είναι τόσο αγαπητό στον Θεό, όσο το να συγκαταλέγει κανείς τον εαυτό του μεταξύ των εσχάτων. Αυτό αποτελεί την αρχή κάθε φιλοσοφίας. Διότι ο ταπεινωμένος και συντετριμμένος δεν θα κυριευθεί από κενοδοξία, δεν θα οργιστεί, δεν θα φθονήσει τον πλησίον του και δεν θα δεχθεί κανένα άλλο πάθος.

Διότι εγώ είμαι, λέγει, ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος· και όχι μόνο των αποστόλων, αλλά γενικά όλων ανεξαιρέτως των αγίων. Διότι σε εμένα, λέγει, τον ελάχιστο από όλους τους αγίους, δόθηκε η χάρις αυτή.

Αυτός ακριβώς ο άγιος, χωρίς να τον πιέζει κανείς, συνεχώς αναλογιζόταν και ομολογούσε δημόσια τα αμαρτήματά του, άλλοτε μεν λέγοντας: «Ο Ιησούς Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· άλλοτε δε λέγοντας: «Οφείλω χάρη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό, θέτοντάς με στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής· αλλά ελεήθηκα, επειδή το έπραξα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία»· και πάλι: «Έσχατο δε από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε μένα· διότι εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι ικανός να ονομάζομαι απόστολος, επειδή καταδίωξα την Εκκλησία του Θεού»· και πάλι: «Σε εμένα τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους δόθηκε αυτή η χάρη». Βλέπεις πώς ονομάζει τον εαυτό του έσχατο, όχι μόνο μεταξύ των αποστόλων, αλλά και όλων γενικά των πιστών, λέγοντας, «Σε εμένα τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους δόθηκε αυτή η χάρη»; Έτσι, δηλώνει ότι δεν είναι άξιος ούτε για τη σωτηρία μέσω της οποίας σώθηκε· διότι, αφού είπε ότι «ο Ιησούς Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· άκουσε και για ποιο λόγο το λέει αυτό: «Αλλά γι' αυτό ακριβώς ελεήθηκα, ώστε σε εμένα πρώτον να δείξει ο Ιησούς Χριστός όλη τη μακροθυμία Του, ως παράδειγμα για εκείνους που πρόκειται να πιστέψουν σε Αυτόν, ώστε να αποκτήσουν την αιώνια ζωή».

βʹ. Εκείνος που διέτρεξε τη γη και τη θάλασσα σαν φτερωτός, εκείνος που οδήγησε αναρίθμητα έθνη στον Χριστό, που έγινε κοινωνός των απόρρητων μυστηρίων, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, μήπως τόλμησε άραγε να πει κάτι τέτοιο για τον εαυτό του; Σε καμία περίπτωση, αλλά έκανε εντελώς το αντίθετο· αποκαλούσε τον εαυτό του έκτρωμα και έσχατο των αποστόλων, θεωρώντας ότι δεν είναι άξιος ούτε καν για αυτήν την προσωνυμία. Διότι λέει: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος».

Διότι ιδού, εγώ είμαι ο Θεός που εξαλείφει τις ανομίες σου, και δεν πρόκειται να τις θυμηθώ. Βλέπεις; Εγώ δεν πρόκειται να τις θυμηθώ, λέει· διότι αυτό είναι έργο φιλανθρωπίας. Εσύ όμως να τις θυμάσαι, για να αποκτήσεις αφορμή σωφρονισμού. Ακούγοντας αυτά ο Παύλος, τα αμαρτήματα τα οποία ο Θεός δεν θυμόταν, αυτός τα θυμόταν διαρκώς λέγοντας τα εξής: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι καταδίωξα την Εκκλησία»· και, «ο Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ». Δεν είπε, «Ήμουν», αλλά, «Είμαι». Η συγχώρηση των αμαρτημάτων είχε δοθεί από τον Θεό, όμως η μνήμη των συγχωρημένων αμαρτημάτων δεν εξαφανιζόταν από τον Παύλο. Εκείνα τα οποία ο Δεσπότης εξάλειψε, ο ίδιος τα ομολογούσε δημόσια. Διότι ακούσατε τον προφήτη να λέει: «Και δεν πρόκειται να τα θυμηθώ· εσύ όμως να τα θυμάσαι».

Γι' αυτό και ο ίδιος συνεχώς στις επιστολές του επανέρχεται σε αυτά, σκύβοντας το κεφάλι και κρύβοντας το πρόσωπό του από ντροπή για όσα είχαν ήδη πραχθεί· και γράφοντας στον Τιμόθεο έλεγε: «Χρωστώ ευγνωμοσύνη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό και με έθεσε στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής. Αλλά ελεήθηκα, επειδή ενήργησα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία». Και πάλι: «Γι' αυτό ελεήθηκα, για να δείξει ο Θεός σε εμένα πρώτον όλη του τη μακροθυμία, ως παράδειγμα για εκείνους που πρόκειται να πιστέψουν σε αυτόν, ώστε να αποκτήσουν την αιώνια ζωή». Και γράφοντας στους Κορινθίους έλεγε: «Εγώ που δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα την Εκκλησία».

Ότι αναγκαίως έθεσε τον εαυτό του ως παράδειγμα εγκρατείας. Για ποιον λόγο, όμως, κάνει εδώ μνεία του εαυτού του λέγοντας: «Θέλω δε όλοι οι άνθρωποι να είναι όπως ακριβώς κι εγώ»; Αν και, εάν δεν είχε προστεθεί αυτό: «Αλλά ο καθένας έχει το δικό του χάρισμα», θα είχε αποφύγει την περιαυτολογία. Για ποιον λόγο, λοιπόν, προσέθεσε το: «Όπως ακριβώς κι εγώ»; Όχι για να εξυψώσει τον εαυτό του· διότι αυτός είναι που ξεπέρασε μεν τους αποστόλους στους κόπους υπέρ του κηρύγματος, αλλά θεωρούσε τον εαυτό του ανάξιο ακόμη και της αποστολικής προσηγορίας. Διότι, αφού είπε «Εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων», σαν να εξέφρασε κάτι ανώτερο της αξίας του, γρήγορα διορθώνει τον εαυτό του λέγοντας: «Εγώ που δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος». Για ποιον λόγο, λοιπόν, προστίθεται εδώ στην προτροπή; Όχι απλώς ούτε τυχαία, αλλά επειδή γνώριζε ότι οι μαθητές τότε κυρίως παρακινούνται προς τον ζήλο των καλών, όταν λαμβάνουν τα παραδείγματα από τους διδασκάλους τους. Όπως, επομένως, εκείνος που φιλοσοφεί μόνο με τα λόγια, χωρίς έργα, δεν ωφελεί σε τίποτα το σπουδαίο τον ακροατή, έτσι και εκείνος που μπορεί να δείξει ότι η συμβουλή έχει πρώτα εφαρμοστεί με επιτυχία από τον ίδιο, με αυτόν τον τρόπο περισσότερο από όλα ελκύει και πείθει αυτόν που τον ακούει.

Εγώ όμως σου λέω, άνθρωπε, να ταπεινοφρονείς σύμφωνα με την αλήθεια· εις επήκοον του Θεού να μιλάς ταπεινά για τον εαυτό σου, όπως έλεγε ο Αβραάμ: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη»· όπως έλεγε ο Παύλος: «Εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι καταδίωξα την Εκκλησία του Θεού». Και πάλι, λέγοντας την αλήθεια, πρόσθεσε: «Με τη χάρη του Θεού είμαι ό,τι είμαι». Εφόσον, λοιπόν, αυτά προβάλλονται πανταχόθεν με αυτόν τον τρόπο για τη δική μας διδαχή, ας αποφύγουμε το επίπλαστο σχήμα. Γιατί φορούμε προσωπεία, αφού δεν είμαστε τέτοιοι όπως ακριβώς παρουσιάζουμε τους εαυτούς μας, σέρνοντας τους χιτώνες μέχρι το χώμα με εμφάνιση αγίων, ενώ στους τρόπους είμαστε εξαγριωμένοι, και ενώ στα λόγια και στην ενδυμασία είμαστε άγιοι, στο φρόνημα και στα έργα είμαστε απάνθρωποι;

Επειδή, λοιπόν, απέπλυνε όλα τα προηγούμενα μέσω του βαπτίσματος και έπειτα ζούσε με τόση καθαρότητα, ώστε να μην τον ελέγχει η συνείδησή του για τίποτα, και δεν είχε αμαρτήματα για τα οποία να στενάξει, θυμόταν τα εξαλειμμένα αμαρτήματα που είχε διαπράξει πριν από το βάπτισμα, λέγοντας: «Ο Χριστός Ιησούς ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· και πάλι: «Με θεώρησε πιστό θέτοντάς με στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής· διότι με υπερβολική μανία δίωκα την Εκκλησία του Θεού και την κατέστρεφα»· και πάλι: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος». Διότι, έστω και αν εκείνα τα αμαρτήματα μας αφήνουν πλέον απαλλαγμένους από κάθε ενοχή και καταδίκη, είναι ωστόσο ικανά να προκαλέσουν ιερή ντροπή στην ψυχή και να την πείσουν να αγαπά τον Θεό με σφοδρότητα.

Και πάλι: Ο Κύριος θέλει να καθαρίσει από την πληγή, να του δείξει φως. Και ο Δαβίδ [λέει], «Διότι δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη», αναφερόμενος στον Χριστό. «Και ότι εμφανίστηκε στον Κηφά». Παρουσιάζει πρώτα ως μάρτυρα τον αξιόπιστο από τους αποστόλους. Δες δε πώς φέρνει τους προφήτες και τους αποστόλους να δίνουν μαρτυρία για το γεγονός. «Έπειτα στους έντεκα· κατόπιν εμφανίστηκε σε περισσότερους από πεντακόσιους αδελφούς ταυτόχρονα, από τους οποίους οι περισσότεροι ζουν έως σήμερα, ενώ μερικοί και κοιμήθηκαν». Διότι ο Ματθίας συμπεριλήφθηκε στον κατάλογο μετά την Ανάληψη, όχι αμέσως μετά την Ανάσταση. «Έπειτα εμφανίστηκε στον Ιάκωβο, κατόπιν σε όλους τους αποστόλους». Δεν είπε, πέθαναν, αλλά κοιμήθηκαν, βεβαιώνοντας ξανά την ανάσταση με αυτή τη λέξη. «Και τελευταίο από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε εμένα. Διότι εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, επειδή καταδίωξα την Εκκλησία του Θεού. Αλλά με τη χάρη του Θεού είμαι αυτό που είμαι, και η χάρη Του σε εμένα δεν υπήρξε μάταιη· αντίθετα, κοπίασα περισσότερο από όλους αυτούς· όχι όμως εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου». Αυτός είναι λόγος ταπεινοφροσύνης. «Είτε, λοιπόν, εγώ είτε εκείνοι, έτσι κηρύσσουμε, και έτσι πιστέψατε. Εάν όμως ο Χριστός κηρύσσεται ότι έχει αναστηθεί από τους νεκρούς», από όποιον, λέει, θέλετε να μάθετε, μάθετε. Σε τίποτα δεν διαφέρουμε. «Πώς λένε μερικοί ανάμεσά σας ότι δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών;»

Αλλά ως προς το ήθος, τι είδους άνθρωπος είναι; «Ο Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· και «διότι εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων»· και «εγώ που δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος»· «ποθώ να σε δω, ενθυμούμενος τα δάκρυά σου, για να γεμίσω από χαρά, φέρνοντας στον νου μου την ανυπόκριτη πίστη που υπάρχει μέσα σου, η οποία κατοίκησε πρώτα στη γιαγιά σου Λωίδα και στη μητέρα σου Ευνίκη»· «μακάρι και να αποκοπούν αυτοί που σας αναστατώνουν»· και «χωρίς εμάς βασιλεύσατε, και μακάρι βέβαια να βασιλεύατε»· και μύρια άλλα. Άραγε υστερεί σε κάτι από εκείνους που έχουν αναλώσει ολόκληρο τον βίο τους σε αυτά, αυτός που, νομίζω, δεν ανέχθηκε να μάθει ούτε καν τα ονόματα της τέχνης τους, αλλά έχει τη γλώσσα του ως αυτοσχέδιο ρήτορα;

Τρεις είναι οι τάξεις των όσων πράττονται: διότι άλλες από αυτές είναι ανώτερες, άλλες μεσαίες, και άλλες καταλαμβάνουν την τελευταία θέση. Το ότι, λοιπόν, λέει ο θεσπέσιος Παύλος πως «τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου αναπληρώνω», λένε ότι σημαίνει πως «τα έσχατα από τις θλίψεις του Χριστού και όσα κατέχουν την τελευταία θέση, αυτά εγώ τα αναπληρώνω στο σώμα μου»· δηλαδή, «τα δικά μου πάθη απέχουν τόσο πολύ από το να παραβληθούν με τα πάθη του Χριστού, ώστε όχι μόνο δεν τολμούν τη σύγκριση με τα ανώτερα, αλλά ούτε με τα μεσαία κατατάσσονται, και μου είναι αρκετό να συγκαταλέγονται με τα κατώτατα και τελευταία»· διότι, όσα και αν πράξει και πάθει η ανθρώπινη φύση υπέρ του Χριστού, τίποτε δεν είναι αντάξιο, ούτε καν πλησιάζει εκείνα που ο Ίδιος έπαθε για εμάς. Και θα υπήρχαν πολλά, λένε, που συνάδουν με αυτή τη θεώρηση: διότι «εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων και δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος», και «επιδιώκω, μήπως και καταλάβω»· και αυτός που «περιφέρει τη νέκρωση του Ιησού στο σώμα, για να φανερωθεί και η ζωή του Ιησού στη σάρκα του», πώς θα μπορούσε να λεχθεί ότι αναπληρώνει το υστέρημα Εκείνου που τα έπραξε και τα έπαθε όλα χαριστικά και δωρεάν; Και πολλά άλλα τέτοια.