Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 2:11

Ο Αθ. είπε: Τα βάθη λοιπόν του Θεού ποιος τα γνωρίζει; Κτιστή φύση ή άκτιστη ουσία; Ή μήπως θα πεις ότι η άκτιστη ουσία κατανοείται από την κτίση; Εάν πάλι πεις ότι κατανοείται από άκτιστη, απομένει λοιπόν να ομολογήσεις το Άγιο Πνεύμα ως ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό. Διότι όλα τα του Θεού και τα βάθη του τα γνωρίζει το Άγιο Πνεύμα, σύμφωνα με τον μακάριο Παύλο που λέει: «Κανείς από τους ανθρώπους δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνώρισε, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού». Ο Αρ. είπε: Όλα τα του Θεού, όσα Εκείνος θελήσει, αυτά γνωρίζει το Πνεύμα, δηλαδή τις βουλές, όσες ο Θεός του καταστήσει φανερές. Ο Αθ. είπε: Επομένως, δεν αποδίδεις στο Πνεύμα τίποτα περισσότερο από ό,τι στο γένος των ανθρώπων. Διότι δεν θα πράξει κάτι ο Θεός, εάν δεν το αποκαλύψει στους δούλους του, τους προφήτες. Ο Αρ. είπε: Δεν νομίζεις ότι «όλα τα του Θεού» είναι οι βουλές του; Ο Αθ. είπε: «Τα του Θεού» λέγονται «όλα», και οι ενέργειες, και τα δημιουργήματά του, τα ορατά και τα αόρατα· λέγονται επίσης και οι βουλές του, και είναι πολλά εκείνα που ονομάζονται του Θεού.

Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Αν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης. Αν όμως το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Χριστό Ιησού από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διαμέσου του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας·» Και προς τους Κορινθίους λέει: «Διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε εκείνα που μας χαρίστηκαν από τον Θεό·» και λίγο πιο κάτω: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;» Και πάλι: «Αλλά λουτήκατε, αλλά αγιαστήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και στο Πνεύμα του Θεού μας·» και πάλι: «Όλα όμως αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως ακριβώς θέλει·» και πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.»

Αλλά απλώς τολμήσατε να επινοήσετε δικούς σας τρόπους και να ισχυριστείτε ότι το πνεύμα για το οποίο αναφέρεται ότι κτίζεται, αυτό είναι το Άγιο Πνεύμα, μολονότι θα μπορούσατε να διδαχθείτε ακόμη και από λόγιους άνδρες σχετικά με τη διαφορά των πνευμάτων. Διότι γίνεται λόγος και για το πνεύμα του ανθρώπου, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Τη νύχτα συλλογιζόμουν μέσα στην καρδιά μου, και ερευνούσε το πνεύμα μου.» Ο δε Βαρούχ προσευχόμενος λέγει: «Ψυχή που βρίσκεται σε στενοχώρια και πνεύμα που έχει αποκάμει κράζει προς εσένα.» Και στην ωδή των τριών παίδων: «Ευλογείτε, πνεύματα» και «ψυχές των δικαίων, τον Κύριο.» Ο δε Απόστολος γράφει: «Το ίδιο το Πνεύμα συμμαρτυρεί στο πνεύμα μας, ότι είμαστε τέκνα Θεού. Εάν δε είμαστε τέκνα, είμαστε και κληρονόμοι·» και πάλι: «Κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του.» Και στην προς Θεσσαλονικείς επιστολή, προσευχόμενος, λέγει: «Ολόκληρο το πνεύμα σας, και η ψυχή, και το σώμα, ας διατηρηθεί άμεμπτο κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.» Γίνεται επίσης λόγος και για πνεύματα ανέμων, όπως στη Γένεση: «Και επέφερε ο Θεός πνεύμα πάνω στη γη, και κόπασε το νερό·» και στον Ιωνά: «Και ο Κύριος ξεσήκωσε πνεύμα στη θάλασσα, και ξέσπασε μεγάλος κλύδωνας στη θάλασσα· και το πλοίο κινδύνευε να συντριβεί.» Και στον εκατοστό έκτο ψαλμό έχει γραφτεί: «Είπε, και σηκώθηκε πνεύμα καταιγίδας, και υψώθηκαν τα κύματά της.»

Αυτό λοιπόν μου φαίνεται ότι είναι το νόημα των θείων λογίων, το οποίο ανασκευάζει την παράλογη βλασφημία τους κατά του Πνεύματος. Αυτοί όμως, εμμένοντας στη φιλονικία τους απέναντι στην αλήθεια, όπως γράφεις, αντλώντας όχι πλέον από τις Γραφές (διότι δεν βρίσκουν επιχειρήματα σε αυτές), αλλά εκστομίζοντας λόγια από το περίσσευμα της δικής τους καρδιάς, πάλι ισχυρίζονται: «Αν δεν είναι κτίσμα, ούτε είναι ένας από τους αγγέλους, αλλά εκπορεύεται από τον Πατέρα, άρα είναι και αυτό Υιός, και τα δύο είναι αδέλφια, αυτό και ο Λόγος. Και αν είναι αδελφός, πώς ο Λόγος είναι μονογενής; Ή πώς δεν είναι ίσοι, αλλά ο μεν ονομάζεται μετά τον Πατέρα, το δε μετά τον Υιό; Πώς δε, αν προέρχεται από τον Πατέρα, δεν λέγεται και αυτό ότι έχει γεννηθεί, ή ότι είναι Υιός, παρά ονομάζεται απλώς Άγιο Πνεύμα; Αν πάλι το Πνεύμα είναι του Υιού, άρα ο Πατέρας είναι παππούς του Πνεύματος». Με τέτοια πράγματα εμπαίζουν τα θεία οι ασεβείς, περιεργαζόμενοι και θέλοντας να ερευνήσουν τα βάθη του Θεού, τα οποία κανείς δεν γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού, το οποίο δυσφημείται από αυτούς.

Τα κτίσματα, λοιπόν, δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος, έχοντας αρχή δημιουργίας· διότι στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη και όλα όσα βρίσκονται σε αυτά. Για το Άγιο Πνεύμα όμως λέγεται ότι προέρχεται εκ του Θεού· διότι «κανείς», λέγει η Γραφή, «δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα το εκ του Θεού». Ποια λοιπόν, σύμφωνα με όσα προαναφέρθηκαν, είναι η συγγένεια του Πνεύματος προς τα κτίσματα; Διότι τα μεν κτίσματα δεν υπήρχαν· ο δε Θεός είναι ο Ων, από τον οποίο προέρχεται και το Πνεύμα. Αυτό δε που προέρχεται εκ του Θεού δεν θα μπορούσε να προέρχεται από το μη όν, ούτε είναι κτίσμα, για να μην θεωρηθεί, σύμφωνα με τη γνώμη εκείνων, ότι και Εκείνος από τον οποίο προέρχεται το Πνεύμα είναι κτίσμα. Ποιος λοιπόν θα ανεχθεί τέτοιους άφρονες, οι οποίοι λένε και αυτοί μέσα στην καρδιά τους ότι δεν υπάρχει Θεός; Διότι αν, όπως ακριβώς κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα που είναι μέσα του, έτσι και τα του Θεού δεν τα γνωρίζει κανείς παρά μόνο το Πνεύμα που είναι μέσα Του· πώς δεν θα ήταν βλάσφημο να ονομάζει κανείς κτίσμα το Πνεύμα που βρίσκεται μέσα στον Θεό, το οποίο ερευνά και τα βάθη του Θεού; Διότι, ξεκινώντας από αυτά, ένας τέτοιος άνθρωπος θα διδαχθεί να λέει ότι το μεν πνεύμα του ανθρώπου βρίσκεται έξω από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο δε Λόγος που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα είναι κτίσμα.

Ότι, εξάλλου, το Πνεύμα είναι ανώτερο από την κτίση, και διαφορετικό από τη φύση των δημιουργημάτων, αλλά και ίδιον της θεότητας, μπορεί κανείς να το αντιληφθεί και από το εξής. Άτρεπτο και αναλλοίωτο είναι το Άγιο Πνεύμα· «Διότι», λέγει, «το άγιο πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς». Και ο μεν Πέτρος λέγει: «με την αφθαρσία του πράου και ησύχιου Πνεύματος»· και πάλι στη Σοφία: «Διότι το άφθαρτό σου Πνεύμα υπάρχει μέσα σε όλα»· και εφόσον «κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνον το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα Του»· δεν υπάρχει δε στον Θεό, όπως είπε ο Ιάκωβος, «παραλλαγή ή σκιά μεταβολής»· όντας το Άγιο Πνεύμα μέσα στον Θεό, εύλογα είναι άτρεπτο, απαράλλακτο και άφθαρτο. Η φύση, όμως, των δημιουργημάτων και των κτισμάτων είναι τρεπτή, επειδή ακριβώς βρίσκεται έξω από την ουσία του Θεού και έλαβε υπόσταση εκ του μη όντος· διότι «κάθε άνθρωπος», λέγει, «είναι ψεύστης». Και «όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού. Ακόμη, τους αγγέλους που δεν διατήρησαν το αρχικό τους αξίωμα, αλλά εγκατέλειψαν το δικό τους οικητήριο, τους έχει φυλάξει κάτω από το ζόφο με αιώνια δεσμά για την κρίση της μεγάλης ημέρας». Στο δε βιβλίο του Ιώβ αναφέρεται: «Αν δεν έχει εμπιστοσύνη στους αγίους αγγέλους Του, και στους αγγέλους Του διέκρινε κάποιο ελάττωμα· και τα άστρα δεν είναι καθαρά ενώπιόν Του»· ο δε Παύλος γράφει: «Δεν γνωρίζετε ότι θα κρίνουμε αγγέλους, πόσο μάλλον τα βιωτικά ζητήματα;»

Αν και το Άγιο Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, εντούτοις δεν βρίσκεται εκτός του Υιού· διότι έχει ονομαστεί Πνεύμα υιοθεσίας. Και επειδή λέγεται ότι «ο Χριστός είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία», ακολούθως έχει ειπωθεί για το Πνεύμα: «Είναι Πνεύμα σοφίας και Πνεύμα δυνάμεως». Διότι, μετέχοντας στο Πνεύμα, έχουμε τον Υιό, και έχοντας τον Υιό, έχουμε το Πνεύμα, το οποίο κράζει μέσα στις καρδιές μας: «Αββά ο Πατήρ», όπως έχει πει ο Παύλος. Αν όμως ειπωθεί ότι το Πνεύμα είναι του Θεού και έχει γραφτεί ότι βρίσκεται μέσα σε Αυτόν: «Διότι κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα σε Αυτόν»· και ο Υιός επίσης έχει πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· γιατί τότε δεν υπάρχει το ίδιο όνομα και στον έναν και στο άλλο, αλλά ο μεν είναι Υιός, το δε Πνεύμα; Αν κάποιος ρωτά κατ' αυτόν τον τρόπο, αυτός θα πρέπει να παραφρονεί, καθώς ερευνά τα ανεξερεύνητα και παρακούει τον Απόστολο που λέει: «Διότι ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Εξάλλου, αυτά που ο Θεός ονόμασε, ποιος θα τολμήσει να τα μετονομάσει; Διαφορετικά, ας στρέφει την παρέμβασή του στα πράγματα της κτίσεως.

Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Αν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης. Αν δε το Πνεύμα Εκείνου που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό Ιησού εκ νεκρών θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα, διαμέσου του Πνεύματός Του που ενοικεί μέσα σας·» Στους δε Κορινθίους (αναφέρει)· «Διότι το Πνεύμα τα πάντα ερευνά, ακόμη και τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να κατανοήσουμε όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό·» και μετά από λίγο· «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;» Και πάλι· «Αλλά απολουστήκατε, αλλά αγιαστήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και με το Πνεύμα του Θεού μας·» και πάλι· «Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως ακριβώς βούλεται·» και πάλι· «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.»

Τέτοιο, λοιπόν, μου φαίνεται ότι είναι το νόημα των θείων λογίων, το οποίο ελέγχει τη βλασφημία των παράλογων αυτών ανθρώπων κατά του Πνεύματος. Εκείνοι όμως, έχοντας επίμονη την εριστική τους διάθεση απέναντι στην αλήθεια, όπως γράφεις, όχι πλέον αντλώντας επιχειρήματα από τις Γραφές (διότι δεν βρίσκουν), αλλά εκστομίζοντάς τα από το περίσσευμα της ίδιας τους της καρδιάς, ισχυρίζονται πάλι: Εάν δεν είναι κτίσμα, ούτε είναι ένας από τους αγγέλους, αλλά εκπορεύεται από τον Πατέρα, τότε είναι και αυτό Υιός, και επομένως είναι δύο αδέλφια, αυτό και ο Λόγος. Και αν είναι αδελφός, πώς είναι μονογενής ο Λόγος, ή πώς δεν είναι ίσοι, αλλά ο μεν ένας ονομάζεται μετά τον Πατέρα, το δε άλλο μετά τον Υιό; Πώς επίσης, εάν προέρχεται από τον Πατέρα, δεν λέγεται και αυτό ότι έχει γεννηθεί, ή ότι είναι Υιός, αλλά απλώς Άγιο Πνεύμα; Εάν πάλι το Πνεύμα είναι του Υιού, τότε ο Πατέρας είναι παππούς του Πνεύματος. Με τέτοια πράγματα εμπαίζουν τα θεία οι ασεβείς, περιεργαζόμενοι και θέλοντας να ερευνήσουν τα βάθη του Θεού, τα οποία κανείς δεν γνωρίζει παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού, το οποίο βλασφημείται από αυτούς.

Τα κτίσματα, λοιπόν, δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος, έχοντας αρχή δημιουργίας· διότι στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη και όλα όσα βρίσκονται σε αυτά. Για δε το Άγιο Πνεύμα λέγεται ότι προέρχεται εκ του Θεού· διότι, όπως αναφέρεται, «κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνον το Πνεύμα του Θεού. Εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται εκ του Θεού». Ποια συγγένεια, λοιπόν, σύμφωνα με τα προειρημένα, υπάρχει μεταξύ του Πνεύματος και των κτισμάτων; Διότι τα μεν κτίσματα δεν υπήρχαν· ο δε Θεός είναι ο Ων, από τον οποίο προέρχεται και το Πνεύμα. Αυτό δε που προέρχεται εκ του Θεού δεν θα μπορούσε να προέρχεται εκ του μη όντος, ούτε να είναι κτίσμα, ώστε να μη θεωρηθεί, σύμφωνα με αυτούς, ότι και Εκείνος από τον οποίο προέρχεται το Πνεύμα είναι κτίσμα. Ποιος, λοιπόν, θα ανεχθεί τέτοιους άφρονες, οι οποίοι λέγουν και οι ίδιοι στην καρδιά τους ότι δεν υπάρχει Θεός; Διότι, εάν όπως κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνον το πνεύμα που βρίσκεται μέσα του, έτσι και τα του Θεού δεν τα γνωρίζει κανείς παρά μόνον το Πνεύμα που βρίσκεται μέσα Του· πώς δεν θα ήταν βλάσφημο να λέγει κανείς ότι το Πνεύμα που βρίσκεται μέσα στον Θεό, το οποίο ερευνά και τα βάθη του Θεού, είναι κτίσμα; Επειδή ένας τέτοιος άνθρωπος θα φθάσει, εξαιτίας αυτών, στο σημείο να λέγει ότι το μεν πνεύμα του ανθρώπου βρίσκεται έξω από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο δε Λόγος που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα είναι κτίσμα.

Το ότι, πάλι, το Πνεύμα βρίσκεται πάνω από την κτίση, και ότι είναι διαφορετικό από τη φύση των δημιουργημάτων αλλά αποτελεί ίδιον της θεότητας, μπορεί κανείς να το κατανοήσει και από το εξής. Το άγιο Πνεύμα είναι άτρεπτο και αναλλοίωτο· διότι λέει: «Το άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς». Και ο μεν Πέτρος λέει: «Με την αφθαρσία του πράου και ήσυχου Πνεύματος»· και πάλι στη Σοφία του Σολομώντα αναφέρεται: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα»· και αν «κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα Του»· και επειδή στον Θεό δεν υπάρχει, όπως είπε ο Ιάκωβος, «παραλλαγή ή σκιά μεταβολής»· εφόσον το άγιο Πνεύμα βρίσκεται μέσα στον Θεό, εύλογα είναι άτρεπτο, απαράλλακτο και άφθαρτο. Αντιθέτως, η φύση των γενητών και των κτισμάτων είναι τρεπτή, επειδή ακριβώς βρίσκεται έξω από την ουσία του Θεού και έλαβε υπόσταση εκ του μη όντος· διότι, λέει, «κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης». Και, «όλοι αμάρτησαν και στερούνται της δόξης του Θεού. Τους δε αγγέλους, που δεν διατήρησαν το αρχικό τους αξίωμα αλλά εγκατέλειψαν το ίδιο τους το οικητήριο, τους έχει φυλάξει με αιώνια δεσμά στο βαθύ σκοτάδι για την κρίση της μεγάλης ημέρας». Επίσης, στο βιβλίο του Ιώβ αναφέρεται: «Αν δεν εμπιστεύεται τους αγίους αγγέλους Του και έχει διαπιστώσει κάτι στρεβλό στους αγγέλους Του· και τα άστρα δεν είναι καθαρά ενώπιόν Του»· και ο Παύλος γράφει: «Δεν γνωρίζετε ότι θα κρίνουμε αγγέλους, πόσο μάλλον τα βιοτικά ζητήματα;»

Αν και το Άγιο Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, εντούτοις δεν βρίσκεται εκτός του Υιού· διότι έχει ονομαστεί Πνεύμα υιοθεσίας. Και επειδή ο «Χριστός είναι δύναμη του Θεού και σοφία του Θεού», ακολούθως έχει ειπωθεί για το Πνεύμα: «είναι Πνεύμα σοφίας και Πνεύμα δυνάμεως». Διότι, μετέχοντας στο Πνεύμα, έχουμε τον Υιό, και έχοντας τον Υιό, έχουμε το Πνεύμα, το οποίο κράζει μέσα στις καρδιές μας: «Αββά ο Πατήρ», όπως έχει πει ο Παύλος. Αν πάλι, επειδή το Πνεύμα είναι του Θεού και είναι γραμμένο ότι βρίσκεται μέσα Του —«διότι κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού, το οποίο βρίσκεται μέσα Του»— και επειδή και ο Υιός έχει πει: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», ρωτήσει κάποιος, γιατί δεν έχουν το ίδιο όνομα ο ένας και το άλλο, αλλά ο μεν είναι Υιός, το δε είναι Πνεύμα; Αν κάποιος θέτει ένα τέτοιο ερώτημα, ο άνθρωπος αυτός θα ήταν παράφρων, καθώς ερευνά τα ανεξερεύνητα και παρακούει τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;» Εξάλλου, αυτά που ο Θεός ονόμασε, ποιος θα τολμήσει να τα μετονομάσει; Ειδάλλως, ας αποδίδει ονόματα στα δημιουργήματα της κτίσεως.

Αλλά το αποκαλείς δούλο· «Ο δούλος δεν γνωρίζει τι κάνει ο Κύριός του»· το Πνεύμα όμως έτσι γνωρίζει τα του Θεού, όπως το πνεύμα του ανθρώπου, το οποίο βρίσκεται μέσα του.

Ανόμ. Πού είναι γραμμένο ότι το Πνεύμα ονομάζεται του Θεού; Ορθ. Ο απόστολος Παύλος λέει: «Διότι κανείς από τους ανθρώπους δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Ανόμ. Λέγοντας Πνεύμα του Θεού εννοεί τον ίδιο τον Θεό. Ορθ. Διάβασε τον Απόστολο, για να τον ακούσεις να λέει τα εξής: «Εκείνα που μάτι δεν είδε, και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, αυτά που ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν· σε εμάς όμως ο Θεός τα αποκάλυψε δια του Πνεύματός του· διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνώρισε, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Ανόμ. Γιατί όμως να μην πούμε και για τρεις ουσίες;

Αδελφέ, κανείς «δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του.» Ο καθένας γνωρίζει τι έχει στο σπίτι του και τι κατέχει στο πουγκί του. Και ανάλογα με αυτά ξοδεύει και για τη διατροφή των άλλων. Και έχουμε δεσποτική προσταγή να μην οικοδομούμε πύργο, εάν πρώτα δεν υπολογίσουμε τα έξοδα. Μου απαρίθμησες τους αγίους που πλούτισαν κατά πνεύμα, και με ευφράνας με τη γνώση σου, μακάρι όμως περισσότερο να το έκανες και με τα έργα. Ερευνώ όμως για τον εαυτό μου και βρίσκω ότι, όσο υπερβάλλουν εκείνοι στις καλές τους πράξεις, τόσο υπερβάλλω κι εγώ στις κακές μου πράξεις. Και εκείνοι έπρατταν με θάρρος, ενώ εγώ, αν και απέχω από την πράξη, τρέμω γνωρίζοντας τα πεπραγμένα μου και φοβάμαι Εκείνον που λέει: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;» Και δίνω μάχη ακούγοντας εκείνον που με επιπλήττει και μου λέει: «Υποκριτή, βγάλε πρώτα το δοκάρι από το μάτι σου» και τα εξής. Και κοπιάζω να το βγάλω, αλλά δεν έχω τη δύναμη.

Δεν συμβαίνει έτσι με τον θεράποντά μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου· στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά, και όχι με αινίγματα. Αυτός, λοιπόν, που αξιώθηκε την αυτοπρόσωπη θέα του Θεού εξίσου με τους αγγέλους, μας μιλά από όσα άκουσε από τον Θεό. Ας ακούσουμε, λοιπόν, τα λόγια της αλήθειας, τα οποία δεν ειπώθηκαν με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με τη διδασκαλία του Πνεύματος· σκοπός των οποίων δεν είναι ο έπαινος των ακροατών, αλλά η σωτηρία των διδασκομένων.

Εάν δε είμαστε ναός του Αγίου Πνεύματος, το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός. Λέγεται βέβαια και ναός του Σολομώντα, αλλά με την έννοια αυτού που τον κατασκεύασε. Εάν λοιπόν κατ' αυτόν τον τρόπο είμαστε ναοί του Αγίου Πνεύματος, το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός· «διότι αυτός που τα κατασκεύασε όλα είναι ο Θεός»· εάν πάλι είμαστε ναοί Του με την έννοια ότι προσκυνείται και κατοικεί μέσα μας, θα ομολογήσουμε ότι αυτό είναι Θεός. «Διότι Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Εάν δε απορρίπτουν τη λέξη Θεός, ας μάθουν τι ακριβώς υποδηλώνει το όνομα αυτό. Διότι ονομάζεται Θεός από το ότι έχει θέσει τα πάντα ή από το ότι τα θεάται. Εάν λοιπόν λέγεται Θεός από το ότι έχει θέσει ή θεάται τα πάντα, και το Πνεύμα γνωρίζει όλα τα του Θεού, όπως ακριβώς το πνεύμα που βρίσκεται μέσα μας γνωρίζει τα δικά μας, το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός. Και πάλι, εάν η μάχαιρα του Πνεύματος είναι ρήμα Θεού, το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός. Διότι δική του είναι η μάχαιρα εκείνου του οποίου ονομάζεται και ρήμα.

Διότι κανείς, λέγει, δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του· και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνον το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό. Τι το εξαιρετικό λοιπόν θα αφήσουν για τη γνώση του Μονογενούς ή του Αγίου Πνεύματος, εάν οι ίδιοι έχουν την κατάληψη της ίδιας της ουσίας; Διότι βέβαια δεν θα αποδώσουν τη θεωρία της δυνάμεως, της αγαθότητος και της σοφίας του Θεού στον Μονογενή, ενώ θα θεωρήσουν προσιτή στους εαυτούς τους την κατανόηση της ουσίας. Διότι είναι εύλογο να συμβαίνει το εντελώς αντίθετο: η μεν ίδια η ουσία να είναι απολύτως ακατάληπτη σε όλους, εκτός από τον Μονογενή και το Άγιο Πνεύμα, εμείς δε, αναγόμενοι από τις ενέργειες του Θεού και κατανοώντας τον Ποιητή μέσα από τα δημιουργήματά Του, να αποκτούμε την κατανόηση της αγαθότητος και της σοφίας Του. Διότι αυτό είναι το «γνωστόν του Θεού», το οποίο ο Θεός φανέρωσε σε όλους τους ανθρώπους. Επειδή, όσα κείμενα φαίνονται να έχουν γραφτεί από τους θεολόγους περί της ουσίας του Θεού με ορισμένα σχήματα λόγου ή και αλληγορίες, οι λόγοι αυτοί οδηγούν σε άλλες έννοιες. Ώστε, εάν κάποιος αβασάνιστα, σύμφωνα με μια πρόχειρη ερμηνεία, επιμένει πεισματικά να προσκολλάται στο γυμνό γράμμα, εκτρεπόμενος σε ιουδαϊκούς και γραώδεις μύθους, θα γεράσει όντας εντελώς φτωχός από άξια νοήματα περί του Θεού. Διότι, εκτός από το ότι θα θεωρήσει κάπως υλική την ουσία του Θεού, συμφωνώντας ως προς αυτό με τους αθέους των Ελλήνων, επιπλέον θα την υπολάβει ως ποικιλόμορφη και σύνθετη.

Γι' αυτό, στην Καινή Διαθήκη οι προφήτες αναφωνούν: «Αυτά λέει το Άγιο Πνεύμα». Από πού, λοιπόν, ανήκει στο Πνεύμα η ιδιότητα να ερευνά τα βάθη του Θεού; Όπως ακριβώς, λέει, κανείς από τους ανθρώπους δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Διότι, όπως κανένας αλλότριος ή ξένος δεν μπορεί να εποπτεύει τους εσωτερικούς λογισμούς της ψυχής, έτσι, προφανώς, και ό,τι μετέχει στα απόρρητα του Θεού και δύναται να διερευνά τα βάθη των κριμάτων Του, δεν είναι αλλότριο ούτε ξένο προς Αυτόν. Έπειτα, και η ζωή χορηγείται σε εμάς από τον Θεό μέσω του Χριστού εν Αγίω Πνεύματι. Διότι ο Θεός μεν ζωοποιεί, όπως λέει ο Παύλος: «Σου παραγγέλλω ενώπιον του Θεού, ο οποίος ζωοποιεί τα πάντα»· ζωή δε δίνει ο Χριστός: «Διότι τα πρόβατά μου», λέει, «ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τους δίνω αιώνια ζωή». Και ζωοποιούμαστε δια του Πνεύματος, όπως λέει ο Παύλος: «Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα, δια του Πνεύματός Του που ενοικεί μέσα σας».

Διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό.

Αυτό το οποίο, όσοι το λαμβάνουν, γίνονται ναός του Θεού, το οποίο ακριβώς ονομάζεται και πνεύμα του στόματος του Θεού, και αποδεικνύεται ως αίτιο της δημιουργίας μαζί με τον Λόγο, αυτό που ενεργεί τα πάντα ως Θεός, όπως θέλει, καθώς λέει ο Απόστολος· το Πνεύμα της υιοθεσίας, το αίτιο της ελευθερίας, εκείνο που πνέει όπου θέλει ως θεότητα, το οποίο ακριβώς και ο Κύριος των συμπάντων ονομάζει σαφώς πνεύμα της αληθείας· αυτό που κατέβηκε επάνω του από τον ουρανό με μορφή περιστεράς, αυτό που αγιάζει τη σάρκα του Κυρίου μαζί με τη δύναμη, αυτό που πληροί την οικουμένη, που είναι παρόν στα πάντα ως Θεός, και υπάρχει πάντοτε αχώριστα μαζί με τον Θεό· αυτό που γνωρίζει όλα τα του Θεού, όπως το πνεύμα που είναι μέσα μας γνωρίζει τα δικά μας, εννοώ το ανθρώπινο πνεύμα που βρίσκεται μέσα μας. Διότι έτσι λέει: «Και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Και πάλι λέει ο Σωτήρας: «Κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Υιός παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Αυτό είναι όμοιο με εκείνο, και εκείνο ισοδύναμο με τούτο. Διότι λέει: «Σε εμάς ο Θεός τα αποκάλυψε διά του Πνεύματός Του». Δες, λοιπόν, πώς άλλοτε ο Πατέρας αποκαλύπτει τον Υιό, άλλοτε ο Υιός τον Πατέρα, και άλλοτε το Πνεύμα ομοίως τον Υιό και τον Πατέρα. Ώστε, σύμπασα η θεότητα καθίσταται σε εσένα φανερή, και η ονομασία της αποδίδεται άλλοτε στον Πατέρα, και άλλοτε στον Υιό και στο Πνεύμα.

Γι' αυτό ούτε ο Υιός ομιλεί αφ' εαυτού Του. Διότι, λέγει, ο Πατέρας που με έστειλε, Εκείνος μου είπε τι να πω και τι να μιλήσω· όχι επειδή διδάσκεται, διότι αυτό είναι γνώρισμα του ατελούς και του αμαθούς, αλλά διότι όσα ο Πατέρας ομιλεί, τα ομιλεί διά του Υιού εν Πνεύματι. Και πάλι είναι γεγραμμένο: Κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνώρισε παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Και πάλι: Διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού.

Διότι, εάν ο Θεός δεν βρίσκεται μέσα μας, ούτε ζωή ούτε αιώνια αγαθά θα αποκτήσουμε. Λέει εξάλλου πάλι ο Παύλος: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;» και πάλι: «Τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που βρίσκεται μέσα σας, το οποίο έχετε από τον Θεό.» Και η μεν κτίση έχει ανάγκη αποκάλυψης για να γνωρίσει τα του Θεού· το Πνεύμα όμως αποκαλύπτει. «Σε εμάς», λέει, «ο Θεός τα απεκάλυψε διά του Πνεύματός του.» Και ως προς εμάς ερευνά, επειδή εν αυτώ κάνουμε την έρευνα· «Το Πνεύμα», λέει, «ερευνά και τα βάθη του Θεού»· αφ’ εαυτού του όμως γνωρίζει, όπως ακριβώς το δικό μας πνεύμα. «Διότι ποιος από τους ανθρώπους», λέει, «γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα που είναι μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα εγνώρισε παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού.» Και ζωογονεί μεν ο Θεός· διότι λέει ο Παύλος: «Παραγγέλλω ενώπιον του Θεού που ζωογονεί τα πάντα»· ζωή δε δίνει ο Χριστός, ο οποίος λέει: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τους δίνω ζωή αιώνια.» Ζωοποιούμαστε δε διά του Πνεύματος, όπως λέει ο Παύλος: «Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας.» Ζωογονείται, λοιπόν, κανείς από τον Θεό διά του Χριστού εν Πνεύματι.

Το μεγαλύτερο δε τεκμήριο της συνάφειας του Πνεύματος με τον Πατέρα και τον Υιό, είναι το γεγονός ότι λέγεται πως έχει τέτοια σχέση προς τον Θεό, όποια ακριβώς σχέση έχει προς τον καθένα μας το πνεύμα που βρίσκεται μέσα μας. «Διότι ποιος από τους ανθρώπους», λέγει, «γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα που υπάρχει μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει, παρά μόνο το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό». Και αυτά μεν αρκούν μέχρις εδώ.

Αλλά «ο δούλος, λέγει, δεν γνωρίζει τι κάνει ο κύριός του», το δε Πνεύμα γνωρίζει τα του Θεού έτσι ακριβώς, όπως και το πνεύμα του ανθρώπου τα όσα υπάρχουν μέσα του.

Διότι ποιος χυδαίος και τόσο πανούργα πλεγμένος λόγος θα μπορούσε να μας πείσει να επιλέξουμε να σκεφτούμε και να φρονούμε ότι ο Μονογενής αγνόησε κάτι από τα κρυμμένα στον Θεό, εφόσον είναι αληθώς, σύμφωνα με τις Γραφές, και σοφία και βουλή του Πατρός; Β. Κανείς δεν θα μπορούσε να πείσει εκείνον που είναι αληθινά συνετός. Α. Διότι, φίλε μου, ο σοφός Παύλος που μας γράφει δεν θα μπορούσε με τίποτα να πει ψέματα: «Διότι, όπως κανείς από τους ανθρώπους δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του, έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Β. Απολύτως. Α. Γνωρίζει, λοιπόν, άραγε το Πνεύμα του Θεού τα όσα υπάρχουν σε αυτόν, και τίποτε δεν είναι κρυμμένο ή ασαφές σε αυτό; Β. Τα γνωρίζει· πώς είναι δυνατόν όχι; Α. Εφόσον λοιπόν το Πνεύμα του Πατρός είναι ίδιον του Υιού, πώς θα αγνοήσει κάτι από τα κρυμμένα στον Θεό, έχοντας ως δικό του ο ίδιος το Πνεύμα, το οποίο γνωρίζει τα πάντα που υπάρχουν στον Πατέρα, μολονότι τον ακούω να λέει σαφώς στους αγίους αποστόλους: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα ερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα πάρει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει».

Και αν ο Υιός είναι η σοφία του Πατρός, πώς θα μπορούσε η βούληση να νοηθεί ως κάτι ξεχωριστό από Αυτόν; Διότι τότε θα έπρεπε να πούμε ότι η βούληση του Θεού και Πατρός δεν τελείται εν σοφία. Αλλά υπάρχει πολλή ασέβεια σε αυτά, και από παντού αυτός ο ισχυρισμός περιέχει το βλάσφημο. Επομένως, ο Υιός δεν γνωρίζει τα του δικού Του Πατρός επειδή μετέχει στη μαθητεία κάποιου άλλου, αλλά, επειδή είναι ο ίδιος ο Λόγος και η σοφία και η βούληση, «ερευνά τα πάντα και τα βάθη του Θεού», όπως ακριβώς έχει γραφτεί κάπου και για το Πνεύμα. Άλλο επιχείρημα. Οι θείες Γραφές μάς παρουσιάζουν τον Υιό ως απαράλλακτη εικόνα και χαρακτήρα του Πατρός· και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει κάπου: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Αλλά εάν, αν και έχει τέτοια ομοιότητα προς Αυτόν, δεν γνωρίζει από μόνος Του τα όσα υπάρχουν σε Αυτόν, αλλά χρειάζεται σαν να λέγαμε τις διηγήσεις κάποιου άλλου για να τα μάθει, τότε θα πρέπει να νομίζουμε ότι και ο Πατέρας βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση, εφόσον βρίσκεται σε ομοιότητα προς τον Υιό, και ότι θα χρειαστεί και ο Ίδιος κάποιον να Του ερμηνεύσει τα όσα βρίσκονται αθέατα μέσα στο γέννημά Του. Και έτσι, επιπλέον των ατόπων που προκύπτουν από αυτό, η θεία φύση καταντά να είναι δεκτική άγνοιας. Επειδή όμως το να φρονεί κανείς κάτι τέτοιο είναι ασεβές, πρέπει να προχωρήσουμε στα πιο πρέποντα· διότι αυτό θεωρείται συμφέρον και ωφέλιμο. Άλλο επιχείρημα. «Τα πάντα», λέει ο μακάριος Παύλος, «τα ερευνά το Πνεύμα, ακόμη και τα βάθη του Θεού»· και επιπλέον αυτού προσθέτει: «Διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του;»

έτσι και τα του Θεού κανείς «δεν τα έχει γνωρίσει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα του.» Όταν, λοιπόν, το Άγιο Πνεύμα, που ερευνά τα πάντα με ακρίβεια, δεν είναι μόνο του Πατέρα, αλλά και του Υιού, πώς θα μπορούσε πλέον να αγνοεί οτιδήποτε από όσα υπάρχουν σε Εκείνον που τον γέννησε, εφόσον έχει φυσικώς μέσα Του το Πνεύμα που γνωρίζει τα πάντα; Επομένως, καθίσταται πλέον φανερό ότι είναι περιττό να νομίζεται ότι ο Υιός μαθαίνει το θέλημα του Πατέρα μέσω κάποιου άλλου, και θα καταργηθεί εντελώς η ανάγκη αυτού του μάταια μεσιτεύοντος λόγου, σύμφωνα με την αμάθεια εκείνων. Διότι ο Υιός γνωρίζει τα πάντα από μόνος του. Άλλο επιχείρημα, μέσω της εις άτοπον απαγωγής. Αυτοί που κατηγορούν την ουσία του Μονογενούς, λέγοντας ότι δήθεν δεν γνωρίζει το θέλημα του Πατέρα, αλλά χρησιμοποιεί σαν δάσκαλο για να το μάθει κάποιον άλλο, επινοημένο από τους ίδιους λόγο, τον οποίο ονομάζουν ενδιάθετο, ας μας πουν, εφόσον νομίζουν ότι πρέπει να ισχυροποιούν τη δική τους δοξασία πάνω σε αυτό, αν ποτέ θα πουν ότι ο ενδιάθετος λόγος είναι κατά φύση ίσος με τον Υιό (ας υποτεθεί δηλαδή ότι ήδη υφίσταται από μόνος του), ή ότι δεν είναι ίσος, αλλά κάπως κατώτερος, ή ακόμα και ανώτερος; Εάν λοιπόν τον θεωρήσουν κατώτερο, θα ασεβήσουν και προς τον ίδιο τον Πατέρα. Διότι θα υπάρχει οπωσδήποτε μέσα Του κάτι κατώτερό Του και διαφορετικό από Αυτόν, δηλαδή ο ενδιάθετος λόγος. Αν όμως δεν τον πουν κατώτερο, αλλά του επιτρέψουν να βρίσκεται σε ανώτερη θέση από τον Υιό, θα είναι οπωσδήποτε διπλή η κατηγορία κατά του Πατέρα όσον αφορά τον Υιό.

Ας μάθουν μέσω αυτών οι οικονόμοι των μυστηρίων του Σωτήρος, να μην εισάγουν πρόωρα τον άνθρωπο μέσα από τα ιερά καταπετάσματα, ούτε να επιτρέπουν σε νεόφυτους να προσέρχονται στις θείες τράπεζες, βαπτίζοντας κάποιους σε ακατάλληλο χρόνο, και να τους εμπιστεύονται άκαιρα τον Δεσπότη των πάντων, τον Χριστό. Διότι, για να γίνει για εμάς τύπος και σε αυτό το ζήτημα, και για να διδάξει σε ποιον είναι πιο πρέπον να μυείται, δέχεται μεν αυτούς που πιστεύουν, αλλά φαίνεται να μην τους έχει ακόμη δείξει εμπιστοσύνη, με το να μην τους εμπιστεύεται τον εαυτό Του· ώστε από αυτό να είναι φανερό, ότι πρέπει οι νεοπροσήλυτοι να παραμένουν όχι λίγο χρόνο στην κατήχηση· διότι μόνον έτσι θα μπορούσαν να γίνουν πραγματικά πιστοί. <Επειδή Αυτός γνώριζε τους πάντες, και διότι δεν είχε ανάγκη να μαρτυρήσει κάποιος για τον άνθρωπο· επειδή ο Ίδιος γνώριζε τι υπήρχε μέσα στον άνθρωπο.> Θεοπρεπές είναι και αυτό μαζί με τα άλλα αξιώματα στον Χριστό, και σε κανένα από τα δημιουργήματα δεν ενυπάρχει. Διότι ο ψαλμωδός το αποδίδει αυτό μόνο στον αληθινό Θεό λέγοντας: «Αυτός που έπλασε καταμόνας τις καρδιές τους, που κατανοεί όλα τα έργα τους»· αν λοιπόν μόνον ο Θεός κατανοεί τα όσα υπάρχουν μέσα μας και τα κατανοεί ο Χριστός· πώς δεν θα είναι κατά φύσιν ο Θεός «ο γνώστης των κρυφών», και αυτός που γνωρίζει τα «βαθιά και απόκρυφα», όπως είναι γραμμένο; «Διότι, ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του;»

Όταν, λοιπόν, λέει: «Αυτά σας τα είπα όσο μένω μαζί σας», θα το εκλάβουμε σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση· και επειδή επρόκειτο να χαθεί από τα μάτια μας, εννοώ βέβαια κατά τη σάρκα, κάνοντας την αναχώρησή του για τους ουρανούς, λέει αυτά. Την πιο τέλεια και ακριβή αποκάλυψη του μυστηρίου σε εμάς λέει ότι θα γίνει μέσω του Παρακλήτου, δηλαδή του Αγίου Πνεύματος που θα αποσταλεί από τον Πατέρα στο όνομά Του, εννοώ του Υιού. Διότι το Πνεύμα Του είναι μέσα μας ως Χριστός· γι' αυτό λέει ότι «Εκείνος θα σας διδάξει όλα όσα σας είπα εγώ». Επειδή, λοιπόν, είναι Πνεύμα του Χριστού και νους Του, σύμφωνα με το γεγραμμένο, και δεν είναι κάτι διαφορετικό από Αυτόν ως προς τον λόγο της φυσικής ταυτότητας, παρόλο που νοείται και υπάρχει ιδιαιτέρως, γνωρίζει όλα όσα βρίσκονται μέσα Του. Και το μαρτυρεί ο Παύλος λέγοντας: «Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού».

Όπως, λοιπόν, κανείς δεν γνωρίζει «τα του ανθρώπου», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του»· κατά τον ίδιο, νομίζω, τρόπο, ή μάλλον σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, κανείς δεν γνωρίζει «τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα Του». Όταν, λοιπόν, έλθει, λέει, δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του για τίποτα, δηλαδή, θα σας δώσει σύνεση, και θα αποκαλύψει το μυστήριο της αλήθειας· δεν θα πει όμως απολύτως τίποτα που να μην εναρμονίζεται με εμένα, αλλά ούτε θα σας εισαγάγει σε κάποια ξένη διδασκαλία· διότι δεν πρόκειται να φέρει δικούς του νόμους· επειδή όμως είναι Πνεύμα και τρόπον τινά νους δικός μου, θα μιλήσει βεβαίως για όλα όσα βρίσκονται μέσα μου. Και αυτό το λέει ο Σωτήρας, όχι για να θεωρήσουμε το Άγιο Πνεύμα ως υπηρέτη, σύμφωνα με την αμάθεια κάποιων· αλλά μάλλον επειδή θέλησε να βεβαιώσει τους μαθητές, ότι καθώς το Πνεύμα Του δεν είναι κάτι διαφορετικό από Αυτόν, σύμφωνα τουλάχιστον με τον λόγο της ομοουσιότητας, αυτά ακριβώς θα πει, θα ενεργήσει και θα θελήσει.

Δείχνει μετριοφροσύνη μη θεωρώντας τον εαυτό του άξιο να επιτύχει το αίτημά του, παρά μόνο χάρη στο θείο όνομα. «Στα χέρια σου θα παραδώσω το πνεύμα μου». (A f. 167 b) Σύμφωνα με τη βαθύτερη έννοια, στήνοντας ενέδρα στην ψυχή του, τον συνέλαβαν στην αμαρτία· διότι είναι πολλές οι παγίδες της ζωής μέχρι την τελευταία αναπνοή. Επειδή, λοιπόν, δέχεται πόλεμο στην ψυχή του, καθότι οι άγιοι δείχνουν λίγη φροντίδα για το σώμα, και φοβούμενος μήπως πληγωθεί από τους απατεώνες, παραδίδει το πνεύμα του στον Θεό, ονομάζοντας «χέρια» τις προνοητικές Του δυνάμεις. Το παρόν ρητό, άλλωστε, χρησιμοποίησε και ο Σωτήρας προσηλωμένος στον σταυρό. Το πνεύμα, η Γραφή ονομάζει άλλοτε τη διάνοια, όπως όταν λέει ο Απόστολος για την παρθένο: «Για να είναι άγια και στο πνεύμα και στο σώμα»· άλλοτε την ψυχή, όπως στον Ιάκωβο: «Όπως το σώμα χωρίς πνεύμα είναι νεκρό»· και άλλοτε τη συνείδηση που είναι συνδεδεμένη με την ψυχή, όπως στο: «Ποιος γνωρίζει τα εσώτερα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα που είναι μέσα του;». Το δε προκείμενο χωρίο θα κατανοηθεί και με τους τρεις αυτούς τρόπους.

Μαρτυρίες του ρητού. Ο Παύλος: «Εμείς όμως λάβαμε το Πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε τα όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό.» Και πάλι: «Διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που υπάρχει μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού που υπάρχει μέσα Του.»

Σε εμάς ο Θεός τα αποκάλυψε διά του Πνεύματος. Διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, και αυτά ακόμη τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που υπάρχει μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού.

Είναι αρκετό για εμάς να γνωρίζουμε ότι ο Θεός γέννησε έναν μόνο Υιό. Μην ντραπείς να ομολογήσεις την άγνοιά σου, επειδή αγνοείς μαζί με τους αγγέλους. Εκείνος που γέννησε γνωρίζει μόνος Εκείνον που γεννήθηκε, και Εκείνος που γεννήθηκε από Αυτόν γνωρίζει Εκείνον που Τον γέννησε. Αυτός που γέννησε γνωρίζει τι γέννησε· και οι Γραφές μαρτυρούν ότι Εκείνος που γεννήθηκε είναι Θεός· [άναρχος. Διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού.] Διότι, όπως ακριβώς ο Πατέρας έχει ζωή μέσα Του, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή μέσα Του. Και, για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα. Και, όπως ακριβώς ο Πατέρας ζωοποιεί όποιους θέλει, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει. Ούτε Εκείνος που γέννησε ζημιώθηκε σε κάτι, ούτε λείπει κάτι σε Εκείνον που γεννήθηκε· (γνωρίζω ότι πολλές φορές τα έχω πει αυτά, αλλά πολλές φορές λέγονται για τη δική σας ασφάλεια·) ούτε Εκείνος που γέννησε έχει πατέρα, ούτε Εκείνος που γεννήθηκε έχει αδελφό. Ούτε Εκείνος που γέννησε μεταβλήθηκε σε υιό, ούτε Εκείνος που γεννήθηκε έγινε πατέρας.

Κανένα από τα δημιουργήματα δεν είναι ισότιμο με αυτό. Διότι τα γένη των αγγέλων και όλες οι στρατιές μαζί συγκεντρωμένες δεν έχουν ισότητα προς το Άγιο Πνεύμα. Όλα αυτά τα υπερβαίνει η πανάγαθη δύναμη του Παρακλήτου. Και αυτά μεν αποστέλλονται για να υπηρετήσουν, ενώ αυτό ερευνά και τα βάθη του Θεού, καθώς λέει ο απόστολος: διότι το Πνεύμα τα ερευνά όλα, και τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού.

Ότι, λοιπόν, υπάρχει ο Θεός και βρίσκεται παντού και γεμίζει τα πάντα, το γνωρίζουν και οι άγγελοι και οι άγιοι που καθάρισαν τον εαυτό τους, έχοντας ελλαμφθεί και φωτιστεί από το Άγιο Πνεύμα. Το πού όμως ή πώς ή ποια είναι η φύση Του, κανείς απολύτως δεν το γνωρίζει, παρά μόνο ο Πατέρας τον Υιό και ο Υιός τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα τον Πατέρα και τον Υιό, ως συναΐδιο και ομοούσιο με αυτούς. Διότι αυτά τα τρία, επειδή είναι ένα, και γνωρίζουν τον εαυτό τους και γνωρίζονται μεταξύ τους. Όπως ο ίδιος ο κατά φύσιν Θεός και Υιός του Θεού είπε: Κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που κατοικεί μέσα του. Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Και πάλι: Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον θέλει ο Υιός να αποκαλύψει. 6η Ερώτηση: Και πώς λέει ο Χριστός: Μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Και πάλι: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Εσύ όμως λες ότι και οι άγγελοι αγνοούν το ποιος ακριβώς και πού είναι ο Θεός;

Πώς δε τολμούν να ονομάζουν το Πνεύμα ξένο προς τον Θεό αυτοί που κατέχονται μάλλον από μανία και όχι από την αλήθεια, οι οποίοι δεν διδάσκονται από την αληθινή φωνή του αξιόπιστου και αγίου αποστόλου Παύλου, στον οποίο έδωσε το δεξί του χέρι ο κορυφαίος των αποστόλων Πέτρος που αξιώθηκε να κατέχει το κλειδί της βασιλείας, (του Παύλου) που άκουσε από τους ουρανούς «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με διώκεις;», που αξιώθηκε να ακούσει «άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει», που λέει «κανένας δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, ειμή μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που κατοικεί μέσα του», θέλοντας μέσα από αυτό το παράδειγμα να εκφράσει τα άνω, όχι για να παρομοιάσει το παράδειγμα του ανθρώπου με τον Θεό, αλλά για να αποκαλύψει μέσω του παραδείγματος ένα μέρος των άνω; Διότι όλη η κτίση, κι αν ακόμη συγκεντρωθεί, των αγγέλων και των αρχαγγέλων, των Χερουβίμ και των Σεραφίμ μαζί με την επουράνια στρατιά, του ουρανού και της γης, των επιγείων, των επουρανίων και των καταχθονίων, των φωστήρων και των αστέρων, των ξηρών και των υγρών, και γενικά πάντων όσων βρίσκονται στον ουρανό και πάνω στη γη, δεν μπορεί να αποδείξει ούτε καν ως υπόδειγμα να αφομοιωθεί με τον Δεσπότη της. Διότι δωρίζει στον άνθρωπο την εικόνα κατά χάριν, λέγοντας: «Εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Διότι κάθε άνθρωπος κατέχει την εικόνα ως χάρισμα, κανείς όμως δεν πρόκειται να εξομοιωθεί με τον Δεσπότη του.

Όμως, χρησιμοποιώντας ένα παράδειγμα, ο ίδιος άγιος απόστολος λέει: «Κανένας άνθρωπος δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που κατοικεί μέσα του· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνώρισε»· και δεν είπε «παρά μόνο το πνεύμα του Θεού που κατοικεί μέσα Του», αλλά «το πνεύμα του Θεού» μόνο, για να μην εκλάβει κανείς το θείο ως σύνθετο και συγκείμενο· «παρά μόνο», λέει, «το πνεύμα του Θεού»· διότι «το πνεύμα του Θεού ερευνά τα πάντα, και τα βάθη του Θεού». Δεν είναι λοιπόν ξένο το πνεύμα του Θεού που ερευνά τα βάθη του Θεού. Διότι, εάν η θεία Γραφή μάς μέμφεται λέγοντας: «Όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να στοχάζεσαι, και δεν σου χρειάζονται τα κρυφά», και «μη ζητάς τα υψηλότερά σου και μην εξετάζεις τα βαθύτερά σου», άραγε θα πούμε και για το Άγιο Πνεύμα ότι ερευνά τα βάθη του Θεού μάλλον από περιέργεια και όχι μάλλον από γνησιότητα; Διότι πού ερευνά τα βάθη του Θεού; Για ποια αιτία; Λέγε, ανόητε· ως περιεργαζόμενο; Ως αλλοτριοεπίσκοπο; Ως επιθυμώντας πράγματα που δεν είναι δικά του; Μη γένοιτο. Αλλά, επειδή οι άγιοι καταξιώνονται να κατοικήσει μέσα τους το Άγιο Πνεύμα, όταν το Άγιο Πνεύμα βρεθεί μέσα στους αγίους, τους χαρίζει την ικανότητα να ερευνούν τα βάθη του Θεού, ώστε να Τον δοξάζουν βαθιά, όπως και ο Δαβίδ το ομολογεί αυτό («εκ βαθέων», λέει, «έκραξα προς εσένα, Κύριε»), και με άπειρο μεγαλείο και όχι μικροπρεπώς και ευτελώς, όπως ακριβώς κάνουν οι οπαδοί της αιρέσεως του Αρείου και όλες οι εξωτερικές αιρέσεις.

Η Γραφή κάνει λόγο για πάρα πολλά πνεύματα: «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός» και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Ως χάρισμα δε δίδεται στους άξιους η «διάκριση των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρονται με την αλήθεια», άλλα δε είναι επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους· διότι, όπως λέει το Ευαγγέλιο, «τον παρακαλούσαν να μην τους στείλει να πάνε στην άβυσσο»· και ομοίως, διέταζε τα πνεύματα και εξέβαλε τα πνεύματα με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται επίσης λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», λέγεται και πνεύμα του κόσμου («εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει) και πνεύμα ανθρώπου: «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου;» και «πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει»· «διότι πέρασε πνεύμα (άνεμος) μέσα από αυτό και δεν θα υπάρχει πλέον» και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν», καθώς και πνεύμα προφητών: «και τα πνεύματα των προφητών», λέει, «υποτάσσονται στους προφήτες» και «ιδού, ένα ψευδές πνεύμα στάθηκε ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα απατήσεις τον Αχαάβ;»