Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 2:13

Δεν συμβαίνει έτσι με τον θεράποντά μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου· στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά, και όχι με αινίγματα. Αυτός, λοιπόν, που αξιώθηκε την αυτοπρόσωπη θέα του Θεού εξίσου με τους αγγέλους, μας μιλά από όσα άκουσε από τον Θεό. Ας ακούσουμε, λοιπόν, τα λόγια της αλήθειας, τα οποία δεν ειπώθηκαν με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με τη διδασκαλία του Πνεύματος· σκοπός των οποίων δεν είναι ο έπαινος των ακροατών, αλλά η σωτηρία των διδασκομένων.

Εκείνος λοιπόν που ενατένισε τη θεότητά του προσφωνεί τον Κύριο ωραίο στο κάλλος. Διότι δεν ανυμνεί το κάλλος της σάρκας. Επειδή τον είδαμε και δεν είχε όψη ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άδοξη, υπολειπόμενη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων. Είναι φανερό λοιπόν ότι ο Προφήτης, αφού αντίκρισε τη λαμπρότητά του και πλημμύρισε από τις αναλαμπές που πήγαζαν από εκεί, πληγωμένος στην ψυχή από αυτό το κάλλος, κινήθηκε προς τον ένθεο έρωτα της νοητής ωραιότητας. Όταν αυτή φανερωθεί στην ανθρώπινη ψυχή, όλα όσα μέχρι πρότινος αγαπούνταν φαίνονται αισχρά και απορριπτέα. Γι' αυτό και ο Παύλος, όταν είδε τον ωραίο στο κάλλος, θεώρησε τα πάντα σκύβαλα, για να κερδίσει τον Χριστό. Εκείνοι μεν που βρίσκονται έξω από τον λόγο της αλήθειας ονομάζουν μωρία το κήρυγμα του Ευαγγελίου, περιφρονώντας την ταπεινότητα των εκφράσεων των Γραφών· εμείς όμως, που καυχόμαστε για τον σταυρό του Χριστού, στους οποίους φανερώθηκαν μέσω του Πνεύματος όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό, όχι με διδάγματα ανθρώπινης σοφίας, γνωρίζουμε ότι πλούσια χάρη έχει εκχυθεί από τον Θεό στους λόγους περί του Χριστού. Γι' αυτό σε σύντομο χρονικό διάστημα το κήρυγμα διέτρεξε σχεδόν όλη την οικουμένη, επειδή πλούσια και άφθονη η χάρη έχει εκχυθεί στους κήρυκες του Ευαγγελίου, τους οποίους η Γραφή ονόμασε και χείλη του Χριστού. Γι' αυτό, μέσα από ταπεινές και αξιοκαταφρόνητες λέξεις, το κήρυγμα του Ευαγγελίου διαθέτει μεγάλη καθοδηγητική και ελκτική δύναμη προς τη σωτηρία.

Στον Ιωήλ αναφέρεται: Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι υιοί σας και οι θυγατέρες σας, και οι νέοι σας θα δουν οράματα. Ο Απόστολος γράφει: Και αυτά λαλούμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά. Ο ψυχικός δε άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού· διότι είναι μωρία για αυτόν, και δεν μπορεί να τα κατανοήσει, επειδή εξετάζονται πνευματικά. Ο δε πνευματικός εξετάζει τα πάντα, ενώ ο ίδιος δεν εξετάζεται από κανέναν.

Αλλά λέμε ότι με κοσμικό πνεύμα έφτασαν οι ποιητές και οι λογογράφοι των Ελλήνων σε αυτή τη λαμπρότητα της ευγλωττίας. Και μάλιστα ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Δεν λάβαμε το πνεύμα αυτού του κόσμου, αλλά το πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε τα όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό· τα οποία και κηρύττουμε, όχι με διδακτούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με την απόδειξη του Πνεύματος». Το ότι δε πράγματι ο Μωυσής βρισκόταν ακόμη στις σκιές, λέγοντας ότι τα εξαιρετικά στοιχεία της εν τω κόσμω ζωής δεν θα είναι απορριπτέα από τον κατά φύση Θεό, το δείχνει αμέσως ξεκάθαρα, έστω και ως τύπο και σκιά. Διότι, όταν ο Θεός πρόσταξε να σκυλεύσουν τους Αιγυπτίους, έλεγε ότι έπρεπε να δανειστούν χρυσά και αργυρά σκεύη από κάθε συγκάτοικο και γείτονα, πράγμα το οποίο και εκτελείται μέσω των γυναικών. Διότι το φύλο αυτό είναι πάντοτε κάπως ψιθυριστό και λαλίστατο και ευμήχανο στην απάτη. Χρυσά δε και αργυρά σκεύη από τους Αιγυπτίους, νομίζω, θα ήταν, όπως μόλις ανέφερα, εκείνα με τα οποία ήταν φυσικό να σεμνύνονται κάποιοι από τους ανθρώπους του κόσμου, έστω κι αν γνώριζαν τον αληθινό Θεό. Αυτό δε που λέω είναι πάλι κάπως έτσι. Διότι κοινά σε όλους τους ανθρώπους είναι τα κινήματα του νου και της ψυχής, καθώς και η επιτηδειότητα προς οτιδήποτε αγαθό ή πονηρό. Αλλά εκείνοι που αξιοποιούν ορθά τα πλεονεκτήματα της φύσης, επιτυγχάνουν τον ένδοξο και εξαιρετικό βίο.

Κατήχηση δέκατη έβδομη προς τους φωτιζομένους, η οποία συντάχθηκε στα Ιεροσόλυμα. Τα υπόλοιπα περί του Αγίου Πνεύματος. Και ανάγνωσμα από την Πρώτη Επιστολή προς Κορινθίους: «Διότι σε άλλον μεν δίδεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας», και τα εξής. Στην προηγούμενη από αυτήν κατήχηση, παραθέσαμε στις ακοές της αγάπης σας, κατά το δυνατόν, ένα μικρό μέρος των μαρτυριών περί του Αγίου Πνεύματος, στο παρόν δε, συν Θεώ, θα θίξουμε και πάλι, κατά το εφικτό, τις υπόλοιπες μαρτυρίες από την Καινή Διαθήκη. Τότε μεν συγκρατήσαμε την προθυμία μας για το σύμμετρο της ακρόασης (διότι ο λόγος περί του Αγίου Πνεύματος είναι ακόρεστος), τώρα δε θα αναφέρουμε και πάλι ένα μικρό μέρος από τα υπόλοιπα (διότι και τώρα ομολογούμε με ευγνωμοσύνη ότι η δική μας αδυναμία καλύπτεται από το πλήθος των γεγραμμένων), χωρίς να χρησιμοποιήσουμε ούτε σήμερα ανθρώπινα σοφίσματα (διότι είναι ασύμφορο), αλλά υπενθυμίζοντας μόνο όσα προέρχονται από τις Θείες Γραφές (πράγμα που είναι το ασφαλέστερο, σύμφωνα με τον μακάριο απόστολο Παύλο, ο οποίος λέγει: «τα οποία και λαλούμε, όχι με διδακτούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με διδακτούς από το Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά»), και πράττοντας παρόμοια με τους οδοιπόρους ή τους ναυτιλλομένους, οι οποίοι, ενώ έχουν έναν σκοπό σε ένα πολύ μεγάλο ταξίδι, μεν σπεύδουν με προθυμία, αλλά εξαιτίας της ανθρώπινης αδυναμίας συνηθίζουν να σταθμεύουν σε διάφορες πόλεις ή λιμάνια.

«Τα οποία και κηρύσσουμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά» και τα εξής. Το Πνεύμα, λοιπόν, του Θεού δεν είναι ξένο προς τον Θεό. Διότι, αν είναι ξένο προς τον Θεό, πώς ερευνά τα βάθη του Θεού; Αλλά τι θα μου πεις, ω κενόδοξε, εσύ που πολεμάς τον εαυτό σου, για να μην πω το Άγιο Πνεύμα του Θεού; Γιατί άραγε, κενόδοξε, πολεμάς τον ακαταπολέμητο; Γιατί μάχεσαι με τον ακαταμάχητο; «Είναι σκληρό για σένα να λακτίζεις προς τα κέντρα». Τον εαυτό σου σκανδαλίζεις και όχι τον Λόγο, τον εαυτό σου αιχμαλωτίζεις και όχι το Πνεύμα, τον εαυτό σου αποξενώνεις από τη χάρη του Θεού και όχι τον Υιό από τον Πατέρα, ούτε το Άγιο Πνεύμα από τον Πατέρα και τον Υιό.

Δύναμη είναι όλος ο Θεός και για αυτόν τον λόγο <ο Υιός> είναι «Κύριος των δυνάμεων»· σοφία είναι όλος ο Θεός, επομένως ο Υιός είναι σοφία από σοφία, «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας»· ζωή είναι όλος ο Θεός, επομένως ο Υιός είναι ζωή από ζωή· «διότι εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή». Το δε Άγιο Πνεύμα είναι και από τους δύο, πνεύμα από πνεύμα. «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα», η θεότητα είναι χορηγός χαρισμάτων, αληθέστατο, φωτιστικό, παράκλητο, εξαγγελτικό των βουλών του Πατρός. Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα. «Αλλά εμείς λάβαμε», λέει, «το Πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του Πνεύματος του Θεού, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά».

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, αυτήν τη φράση, για να κατανοήσουμε τα όσα ειπώθηκαν από τον Κύριο, όπως λέει ο άγιος απόστολος: «και εμείς έχουμε Πνεύμα Θεού, για να γνωρίσουμε τα όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και κηρύσσουμε» και τα εξής. Λέει, λοιπόν, ο Κύριος: «Δώσε σε αυτούς να έχουν ζωή μέσα τους. Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». 29. Αναπηδά όμως, προκαλώντας σύγχυση, αυτός ο Άρειος και οι οπαδοί του και λέγουν: Με το γεγονός και μόνο ότι προσεύχεται στον Θεό και λέει «Πατέρα, δώσε σε αυτούς να έχουν ζωή μέσα τους», δεν είναι ίσος με εκείνον που παρέχει τη ζωή. Διότι, εάν προερχόταν από την ουσία του Πατρός, ο ίδιος θα χάριζε τη ζωή και δεν θα ζητούσε από τον Πατέρα να δώσει σε όσους λαμβάνουν, εκείνα που δίδονται από αυτόν κατόπιν αιτημάτων. Και αγνοούν, αυτοί που διέστρεψαν τη διάνοιά τους εις βάρος του ίδιου τους του εαυτού, ότι ο Μονογενής ήλθε για όλα αυτά, προκειμένου να γίνει για εμάς πρότυπο και σωτηρία, στεκόμενος στο μέσο του κόσμου σαν σε θέατρο, δίκην αθλητή, καταλύοντας όλα όσα επαναστάτησαν κατά της αλήθειας, τα οποία προέρχονταν από την απιστία, τη συκοφαντία και την πλάνη του διαβόλου, άλλοτε μέσω της ειδωλολατρίας, άλλοτε μέσω της ιουδαϊκής αλαζονείας, άλλοτε μέσω της απιστίας και άλλοτε μέσω της έπαρσης της ανθρώπινης υπόληψης, προκειμένου να διδάξει τους ανθρώπους την ταπεινοφροσύνη, ώστε κανείς να μην θεωρεί τον εαυτό του κάτι σπουδαίο, εφόσον είναι άνθρωπος, αλλά να αναφέρει τα πάντα στον Πατέρα των όλων.

Διότι έχουμε δάσκαλο το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο μας έδωσε ο Κύριος μετά την ανάληψη στους ουρανούς, «για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό», διά του οποίου «και μιλάμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο», εν τω οποίω λατρεύουμε και προσκυνούμε, για το οποίο ατιμαζόμαστε, εν τω οποίω προφήτευσαν οι προφήτες, καθοδηγήθηκαν οι δίκαιοι, και διά του οποίου προσαγόμαστε στον Υιό. Αλλά γιατί περιεργαζόμαστε τα της φύσεως; Μήπως συζητάμε «ως σαρκικοί, και όχι ως πνευματικοί»; Διότι για άλλους έχει λεχθεί ότι «δεν μπορούμε να σας μιλήσουμε ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς». Διότι υπάρχει φόβος μήπως από τη φιλονικία για τα ακατάληπτα και την αναζήτηση των ανέφικτων καταπέσουμε στον βυθό της ασέβειας· «και είπα, θα γίνω σοφός, αλλά αυτή (η σοφία) απομακρύνθηκε από εμένα περισσότερο από ό,τι ήταν, και έγινε βαθύ βάθος, ποιος θα την ανακαλύψει;» Ας θυμηθούμε εκείνον που είπε: «εν μέρει γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε, όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εν μέρει θα καταργηθεί». «Αν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη όπως πρέπει να γνωρίσει». Και γι' αυτό υπάρχει φόβος μήπως, εκβιάζοντας τα πράγματα για να μιλήσουμε για όσα δεν μπορούμε να μιλήσουμε, δεν μας επιτραπεί πλέον να μιλάμε ούτε για όσα μπορούμε. Διότι πρέπει να μιλάμε εκ πίστεως, όχι να πιστεύουμε από τα όσα λέγονται. «Πίστεψα», λέει, «γι' αυτό και μίλησα».

Διότι όσο περισσότερο νομίζει κανείς ότι βρίσκεται πιο κοντά στη γνώση, τόσο περισσότερο οφείλει να αναλογίζεται μέσα του ότι είναι άνθρωπος. Περί αυτού, άκουσε τι λέει: «Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου, κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Έχοντας, λοιπόν, τον διδάσκαλο της αλήθειας, ας μην καταφεύγουμε πλέον σε ανθρώπινους δασκάλους, αλλά κατανοώντας *, ας μην περιεργαζόμαστε ούτε τους τρόπους ούτε τίποτε άλλο. Διότι, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν να εκφράσουμε με λόγια τη γέννηση του Υιού, ούτε είναι δυνατόν να αποφανθούμε για τον τρόπο της γέννησης από τον Πατέρα, αλλά πρέπει να θεωρούμε επαρκές για τη διδασκαλία μας το εξής: «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Και είθε να δώσει ο Κύριος να φρονούμε σύμφωνα με τον Αβραάμ, ο οποίος λέει «τώρα άρχισα να μιλώ στον Κύριό μου, εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη», και να μην «υπερηφανευόμαστε όπως οι κέδροι του Λιβάνου», διότι «όχι με διδακτούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με διδακτούς λόγους της πίστεως» κατορθώνεται η ομαλή και ειρηνική σοφία, και ούτε να απορούμε, αλλά πράττοντας οτιδήποτε, να ευαρεστούμε τον Θεό και Πατέρα και μαζί με αυτόν και συν αυτώ τον Υιό εν Αγίω Πνεύματι, στον οποίο ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή και η δύναμη νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα· «αλλά εμείς (λέει) λάβαμε το πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του πνεύματος του Θεού, εξηγώντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». 8. Αλλά θα πει κάποιος: επομένως λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Μάλιστα, αλλά εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Διότι, αν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από Αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο, τα οποία κατανοούνται από τους αγίους μόνο με την πίστη, είναι φωτεινά, φωτοδότα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και δημιουργούν συμφωνία φωτός προς τον ίδιο τον Πατέρα, άκουσε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι Υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι απλώς κατ' όνομα, όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως προερχόμενο από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα τα άλλα, όμως, είναι κατά χάριν (θέσει) ή κατ' όνομα, και δεν είναι όμοια με αυτά ούτε κατά την ενέργεια, ούτε κατά τη δύναμη, ούτε κατά το φως, ούτε κατά την έννοια· όπως θα έλεγε κανείς: «υιούς γέννησα και ύψωσα», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», ή όπως θα έλεγε κανείς: «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», ή όπως θα έλεγε κανείς: «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και επί της γης», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει τον άνεμο».

Έπειτα, επειδή είχε προλεχθεί: 〈και υφαίνουν ιστό αράχνης〉, εκθέτει εκτενέστερα το νόημά του, λέγοντας: 〈ο ιστός τους δεν θα γίνει ένδυμα, ούτε πρόκειται να ντυθούν από τα έργα τους· τον ιστό〉 τον έμαθε από τον ίδιο τον προφήτη Ησαΐα, ο οποίος είπε πρωτύτερα: «ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη του, όμως η καρδιά τους απέχει μακριά από εμένα· και μάταια με σέβονται, διδάσκοντας ως διδασκαλίες ανθρώπινα εντάλματα», διότι τηρώντας με προσήλωση ‹τις παραδόσεις των πρεσβυτέρων› τους, παραμελούσαν τον νόμο του Θεού, 〈υφαίνοντας〉 και συνδέοντας μεταξύ τους ‹εντολές ανθρώπων› που αποστρέφονται την αλήθεια. Γι' αυτό λέει: 〈ο ιστός τους δεν θα γίνει ένδυμα, ούτε πρόκειται να ντυθούν από τα έργα τους· διότι τα έργα τους είναι έργα ανομίας〉. ⌜Εκείνοι λοιπόν που μέσω των θείων λόγων, οι οποίοι έχουν ειπωθεί από το Άγιο Πνεύμα, «συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά», 〈υφαίνουν〉 έναν θείο χιτώνα, σε αντίθεση με εκείνους που φθείρονται άσκοπα ‹με τις ιουδαϊκές μυθολογίες› και δεν επιζητούν τίποτε περισσότερο από τον 〈ιστό〉 της 〈αράχνης〉 για να θηρεύσουν ευτελείς ψυχές, οι οποίες αιχμαλωτίζονται σαν σε παγίδες μέσα στις μυθολογίες τους.⌝ Στη συνέχεια αναφέρεται: 〈διότι τα έργα τους είναι έργα ανομίας, και τα πόδια τους τρέχουν προς την κακία, βιαστικά για να χύσουν αίμα· και οι διαλογισμοί τους είναι διαλογισμοί αφρόνων〉.

Αλλά προσπαθεί να ερμηνεύσει και αυτήν την ίδια τη θεόπνευστη Γραφή Του με ελληνικά παραδείγματα, χωρίς να εισακούσει τον απόστολο Παύλο που λέει: «Εμείς, όμως, δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε τα όσα μας χάρισε ο Θεός· τα οποία και κηρύττουμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με αυτά που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά. Ο ψυχικός όμως άνθρωπος δεν δέχεται τα όσα ανήκουν στο Πνεύμα του Θεού· διότι είναι μωρία γι' αυτόν, και δεν μπορεί να τα κατανοήσει, επειδή εξετάζονται πνευματικά». Και αγνοώντας αυτά, ο γενναίος αυτός προσπαθεί να μας παρουσιάσει το νόημα των θείων Παροιμιών μέσα από ελληνικά αναγνώσματα, γράφοντας αυτολεξεί τα εξής: «Διότι δεν είναι καθόλου άτοπο, νομίζω, στην παρούσα φάση να σου υπενθυμίσω λίγο τις παροιμίες των έξω (της θύραθεν παιδείας)».

Μέσα από τέτοιες παραθέσεις ο Μάρκελλος προσπαθεί να διδάξει την εκκλησία του Θεού πώς να κατανοεί τις θεόπνευστες γραφές. Παρέθεσα δε όλη αυτή τη μακροσκελή και φλύαρη περιττολογία, θέλοντας να καταδείξω την ανοησία της πολλής και άκαιρης φιλοδοξίας που επιδεικνύει ο άνδρας, κάνοντας επιδεικτική χρήση των ελληνικών γραμμάτων, ενώ λησμονεί τα θεία. Διότι ποτέ δεν θα ξέπεφτε σε τόση φλυαρία, εάν θυμόταν τα αποστολικά παραγγέλματα, με τα οποία προτρέπει ότι πρέπει να λαλούμε «όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό», «όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Πνεύμα, παραβάλλοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά», ούτε κατανόησε πώς ελέχθη το «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού, διότι είναι μωρία για αυτόν, και δεν μπορεί να τα γνωρίσει, επειδή αυτά ανακρίνονται πνευματικά». Αγνοώντας δε αυτά, υπέθεσε ότι οι σοφοί των Ελλήνων απέκτησαν γνώση της σοφίας που χαρίστηκε από τον Θεό στον Σολομώντα και, αφού τη γνώρισαν, θέλησαν να μιμηθούν το προφητικό γράμμα, όπως ο ίδιος λέει. Και πώς ήταν δυνατόν να γνωρίσουν τα θεία και να τα μιμηθούν οι ψυχικοί άνθρωποι, οι οποίοι δεν γνώριζαν να συγκρίνουν «πνευματικά με πνευματικά», εφόσον ο θείος απόστολος αποφαίνεται ότι ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται «τα του Πνεύματος του Θεού»;

96. Ποιος, που δεν έχει ακόμη νιώσει την καρδιά του να φλέγεται από τα αγνά και πύρινα λόγια του Θεού κατά τη διάνοιξη των Γραφών σε αυτόν· ούτε τα έχει εγγράψει με τριπλό τρόπο στο πλάτος της καρδιάς του, ώστε να αποκτήσει νουν Χριστού· ούτε έχει εισέλθει στους απόκρυφους, αόρατους και σκοτεινούς για τους πολλούς θησαυρούς, ώστε να κατοπτεύσει τον πλούτο που υπάρχει σε αυτούς και να μπορεί να πλουτίζει και άλλους, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά;

ΚΔ΄. Κάποιος, βέβαια, είναι πλούσιος στη θεωρία, και υψώνεται πάνω από τους πολλούς, και συγκρίνει τα πνευματικά με τα πνευματικά, και καταγράφει με τριπλό τρόπο στο πλάτος της καρδιάς του τον λόγο που οικοδομεί τους πάντες, και αυτόν που οικοδομεί τους πολλούς, και αυτόν που οικοδομεί μερικούς αντί για τους περισσότερους ή για όλους, και δεν ανέχεται να είναι φτωχός, αλλά εμβαθύνει στα βάθη. Ας αναβαίνει, λοιπόν, και ας καθοδηγείται, και ας υψώνεται από τον νου, και, αν το θέλει, ας φτάσει μέχρι τον τρίτο ουρανό, κατά τον Παύλο· αρκεί μόνο αυτό να γίνεται με ορθό λόγο και γνώση, και ας μην καταπίπτει εξαιτίας της έπαρσης, ούτε ας πτερορρυεί εξαιτίας του ύψους της πτήσης. Ποιος μπορεί να φθονήσει μια αξιέπαινη ανάβαση; Και ποια άλλη πτώση είναι τέτοια, όσο το να διαπεραστεί κανείς από την έπαρση, και να μην αναγνωρίσει την ταπεινότητα της ανθρώπινης ανάτασης, και το πόσο υπολείπεται ακόμη από το αληθινό ύψος ακόμη και αυτός που βρίσκεται ψηλότερα από όλους;

ΟΜΙΛΙΑ Β΄ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ Ο σοφός Σολομών, έχοντας αποκτήσει σοφία όχι με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας αλλά με τα διδάγματα του Αγίου Πνεύματος, στα κείμενα που μόλις μας αναγνώστηκαν, εξυμνώντας τον άνθρωπο αναφωνούσε λέγοντας: «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Εγώ, όμως, μάταια εξέταζα μέσα μου τόσο αυτά που είχα στη δική μου διάνοια όσο και εκείνα που είχα διδαχθεί από τη Γραφή σχετικά με τον άνθρωπο. Διότι από μόνος μου αναλογιζόμουν: πώς είναι κάτι το μέγα ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό ον, που υπόκειται σε μύρια πάθη, το οποίο από τη γέννησή του μέχρι τα γηρατειά του υφίσταται ένα σμήνος από μύρια κακά, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;» Και ο μεν ψαλμωδός τον περιφρονεί ως ένα ευτελές ον, ενώ η Παροιμία εξυμνεί τον άνθρωπο ως κάτι το σπουδαίο. Αλλά αυτή μου την απορία την έλυσε η αφήγηση της δημιουργίας του ανθρώπου, όταν διαβάστηκε. Διότι ακούσαμε τώρα ότι ο Θεός έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Βρήκα μέσα από αυτόν τον λόγο και τα δύο, ότι ο άνθρωπος είναι και ένα τίποτα και κάτι το μέγα: εάν αποβλέψεις μόνο στη φύση του, είναι ένα τίποτα και άξιος για το τίποτα, εάν όμως αποβλέψεις στην τιμή με την οποία τιμήθηκε, είναι μέγα πράγμα ο άνθρωπος. Ποια είναι αυτή η τιμή; Είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως», και έγινε φως. Σύγκρινε τη δημιουργία του ανθρώπου και τη δημιουργία του φωτός. Εκεί είπε: «Γενηθήτω στερέωμα».

Γι' αυτό ακριβώς ο Ακίνδυνος ισχυρίζεται ότι εμείς εισάγουμε στην Εκκλησία πολλές άκτιστες θεότητες, επειδή, αντίθετα με αυτόν και τον δάσκαλό του, τον Βαρλαάμ, δεν δοξάζουμε ως άναρχη μόνο την ουσία του Θεού, αλλά και την αγαθότητα, την απλότητα, την ατρεψία και την αθανασία Του. «Και πώς», λέει, «αυτά ονομάστηκαν έργα από τον άγιο, εάν είναι άναρχα;» Προς αυτόν εμείς και πάλι θα απαντήσουμε, «συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά» σύμφωνα με την αποστολική διδασκαλία: πώς άραγε ο θείος Ιωάννης ο Δαμασκηνός ονόμασε έργο ακόμη και αυτή την προαιώνια γέννηση; Αλλά για να υπερασπιστούμε τώρα τους αγίους απέναντι σε σένα, τον κατήγορό τους, αυτοί εδώ ονομάζουν έργο τη φυσική ενέργεια. Οι δε φυσικές ενέργειες συνυπάρχουν πάντοτε με τη φύση, από την οποία και μέσα στην οποία έχουν την ύπαρξή τους, και είναι βέβαια κτιστές σε όλα ανεξαιρέτως τα κτιστά, άκτιστες όμως μόνο στην περίπτωση της άκτιστης φύσης.

Εκείνος όμως που δοξάζει ως άκτιστα και την ουσία και τις υποστάσεις και τις δυνάμεις και τις ενέργειες του Θεού και γενικώς όλα όσα είναι ο Θεός, εξακολουθεί ευσεβώς και ασφαλώς να τον δοξάζει ως αδιαίρετο, ίσο προς τον εαυτό του και ασύνθετο· διότι το άκτιστο είναι πάντοτε ίσο με το άκτιστο, και είναι αδιαίρετα ενωμένο και είναι ένα, κατά το ότι είναι άκτιστο, και οι τρόποι των ιδιωμάτων, τόσο των φυσικών όσο και των υποστατικών, διόλου δεν βλάπτουν αυτή την ενότητα. Και εσύ, αν δεν ήσουν εξολοκλήρου ψυχικός άνθρωπος, για τον οποίο ο Απόστολος λέει ότι δεν μπορεί να δεχτεί τα του Πνεύματος, θα αναγνώριζες και θα αποδεχόσουν τα λόγια του Πνεύματος, και συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά, δηλαδή τα θεία με τα θεία, και διακρίνοντάς τα μέσω της αντιπαραβολής τους, δεν θα τολμούσες να λες τέτοια πράγματα εναντίον του Θεού, των αγίων του Θεού και ημών που ομολογούμε τα ίδια με εκείνους.

Επειδή δε, «συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά», διδασκόμαστε από το Πανάγιο Πνεύμα, κατανοώντας όσα μαρτυρούνται το ένα μέσω του άλλου και φανερώνοντάς τα στους άλλους, άραγε όσα ανήκουν στην αίσθηση, τον νου και τον λόγο αντιστοιχούν σε εκείνα που υπερβαίνουν την αίσθηση, τον νου και τον λόγο, και απλώς τα σύμφωνα με τη φύση μαρτυρούνται και συνιστώνται από εκείνα που τελούνται υπερφυώς;

Διότι «καλό δέντρο δεν κάνει κακούς καρπούς», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Διότι εγώ, αναλογιζόμενος μέσα μου, νομίζω ότι δεν είναι δίκαιο να ονομάζεται ούτε καν ανθρώπινη εκείνη η σοφία, η οποία είναι σε τέτοιο βαθμό ασυνεπής προς τον εαυτό της, ώστε να θεωρεί τα ίδια πράγματα έμψυχα και άψυχα, λογικά και άλογα, και να ισχυρίζεται ότι εκείνα που δεν έχουν καμία απολύτως φυσική ικανότητα για αίσθηση, ούτε διαθέτουν κανένα όργανο τέτοιας δύναμης, είναι ικανά να χωρέσουν τις ψυχές μας. Αν όμως ο Παύλος την ονομάζει κάπου «ανθρώπινη σοφία» —διότι λέει: «Το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκε σε πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας», και πάλι: «Μιλάμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία»—, εντούτοις θεωρεί σωστό να ονομάζει αυτούς που την κατέχουν «σοφούς κατά σάρκα», «σοφούς που μωράνθηκαν», «συζητητές αυτού του αιώνα», και τη σοφία τους με παρόμοιους χαρακτηρισμούς, διότι την αποκαλεί «σοφία που έχει μωρανθεί», «σοφία που καταργείται» και «κενή απάτη», «σοφία αυτού του αιώνα» και «των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται».

Αν όμως τους ρωτήσεις πώς οράται ο αόρατος, θα σου απαντήσουν: «Όχι με διδακτούς λόγους της ανθρώπινης σοφίας, αλλά με διδακτούς από το Άγιο Πνεύμα». Διότι είναι ανενδεείς και δεν έχουν ανάγκη την ανθρώπινη σοφία, έχοντας τη διδασκαλία του Πνεύματος και έχοντας μαζί με τον Απόστολο αυτή την καύχηση, «ότι με απλότητα και ειλικρίνεια και χάρη Θεού, και όχι με σαρκική σοφία, αναστράφηκαν μέσα στον κόσμο». Θα σου απαντήσουν, λοιπόν, με ευλάβεια πως «τα θεία δεν περιορίζονται στη δική μας γνώση, ω άνθρωπε, αλλά πολλά από όσα εμείς αγνοούμε έχουν αιτίες θεοπρεπείς. Επομένως, συγκρίνοντας πνευματικά με πνευματικά, κατά τον ίδιο Απόστολο, από την Παλαιά Διαθήκη θα βεβαιώσουμε τις χάριτες της Καινής». Για τον λόγο αυτόν ο Απόστολος ονόμασε σύγκριση την απόδειξη που προέρχεται από τα παλαιά, επειδή μετά τη βεβαίωση από εκεί, τα δώρα της χάριτος αποδεικνύονται ανώτερα από τα νομικά. Και, λοιπόν, εκείνοι που ζουν και βλέπουν διά του Πνεύματος θα πουν προς όσους ερωτούν πώς οράται το αόρατο φως: «Όπως το είδε και εκείνος ο θεόπτης Ηλίας. Διότι το ότι εκείνος δεν είδε αισθητά, το απέδειξε η μηλωτή που είχε τοποθετήσει στο πρόσωπό του. Ότι όμως είδε τον Θεό, επισκιάζοντας με τη μηλωτή τους αισθητούς οφθαλμούς, αξιόλογος μάρτυρας και κήρυκας αυτού του γεγονότος είναι το γνώρισμα της προσωνυμίας του σε όλους. Διότι αποκαλείται από όλους θεόπτης, ή μάλλον καθ' υπερβολήν, θεοπτικότατος».

Όμως, αν εξ αρχής αυτά που λες δόθηκαν στην ψυχή από τον Θεό, είναι βεβαίως κοινά σε όλους τους ανθρώπους, έμφυτα και φυσικά, και μεταδίδονται διαδοχικά από τους προπάτορες. Πώς λοιπόν δόθηκαν με τον ίδιο τρόπο με τα υπερφυσικά, τα οποία χαρίστηκαν μέσω του Πνεύματος του Θεού μόνο στους ευσεβείς, και μάλιστα στους πιο τέλειους και εκλεκτούς από τους ευσεβείς; «Αλλά τα πάντα», λέει, «έχουν την ίδια σχέση με την ψυχή, επειδή έχουν δοθεί σε αυτήν· ούτε τα πνευματικά ξεπερνούν τον ανθρώπινο λογισμό». Πράγματι, απέδειξες ολοφάνερα ότι εσύ δεν έχεις καμία απολύτως εμπειρία πνευματικού δώρου, ελέγχοντας και φανερώνοντας ο ίδιος τον εαυτό σου. Και το χειρότερο από αυτό είναι ότι δεν πιστεύεις ούτε αυτούς που μίλησαν από προσωπική εμπειρία, και το ακόμη χειρότερο είναι ότι και τους αντιλέγεις, όντας, όπως φαίνεται, εξ ολοκλήρου ψυχικός. Διότι το εκλεκτό δοχείο των πνευματικών χαρισμάτων, ο Παύλος, λέει: «Εμείς δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε τα όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και κηρύττουμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικά μέσα· ο ψυχικός όμως άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος· διότι είναι μωρία για αυτόν και δεν μπορεί να τα κατανοήσει», επειδή εισχωρεί στα ακατάληπτα με επιθέσεις των λογισμών, νομίζοντας ότι κάθε αλήθεια ανακαλύπτεται και διδάσκεται με διαιρέσεις, συλλογισμούς και αναλύσεις. «

«Διότι τα πνευματικά ερμηνεύονται μέσω των πνευματικών· ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται αυτά που προέρχονται από το πνεύμα του Θεού· διότι αποτελούν μωρία για αυτόν, επειδή δεν γνωρίζει ότι αυτά ανακρίνονται πνευματικά». Διότι όσα μίλησε το Άγιο Πνεύμα μέσω των προφητών με παραβολές και αινιγματικά, αυτά γίνονται κατανοητά σε αυτούς που είναι μέτοχοι και κοινωνοί του Αγίου Πνεύματος, καθώς διδάσκονται από το ίδιο το Πνεύμα. Διότι ο ασφράγιστος και ακυβέρνητος άνθρωπος δεν μπορεί να κατανοήσει τις θείες Γραφές· «διότι ο φόβος του Κυρίου είναι η αρχή της επίγνωσης».

Ο Ναβουχοδονόσορ, λοιπόν, βλέποντας και μένοντας έκπληκτος με τα θαυμάσια γεγονότα που συνέβησαν τότε στους τρεις παίδες, τα ανακοίνωσε δημόσια με διάταγμα σε όλους τους λαούς, τις φυλές και τις γλώσσες που βρίσκονταν υπό την εξουσία του, ώστε και αυτοί, ακούγοντας τα όσα έγιναν, να φοβηθούν και να δοξάσουν τον Θεό, όπως ακριβώς και ο ίδιος τον υμνούσε λέγοντας: «Η βασιλεία Του είναι βασιλεία αιώνια και η εξουσία Του παραμένει από γενεά σε γενεά». Έπειτα, διηγήθηκε αυτό που συνέβη στο δεύτερο όραμά του, πώς δηλαδή κανένας από τους μάγους, τους μάντεις και τους Χαλδαίους δεν μπόρεσε να εξηγήσει τον λόγο στον βασιλιά, μέχρι που κλήθηκε ο Δανιήλ, ο οποίος του είχε διηγηθεί και το πρώτο όραμα, ώστε σε όλα ο Θεός να δοξάσει τους δικούς Του δούλους, τους προφήτες, σε σύγκριση με τα υπόλοιπα βάρβαρα και αλλόφυλα έθνη, τα οποία νόμιζαν ότι μπορούσαν να υπερηφανεύονται για την ανθρώπινη σοφία τους, έχοντας ασκηθεί σε επίγεια γνώση. Διότι η «χάρη και η δωρεά» από τον Θεό έρχεται άνωθεν από τον ουρανό, παρέχοντας τον πλούτο της στους άξιους, της οποίας μετείχαν οι μακάριοι προφήτες, αποκτώντας σύνεση διαρκώς από το Άγιο Πνεύμα. Όπως ακριβώς λέει και ο Απόστολος γράφοντας προς τους Κορινθίους: «Και εγώ ήρθα σε σας», «όχι με διδακτούς λόγους ανθρώπινης σοφίας», «αναγγέλλοντάς σας το μυστήριο του Χριστού», «αλλά με διδακτούς λόγους του Πνεύματος, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά».

Οι ίδιοι πάλι, λέει, οι Φρύγες, από μεταβολή ονομάζουν αυτόν τον ίδιο θεό· διότι γίνεται, λέει, θεός, όταν, αφού αναστηθεί από τους νεκρούς, θα εισέλθει μέσω μιας τέτοιας πύλης στον ουρανό. Αυτήν, λέει, την πύλη τη γνωρίζει ο απόστολος Παύλος, έχοντάς την μισανοίξει εν μυστηρίω και λέγοντας ότι «αρπάχτηκε» από άγγελο και βρέθηκε «έως» τον δεύτερο και «τον τρίτο ουρανό, στον ίδιο τον παράδεισο», και ότι είδε όσα είδε «και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Αυτά είναι, λέει, τα άρρητα μυστήρια που λέγονται από όλους, «τα οποία και λαλούμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο. Ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος του Θεού· διότι γι' αυτόν είναι μωρία».

Ήλθε λοιπόν το ευαγγέλιο [πρώτα] από την υιότητα, λέει, μέσω του υιού που καθόταν δίπλα στον 〈μεγάλο〉 άρχοντα αρχικά προς τον άρχοντα, και έμαθε ο άρχοντας ότι δεν ήταν 〈ο ίδιος〉 ο Θεός των όλων, αλλά ήταν γεννητός και είχε υπεράνω 〈του〉 τον εναποκείμενο θησαυρό του άρρητου και 〈α〉κατονόμαστου μη όντος και της υιότητας· και επέστρεψε και φοβήθηκε, κατανοώντας σε τι άγνοια βρισκόταν. Αυτό είναι, λέει, το ρηθέν: «αρχή σοφίας φόβος Κυρίου»· διότι άρχισε να γίνεται σοφός 〈ο άρχοντας〉, κατηχούμενος από τον υιό που καθόταν δίπλα 〈του〉 〈και〉 διδασκόμενος ποιος είναι ο μη ων, τι είναι η υιότητα, τι είναι το Άγιο Πνεύμα, ποια είναι η κατασκευή των όλων 〈και〉 πού 〈όλα〉 αυτά θα αποκατασταθούν. Αυτή είναι «η σοφία που λαλείται εν μυστηρίω», για την οποία, λέει, η Γραφή αναφέρει: «όχι με διδακτούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με διδακτούς του Πνεύματος 〈λαλούμενη〉». Αφού λοιπόν κατηχήθηκε, λέει, ο 〈μέγας〉 άρχοντας και διδάχθηκε και φοβήθηκε, εξομολογήθηκε την αμαρτία που διέπραξε μεγαλύνοντας τον εαυτό του. Αυτό είναι, λέει, το ρηθέν: «την αμαρτία μου εγνώρισα και την ανομία μου εγώ γινώσκω· υπέρ αυτής» «θα εξομολογούμαι εις τον αιώνα».

ΤΛΕ΄. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Εφόσον ο θεσπέσιος Παύλος νομοθέτησε να συγκρίνουμε τα πνευματικά με τα πνευματικά (δηλαδή ρήματα και ονόματα), αρμόζει και σε εμάς, υπακούοντας σε αυτόν τον κανόνα, να εξετάζουμε προσεκτικά τις θείες Γραφές. Επομένως, πρώτον, πρέπει να εξετάσουμε με ποια έννοια έχει ειπωθεί το «δεν δύναται» και έτσι να προχωρήσουμε στη λύση του ζητήματος.

Διότι εκείνοι μεν έχουν ως δασκάλους τους έξωθεν ρήτορες, εμείς όμως το Πνεύμα το Άγιο. Τι σημαίνει όμως το «συγκρίνοντας πνευματικά με πνευματικά»; Όταν υπάρχει κάτι πνευματικό και δυσερμήνευτο, αντλούμε τις μαρτυρίες από τα πνευματικά. Για παράδειγμα, λέω ότι ο Χριστός αναστήθηκε, ότι γεννήθηκε από Παρθένο. Προσκομίζω μαρτυρίες και προτυπώσεις και αποδείξεις: την παραμονή του Ιωνά στο κήτος και τη μετέπειτα διάσωσή του, τους τοκετούς των στείρων γυναικών, της Σάρρας, της Ρεβέκκας και των υπολοίπων, τη βλάστηση των δέντρων που δημιουργήθηκε στον παράδεισο, χωρίς να έχουν σπαρθεί σπόροι, χωρίς να έχουν πέσει βροχές, χωρίς να έχει διανοιχθεί αυλάκι.

Διότι τα μελλοντικά διαμορφώνονταν και προδιαγράφονταν, σαν σε σκιά, μέσω των προηγούμενων, ώστε να γίνουν πιστευτά όταν θα πραγματοποιούνταν. Και αποδεικνύω πάλι πώς ο άνθρωπος πλάστηκε από τη γη, και πώς η γυναίκα προήλθε μόνο από τον άνθρωπο, χωρίς να υπάρξει πουθενά συνουσία, πώς η ίδια η γη δημιουργήθηκε από το μηδέν, αφού η δύναμη του Δημιουργού επαρκεί παντού για τα πάντα. Έτσι συγκρίνω και ερμηνεύω τα πνευματικά με τα πνευματικά, και δεν έχω πουθενά ανάγκη την έξωθεν σοφία, ούτε τους ανθρώπινους συλλογισμούς ούτε τις επινοήσεις. Διότι αυτά και κλονίζουν την αδύναμη διάνοια και την ταράζουν, και δεν μπορούν να αποδείξουν με σαφήνεια τίποτα από όσα λέγουν, αλλά κάνουν μάλλον το αντίθετο· προκαλούν μεγαλύτερη ταραχή, και γεμίζουν τον νου με ζόφο και πολλή απορία. Γι' αυτό λέει: «Συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». Βλέπεις πώς την αποδεικνύει περιττή; Και όχι μόνο περιττή, αλλά και αντίθετη και βλαβερή. Διότι και το να πει: «Για να μην ακυρωθεί ο σταυρός του Χριστού», και, «Για να μη στηρίζεται η πίστη μας σε σοφία ανθρώπων», αυτό ακριβώς φανέρωσε.

Στον Ηρώδη και στα νήπια. Ήθελα βέβαια πάντα και διαρκώς να αναπτύσσω τον πνευματικό λόγο, υπακούοντας στον Παύλο που λέει: «συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά»· και μάλιστα διότι αποδείχθηκα οφειλέτης από την προηγούμενη κυριώνυμη Κυριακή.

Εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε τα όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό. Ίσως ομιλεί περί της γνώσεως του Πνεύματος, δεικνύοντας ότι έτσι εξισώνεται προς την γνώση του Θεού, όπως ακριβώς η γνώση του ανθρώπου προς τον εαυτό του. «Τα οποία και λαλούμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Πνεύμα». Δεικνύει ότι τα πάντα τα μάνθανε από εκεί. «Ερμηνεύοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». Όταν κάτι είναι πνευματικό και απόρρητο, από τα πνευματικά αντλούμε τις μαρτυρίες· όπως, για παράδειγμα, όταν λέγω ότι αναστήθηκε ο Χριστός, ότι γεννήθηκε από Παρθένο, παραθέτω μαρτυρίες και τύπους και αποδείξεις: την παραμονή του Ιωνά στο κήτος και τη μετέπειτα απελευθέρωσή του, τις γεννήσεις από τις στείρες γυναίκες, τη Σάρρα και τη Ρεβέκκα, και τις υπόλοιπες. Όταν πάλι λέγω ότι ο Χριστός γεννήθηκε από Παρθένο, παραθέτω τη βλάστηση των δένδρων που έγινε στον παράδεισο, χωρίς να έχουν σπαρθεί σπόροι, χωρίς να έχουν πέσει βροχές, χωρίς να έχει διανοιχθεί αυλάκι στη γη. Διότι τα μέλλοντα διαπλάθονταν και σκιαγραφούνταν στα προγενέστερα γεγονότα, σαν σε σκιά, ώστε να γίνουν πιστευτά αυτά όταν θα πραγματοποιούνταν.

"Και τι", λέει, "εμποδίζει να εξετάσουμε μέσω συλλογισμών την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος;" Πρώτον μεν, λοιπόν, το εμποδίζει το ότι αποτελεί αρχαία και αποστολική παράδοση να αποφεύγουμε τη συμμαχία των συλλογισμών στα ζητήματα περί του Θεού, επειδή αυτή είναι ασθενής και οδηγεί στο ψεύδος, και δεν κάνει τίποτα άλλο από το να επιχειρεί να καταλύσει τη δύναμη του σταυρού. Έπειτα, αν εμπιστευτούμε τα της πίστεως στους συλλογισμούς, χάνεται μεν η πίστη μας, χάνονται δε και τα στεφάνια της πίστεως, και δεν θα πιστεύουμε πλέον στον Θεό αλλά στους ανθρώπους· γι' αυτό λέει πάλι ο μακάριος Παύλος: «και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίζονταν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη του Πνεύματος και της δυνάμεως, ώστε η πίστη μας να μη βασίζεται στη σοφία των ανθρώπων, αλλά στη δύναμη του Θεού»· και πάλι: «διότι δεν με απέστειλε ο Χριστός για να βαπτίζω, αλλά για να κηρύττω το Ευαγγέλιο, όχι με σοφία λόγου, για να μην ακυρωθεί ο σταυρός του Χριστού»· και επιπλέον: «αυτό και κηρύττουμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο». Αν, πάλι, κάποιος από εσάς δεν κατέχει την πολύπλοκη σοφιστική, δεν οφείλει εξαιτίας αυτού βεβαίως να στρέφει την προσοχή του σε εκείνον που την γνωρίζει άριστα, και μάλιστα εάν τυγχάνει να διαφωνεί μαζί μας ως προς την πίστη· διότι ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ του φωτός και του σκότους; Ή ποια σχέση έχει ο ναός του Θεού με το είδωλο; Ή ποια συμφωνία υπάρχει μεταξύ του Χριστού και του Βελίαρ;

Είναι δε για εκείνους που εργάστηκαν μέσα σε αυτόν και τήρησαν την εντολή, ή ακόμη και αν μετά την πτώση επανέκτησαν την εργασία και τη φύλαξή του, η θεωρία του γλυκιά και πάρα πολύ επιθυμητή, καθότι έχουν γυμνασμένα τα αισθητήρια της ψυχής, έχουν απολαύσει το δέντρο της ζωής και δεν έχουν βλαφτεί από τη γεύση του άλλου, που είναι το δέντρο της γνώσης. Για τους υπόλοιπους, όμως, οι οποίοι δεν έχουν κανένα ενδιαφέρον για τα θεία πράγματα και δεν κατέβαλαν κανένα κόπο ή σπουδή για τη νοερή εργασία του Πνεύματος, μη μπορώντας να φανταστούν τίποτα περισσότερο από τα ορώμενα, θα φανεί μωρία όταν τη διαβάζουν, επειδή είναι ψυχικοί σύμφωνα με τον θείο Απόστολο: «Ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος· διότι για αυτόν είναι μωρία, επειδή δεν γνωρίζει ότι ο νόμος είναι πνευματικός και ότι τα πνευματικά τα εξετάζουμε πνευματικά». Αυτοί θα αποκαλέσουν αυτή την προσέγγιση απλώς αναγωγή και όχι θεωρία της αλήθειας· απορρίπτοντας λοιπόν το δικό τους φρόνημα, ας προχωρήσουμε στη θεωρία του νοητού παραδείσου. Η οποία έχει ως εξής.

Σχετικά δε με τα τεσσαρακονθήμερα μνημόσυνα, επειδή αόριστα αναφέρει ότι αυτά πρέπει να τελούνται όταν συμπληρωθεί ο αριθμός των ημερών, και δεν εξαίρεσε τις ημέρες κατά τις οποίες δεν πρέπει να γίνονται, για τον λόγο αυτό οι θεοφόροι Πατέρες στο Αγιώνυμο Όρος, οι οποίοι σε τίποτα δεν διαφέρουν κατά την αγιότητα από τον Σάββα και τον Χαρίτωνα και τους άλλους, «συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά» κατά τον Απόστολο, προσδιόρισαν το αόριστο, διεύρυναν το συνοπτικό και εξήγησαν αυτό το δυσνόητο μέρος του Καθολικού Τυπικού· γι' αυτό και προσθέτουν στη συνέχεια κάνοντας εξαίρεση, λέγοντας: «Αυτό βέβαια είναι προφανές, εκτός εάν συμπέσουν (τα τεσσαρακονθήμερα δηλαδή) μέσα στην Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα και στη Διακαινήσιμο· διότι εάν συμπέσουν (τα τεσσαρακονθήμερα δηλαδή) σε αυτές, δεν τελούνται (τα μνημόσυνά του δηλαδή) παρά μόνο αφού παρέλθει η Κυριακή του Θωμά».

Διότι λέγει ο ίδιος ο Απόστολος: «Μιλάμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». Έπειτα, εάν εμπιστευθούμε τα ζητήματα της πίστεως σε συλλογισμούς, χάνεται η πίστη μας, χάνονται και τα στεφάνια της πίστεως, και δεν θα πιστεύουμε πλέον στον Θεό αλλά στους ανθρώπους. Διότι λέγει ο ίδιος: «Και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκαν σε πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως, ώστε η πίστη μας να μη βασίζεται σε σοφία ανθρώπων, αλλά σε δύναμη Θεού». Και ο Μέγας Βασίλειος στα έργα του προς τον Ευνόμιο αναφέρει: «Εάν επρόκειτο να μετράμε τα πάντα με την ανθρώπινη κατανόηση, και να θεωρούμε ότι ό,τι είναι ασύλληπτο από τους λογισμούς δεν υπάρχει καθόλου, τότε θα χαθεί ο μισθός της πίστεως, θα χαθεί και ο μισθός της ελπίδας».

Επιπλέον, το να αποβλέπουμε σε συλλογισμούς στα ζητήματα της πίστεως ισοδυναμεί με το να θεωρούμε ότι μάταια δόθηκε στους χριστιανούς το Άγιο Πνεύμα. Διότι λέει ο ίδιος ο Απόστολος: «Εμείς, όμως, δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και κηρύττουμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με εκείνα που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα».

Προς τον Ιωάννη τον φιλοσοφούντα. Τους μεν άλλους είναι φυσικό να τους πιάνει απορία γιατί άραγε ο θεσπέσιος Παύλος, εκείνος που διδάσκει να συγκρίνουμε τα πνευματικά με τα πνευματικά, εκείνος που θεωρούσε σκύβαλα ακόμη και την ίδια τη μωσαϊκή φιλοσοφία μπροστά στην υπερέχουσα σοφία του Χριστού — γιατί άραγε αυτός που έλεγε και δίδασκε τέτοια πράγματα, επιχειρηματολογούσε προς τους Αθηναίους ξεκινώντας από τις επιγραφές που ήταν χαραγμένες στον βωμό τους. Διότι είναι ανάξιο της θείας έμπνευσης που είχε ο Παύλος το να συγκροτεί την αλήθεια μέσα από μύθους. Αλλά, ενώ τους άλλους ίσως δεν θα τους κατηγορούσα και πολύ που απορούν για αυτό, εσένα, τον φλογερό εραστή της διαλεκτικής, που μπορώ να σε ελέγξω μέσα από μυριάδες γραφές και συλλογισμούς, θα σε μεμφόμουν δικαιότατα ξεκινώντας κυρίως από ένα δικό σου δεδομένο, εφόσον προφανώς έχεις λησμονήσει τον πιο σοφό και χρήσιμο κανόνα της. Ποιον δηλαδή; Ότι σε εκείνους των οποίων η αντίληψη δεν αποδέχεται την αλήθεια όταν αυτή αποδεικνύεται από τα οικεία και αληθινά στοιχεία, αλλά τυφλώνεται μπροστά στην αίγλη της και την καθαρότητα του νοήματος, σε αυτούς αρμόζει να τους χειραγωγεί κανείς και να τους οικοδομεί την αλήθεια χρησιμοποιώντας εκείνα που από τη φύση τους δεν αδυνατούν να κατανοήσουν, από όσα δηλαδή είναι εφικτό, και έτσι να κάνει τη λαμπρότητά της να ανατείλει στις διάνοιές τους.

Αυτές τις αφορμές αντλήσαμε από τις Γραφές για να αποδείξουμε ότι η ενέργεια της χάριτος του Θεού που συντελείται στον άνθρωπο και το χάρισμα του Αγίου Πνεύματος, το οποίο η πιστή ψυχή αξιώνεται να λάβει, κατορθώνεται με πολύν αγώνα και πολλή υπομονή, μακροθυμία, πειρασμούς και δοκιμασίες, ενώ η αυτεξούσια προαίρεση δοκιμάζεται μέσα από όλες τις θλίψεις. Και όταν σε τίποτα δεν λυπήσει το Πνεύμα, αλλά, μέσω της χάριτος, βρεθεί σύμφωνη με όλες τις εντολές, τότε αξιώνεται να επιτύχει την ελευθερία από τα πάθη, λαμβάνει το πλήρωμα της υιοθεσίας του Πνεύματος, καθώς και της σοφίας που λαλείται μυστηριωδώς, του πνευματικού πλούτου και της συνέσεως που δεν προέρχεται από αυτόν τον κόσμο, της οποίας γίνονται μέτοχοι οι αληθινοί Χριστιανοί. Γι' αυτό και διαφέρουν σε όλα από όλους τους ανθρώπους που διακατέχονται από το πνεύμα του κόσμου, τους φρονίμους, τους συνετούς, τους σοφούς. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος «ανακρίνει» τους πάντες σύμφωνα με ό,τι έχει γραφτεί, γνωρίζει για τον καθένα από πού μιλάει, πού στέκεται και σε ποια μέτρα βρίσκεται. Αυτόν όμως, κανένας από τους ανθρώπους που έχουν το πνεύμα του κόσμου δεν μπορεί να τον γνωρίσει και να τον ανακρίνει, παρά μόνο εκείνος που έχει το ίδιο επουράνιο Πνεύμα της θεότητας γνωρίζει τον όμοιό του, όπως ακριβώς λέει ο απόστολος: «συγκρίνοντας πνευματικά πράγματα με πνευματικά. Ο ψυχικός όμως άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού, επειδή είναι μωρία γι' αυτόν». «

Γι' αυτό, αν και όλοι οι άνθρωποι έχουν το πνεύμα του κόσμου, όπως ειπώθηκε, είτε είναι συνετοί είτε σοφοί, ένας τέτοιος άνθρωπος διαφέρει πλήρως από αυτούς. Και ανακρίνει μεν όλους τους ανθρώπους, σύμφωνα με τα γραφόμενα. Ένας τέτοιος γνωρίζει για τον καθένα από ποια πηγή μιλά, πού στέκεται και σε ποια κατάσταση βρίσκεται. Αυτόν όμως δεν έχει τη δύναμη να τον διακρίνει και να τον ανακρίνει κανένας από όσους έχουν το πνεύμα του κόσμου, παρά μόνο εκείνος που έχει το ίδιο πνεύμα της θεότητας, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο: «ταιριάζοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά. Ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα πράγματα του Πνεύματος του Θεού, διότι του είναι μωρία. Ο πνευματικός όμως ανακρίνει τα πάντα, ενώ ο ίδιος δεν ανακρίνεται από κανέναν».