Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 2:14

Διότι, σύμφωνα με τον μακάριο Απόστολο, όντας ψυχικοί άνθρωποι δεν μπόρεσαν να δεχθούν τα του Πνεύματος του Θεού, επειδή αυτά ανακρίνονταν πνευματικά· αντίθετα, εκείνοι που φρονούν τα της αληθείας ανακρίνουν μεν τα πάντα, οι ίδιοι όμως δεν ανακρίνονται από κανέναν, έχοντας μέσα τους τον Κύριο, ο οποίος τους αποκαλύπτει εν τω Πνεύματι τον Εαυτό του και, μέσω του Εαυτού του, τον Πατέρα.

Διότι, σύμφωνα με τον μακάριο Απόστολο, όντας ψυχικοί άνθρωποι δεν μπόρεσαν να δεχθούν τα του Πνεύματος του Θεού, επειδή αυτά ανακρίνονταν πνευματικά· ενώ εκείνοι που φρονούν τα της αλήθειας ανακρίνουν μεν τα πάντα, οι ίδιοι όμως δεν ανακρίνονται από κανέναν, έχοντας μέσα τους τον Κύριο, ο οποίος τους αποκαλύπτει εν Πνεύματι τον εαυτό Του και διά του εαυτού Του τον Πατέρα.

Διότι ο δημιουργός των πάντων Λόγος φανερώθηκε ως Υιός ανθρώπου, χωρίς να γίνει κάποιος άλλος, αλλά ως δεύτερος Αδάμ, ώστε και από το όνομα να γνωρίσουμε την αλήθεια. Και ο Απόστολος παρουσιάζει τον πρωτόπλαστον ως προγενέστερο, υποδεικνύοντας πρώτα το ψυχικό και έπειτα το πνευματικό. Λέγοντας δε ψυχικό και πνευματικό, δεν εννοεί δύο διαφορετικά σώματα, αλλά το ίδιο σώμα. Το μεν πρώτο υπόκειται στην εξουσία και τη φύση της ψυχής, γι' αυτό είναι ψυχικό, το δε δεύτερο υπόκειται στην εξουσία και τη φύση του Πνεύματος, γι' αυτό είναι πνευματικό. Διότι ο Θεός Λόγος είναι Πνεύμα. Έτσι, λοιπόν, μπορούμε να κατανοήσουμε και αυτό που έχει ειπωθεί για εμάς, με τη φράση: «Ο δε πνευματικός ανακρίνει τα πάντα· ενώ ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος». Αν και το σώμα είναι ένα και στις δύο περιπτώσεις, καταδεικνύει ότι εκείνος που μετέχει στο Πνεύμα νοείται ως πνευματικός, ενώ εκείνος που παραμένει μόνο υπό την εξουσία της ψυχής καταδεικνύεται ως ψυχικός.

και «Ποιος σου έδωσε αυτήν την εξουσία;». Επίσης, πλησίασαν και μερικοί από τους γραμματείς, ύστερα από πάρα πολλή επίδειξη σημείων, λέγοντας με κακεντρέχεια: «Διδάσκαλε, θέλουμε να δούμε από σένα κάποιο σημείο». Θεωρώντας, λοιπόν, εντελώς ανάξιες λόγου τις φωνές των αγίων, μέσω των οποίων ήταν επόμενο να μπορούν να μάθουν ότι αυτός ήταν ο Χριστός, ζητούσαν θεϊκά σημεία. Γι' αυτό ο Σωτήρας έλεγε σε αυτούς που είχαν σταλεί από τον Ιωάννη: «Πηγαίνετε και αναφέρετε στον Ιωάννη αυτά που ακούτε και βλέπετε: τυφλοί αναβλέπουν, κουτσοί περπατούν» κ.λπ. Και οι Έλληνες, ζητώντας τη λαμπρότητα στη λέξη και στους λόγους, θεωρούν επίσης μωρία τον τρόπο της ένσαρκης οικονομίας, και λένε: «Γιατί άραγε ήταν απολύτως αναγκαίο, ο εκ Θεού Λόγος, ο οποίος είναι κατά φύση Θεός, και έχει τη δύναμη να κατορθώνει με μόνη τη θέληση και το νεύμα του όσα επιθυμεί, να γίνει άνθρωπος και να υπομείνει θάνατο; Πώς θα ήταν δυνατόν», λένε, «να γεννήσει μια παρθένος; Και πώς θα αναστηθεί αυτό που έχει καταφθαρεί από τον θάνατο;». Αλλά δεν είναι καθόλου παράλογο να λένε τέτοια, διότι «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος, επειδή του φαίνονται μωρία», ενώ για εμάς είναι δύναμη και σοφία Θεού. Διότι μέσω Αυτού ο Θεός και Πατέρας έσωσε τα πάντα κάτω από τον ουρανό, ως διαμέσου της δύναμης που ενυπάρχει φυσικά σε Αυτόν, και της άρρητης σοφίας, δηλαδή της δικής Του. Διότι σοφία και δύναμη του Θεού και Πατέρα είναι ο Υιός, δια του οποίου τα πάντα έχουν έλθει στην ύπαρξη και, όντας δημιουργημένα, διασώζονται.

Διότι το ότι η σταύρωση του Χριστού μέσω της παραφροσύνης των Ιουδαίων ήταν έργο διαβολικής αγριότητας, το απέδειξε ξεκάθαρα ο θεσπέσιος Ιωάννης λέγοντας για τον Ιούδα: «Διότι μετά το ψωμί, λέει, εισήλθε σε αυτόν ο σατανάς», ο οποίος δεν γνώριζε ότι ο Ιησούς ήταν Θεός· διότι, αν το γνώριζε και είχε πειστεί, πώς θα Τον πείραζε στην έρημο λέγοντας: «Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί;». Και ομολογουμένως υπήρξε μέριμνα και από τον ίδιο τον Σωτήρα να μείνει κρυμμένος από τους άρχοντες αυτού του αιώνα, ώστε, πάσχοντας στα κρυφά, να αποκτήσει με το ίδιο Του το αίμα την υπ' ουρανόν οικουμένη για τον Εαυτό Του και για τον δικό Του Πατέρα. <Και τα βάθη του Θεού.> Βάθη του Θεού είναι η κρυμμένη και αποταμιευμένη γνώση των ιερών Γραφών, την οποία το Πνεύμα, επειδή τη γνωρίζει, την αποκαλύπτει στις ψυχές των αγίων, καθιστώντας θεϊκό τον νου που βρίσκεται μέσα τους. <Ψυχικός δε άνθρωπος.> Ψυχικός είναι εκείνος που ζει κατά σάρκα και δεν έχει ακόμη φωτιστεί στον νου μέσω του Πνεύματος, αλλά κατέχει μόνο την έμφυτη και ανθρώπινη σύνεση, την οποία ο Δημιουργός εναποθέτει στις ψυχές όλων. <Ο δε πνευματικός ανακρίνει μεν πάντα.> Ο πνευματικός ανακρίνει τα πάντα και τρόπον τινά τα εξετάζει με κάθε λεπτομέρεια και ακρίβεια, ενώ ο ίδιος δεν ανακρίνεται από κανέναν. Το ότι, βέβαια, εκείνοι που ονομάζονται ψυχικοί έχουν οπωσδήποτε ανάγκη, για την ωφέλεια και την καθοδήγησή τους, από πνευματικούς διδασκάλους, το καθιστά σαφές προσθέτοντας και λέγοντας: «Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ο οποίος και θα Τον διδάξει;».

Διότι έχει γραφτεί ότι «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού, διότι είναι μωρία γι' αυτόν· ο δε πνευματικός ανακρίνει τα πάντα, αυτός όμως δεν ανακρίνεται από κανέναν». Επειδή δε ήταν επακόλουθο τον λόγο του για αυτό το θέμα να τον εμπεδώσει και μέσω γεγονότων, προσθέτει και λέει: «Έγινε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, εις ψυχήν ζώσαν, ο έσχατος Αδάμ εις πνεύμα ζωοποιούν». Ονόμασε λοιπόν τον Αδάμ ψυχικό· διότι αυτό νομίζω σημαίνει το ότι πλάστηκε ως ζωντανή ψυχή, επειδή δεν ήταν εξ ολοκλήρου απαλλαγμένος από τις σαρκικές επιθυμίες. Διότι οι ορέξεις που αποβλέπουν και είναι στραμμένες προς τα της σαρκός αποτελούν πάθη, και ακόμη και αν έχουν τον νόμο ως συνήγορο, παραμένουν ωστόσο, σύμφωνα με την αλήθεια, ενδείξεις σαρκικής αδυναμίας, αν εξετάσει κανείς τη φύση των όσων πράττονται. Για παράδειγμα λέω το εξής: «Τίμιος είναι ο γάμος και η κοίτη αμίαντη»· διότι έχει εναποτεθεί στη φύση του σώματος από τον Δημιουργό των πάντων μια ορεκτική κίνηση, η οποία διεγείρει το έμβιο ον στην επιθυμία της παιδοποιίας. Διότι έχει ειπωθεί προς τον άνθρωπο: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη»· και αυτός που τους έπλασε στην αρχή, λέει, «άρσεν και θήλυ τους εποίησε». Επομένως, είναι μεν ακατηγόρητη η επιθυμία που αποβλέπει αποκλειστικά στην παιδοποιία, όμως, όσον αφορά τη φύση της ίδιας της πράξης, το πάθος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαρκικό ήτοι ψυχικό· το ίδιο ακριβώς ισχύει και για τα άλλα αδιάβλητα πάθη.

«Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αποκρίθηκε ο Ιησούς.» Ελέγχεται μέσα από αυτά τα λόγια ο Νικόδημος, επειδή είναι ακόμη ψυχικός άνθρωπος, και για αυτό τον λόγο δεν αποδέχεται με κανέναν τρόπο «τα του Πνεύματος του Θεού»· διότι θεωρεί μωρία ένα τόσο σεπτό και περιφανές μυστήριο. Και ενώ ακούει για τη γέννηση που είναι άνωθεν και πνευματική, αυτός φαντάζεται ακόμη μια σωματική γαστέρα που επιστρέφει στις ωδίνες του τοκετού για εκείνους που έχουν ήδη γεννηθεί, και μη μπορώντας να υψωθεί πάνω από τον νόμο της ανθρώπινης φύσης μας, κρίνει με τα δικά του μέτρα τα θειότερα. Και επειδή βρίσκει το ύψος αυτών των διδαγμάτων απρόσιτο για τις δικές του αντιλήψεις, πέφτει κάτω και παρασύρεται. Διότι, όπως ακριβώς τα αντικείμενα που ρίχνονται με δυνατές βολές πάνω στις σκληρές πέτρες αναπηδούν πάλι πίσω, έτσι νομίζω και ο αμαθής νους, όταν προσκρούει σε θεωρήματα υψηλότερα από τις δυνάμεις του, ατονεί και υποχωρεί, και περιοριζόμενος πάντοτε στα μέτρα που του αρμόζουν, υποτιμά την ανώτερη και υψηλότερη σύνεση. Αυτό ακριβώς έπαθε και ο άρχοντας των Ιουδαίων και δεν αποδέχεται την πνευματική γέννηση. «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού.» Επειδή ο άνθρωπος αυτός δεν κατανοούσε όπως έπρεπε τι σήμαινε η ανάγκη της άνωθεν γέννησης, τον καθοδηγεί με σαφέστερα διδάγματα και του παραθέτει πιο ξεκάθαρη τη γνώση του μυστηρίου.

Θα διαπιστώσουμε ότι και οι Ιουδαίοι περιέπεσαν σε αυτό το πάθος, αν εξετάσουμε τη φύση του ζητήματος. Διότι, ενώ θα έπρεπε να αποδέχονται αμέσως τα λόγια του Σωτήρα, έχοντας ήδη θαυμάσει με πολλές αφορμές τη θεοπρεπή του δύναμη και την ακαταμάχητη εξουσία του επί των πάντων, και στα δυσνόητα να δείχνουν φιλομάθεια, και μάλλον να παρακαλούν να διδαχθούν για όσα έδειχναν να δυσκολεύονται, αυτοί αντίθετα πρόφεραν πάλι ανόητα τη λέξη «Πώς» απευθυνόμενοι στον Θεό, σαν να μην ήξεραν ότι αυτός ο λόγος είναι γεμάτος από κάθε είδους βλασφημία. Διότι το να μπορεί να κατορθώνει τα πάντα χωρίς κόπο είναι ίδιον του Θεού. Όντας όμως ψυχικοί, όπως λέει ο μακάριος Παύλος, δεν δέχονταν «τα του πνεύματος του Θεού», και έτσι το σεπτό μυστήριο θεωρείται από αυτούς ως «μωρία».

«Δεν μπορείτε να ακούσετε τον λόγο μου». Λέγοντας το «Δεν μπορείτε», τους ελέγχει επειδή είναι αδύναμοι ως προς το τέλεια αγαθό, λόγω του ότι έχουν κυριευθεί εκ των προτέρων από τα δικά τους πάθη. Διότι η φιληδονία παραλύει τον νου, και η αχαλίνωτη ροπή προς το φαύλο, χαλαρώνοντας τον τόνο της καρδιάς, την καθιστά αδρανή και εντελώς άτολμη στο να μπορέσει να κατορθώσει την αρετή. Επειδή, λοιπόν, έχετε εξασθενήσει από πριν λόγω των ροπών προς τη φαυλότητα και τυραννείστε από τα ίδια σας τα πάθη, λέει, δεν μπορείτε να ακούσετε τον δικό μου λόγο. «Διότι ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου», σύμφωνα με το γεγραμμένο, «και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές, ενώ οι ασεβείς θα ασθενήσουν σε αυτές». Θα βρεις ότι συγγενικό με αυτά είναι και αυτό που ειπώθηκε σε άλλο σημείο προς τους Φαρισαίους: «Πώς μπορείτε να πιστέψετε, όταν λαμβάνετε δόξα ο ένας από τον άλλον, και δεν ζητάτε τη δόξα που προέρχεται από τον μόνο Θεό;». Διότι και σε αυτό, το ότι δεν μπορούν να πιστέψουν υποδηλώνει την εκούσια ασθένεια της διάνοιας, δηλαδή το ότι ο νους τους έχει εκ των προτέρων υποδουλωθεί στις φιλοδοξίες. Και βρίσκουμε πάλι να αληθεύει για τους Ιουδαίους αυτό που ειπώθηκε δια της φωνής του Παύλου: «Ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού, διότι αποτελούν μωρία γι' αυτόν».

Διότι ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος του Θεού, όπως ακριβώς έχει γραφτεί. Εμείς, επειδή πιστεύουμε ότι ο νόμος είναι παιδαγωγός, όταν ακούμε όσα παραδόθηκαν μέσω του Μωυσή, τα κατανοούμε με διαφορετική ακοή, μεταφέροντας τους τύπους στην αλήθεια και κάνοντας τη σκιά αφορμή για πνευματική θεωρία. Λάβαμε, επομένως, μια προσθήκη στα αυτιά μας. Διότι η διδασκαλία του Χριστού, δηλαδή το ευαγγελικό κήρυγμα, και η μυσταγωγία που επιτελείται μέσω Αυτού, μας παρακινεί να κατανοούμε τον νόμο πνευματικά. Διευρύνει, τρόπον τινά, τα αυτιά εκείνων που πίστεψαν σε Αυτόν, ιδιότητα που δεν έχουν οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ. Είπε, λοιπόν, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός προς αυτούς: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι νομίζετε ότι σε αυτές έχετε αιώνια ζωή, και αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα, αλλά δεν θέλετε να έρθετε προς εμένα για να έχετε ζωή.» Γράφει δε σχετικά με αυτούς ο πάνσοφος και θεσπέσιος Παύλος, ότι «Όταν διαβάζεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους, το οποίο δεν αφαιρείται, διότι καταργείται εν Χριστώ Ιησού στον Κύριό μας και Λυτρωτή.»

Συμπίπτει λοιπόν σε αυτόν τον δικό μας καιρό, το να ανακαινίζεται μαζί με όλα τα άλλα και η ανώτερη από όλες τις επίγειες υπάρξεις φύση· δημιουργός δε αυτού του έργου είναι ο Χριστός. Και βέβαια ο Θεός και Πατέρας φώναζε μέσω ενός από τους προφήτες: «Έχε θάρρος, Σιών, ας μην παραλύσουν τα χέρια σου. Ο Κύριος ο Θεός είναι μέσα σου δυνατός, θα σε σώσει, και θα σε ανακαινίσει με την αγάπη του». Διότι στον καιρό της αγάπης του προς εμάς, δηλαδή, όταν για χάρη μας έγινε άνθρωπος, αναμορφώνοντας ολόκληρη τη φύση μας μέσα του προς μια νέα ζωή, και επαναφέροντάς την, ως Θεός, στην αρχική της κατάσταση, μας φανέρωσε μια νοητή άνοιξη, και ενώ ήμασταν ψυχικοί εξαιτίας της αμαρτίας που κυριαρχούσε παλαιότερα, μας ανέδειξε πνευματικούς μέσω της ευσέβειας. Και αν σε κάποιον είναι ευχάριστο να μαθαίνει, και θεωρεί πολύ σπουδαίο να γνωρίζει με σαφήνεια τι δηλώνεται και από τα δύο, και ποια είναι η διαφορά των ονομάτων, θα παραθέσω τα λόγια του Παύλου: «Ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται αυτά που προέρχονται από το Πνεύμα του Θεού. Διότι του φαίνονται μωρία, και δεν μπορεί να τα γνωρίσει, επειδή αυτά ανακρίνονται με τρόπο πνευματικό. Ο πνευματικός όμως άνθρωπος ανακρίνει τα πάντα, ενώ ο ίδιος δεν ανακρίνεται από κανέναν». Διότι εκείνοι που συνηθίζουν να προχωρούν αδιάκριτα σε καθετί που ανεβαίνει στον νου τους, και έχουν λύσει κάθε χαλινάρι στις επιθυμίες της ψυχής, δυσφορούν αφόρητα με τους νόμους του Πνεύματος που τους προτρέπουν να σωφρονούν και να ασκούν έναν βίο ενάρετο και πειθαρχημένο.

Στον Ιωήλ αναφέρεται: Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι υιοί σας και οι θυγατέρες σας, και οι νέοι σας θα δουν οράματα. Ο Απόστολος γράφει: Και αυτά λαλούμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά. Ο ψυχικός δε άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού· διότι είναι μωρία για αυτόν, και δεν μπορεί να τα κατανοήσει, επειδή εξετάζονται πνευματικά. Ο δε πνευματικός εξετάζει τα πάντα, ενώ ο ίδιος δεν εξετάζεται από κανέναν.

Και ισχυρίζονται ότι ο Παύλος μίλησε ρητά για χοϊκούς, ψυχικούς και πνευματικούς· αφενός εκεί που λέει: «όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί», αφετέρου εκεί που λέει: «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος», και αλλού: «ο πνευματικός ανακρίνει τα πάντα». Το χωρίο «ο ψυχικός δεν δέχεται τα του πνεύματος» λένε ότι έχει ειπωθεί για τον Δημιουργό, ο οποίος, όντας ψυχικός, δεν γνώριζε ούτε τη Μητέρα που ήταν πνευματική, ούτε το σπέρμα της, ούτε τους Αιώνες μέσα στο Πλήρωμα. Και το ότι ο Σωτήρας ανέλαβε τις απαρχές εκείνων που επρόκειτο να σώσει, λένε ότι το ανέφερε ο Παύλος λέγοντας: «και αν η απαρχή είναι άγια, άγιο είναι και το φύραμα», διδάσκοντας ότι ως απαρχή έχει ειπωθεί το πνευματικό στοιχείο, και ως φύραμα εμείς, δηλαδή η ψυχική εκκλησία, της οποίας το φύραμα λένε ότι Εκείνος ανέλαβε και συνανέστησε μέσα στον εαυτό Του, επειδή ο Ίδιος ήταν ζύμη. 26. Και το ότι η Αχαμώθ πλανήθηκε έξω από το Πλήρωμα και μορφοποιήθηκε από τον Χριστό και αναζητήθηκε από τον Σωτήρα, λένε ότι το φανερώνει ο Ίδιος λέγοντας ότι έχει έρθει για το πλανημένο πρόβατο. Διότι ερμηνεύουν ότι ως πλανημένο πρόβατο λέγεται η Μητέρα τους, από την οποία υποστηρίζουν ότι έχει σπαρθεί η εδώ εκκλησία· και ως πλάνη θεωρούν τη διαμονή της έξω από το Πλήρωμα μέσα σε όλα τα πάθη, από τα οποία υποθέτουν ότι δημιουργήθηκε η ύλη.

Διότι είναι συνήθειά του να ονομάζει σαρκικό τον άνθρωπο που ζει με αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς ονομάζει ψυχικό άνθρωπο εκείνον που έχει καταστεί ανίκανος να ατενίσει την αλήθεια και τον φωτισμό του μυστηρίου. Ειδάλλως, ας ισχυριστούν ότι ούτε η ψυχή μπορεί καθόλου να σωθεί· διότι έχει γραφεί: «Ο ψυχικός άνθρωπος δεν αποδέχεται τα του πνεύματος του Θεού· διότι είναι μωρία γι' αυτόν· ενώ ο πνευματικός τα ανακρίνει όλα». Όπως λοιπόν εκεί εισάγεται κάποιος ως ψυχικός και κάποιος ως πνευματικός άνθρωπος, και ο μεν πνευματικός συγκαταλέγεται σε αυτούς που σώζονται, ο δε ψυχικός σε αυτούς που χάνονται, και βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι η ψυχή χάνεται, ενώ τα άλλα εκτός από την ψυχή σώζονται, έτσι ακριβώς και εδώ, όταν λέει ότι οι σαρκικοί και όσοι βρίσκονται στη σάρκα χάνονται και δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό, δεν αγωνίζεται να καταργήσει τη σάρκα, αλλά τον κατά σάρκα τρόπο ζωής. Προχωρώντας πιο κάτω και λέγοντας «όσοι είναι στη σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό», αμέσως προσθέτει: «εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα αλλά στο πνεύμα, εφόσον το πνεύμα του Χριστού κατοικεί μέσα σας» και μετά από λίγο: «και αν το πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα δια του πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας. Άρα λοιπόν, αδελφοί, δεν είμαστε οφειλέτες στη σάρκα, ώστε να ζούμε κατά σάρκα. Διότι αν ζείτε κατά σάρκα, πρόκειται να πεθάνετε· αν όμως με το πνεύμα θανατώνετε τις πράξεις του σώματος, θα ζήσετε».

Εσύ όμως ισχυρίζεσαι, άνθρωπέ μου, ότι αυτά τα σώματα είναι οι δερμάτινοι χιτώνες, παρόλο που η λογική αλληλουχία πουθενά δεν το επιβεβαιώνει αυτό, αλλά το λες εξαιτίας των σπερμάτων της εθνικής μυθολογικής διδασκαλίας των Ελλήνων που καταβλήθηκαν μέσα σου από την αρχή, και εξαιτίας του κακότροπου λογισμού της απιστίας σου σχετικά με την ανάσταση, ο οποίος παροξύνθηκε από εκεί, εννοώ από τους Έλληνες που σε οδήγησαν σε αυτό και σε δίδαξαν. Διότι «ο ψυχικός άνθρωπος», λέει, «δεν δέχεται τα του πνεύματος· διότι του φαίνονται μωρία, επειδή ανακρίνονται πνευματικά». Εάν οι χιτώνες είχαν δοθεί στον Αδάμ και την Εύα πριν από την παρακοή, το ψεύδος σου θα ήταν πιθανό και ικανό να εξαπατήσει. Εφόσον όμως φαίνεται κατά την πλάση της Εύας... Από πού, λοιπόν, πλάστηκε; Προφανώς από σώμα· διότι λέει: «επέβαλε έκσταση στον Αδάμ, και αποκοιμήθηκε, και έλαβε μία από τις πλευρές του». Και η πλευρά δεν είναι τίποτε άλλο παρά οστό. Διότι οικοδόμησε «σάρκα στη θέση της». Και εφόσον ονομάζεται σάρκα, πώς είναι δυνατόν να αναμένεται ακόμη η δημιουργία της; Και πιο πάνω λέει: «Ας κάνουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση». «Και έλαβε», λέει, «χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο». Το χώμα όμως και η σάρκα δεν είναι τίποτε άλλο παρά σώμα. Έπειτα, αργότερα, «αφού εγέρθηκε ο Αδάμ από τον ύπνο, είπε: τούτο είναι οστό από τα οστά μου και σάρκα από τη σάρκα μου». Και δεν υπήρχαν ακόμη δερμάτινοι χιτώνες, ούτε υφίστατο ακόμη το ψεύδος που αλληγορείται από εσένα.

Διότι βλέπουμε και εδώ ότι αναφορικά με τον ίδιο τον Υιό έχει ειπωθεί ότι «όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη», καθώς ο ίδιος ο Υιός είναι εκείνος που παραδίδει τη βασιλεία και καταργεί κάθε αρχή και τα εξής, και το «πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του», καθώς ο Υιός είναι εκείνος που πράττει τα πάντα, και κυριαρχεί, και εξουσιάζει, και παραδίδει στον Πατέρα μαζί με τη βασιλεία αυτούς που έχουν υποταχθεί. 76. Έπειτα λοιπόν μεταβαίνει πάλι σε άλλο πρόσωπο, εκείνο του Πατρός, ο οποίος υποτάσσει τα πάντα στον Υιό, και λέγει: «υπέταξε τα πάντα κάτω από τα πόδια του· έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος». Και όχι πλέον εκ μέρους του προσώπου του Πατρός μόνο, ούτε εκ μέρους του προσώπου του Υιού μόνο, αλλά ακριβώς στο μέσον των προσώπων του Πατρός και του Υιού λέγει: «έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος. Όταν δε πει, ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί» 〈και τα εξής〉. Ήθελα 〈λοιπόν〉 να ρωτήσω τους ίδιους αυτούς, εκ μέρους ποιου προσώπου λέγει το «πει»; Διότι το βάθος των μυστηρίων του Θεού κρίνει πνευματικώς τους σαρκικούς (ανθρώπους). «Διότι ο σαρκικός δεν δέχεται τα του Πνεύματος· επειδή για αυτόν είναι μωρία».

Ανατροπή. Κανένας ευσεβής συλλογισμός δεν θα επέτρεπε, ακόμη κι αν ο Αέτιος μηχανευτεί μύρια όσα εις βάρος μας, να θεωρηθούν ανώτεροι <από τον Υιό> εκείνοι που έχουν λάβει την ύπαρξή τους από Εκείνον που υπάρχει (τον Ωντα). Διότι και ο ίδιος ομολογεί ότι αυτοί έχουν δημιουργηθεί δι' αυτού. Διότι εκείνοι που ευεργετήθηκαν από αυτόν και αξιώθηκαν να ονομαστούν Χριστιανοί, επειδή τον γνώρισαν εν αληθεία και διδάχθηκαν από τον Πατέρα και όχι από σάρκα και αίμα, γνωρίζουν να μην αποκαλούν το γέννημα απλώς ως προφορική έκφραση, αλλά ως αληθινό που γεννήθηκε από αληθινό, και γι' αυτό δικαίως μακαρίζονται, όπως εκείνος που τον αναγνώρισε ως Υιό Θεού με την προσθήκη «του ζώντος», ούτε ανακρινόμενοι πνευματικά <όπως ανακρίνει> ο Μονογενής, που είναι πνεύμα, τον ψυχικό Αέτιο ο οποίος δεν αποδέχεται τα του πνεύματος. * Ακόμη κι αν πει: «Αναβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας»· καθόσον και οι δύο αυτές ονομασίες δεν μπορούν να εξισωθούν με τα αλλογενή ονόματα, καθώς η αλήθεια παραμένει πάντοτε και κάθε αναγκαία τάξη διδάσκει με σαφήνεια την αλήθεια για τον Υιό του Θεού. Διότι ούτε <το> «Πατέρα μου και Πατέρα σας» πρέπει να ερμηνευθεί σε αυτούς κατά σάρκα (διότι πώς μπορεί να είναι πατέρας της σάρκας ο Θεός, ο οποίος δεν ενδύθηκε σάρκα;).

Ζʹ. ΟΤΙ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΦΑΝΕΡΩΝΟΝΤΑΙ ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΤΑ ΣΕΜΝΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ «Να προσέχεις όμως μήπως διαρρεύσουν αυτά σε ανθρώπους απαίδευτους· διότι σχεδόν, κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχουν ακούσματα πιο καταγέλαστα από αυτά για το πλήθος, ούτε πάλι πιο αξιοθαύμαστα και ικανά να εμπνεύσουν ενθουσιασμό για τους ευφυείς. Όταν δε λέγονται συχνά και ακούγονται διαρκώς, επί πολλά χρόνια, μετά βίας καθαρίζονται, όπως ακριβώς ο χρυσός, με πολλή κοπιαστική προσπάθεια.» Και σε εμάς ο σωτήριος λόγος λέει: «Μη δώσετε το άγιο στους σκύλους ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους», και: «Διότι ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος του Θεού· επειδή είναι γι' αυτόν μωρία.»

Αλλά προσπαθεί να ερμηνεύσει και αυτήν την ίδια τη θεόπνευστη Γραφή Του με ελληνικά παραδείγματα, χωρίς να εισακούσει τον απόστολο Παύλο που λέει: «Εμείς, όμως, δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε τα όσα μας χάρισε ο Θεός· τα οποία και κηρύττουμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με αυτά που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά. Ο ψυχικός όμως άνθρωπος δεν δέχεται τα όσα ανήκουν στο Πνεύμα του Θεού· διότι είναι μωρία γι' αυτόν, και δεν μπορεί να τα κατανοήσει, επειδή εξετάζονται πνευματικά». Και αγνοώντας αυτά, ο γενναίος αυτός προσπαθεί να μας παρουσιάσει το νόημα των θείων Παροιμιών μέσα από ελληνικά αναγνώσματα, γράφοντας αυτολεξεί τα εξής: «Διότι δεν είναι καθόλου άτοπο, νομίζω, στην παρούσα φάση να σου υπενθυμίσω λίγο τις παροιμίες των έξω (της θύραθεν παιδείας)».

Μέσα από τέτοιες παραθέσεις ο Μάρκελλος προσπαθεί να διδάξει την εκκλησία του Θεού πώς να κατανοεί τις θεόπνευστες γραφές. Παρέθεσα δε όλη αυτή τη μακροσκελή και φλύαρη περιττολογία, θέλοντας να καταδείξω την ανοησία της πολλής και άκαιρης φιλοδοξίας που επιδεικνύει ο άνδρας, κάνοντας επιδεικτική χρήση των ελληνικών γραμμάτων, ενώ λησμονεί τα θεία. Διότι ποτέ δεν θα ξέπεφτε σε τόση φλυαρία, εάν θυμόταν τα αποστολικά παραγγέλματα, με τα οποία προτρέπει ότι πρέπει να λαλούμε «όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό», «όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Πνεύμα, παραβάλλοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά», ούτε κατανόησε πώς ελέχθη το «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού, διότι είναι μωρία για αυτόν, και δεν μπορεί να τα γνωρίσει, επειδή αυτά ανακρίνονται πνευματικά». Αγνοώντας δε αυτά, υπέθεσε ότι οι σοφοί των Ελλήνων απέκτησαν γνώση της σοφίας που χαρίστηκε από τον Θεό στον Σολομώντα και, αφού τη γνώρισαν, θέλησαν να μιμηθούν το προφητικό γράμμα, όπως ο ίδιος λέει. Και πώς ήταν δυνατόν να γνωρίσουν τα θεία και να τα μιμηθούν οι ψυχικοί άνθρωποι, οι οποίοι δεν γνώριζαν να συγκρίνουν «πνευματικά με πνευματικά», εφόσον ο θείος απόστολος αποφαίνεται ότι ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται «τα του Πνεύματος του Θεού»;

Ενώ όμως ο ίδιος (ο Απόστολος) διακηρύσσει ότι ο ψυχικός άνθρωπος δεν μπορεί να γνωρίσει τα πνευματικά, «διότι αυτά ανακρίνονται πνευματικά», ο γενναίος αυτός, αντιλέγοντας στον απόστολο, ισχυρίζεται ότι εκείνοι που συνέθεσαν τις ελληνικές παροιμίες έγραψαν με τον ίδιο τρόπο όπως ο Σολομών. Λέει λοιπόν επί λέξει: «επειδή, αφού μελέτησαν τις Παροιμίες του σοφότατου Σολομώντα και κατάλαβαν μέσω αυτών ότι δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί τίποτα με σαφήνεια και πρόχειρα από όσα αναφέρονται σε αυτές, θέλησαν και αυτοί να μιμηθούν το προφητικό κείμενο και έγραψαν με τον ίδιο τρόπο όπως εκείνος». Αναλογίσου δε και διαφορετικά, από αυτές τις ίδιες τις παραθέσεις, πόσο πολύ απομακρύνθηκε από την αλήθεια, όταν είπε ότι οι Έλληνες έγραψαν με τον ίδιο τρόπο με τον Σολομώντα. Διότι, αφενός, ο Σολομών, κινούμενος από θεόδοτη σοφία, αφιέρωσε όλο το συγγραφικό του έργο, προς ωφέλεια και σωτηρία των ψυχών, στον λόγο της θεοσέβειας· για την άσκηση δε της διάνοιας των αναγνωστών χρησιμοποιούσε σκοτεινά προβλήματα και λεκτικά σχήματα και εκφράσεις που διατυπώνονταν υπό μορφή αινιγμάτων. Και αυτό το μαρτυρεί στην αρχή του βιβλίου λέγοντας: «διότι, αν τα ακούσει αυτά ο σοφός, θα γίνει σοφότερος, και ο συνετός θα αποκτήσει καθοδήγηση, και θα κατανοήσει παραβολή σκοτεινών λόγων, ρήσεις σοφών και αινίγματα», και πάλι «για να δεχθεί στροφές λόγων».

Το λουτρό είναι σφραγίδα της δεύτερης ζωής. Οι δε προσφορές αποτελούν κοινωνία της σαρκώσεως και των Παθών του Θεού. Το σημείο είναι ένα ασυνήθιστο θαύμα. Και οι πύρινες γλώσσες είναι η ενοίκηση του Πνεύματος. Ο ψυχικός άνθρωπος δεν είναι ακόμη καλός· ο σαρκικός, πάλι, είναι υπερβολικά φίλος του πάθους· ενώ ο πνευματικός δεν βρίσκεται μακριά από το Πνεύμα.

Διότι και εδώ μου φαίνεται ότι ο λόγος ερμηνεύει την ίδια διαφορά, ονομάζοντας «καρδιά» την πιο σωματική κατάσταση, «ψυχή» τη μέση, και «διάνοια» την υψηλότερη φύση, τη νοερή και δημιουργική δύναμη. Γι' αυτό και ο Απόστολος γνωρίζει τρεις διαφορές προαιρέσεως, κατονομάζοντας τη μία «σαρκική», η οποία καταγίνεται με την κοιλιά και τις σχετικές με αυτήν ηδυπάθειες· τη δεύτερη «ψυχική», η οποία βρίσκεται στο μέσο ως προς την αρετή και την κακία, στεκόμενη μεν υπεράνω της κακίας, χωρίς όμως να μετέχει καθαρά στην αρετή· και την τρίτη «πνευματική», η οποία ενορά το τέλειο της κατά Θεόν πολιτείας. Γι' αυτό λέει προς τους Κορινθίους, επιτιμώντας τον φιλήδονο και εμπαθή χαρακτήρα τους, ότι «είστε σαρκικοί» και αδυνατείτε να χωρέσετε τα τελειότερα δόγματα· ενώ αλλού, επιχειρώντας μία σύγκριση της μέσης κατάστασης προς την τέλεια, λέει: «Ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος· διότι συνιστούν γι' αυτόν μωρία· ο δε πνευματικός ανακρίνει τα πάντα, ο ίδιος όμως δεν ανακρίνεται από κανέναν». Όπως, λοιπόν, ο ψυχικός έχει ανέλθει υψηλότερα από τον σαρκικό, κατά την ίδια αναλογία και ο πνευματικός υπερέχει αυτού. Εάν, επομένως, η Γραφή λέει ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε τελευταίος μετά από κάθε έμψυχο ον, ο νομοθέτης (Μωυσής) δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να μας αναπτύσσει φιλοσοφικά τα περί της ψυχής, βλέποντας το τέλειο στα τελευταία σύμφωνα με κάποια αναγκαία ακολουθία της τάξεως. Διότι μέσα στο λογικό συμπεριλαμβάνονται και τα υπόλοιπα· ενώ μέσα στο αισθητικό υπάρχει οπωσδήποτε και το φυσικό είδος.

Γι' αυτό λοιπόν και ο φιλόσοφος, όντας ξεκάθαρα ψυχικός και μη αποδεχόμενος τα του πνεύματος, αποφάνθηκε ότι όσοι αναδείχθηκαν θεόπτες ανά τους αιώνες δεν είδαν ούτε καν σκιά από τη σκιά του Θεού, και αφού έγινε μαθητής ορισμένων από αυτούς που βρίσκονταν ακόμη στη ζωή, μέσω της ψευδώνυμης γνώσης και της αποδοκιμασμένης σοφίας, επειδή αυτή δεν γνώρισε τον Θεό, στράφηκε εναντίον των δασκάλων του. Επειδή εκείνοι του έλεγαν, σύμφωνα με την πατροπαράδοτη διδασκαλία, ότι όσοι κάνουν την αρχή πρέπει να πιέζουν με κάποια συνηθισμένα μέσα τον νου τους να επιστρέψει στον εαυτό του, εφόσον με δυσκολία απαλλάσσεται από τα εξωτερικά, και έτσι να βλέπουν προς τον εαυτό τους ακόμη και ως προς τον εξωτερικό άνθρωπο, εκείνος εξαιτίας αυτού του πράγματος επιτέθηκε σε αυτούς που τον δίδασκαν. Αλλά τι λέω για το ότι αυτοί που μόλις τώρα ρίχτηκαν σε αυτόν τον αγώνα στρέφονται προς τον εαυτό τους και ως προς τον εξωτερικό άνθρωπο; Διότι υπάρχουν και ανάμεσα στους πιο τέλειους ορισμένοι που, χρησιμοποιώντας αυτή τη στάση σώματος κατά την προσευχή, εισακούστηκαν από τον Θεό. Και ο ίδιος ο Ηλίας, ο πιο τέλειος στη θεοπτία, στηρίζοντας το κεφάλι του στα γόνατα και συγκεντρώνοντας έτσι πιο φιλόπονα τον νου του στον εαυτό του και στον Θεό, έδωσε τέλος σε εκείνη την πολυετή ξηρασία.

Εκείνος όμως που δοξάζει ως άκτιστα και την ουσία και τις υποστάσεις και τις δυνάμεις και τις ενέργειες του Θεού και γενικώς όλα όσα είναι ο Θεός, εξακολουθεί ευσεβώς και ασφαλώς να τον δοξάζει ως αδιαίρετο, ίσο προς τον εαυτό του και ασύνθετο· διότι το άκτιστο είναι πάντοτε ίσο με το άκτιστο, και είναι αδιαίρετα ενωμένο και είναι ένα, κατά το ότι είναι άκτιστο, και οι τρόποι των ιδιωμάτων, τόσο των φυσικών όσο και των υποστατικών, διόλου δεν βλάπτουν αυτή την ενότητα. Και εσύ, αν δεν ήσουν εξολοκλήρου ψυχικός άνθρωπος, για τον οποίο ο Απόστολος λέει ότι δεν μπορεί να δεχτεί τα του Πνεύματος, θα αναγνώριζες και θα αποδεχόσουν τα λόγια του Πνεύματος, και συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά, δηλαδή τα θεία με τα θεία, και διακρίνοντάς τα μέσω της αντιπαραβολής τους, δεν θα τολμούσες να λες τέτοια πράγματα εναντίον του Θεού, των αγίων του Θεού και ημών που ομολογούμε τα ίδια με εκείνους.

Η ξαφνική δε θέα που εμφανίστηκε, διώχνοντας και απομακρύνοντας από τον νου όλα τα διαχωρισμένα πράγματα, και το αν έχουν διαχωριστεί ή όχι, και με ποιον τρόπο, κάνει αυτόν που βλέπει να ανήκει ολοκληρωτικά μόνο σε αυτήν, ώστε να μην μπορεί να γνωρίζει ούτε καν αν περιβάλλεται από σώμα ή όχι· διότι όχι μόνο δεν γνωρίζει αυτό που βλέπει, αλλά ούτε και με τι το βλέπει. Όταν δε παύσει εκείνη η απόρρητη θεωρία, αναλογίζεται και συζητά γι' αυτήν στο μέτρο του δυνατού, ή μάλλον φανερώνει, στο μέτρο του δυνατού, την υψηλή και εξίσου ασφαλή κατανόηση που του χορηγήθηκε από εκείνη τη θεία θεωρία· και κάνει λόγο για το άνοιγμα και το φράξιμο των αισθητών σωμάτων, για να δείξει ότι εκείνο το θειότατο φως δεν είναι ούτε απλώς κάποιο νόημα και κάποια γνώση που προέρχεται από νοήματα, και ότι είναι τόσο ξένο και υπερυψωμένο από όλα τα αισθητά, ώστε, όταν εκείνα φαίνονται, αυτό να είναι αφανές, ενώ, όταν αυτό φανεί, εκείνα να μην μπορούν να φανούν. Η σύνεση όμως του Βαρλααμίτη Ακινδύνου, εξαιτίας αυτού του γεγονότος, υποβιβάζει σε ύλη και σώμα και κτίσμα εκείνο το προκόσμιο και υπερκόσμιο και υπερουράνιο και ατελεύτητο και ανέσπερο φως, επειδή είναι πράγματι ψυχική και δεν δέχεται ούτε μπορεί να γνωρίσει τα του πνεύματος, όπως είπε ο θείος Παύλος. Γι' αυτό και ο Μέγας Βασίλειος, αποδεικνύοντας ότι αυτή είναι σαφής πλάνη, προχωρώντας εκεί, ονόμασε το φως νοερό.

Αλλά βέβαια ο προαιώνιος Λόγος που σαρκώθηκε για εμάς, η ενυπόστατη σοφία του Πατρός, φέρει οπωσδήποτε μέσα του και τον λόγο του ευαγγελικού κηρύγματος. Αυτού του λόγου το γράμμα είναι σαν ένδυμα, λευκό και διαυγές, και συγχρόνως απαστράπτον, λαμπρό και σαν μαργαριτάρι, ή μάλλον θεοπρεπές και ένθεο για όσους βλέπουν εν πνεύματι τα του Πνεύματος και διασαφηνίζουν τις λέξεις του γράμματος θεοπρεπώς και αναδεικνύουν τα ρήματα του ευαγγελικού κηρύγματος τέτοια, που κανένας λευκαντής πάνω στη γη, δηλαδή κανένας σοφός αυτού του αιώνα, δεν μπορεί να διασαφηνίσει. Και τι λέω να διασαφηνίσει; Δεν μπορεί ούτε καν να τα κατανοήσει όταν τα διασαφηνίζει άλλος· διότι «ο ψυχικός άνθρωπος», όπως λέει ο απόστολος, «δεν δέχεται τα του Πνεύματος, ούτε μπορεί να τα γνωρίσει». Γι' αυτό και παρερμηνεύει μετατρέποντας σε αισθητές τις υπέρ νουν, θείες και πνευματικές ελλάμψεις, «εμβατεύοντας σε πράγματα που δεν έχει δει, υπερηφανευόμενος μάταια από τον σαρκικό του νου».

Αλλά για ποιο λόγο τα έχω διαχωρίσει και εξετάσει αυτά τώρα; Και για ποιο λόγο πρώτα έκανα κατάλογο των ειδών της αρετής και έπειτα των δυνάμεων της ψυχής; Διότι τα σπέρματα εκείνων προέρχονται από αυτές, και από αυτές όλα εκείνα έλαβαν την ύπαρξή τους. Επειδή λοιπόν η θεόσοφος Παρθένος δεν μπορούσε από εκείνα να καρπωθεί την άκρα οικειότητα προς τον Θεό, διερευνούσε τις ψυχικές δυνάμεις, μήπως τυχόν βρει εκείνην μέσω της οποίας θα πετύχαινε την επικοινωνία με τον Θεό. Καθώς λοιπόν βρήκε ότι οι μεν άλογες δυνάμεις ήταν εντελώς προσκολλημένες στα αισθητά και ελάχιστα αποσπασμένες από αυτά, ενώ τη γνώμη και τη διάνοια, αν και είναι λογικές δυνάμεις, δεν τις βρήκε αποκομμένες από το ταμείο των αισθήσεων, δηλαδή από τη φαντασία, και επιπλέον είδε ότι αυτές ενεργούνται μέσω του ψυχικού πνεύματος ως οργάνου, έχοντας κατανοήσει με σύνεση αυτό που και ο απόστολος είπε αργότερα, ότι «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος», αναζητούσε τη ζωή που βρίσκεται πάνω από αυτά, την πραγματικά νοερή και αμιγή από τα κατώτερα πράγματα, ποθώντας υπερφυώς τον Θεό και την υπερκόσμια ένωση μαζί Του. Διότι, όπως δεν είναι δυνατόν να ποθεί κάποιος το αισθητό φως και όχι τον ήλιο, με τον ίδιο τρόπο συμβαίνει και σε αυτήν την περίπτωση.

Η δε μη τέτοιου είδους είναι «από κάτω, ψυχική, δαιμονιώδης», όπως λέει ο αδελφόθεος μεταξύ των αποστόλων, γι' αυτό και δεν αποδέχεται τα του Πνεύματος, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος», αλλά τα θεωρεί μωρία, πλάνη και ψευδοδοξία, και τα περισσότερα από αυτά προσπαθεί να τα ανατρέψει εντελώς και διεξάγει φανερό αγώνα για να τα διαστρέψει και να τα διδάξει διαφορετικά με όση δύναμη διαθέτει, υπάρχουν δε και ορισμένα που τα αποδέχεται με πανουργία, αναμειγνυόμενη με αυτά, όπως ακριβώς κάνουν οι δηλητηριαστές με τις γλυκές τροφές.

Διότι δεν μπορεί διόλου να γνωρίσει ή να πιστέψει τα του πνευματικού ανθρώπου εκείνος που εμπιστεύεται τους δικούς του λογισμούς και τις συζητήσεις που γίνονται μέσω αυτών, νομίζοντας ότι κάθε αλήθεια ανακαλύπτεται με διαιρέσεις, συλλογισμούς και αναλύσεις. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος είναι ψυχικός· «Ο δε ψυχικός άνθρωπος», λέει, «δεν δέχεται τα του Πνεύματος», ούτε καν μπορεί να τα δεχθεί· αυτός λοιπόν που δεν γνωρίζει ούτε πιστεύει, πώς, αποδεικνύοντάς τα, θα τα κάνει γνωστά και πιστευτά στους άλλους;

Αιχμαλωτισμένος, λοιπόν, ολοκληρωτικά από αυτόν τον έρωτα, πείθεται να ερευνήσει και να εξετάσει προσεκτικά τις σωματικές ενέργειες και τις ψυχικές δυνάμεις, μήπως τυχόν βρει κάποιο μέσο με το οποίο να επιτύχει την κοινωνία με τον Θεό. Καθώς, λοιπόν, διαπιστώνει ότι κάποιες από αυτές είναι εντελώς άλογες (ή το μαθαίνει ρωτώντας τους έμπειρους), και ότι οι πράξεις, αν και γίνονται με λογική, εντούτοις μόνο για λίγο ανυψώνονται από τα αισθητά, ενώ η δοξασία και η διάνοια, παρότι είναι λογικές δυνάμεις, δεν είναι αποκομμένες από το ταμείο των αισθήσεων, δηλαδή τη φαντασία, και επιπλέον αντιλαμβανόμενος συνετά ότι επιτελούνται έχοντας ως όργανο το ψυχικό πνεύμα –πράγμα που και ο Απόστολος εξέφρασε λέγοντας ότι «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος»–, αναζητά τη ζωή που βρίσκεται πάνω από αυτά και είναι όντως νοερή και αμιγής από τα κατώτερα πράγματα, ακούγοντας και τον σοφό στα θεία Νείλο που λέει: «Ακόμη κι αν ο νους βρεθεί πάνω από τη σωματική θεωρία, δεν έχει δει ακόμη τέλεια τον τόπο του Θεού· διότι μπορεί να βρίσκεται στη γνώση των νοημάτων και να διαμορφώνεται ανάλογα με αυτήν»· και πάλι: «Και όταν ο νους βρίσκεται σε ψιλά νοήματα, απέχει πολύ από τον Θεό».

Όμως, αν εξ αρχής αυτά που λες δόθηκαν στην ψυχή από τον Θεό, είναι βεβαίως κοινά σε όλους τους ανθρώπους, έμφυτα και φυσικά, και μεταδίδονται διαδοχικά από τους προπάτορες. Πώς λοιπόν δόθηκαν με τον ίδιο τρόπο με τα υπερφυσικά, τα οποία χαρίστηκαν μέσω του Πνεύματος του Θεού μόνο στους ευσεβείς, και μάλιστα στους πιο τέλειους και εκλεκτούς από τους ευσεβείς; «Αλλά τα πάντα», λέει, «έχουν την ίδια σχέση με την ψυχή, επειδή έχουν δοθεί σε αυτήν· ούτε τα πνευματικά ξεπερνούν τον ανθρώπινο λογισμό». Πράγματι, απέδειξες ολοφάνερα ότι εσύ δεν έχεις καμία απολύτως εμπειρία πνευματικού δώρου, ελέγχοντας και φανερώνοντας ο ίδιος τον εαυτό σου. Και το χειρότερο από αυτό είναι ότι δεν πιστεύεις ούτε αυτούς που μίλησαν από προσωπική εμπειρία, και το ακόμη χειρότερο είναι ότι και τους αντιλέγεις, όντας, όπως φαίνεται, εξ ολοκλήρου ψυχικός. Διότι το εκλεκτό δοχείο των πνευματικών χαρισμάτων, ο Παύλος, λέει: «Εμείς δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε τα όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και κηρύττουμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικά μέσα· ο ψυχικός όμως άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος· διότι είναι μωρία για αυτόν και δεν μπορεί να τα κατανοήσει», επειδή εισχωρεί στα ακατάληπτα με επιθέσεις των λογισμών, νομίζοντας ότι κάθε αλήθεια ανακαλύπτεται και διδάσκεται με διαιρέσεις, συλλογισμούς και αναλύσεις. «

«Διότι τα πνευματικά ερμηνεύονται μέσω των πνευματικών· ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται αυτά που προέρχονται από το πνεύμα του Θεού· διότι αποτελούν μωρία για αυτόν, επειδή δεν γνωρίζει ότι αυτά ανακρίνονται πνευματικά». Διότι όσα μίλησε το Άγιο Πνεύμα μέσω των προφητών με παραβολές και αινιγματικά, αυτά γίνονται κατανοητά σε αυτούς που είναι μέτοχοι και κοινωνοί του Αγίου Πνεύματος, καθώς διδάσκονται από το ίδιο το Πνεύμα. Διότι ο ασφράγιστος και ακυβέρνητος άνθρωπος δεν μπορεί να κατανοήσει τις θείες Γραφές· «διότι ο φόβος του Κυρίου είναι η αρχή της επίγνωσης».

Οι ίδιοι πάλι, λέει, οι Φρύγες, από μεταβολή ονομάζουν αυτόν τον ίδιο θεό· διότι γίνεται, λέει, θεός, όταν, αφού αναστηθεί από τους νεκρούς, θα εισέλθει μέσω μιας τέτοιας πύλης στον ουρανό. Αυτήν, λέει, την πύλη τη γνωρίζει ο απόστολος Παύλος, έχοντάς την μισανοίξει εν μυστηρίω και λέγοντας ότι «αρπάχτηκε» από άγγελο και βρέθηκε «έως» τον δεύτερο και «τον τρίτο ουρανό, στον ίδιο τον παράδεισο», και ότι είδε όσα είδε «και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Αυτά είναι, λέει, τα άρρητα μυστήρια που λέγονται από όλους, «τα οποία και λαλούμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο. Ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος του Θεού· διότι γι' αυτόν είναι μωρία».

Αυτό είναι, λέει, που είναι γραμμένο στην Γραφή: «για τον λόγο αυτό κλίνω τα γόνατά μου προς τον Θεό και Πατέρα και Κύριο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού», «για να σας δώσει» ο Θεός την χάρη «να κατοικήσει ο Χριστός» «στον εσωτερικό άνθρωπο», δηλαδή τον ψυχικό, όχι τον σωματικό, «για να μπορέσετε να κατανοήσετε» «ποιο είναι το βάθος», το οποίο είναι ο Πατέρας των όλων, «και ποιο το πλάτος», το οποίο είναι ο Σταυρός, ο Όρος του πληρώματος, «και ποιο το μήκος», δηλαδή το πλήρωμα των αιώνων. Γι' αυτό «ο ψυχικός», λέει, «άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού· διότι του φαίνονται μωρία». Μωρία δε, λέει, είναι η δύναμη του δημιουργού· διότι ήταν μωρός και ανόητος, και νόμιζε ότι ο ίδιος δημιουργεί τον κόσμο, αγνοώντας ότι τα πάντα η Σοφία, η Μητέρα, η Ογδοάδα, τα ενεργούσε μέσω αυτού για την κτίση του κόσμου, ενώ εκείνος δεν γνώριζε τίποτα.

Και για εκείνον, ομοίως, ο οποίος ομολόγησε ότι έχει τηρήσει τα περισσότερα μέρη της δικαιοσύνης, αλλά έπειτα δεν θέλησε να ακολουθήσει, αλλά νικήθηκε από τον πλούτο, ώστε να μην γίνει τέλειος, υποστηρίζουν ότι και αυτός προερχόταν από το ψυχικό γένος. Για δε το πνευματικό, όταν είπε: «Άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς, εσύ δε πήγαινε και κήρυττε τη βασιλεία του Θεού»· και όταν είπε στον τελώνη Ζακχαίο: «Κατέβα γρήγορα, διότι σήμερα πρέπει να μείνω στο σπίτι σου»· αυτούς λοιπόν διακηρύσσουν ότι προέρχονται από το πνευματικό γένος. Και για την παραβολή του προζυμιού, το οποίο λέγεται ότι η γυναίκα έκρυψε μέσα σε τρία μέτρα αλευριού, λένε ότι φανερώνει τα τρία γένη· διότι διδάσκουν ότι η μεν γυναίκα συμβολίζει τη Σοφία, τα τρία μέτρα αλευριού τα τρία γένη των ανθρώπων, δηλαδή το πνευματικό, το ψυχικό και το χοϊκό· ενώ για το προζύμι διδάσκουν ότι ειπώθηκε για τον ίδιο τον Σωτήρα. Επίσης, λένε ότι ο Παύλος ρητά έχει μιλήσει για χοϊκούς, ψυχικούς και πνευματικούς: όταν από τη μία λέει, «όποιος είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί»· και από την άλλη, «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος»· και αλλού, «ο πνευματικός ανακρίνει τα πάντα». Το δε «ο ψυχικός δεν δέχεται τα του πνεύματος», λένε ότι έχει ειπωθεί για τον Δημιουργό, ο οποίος, επειδή ήταν ψυχικός, δεν γνώρισε ούτε τη μητέρα του που ήταν πνευματική, ούτε το σπέρμα της, ούτε τους Αιώνες που βρίσκονται στο Πλήρωμα.

Αν το σώμα του Ελισσαίου, αφού νεκρώθηκε, ανέστησε νεκρό, πόσο μάλλον ο Θεός, αφού ζωοποιήσει τα νεκρά σώματα των ανθρώπων, θα τα οδηγήσει στην κρίση; Η αληθινή γνώση, λοιπόν, είναι η κατά Χριστόν σύνεση, την οποία ο Παύλος ονομάζει σοφία του Θεού την εν μυστηρίω αποκεκρυμμένη, την οποία ο ψυχικός άνθρωπος δεν αποδέχεται, δηλαδή ο λόγος του σταυρού. Αν κάποιος τον γευθεί, δεν πρόκειται ποτέ να εμπλακεί στις άσκοπες ασχολίες και λογομαχίες των υπεροπτών και των γεμάτων οίηση, εκείνων που εμβαθύνουν σε πράγματα τα οποία δεν έχουν δει.

Το δε «Ένα σάπιο δέντρο δεν μπορεί να κάνει καλούς καρπούς», δεν αναιρεί τη μετάνοια, αλλά στηλιτεύει την παραμονή στη συνήθεια της κακίας. Διότι, όσο είναι σάπιο, δεν μπορεί να φέρει καλούς καρπούς· αν όμως μεταβληθεί προς την αρετή, θα φέρει. Αν βέβαια ο λόγος του Σωτήρα αναφερόταν σε δέντρα, ας ισχύει ο συλλογισμός σου, αν όμως αναφερόταν σε ανθρώπους, και απλώς χρησιμοποίησε ένα παράδειγμα (καθώς ό,τι είναι για εκείνα η φύση, αυτό είναι για εμάς η ελεύθερη προαίρεση), τότε ας ανατραπεί η υπόθεσή σου. Διότι, τι λογής δέντρο σου φαίνεται ότι είναι ο Πέτρος; Καλό; Και πώς αρνήθηκε; Κακό; Και πώς όλη η γη και η θάλασσα υμνούν τους άθλους και τα τρόπαιά του; Και τι λογής ήταν ο Ιούδας; Καλό; Και πώς πρόδωσε; Κακό; Και πώς αξιώθηκε την αποστολή; Αλλά αν έφερνα στο προσκήνιο όλες τις μεταβολές που έχουν συμβεί σε ανθρώπους, θα μακρηγορούσα υπερβολικά. Γι' αυτό, αφήνοντάς σε να τα συλλέξεις αυτά από τις Γραφές, θα προχωρήσω στην ερμηνεία του αποστολικού ρητού: «Ο ψυχικός άνθρωπος, παρόλο που δεν δέχεται τα του πνεύματος», ωστόσο θα τα δεχτεί· διότι δεν είπε «Δεν θα τα δεχτεί», αλλά «Δεν τα δέχεται». Και πάλι: «Δεν μπορεί να τα γνωρίσει»· δεν είπε: «Δεν θα μπορέσει». Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος έβλεπε ένα πυρακτωμένο σίδερο θα έλεγε «Δεν μπορεί να είναι κρύο», αλλά στο μέλλον θα μπορέσει να γίνει, έτσι συμβαίνει και με αυτά που ελέχθησαν· διότι το ένα αφορά τον ενεστώτα χρόνο, ενώ το άλλο τον μέλλοντα.

Θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο. [cod. f. 5 a.] Ο πνευματικός συγκρίνεται με τα πνευματικά· ο ψυχικός όμως άνθρωπος δεν αποδέχεται τα του Πνεύματος του Θεού· διότι αποτελούν για αυτόν μωρία, επειδή δεν γνωρίζει ότι αυτά ανακρίνονται πνευματικώς. Διότι, όσα ελάλησε το Άγιο Πνεύμα μέσω των προφητών διά παραβολής και σκοτεινώς, αυτά στους μετόχους και κοινωνούς του Αγίου Πνεύματος καθίστανται εύγνωστα, καθώς διδάσκονται από το ίδιο το Πνεύμα· διότι όποιος είναι ασφράγιστος και ακυβέρνητος, δεν δύναται να κατανοήσει τις θείες Γραφές.

Οι Αθηναίοι δεν χρησιμοποιούσαν πλέον τους δικούς τους νόμους, καθώς είχαν ήδη υποταχθεί στους Ρωμαίους. Και για ποιον λόγο θέλησαν αυτοί να έλθουν σε συζήτηση μαζί του; Επειδή έβλεπαν και άλλους να συζητούν, και ότι ο άνθρωπος είχε αποκτήσει φήμη. Και πρόσεξε, αμέσως μιλούν υβριστικά: Διότι ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος. Φαίνεται, λέει, ότι είναι κήρυκας ξένων δαιμονίων· διότι δαιμόνια ονόμαζαν τους θεούς τους, επειδή οι πόλεις ήταν γεμάτες από είδωλα. Και αφού τον έπιασαν, τον οδήγησαν στον Άρειο Πάγο, λέγοντας. Γιατί τον έσερναν στον Άρειο Πάγο; Με σκοπό να τον καταπτοήσουν, εκεί όπου δίκαζαν τις υποθέσεις φόνου: Μπορούμε να μάθουμε ποια είναι αυτή η νέα διδασκαλία που κηρύττεις; Διότι φέρνεις στα αυτιά μας κάποια παράξενα πράγματα.