Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 2:4

Έπρεπε όμως πριν απ’ όλα να γνωρίζουμε το εξής: ότι η παράδοση της καθολικής Εκκλησίας δεν συμπορεύεται ούτε ακολουθεί σε όλα ανεξαιρέτως τα όρια και τα σχήματα των φιλοσόφων των Ελλήνων, και μάλιστα στο κατά Χριστόν μυστήριο και στον τριαδικό λόγο, αλλά κινείται θεοπρεπώς με κάποιον δικό της, ευαγγελικό και αποστολικό κανόνα. Διότι το μυστήριο της θεότητας βρίσκεται υπεράνω των φυσικών ορίων και νόμων· και αυτό ακριβώς μη διακρίνοντάς το οι αιρετικοί, αλλά δογματίζοντας για τα του Θεού με κοινές έννοιες και φυσιολογικούς συλλογισμούς, πλανήθηκαν. Γι’ αυτό έλεγε ο Παύλος ότι δεν κηρύττει τον Χριστό με πειστικούς λόγους της σοφίας του παρόντος αιώνος, επειδή η εγκύκλιος φιλοσοφία είναι ενώπιον του Θεού μωρία.

Αλλά βέβαια, αφού η ελληνική σοφία καθαιρέθηκε και εξορίστηκε από τον Χριστό, ο οποίος μιλά μέσα από τον Παύλο, ας μη δεχθούμε καθόλου εμείς οι πιστοί να κηρύττουμε τα δόγματα του Χριστού σύμφωνα με τα ελληνικά και αριστοτελικά διδάγματα. Και ας μη διακηρύττουμε τον Χριστό όπως ο Παύλος ο Σαμοσατεύς, αλλά όπως ο Παύλος ο Ταρσεύς, όχι με σοφία λόγου, για να μη ματαιωθεί ο σταυρός του Χριστού, ο οποίος λέγει· «Θα αφανίσω τη σοφία των σοφών», επειδή η σοφία του παρόντος αιώνα μωράνθηκε και ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό διά της σοφίας. Και ευδόκησε, διά της απλότητας των μαθητών, να σώσει εκείνους που πιστεύουν σε Αυτόν κατά το ευαγγέλιο, όχι με πειστικούς λόγους σοφίας, διότι η σοφία του κόσμου είναι μωρία ενώπιον του Θεού, και η ίδια και όσοι ακολουθούν αυτήν.

«Διότι ο λόγος μας και το κήρυγμά μας δεν στηρίζονται σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως.» Τι το όφελος, εάν ομιλούμε ελληνικά, αλλά βαρβαρίζουμε στο φρόνημα; Τι το όφελος, εάν ο μεν λόγος είναι καλοσυντεθειμένος, ο δε τρόπος ζωής κακοσυντεθειμένος;

Διότι αυτά θα ανατρέψουν τα έθνη. Κάποιες φορές μάλιστα τους αναιρεί με την επίκληση του Θεού, εκκόπτοντας τις εμπαθείς ορμές και ανατρέποντας τους σοφιστικούς λόγους. Οι δε κηφήνες, επειδή μοιάζουν με τις μέλισσες σε τέτοιο βαθμό ώστε να ξεγελούν όσους έχουν άγνοια, δεν διαθέτουν κεντρί και δεν παράγουν μέλι· αντίθετα, έχοντας μεγαλύτερο σώμα, καταναλώνουν το έργο των μελισσών. Αυτούς ακριβώς τους κηφήνες εξοντώνουν οι μέλισσες όταν συνασπίζονται μεταξύ τους. Η Εκκλησία, λοιπόν, είναι μέλισσα· και παραγωγός του μελιού είναι εκείνη που προτιμά τη σοφία του Θεού, της οποίας τους κόπους βασιλείς και ιδιώτες μεταχειρίζονται για την υγεία τους, μολονότι φαίνεται ασθενής, σύμφωνα με τον λόγο ότι το κήρυγμα δεν βασίζεται στην πειθώ της ανθρώπινης σοφίας. Εντούτοις, διαθέτει το κεντρί μέσα από την απόδειξη του Πνεύματος και της δυνάμεως του Θεού, κατέχοντας τον λόγο της πίστεως, ώστε να εξολοθρεύει τις αιρέσεις, όπως ακριβώς τους κηφήνες, κατακόβοντάς τες με τον έλεγχο της αληθείας.

Ας δούμε όμως και τα λεγόμενα του συνηγόρου της αίρεσης, του Αστερίου του σοφιστή. Διότι έγραψε και αυτός, μιμούμενος σε αυτό τους Ιουδαίους, τα εξής: «Είναι ολοφάνερο, δηλαδή, ότι γι' αυτόν τον λόγο είπε πως ο ίδιος είναι μέσα στον Πατέρα και, πάλι, ο Πατέρας μέσα σε αυτόν, επειδή ούτε τον λόγο που κήρυττε λέει πως είναι δικός του, αλλά του Πατέρα, ούτε τα έργα είναι δικά του, αλλά του Πατέρα που του έδωσε τη δύναμη». Αν βέβαια αυτά τα είχε πει απλώς ένα παιδί, θα συγχωρείτο λόγω της ηλικίας του· επειδή όμως αυτός που τα έγραψε είναι ο λεγόμενος σοφιστής, ο οποίος επαγγέλλεται ότι γνωρίζει τα πάντα, πόσης καταδίκης είναι άξιος ένας τέτοιος άνθρωπος; Και πώς δεν αποδεικνύει τον εαυτό του ξένο προς τον Απόστολο, υπερηφανευόμενος με πειστικά λόγια κοσμικής σοφίας και νομίζοντας ότι με αυτά μπορεί να εξαπατά, χωρίς να κατανοεί ούτε ο ίδιος τι λέει, ούτε για ποια πράγματα εκφέρει βεβαιώσεις; Διότι εκείνα που ο Υιός είπε ως δικά του και τα οποία αρμόζουν μόνο στον Υιό, καθότι είναι Λόγος, Σοφία και εικόνα της ουσίας του Πατέρα, αυτός τα υποβιβάζει σε όλα τα κτίσματα, και τα καθιστά κοινά τόσο στον Υιό όσο και σε αυτά. Και για τη Δύναμη του Πατέρα, ο παράνομος λέει ότι λαμβάνει δύναμη, ώστε ως συνέπεια της ασέβειάς του να φτάσει να πει ότι και ο Υιός υιοθετήθηκε μέσα σε άλλον Υιό, και ο Λόγος έλαβε εξουσία Λόγου· και δεν θέλει πλέον να δεχθεί ότι τα είπε αυτά ως Υιός, αλλά τον κατατάσσει και αυτόν ομοίως με όλα τα δημιουργήματα, ως κάποιον που τα διδάχθηκε.

Ας δούμε όμως και τα γραφόμενα του συνηγόρου της αιρέσεως, του Αστερίου του σοφιστή. Διότι έγραψε και αυτός σχετικά με αυτό το ζήτημα, μιμούμενος τους Ιουδαίους, τα εξής: «Είναι ολοφάνερο, ότι γι' αυτό είπε "τον εαυτό του μέσα στον Πατέρα, και πάλι μέσα στον εαυτό του τον Πατέρα", επειδή ούτε τον λόγο, τον οποίο κήρυττε, ισχυρίζεται ότι είναι δικός του, αλλά του Πατέρα, ούτε δικά του είναι τα έργα, αλλά του Πατέρα, ο οποίος του έδωσε τη δύναμη». Εάν αυτό το είχε πει απλώς ένα μικρό παιδί, θα μπορούσε να συγχωρηθεί εξαιτίας της ηλικίας του. Επειδή όμως εκείνος που τα έγραψε είναι ο αποκαλούμενος σοφιστής, ο οποίος επαγγέλλεται ότι γνωρίζει τα πάντα, πόσης κατάκρισης είναι άξιος ένας τέτοιος άνθρωπος; Πώς, επίσης, δεν αποδεικνύει τον εαυτό του ξένο προς τον Απόστολο, υπερηφανευόμενος με «πειστικούς λόγους σοφίας» και νομίζοντας ότι με αυτούς δύναται να εξαπατά, «χωρίς να κατανοεί ο ίδιος ούτε τι λέει ούτε για ποιο πράγμα διαβεβαιώνει»; Διότι όσα ο Υιός είπε ως δικά του και ως αρμόζοντα αποκλειστικά στον Υιό, εφόσον είναι Λόγος και Σοφία και εικόνα της ουσίας του Πατέρα, αυτά αυτός τα υποβιβάζει σε όλα τα κτίσματα και τα καθιστά κοινά τόσο για τον Υιό όσο και για αυτά. Και τη δύναμη του Πατέρα, ο παράνομος ισχυρίζεται ότι λαμβάνει δύναμη, ώστε να προκύπτει ως συνέπεια της δυσσέβειάς του να πει, ότι και ο Υιός έγινε υιός μέσω υιού, και ο Λόγος έλαβε εξουσία λόγου. Και δεν δέχεται πλέον ότι τα είπε αυτά ως Υιός, αλλά, θεωρώντας τον ως κάποιον που διδάχθηκε, τον κατατάσσει και αυτόν ομοίως με όλα τα δημιουργήματα.

Δεν συμβαίνει έτσι με τον θεράποντά μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου· στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά, και όχι με αινίγματα. Αυτός, λοιπόν, που αξιώθηκε την αυτοπρόσωπη θέα του Θεού εξίσου με τους αγγέλους, μας μιλά από όσα άκουσε από τον Θεό. Ας ακούσουμε, λοιπόν, τα λόγια της αλήθειας, τα οποία δεν ειπώθηκαν με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με τη διδασκαλία του Πνεύματος· σκοπός των οποίων δεν είναι ο έπαινος των ακροατών, αλλά η σωτηρία των διδασκομένων.

Και εγώ, όταν ήλθα σε εσάς, αδελφοί, δεν ήλθα με υπεροχή λόγου ή σοφίας για να σας αναγγείλω τη μαρτυρία του Θεού. Διότι αποφάσισα να μη γνωρίζω τίποτε άλλο ανάμεσά σας, παρά μόνο τον Ιησού Χριστό, και μάλιστα εσταυρωμένο. Και εγώ παρουσιάστηκα σε εσάς με αδυναμία και με πολύ τρόμο· και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίζονταν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως, ώστε η πίστη μας να μη βασίζεται σε σοφία ανθρώπων, αλλά σε δύναμη Θεού.

«Διότι, αν και χρησιμοποίησα τόσο απλή διδασκαλία, φοβόμουν πάρα πολύ», λέει, «μήπως τυχόν, εάν τα νοήματα βρεθούν να είναι ανώτερα από την ικανότητα κατανόησής μας, δεν θα ωφελήσουν καθόλου, αλλά μάλλον θα βλάψουν· διότι για τους νηπίους κατά τον νου θα ταίριαζε για την απόκτηση της γνώσης ένας λόγος τρυφερός και εύληπτος, «η στερεά όμως τροφή είναι για τους τελείους», για εκείνους που, λόγω της έξης, έχουν τα αισθητήριά τους γεγυμνασμένα «προς διάκριση του καλού και του κακού»». Επομένως, λέει, ο λόγος του μυσταγωγού προς εσάς παρουσιάστηκε σαν με πολλή ασθένεια, και όχι με όλη του τη δύναμη· «ούτε βέβαια με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως, ώστε η πίστη σας να μη βασίζεται σε σοφία ανθρώπων αλλά σε δύναμη Θεού». Διότι οι απόστολοι συνόδευαν το κήρυγμα και με θεοσημίες, προσφέροντας το γεγονός αυτό ως σαφή απόδειξη ότι πρέπει να πιστεύουμε πως ο Θεός έχει δώσει τη μαρτυρία Του σε αυτά διά του Πνεύματος και διά των ίδιων των πραγμάτων· καθώς χρησιμοποιούσαν κάποια άρρητη και ανέκφραστη δύναμη και ενέργεια, και επιτελούσαν εύκολα τις θαυματουργίες.

Από την Α΄ προς Κορινθίους Επιστολή. Διδάσκοντας ο Παύλος ότι το σωτήριο κήρυγμα δεν έχει ανάγκη από τη ρητορική δεινότητα, γράφει στους Κορινθίους: «Και εγώ με ασθένεια και με πολύ τρόμο βρέθηκα κοντά σας, και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίζονταν σε πειστικούς λόγους σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως, ώστε η πίστη σας να μη βασίζεται σε σοφία ανθρώπων, αλλά σε δύναμη Θεού.» Ιδού, αναφέρει ότι η απόδειξη του Πνεύματος, δηλαδή τα όσα ενεργούνται μέσω του Πνεύματος, είναι δύναμη του Θεού. Διότι από Αυτόν εκπορεύεται και σε Αυτόν ενυπάρχει φυσικώς το Πνεύμα Του, το οποίο ενεργεί τα πάντα. Πώς λοιπόν μπορεί να είναι κτίσμα ή δημιούργημα, εκείνο μέσω του οποίου ο Θεός γνωρίζεται όπως ακριβώς είναι κατά φύση, στον βαθμό βέβαια που μας είναι εφικτό, σαν σε καθρέφτη και με τρόπο αινιγματώδη;

Ότι ο Υιός είναι δύναμη του Θεού και Πατρός. Στον Απόστολο: Σύμφωνα με την ενέργεια της δυνάμεώς του, σε εμένα, τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους, δόθηκε η χάρη αυτή. Και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκαν σε πειστικά λόγια σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως.

Διότι δεν αποδεχόμαστε καθόλου ό,τι είναι από τη φύση του επιβλαβές, ακόμη κι αν οι αντίπαλοί μας μάς κατακρίνουν με εξαιρετικά δουλεμένα και πικρά λόγια. Διότι το θεϊκό μας μυστήριο δεν συνίσταται «σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη του Πνεύματος». Όντας λοιπόν Θεός και Κύριος των συμπάντων, σύμφωνα με τις Γραφές, ο Μονογενής εμφανίστηκε σε εμάς. Διότι φανερώθηκε πάνω στη γη και έλαμψε σε αυτούς που βρίσκονταν στο σκοτάδι, γενόμενος άνθρωπος, όχι κατά φαντασίαν –μη γένοιτο, διότι είναι παραφροσύνη να το σκέφτεται ή να το λέει κανείς αυτό– ούτε βεβαίως επειδή μετατράπηκε σε σάρκα μέσω μετάστασης και αλλαγής –διότι ο εκ Θεού Λόγος είναι αναλλοίωτος και παραμένει πάντοτε ο ίδιος και με τον ίδιο τρόπο– αλλά ούτε επειδή έχει την ύπαρξή του ταυτόχρονη με τη σάρκα –διότι αυτός είναι ο δημιουργός των αιώνων– ούτε βέβαια ως λόγος ανυπόστατος, ούτε ως απλός λόγος που βρέθηκε μέσα σε κάποιον άνθρωπο. Διότι αυτός που καλεί όσα δεν υπήρχαν ποτέ σε ύπαρξη και γένεση, προϋπάρχει αναγκαστικά. Διότι αυτός είναι η ζωή που φανερώθηκε από τη ζωή του Θεού και Πατέρα, υπάρχοντας και νοούμενος στη δική του ιδιαίτερη υπόσταση.

Επειδή, λοιπόν, άκουσες το Ευαγγέλιο να λέει τα σχετικά με τον Ιούδα, άραγε δεν οφείλεις να δεχθείς τη μαρτυρία; Άκουσες ότι κεντήθηκε με λόγχη στην πλευρά· δεν οφείλεις να δεις αν και αυτό έχει γραφτεί; Άκουσες ότι σταυρώθηκε σε κήπο· δεν οφείλεις να δεις αν και αυτό έχει γραφτεί; Άκουσες ότι πουλήθηκε για τριάντα αργύρια· δεν οφείλεις να μάθεις τον προφήτη που το είπε αυτό; Άκουσες ότι ποτίστηκε με όξος· μάθε και αυτό πού έχει γραφτεί. Άκουσες ότι το σώμα εναποτέθηκε σε πέτρα και τοποθετήθηκε λίθος· δεν οφείλεις να λάβεις και αυτή τη μαρτυρία από τον προφήτη; Άκουσες ότι συσταυρώθηκε με ληστές· δεν οφείλεις να δεις αν και αυτό έχει γραφτεί; Άκουσες ότι ετάφη· δεν οφείλεις να δεις αν κάπου αναγράφονται με ασφάλεια τα σχετικά με την ταφή; Άκουσες ότι αναστήθηκε· δεν οφείλεις να δεις μήπως σε εξαπατούμε διδάσκοντας αυτά; Διότι ο λόγος μας και το κήρυγμά μας δεν στηρίζονται σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας. Δεν προβάλλονται τώρα σοφιστικές κατασκευές, επειδή αυτές διαλύονται. Δεν νικούν λόγια τα λόγια, επειδή καταρρέουν. Αλλά κηρύττουμε Χριστόν εσταυρωμένον, όπως έχει ήδη προαναγγελθεί γι' αυτόν από τους προφήτες. Εσύ, λοιπόν, αφού δεχθείς τις μαρτυρίες, σφράγισέ τες μέσα στην καρδιά σου.

Και ότι πράγματι ήταν πλήρης Αγίου Πνεύματος ο Παύλος και όλοι οι όμοιοι με αυτόν απόστολοι, καθώς και όσοι μετά από αυτούς πιστεύουν σε Πατέρα, Υιό και Άγιο Πνεύμα [ομοούσιο], άκουσέ τον να το γράφει ξεκάθαρα στις επιστολές του: «και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίζονταν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Και πάλι: «εκείνος δε που μας σφράγισε για αυτό ακριβώς είναι ο Θεός, ο οποίος μας έδωσε τον αρραβώνα του Πνεύματος». Και πάλι: «εκείνος που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διαμέσου του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας». Και πάλι, γράφοντας προς τον Τιμόθεο: «την καλή παρακαταθήκη φύλαξέ την διαμέσου του Αγίου Πνεύματος που μας δόθηκε».

Διότι κατά τις άγιες αυτές ημέρες της Αγίας Πεντηκοστής, στις Νόνες Μαΐου, περίπου την τρίτη ώρα, ένας τεράστιος σταυρός, σχηματισμένος από φως, φάνηκε στον ουρανό, εκτεινόμενος πάνω από τον άγιο Γολγοθά μέχρι το άγιο Όρος των Ελαιών. Δεν φάνηκε μόνο σε έναν ή δύο, αλλά παρουσιάστηκε ολοφάνερα σε όλο το πλήθος της πόλης. Ούτε πέρασε γρήγορα σαν κατά φαντασία, όπως θα μπορούσε να νομίσει κανείς, αλλά φαινόταν ολοκάθαρα με τα μάτια μας πάνω από τη γη για πολλές ώρες, και με τις αστραφτερές ανταύγειές του επισκίαζε τις ηλιακές ακτίνες (διότι θα καλυπτόταν και θα νικιόταν από αυτές, αν δεν εξέπεμπε λάμψεις ισχυρότερες από τον ήλιο σε όσους τον έβλεπαν). Έτσι, αμέσως ολόκληρο το πλήθος της πόλης συνέρευσε μαζικά στην αγία εκκλησία, κυριευμένο από τον φόβο της θεοπτίας συνοδευόμενο από χαρά, νέοι μαζί και ηλικιωμένοι, άνδρες και γυναίκες, κάθε ηλικίας και μέχρι τις κόρες που ήταν περιορισμένες στους θαλάμους των σπιτιών, ντόπιοι και ξένοι, χριστιανοί μαζί και εθνικοί που είχαν έλθει από αλλού. Και όλοι ομόθυμα, σαν από ένα στόμα, ανυμνούσαν τον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας, τον μονογενή Υιό του Θεού, τον θαυματουργό, διαπιστώνοντας με τα έργα και την εμπειρία ότι το πανευσεβές δόγμα των χριστιανών δεν συνίσταται σε πειστικά λόγια σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως, και δεν κηρύσσεται μόνο από ανθρώπους, αλλά μαρτυρείται θεόθεν από τους ουρανούς.

Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα· «αλλά εμείς (λέει) λάβαμε το πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του πνεύματος του Θεού, εξηγώντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». 8. Αλλά θα πει κάποιος: επομένως λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Μάλιστα, αλλά εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Διότι, αν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από Αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο, τα οποία κατανοούνται από τους αγίους μόνο με την πίστη, είναι φωτεινά, φωτοδότα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και δημιουργούν συμφωνία φωτός προς τον ίδιο τον Πατέρα, άκουσε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι Υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι απλώς κατ' όνομα, όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως προερχόμενο από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα τα άλλα, όμως, είναι κατά χάριν (θέσει) ή κατ' όνομα, και δεν είναι όμοια με αυτά ούτε κατά την ενέργεια, ούτε κατά τη δύναμη, ούτε κατά το φως, ούτε κατά την έννοια· όπως θα έλεγε κανείς: «υιούς γέννησα και ύψωσα», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», ή όπως θα έλεγε κανείς: «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», ή όπως θα έλεγε κανείς: «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και επί της γης», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει τον άνεμο».

γ΄. ΟΤΙ ΕΠΙΛΕΞΑΜΕ ΝΑ ΜΗΝ ΑΠΟΔΕΧΟΜΑΣΤΕ ΑΝΕΞΕΤΑΣΤΑ ΤΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΛΟΓΟΥ Πρώτος απ' όλους, βέβαια, ο ιερός απόστολος Παύλος, απορρίπτοντας τις απατηλές και σοφιστικές πιθανολογίες και χρησιμοποιώντας αναντίρρητες αποδείξεις, αναφέρει κάπου: «και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν έγιναν με πειστικούς λόγους σοφίας, αλλά με απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Σε αυτά προσθέτει: «Σοφία, όμως, κηρύττουμε μεταξύ των τελείων, σοφία όχι αυτού του αιώνα ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται, αλλά κηρύττουμε σοφία Θεού μυστηριώδη, την αποκεκρυμμένη». Και πάλι: «Η ικανότητά μας», λέει, «προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος και μας κατέστησε ικανούς να είμαστε διάκονοι της Καινής Διαθήκης». Εύλογα, λοιπόν, έχει παραγγελθεί και σε όλους εμάς «να είμαστε έτοιμοι προς απολογία σε καθέναν που μας ζητά τον λόγο για την ελπίδα που έχουμε μέσα μας». Γι' αυτό τον λόγο, όπως έχει ειπωθεί, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι υπάρχουν αμέτρητες, πάνσοφες και σαφείς αποδείξεις μέσω συλλογισμών, γραμμένες από νεότερους συγγραφείς υπέρ της διδασκαλίας μας, καθώς και όχι λίγα υπομνήματα που έχουν εκπονηθεί για τις ιερές και θεόπνευστες Γραφές, τα οποία αποδεικνύουν με αυστηρή ακρίβεια το αψευδές και αλάνθαστο εκείνων που μας κήρυξαν εξ αρχής τον λόγο της θεοσέβειας.

ΟΜΙΛΙΑ Β΄ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ Ο σοφός Σολομών, έχοντας αποκτήσει σοφία όχι με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας αλλά με τα διδάγματα του Αγίου Πνεύματος, στα κείμενα που μόλις μας αναγνώστηκαν, εξυμνώντας τον άνθρωπο αναφωνούσε λέγοντας: «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Εγώ, όμως, μάταια εξέταζα μέσα μου τόσο αυτά που είχα στη δική μου διάνοια όσο και εκείνα που είχα διδαχθεί από τη Γραφή σχετικά με τον άνθρωπο. Διότι από μόνος μου αναλογιζόμουν: πώς είναι κάτι το μέγα ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό ον, που υπόκειται σε μύρια πάθη, το οποίο από τη γέννησή του μέχρι τα γηρατειά του υφίσταται ένα σμήνος από μύρια κακά, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;» Και ο μεν ψαλμωδός τον περιφρονεί ως ένα ευτελές ον, ενώ η Παροιμία εξυμνεί τον άνθρωπο ως κάτι το σπουδαίο. Αλλά αυτή μου την απορία την έλυσε η αφήγηση της δημιουργίας του ανθρώπου, όταν διαβάστηκε. Διότι ακούσαμε τώρα ότι ο Θεός έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Βρήκα μέσα από αυτόν τον λόγο και τα δύο, ότι ο άνθρωπος είναι και ένα τίποτα και κάτι το μέγα: εάν αποβλέψεις μόνο στη φύση του, είναι ένα τίποτα και άξιος για το τίποτα, εάν όμως αποβλέψεις στην τιμή με την οποία τιμήθηκε, είναι μέγα πράγμα ο άνθρωπος. Ποια είναι αυτή η τιμή; Είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως», και έγινε φως. Σύγκρινε τη δημιουργία του ανθρώπου και τη δημιουργία του φωτός. Εκεί είπε: «Γενηθήτω στερέωμα».

Το θείο, λοιπόν, ω θαυμάσιε, επειδή είναι ανώτερο από κάθε νου και λόγο, βρίσκεται υπεράνω της διαλεκτικής, διότι κατ' εξοχήν εξαιρείται της φαντασίας και της γνώμης, και βρίσκεται υπεράνω της αποδεικτικής μεθόδου. Διότι δεν υφίσταται καμία επαφή μαζί του ούτε επιστημονική γνώση του, και γενικώς βρίσκεται πάνω από κάθε συλλογιστική προσέγγιση. Όμως διδαχθήκαμε εμπράκτως από τους πατέρες να διατυπώνουμε συλλογισμούς περί των θείων. Πώς λοιπόν να ονομάσουμε αυτούς τους συλλογισμούς; Οπωσδήποτε όπως τους ονόμασαν εκείνοι που μας δίδαξαν, εφόσον προσεγγίζουμε τα θεία όχι με πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά θεοπρεπώς, βάσει της πνευματοκίνητης δύναμης των θεολόγων. Εκείνοι, λοιπόν, τους ονόμασαν «αποδεικτικούς», όπως αποδείχθηκε ανωτέρω. Τι άτοπο πράττω λοιπόν, φίλε, αν, προτιμώντας να πράττω τα αρεστά στους πατέρες, ερανίζομαι από παντού όσο είναι δυνατόν τα επιχειρήματα που βοηθούν, χωρίς να αγνοώ ότι ο Αριστοτέλης και ο γιος του Αρίστωνος δεν συμφωνούν με αυτό, αλλά προκρίνοντας τις απόψεις των πατέρων έναντι της δικής τους λογοκοπίας, και γνωρίζοντας ότι η γνώση εκείνων περί των θείων δεν είναι ασφαλής, έστω κι αν εσύ - μάθε το καλά - κακώς δεν συμφωνείς με αυτό, καίτοι έχεις ταχθεί με το μέρος μας και συμμερίζεσαι την ίδια πίστη;

Διότι «καλό δέντρο δεν κάνει κακούς καρπούς», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Διότι εγώ, αναλογιζόμενος μέσα μου, νομίζω ότι δεν είναι δίκαιο να ονομάζεται ούτε καν ανθρώπινη εκείνη η σοφία, η οποία είναι σε τέτοιο βαθμό ασυνεπής προς τον εαυτό της, ώστε να θεωρεί τα ίδια πράγματα έμψυχα και άψυχα, λογικά και άλογα, και να ισχυρίζεται ότι εκείνα που δεν έχουν καμία απολύτως φυσική ικανότητα για αίσθηση, ούτε διαθέτουν κανένα όργανο τέτοιας δύναμης, είναι ικανά να χωρέσουν τις ψυχές μας. Αν όμως ο Παύλος την ονομάζει κάπου «ανθρώπινη σοφία» —διότι λέει: «Το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκε σε πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας», και πάλι: «Μιλάμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία»—, εντούτοις θεωρεί σωστό να ονομάζει αυτούς που την κατέχουν «σοφούς κατά σάρκα», «σοφούς που μωράνθηκαν», «συζητητές αυτού του αιώνα», και τη σοφία τους με παρόμοιους χαρακτηρισμούς, διότι την αποκαλεί «σοφία που έχει μωρανθεί», «σοφία που καταργείται» και «κενή απάτη», «σοφία αυτού του αιώνα» και «των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται».

γ. Διότι το ότι αυτό που συνέβαινε δεν οφειλόταν μόνο στα θαύματα, αλλά και στη δική τους προαίρεση, το αποδεικνύουν η Σαπφείρα και ο Ανανίας. Και δεν παρουσίαζαν τη μαρτυρία της αναστάσεως μόνο με τον λόγο, αλλά και με δύναμη· όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Και το κήρυγμά μου δεν βασιζόταν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Και όχι απλώς με δύναμη, αλλά με μεγάλη δύναμη. Ορθά, λοιπόν, είπε: «Χάρη υπήρχε σε όλους». Διότι γι' αυτό υπήρχε η χάρη, επειδή κανείς δεν είχε στέρηση· δηλαδή, εξαιτίας της μεγάλης προθυμίας εκείνων που προσέφεραν, κανείς δεν είχε στέρηση. Διότι δεν έδιναν ένα μέρος, ενώ ένα άλλο το αποταμίευαν· ούτε τα έδιναν όλα, θεωρώντας τα όμως δικά τους. Εξάλειψαν την ανισότητα από ανάμεσά τους, και ζούσαν με πολλή αφθονία· και το έπρατταν αυτό με μεγάλο σεβασμό. Διότι δεν τολμούσαν να τα δώσουν στα χέρια, ούτε τα προσέφεραν με αλαζονεία, αλλά τα απέθεταν στα πόδια, και άφηναν εκείνους να γίνουν οικονόμοι, και τους καθιστούσαν κυρίους των αγαθών, ώστε πλέον να καταναλώνονται ως κοινά, και όχι ως ιδιωτικά. Αυτό συνέβαλλε και στο να μην κενοδοξούν. Εάν αυτό γινόταν και σήμερα, θα ζούσαμε με μεγαλύτερη ευχαρίστηση, και οι πλούσιοι και οι φτωχοί. Και αυτό δεν θα έφερνε την ευχαρίστηση στους φτωχούς περισσότερο από ό,τι στους πλούσιους.

Εάν, λοιπόν, το κήρυγμα δεν διέθετε τίποτε το επιτηδευμένο, και αυτοί που καλούνταν στην πίστη ήταν απλοϊκοί, και αυτός που κήρυττε ήταν επίσης τέτοιος, και επιπλέον υπήρχε διωγμός και τρόμος και φόβος, πώς επικράτησαν, πες μου; Μέσω της θείας δυνάμεως. Γι' αυτό, αφού είπε: «Ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίζονταν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας», πρόσθεσε: «Αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως».

Διότι αποφάσισα να μη γνωρίζω τίποτε άλλο ανάμεσά σας παρά μόνο τον Ιησού Χριστό, και αυτόν εσταυρωμένο· και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν διατυπώθηκαν με πειστικά λόγια σοφίας. Αλλά μήπως αυτό που κηρυσσόταν ήταν ικανό να προσελκύσει; Αλλά άκουσε τι λέει και για αυτό: Επειδή και οι Ιουδαίοι ζητούν σημεία, και οι Έλληνες αναζητούν σοφία, εμείς όμως κηρύττουμε Χριστό εσταυρωμένο, που για τους μεν Ιουδαίους είναι σκάνδαλο, για τους δε Έλληνες μωρία. Αλλά μήπως απολάμβανε ασφάλεια;

γʹ. Διότι οι έξωθεν φιλόσοφοι και ρήτορες και συγγραφείς, μη επιζητώντας το κοινό συμφέρον, αλλά αποσκοπώντας μόνο στο πώς θα θαυμαστούν οι ίδιοι, ακόμη και αν είπαν κάτι χρήσιμο, και αυτό το απέκρυψαν, σαν μέσα σε κάποιο σκοτάδι, με τη συνήθη τους ασάφεια. Οι απόστολοι, όμως, και οι προφήτες έπραξαν το εντελώς αντίθετο· διότι κατέστησαν τα λόγια τους σαφή και φανερά σε όλους, επειδή ήταν κοινοί δάσκαλοι της οικουμένης, ώστε να μπορεί ο καθένας και από μόνος του να μαθαίνει τα λεγόμενα, απλώς και μόνο μέσα από την ανάγνωση. Και προαναγγέλλοντας αυτό ο προφήτης έλεγε: «Θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό· και δεν θα πει ο καθένας στον πλησίον του, Γνώρισε τον Κύριο, διότι όλοι θα με γνωρίσουν, από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερό τους». Και ο Παύλος λέει: «Κι εγώ, αδελφοί, ήλθα προς εσάς, όχι με υπεροχή λόγου ή σοφίας, για να σας κηρύξω το μυστήριο του Θεού». Και πάλι: «Ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκαν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Και πάλι λέει: «Διότι λαλούμε σοφία η οποία δεν ανήκει σε τούτο τον αιώνα, ούτε στους άρχοντες τούτου του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται». Διότι σε ποιον δεν είναι ξεκάθαρα όλα όσα περιέχονται στα Ευαγγέλια; Και ποιος, ακούγοντας ότι μακάριοι είναι οι πράοι, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, και όλα τα παρόμοια, θα χρειαστεί δάσκαλο, για να κατανοήσει κάτι από αυτά που λέγονται;

Διότι, όταν αναζητούμε από τον εαυτό μας τα όσα υπερβαίνουν τον εαυτό μας, τίποτα δεν γίνεται πιο ανόητο, ούτε πιο αδύναμο από εμάς. Επειδή είναι δυνατόν να έχει κανείς ακονισμένη γλώσσα, αλλά είναι αδύνατον να έχει ισχυρά δόγματα. «Τη μαρτυρία του Θεού». Αντί, λέγει, για το κήρυγμα που μαρτυρούμε, ότι δηλαδή σταυρώθηκε και πέθανε για εμάς. «Διότι αποφάσισα να μη γνωρίζω τίποτε άλλο ανάμεσά σας, παρά μόνο τον Ιησού Χριστό, και μάλιστα σταυρωμένο». Αυτό το λέγει, για να δείξει ότι στερείται παντελώς της έξωθεν σοφίας. Διότι δεν ήλθα, λέγει, πλέκοντας συλλογισμούς, ούτε σοφίσματα, ούτε για να σας πω οτιδήποτε άλλο, παρά ότι ο Χριστός σταυρώθηκε. «Και εγώ βρέθηκα κοντά σας με ασθένεια και με φόβο και με πολύ τρόμο». Εννοεί τους κινδύνους, τις επιβουλές και το να διώκεται καθημερινά. Αυτό όμως δεν αποτελεί μομφή για τον Παύλο, αλλά αδυναμία της φύσεως, και εγκώμιο της προαιρέσεώς του, διότι, αν και φοβόταν τον θάνατο και τα χτυπήματα, δεν έπραξε τίποτε το ανάξιο εξαιτίας αυτού του φόβου. «Και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκαν σε πειστικά λόγια σοφίας». Δηλαδή, μη έχοντας την έξωθεν σοφία. «Αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Εννοεί τις ενέργειες που επιτελούσε μέσω του Πνεύματος.

"Και τι", λέει, "εμποδίζει να εξετάσουμε μέσω συλλογισμών την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος;" Πρώτον μεν, λοιπόν, το εμποδίζει το ότι αποτελεί αρχαία και αποστολική παράδοση να αποφεύγουμε τη συμμαχία των συλλογισμών στα ζητήματα περί του Θεού, επειδή αυτή είναι ασθενής και οδηγεί στο ψεύδος, και δεν κάνει τίποτα άλλο από το να επιχειρεί να καταλύσει τη δύναμη του σταυρού. Έπειτα, αν εμπιστευτούμε τα της πίστεως στους συλλογισμούς, χάνεται μεν η πίστη μας, χάνονται δε και τα στεφάνια της πίστεως, και δεν θα πιστεύουμε πλέον στον Θεό αλλά στους ανθρώπους· γι' αυτό λέει πάλι ο μακάριος Παύλος: «και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίζονταν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη του Πνεύματος και της δυνάμεως, ώστε η πίστη μας να μη βασίζεται στη σοφία των ανθρώπων, αλλά στη δύναμη του Θεού»· και πάλι: «διότι δεν με απέστειλε ο Χριστός για να βαπτίζω, αλλά για να κηρύττω το Ευαγγέλιο, όχι με σοφία λόγου, για να μην ακυρωθεί ο σταυρός του Χριστού»· και επιπλέον: «αυτό και κηρύττουμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο». Αν, πάλι, κάποιος από εσάς δεν κατέχει την πολύπλοκη σοφιστική, δεν οφείλει εξαιτίας αυτού βεβαίως να στρέφει την προσοχή του σε εκείνον που την γνωρίζει άριστα, και μάλιστα εάν τυγχάνει να διαφωνεί μαζί μας ως προς την πίστη· διότι ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ του φωτός και του σκότους; Ή ποια σχέση έχει ο ναός του Θεού με το είδωλο; Ή ποια συμφωνία υπάρχει μεταξύ του Χριστού και του Βελίαρ;

Παρόμοια με αυτά λέει και ο μέγας μεταξύ των φωστήρων Αθανάσιος: «Η θεότητα δεν παραδίδεται με απόδειξη λόγων, αλλά με πίστη και ευσεβή λογισμό, μετ' ευλαβείας· διότι, αν τα σχετικά με τον σωτηριώδη σταυρό δεν τα κήρυττε ο Παύλος με σοφία λόγου, αλλά με απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως, και άκουσε άρρητες δυνάμεις στον παράδεισο, τις οποίες δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να εκφράσει, πώς θα πιστέψει κανείς την αλήθεια για αυτήν την ίδια την Αγία Τριάδα μέσω του λόγου;».

Διότι δεν ήταν μάταιος ο δρόμος των αποστόλων, ούτε κήρυτταν μάταια, αλλά ο μακάριος Λουκάς καταριθμεί τόσους και τόσους που πίστευαν διαρκώς στον Κύριο. Επιπλέον, η μεν κίνηση φανερώνει την πρόνοια των αποστόλων προς τους ανθρώπους, η δε στάση τη στροφή τους προς τον Θεό και την εξαιτίας αυτής αφομοίωσή τους με Αυτόν. Διότι η στάση αποτελεί εικόνα της αληθινής ειρήνης και του κατεξοχήν Ενός, του Θεού. «Και όταν στέκονταν, ησύχαζαν οι πτέρυγές τους», αυτό ακριβώς δείχνει: ότι η κίνηση στα ζωντανά όντα προέρχεται από τις πτέρυγες. Διότι η δύναμη των αποστόλων προερχόταν μόνο από το Άγιο Πνεύμα· «καθώς δεν διατύπωναν τα λόγια τους με πειστικά επιχειρήματα ανθρώπινης σοφίας». Και στις Πράξεις αναφέρεται: «γιατί μας ατενίζετε, σαν να έχουμε κάνει αυτό το πράγμα με δική μας δύναμη ή ευσέβεια;». Και ο μακάριος Παύλος, απαριθμώντας όσα κατόρθωσε στο κήρυγμα, πρόσθεσε: «όχι όμως εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου»· και «όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει». «Και πάνω από το κεφάλι τους υπήρχε κάτι σαν όψη λίθου σαπφείρου». Διότι, έχοντας δει πρώτα κάτι σαν κρύσταλλο, στη συνέχεια βλέπει «σαν όψη λίθου σαπφείρου». Προχωρώντας δηλαδή από τα πιο σαφή και γνώριμα του Θεού προς τα βαθύτερα, πράγμα που αποτελεί τον κανόνα της ανθρώπινης γνώσης. «Και πάνω σε αυτό ομοίωμα θρόνου», πάνω στον οποίο είδε με εικόνες τον ίδιο τον Σωτήρα. Διότι γινόμαστε εγγύτεροι στον Θεό, όταν θεωρούμε την απόκρυφη γνώση Του, στο μέτρο που αυτό είναι δυνατόν.

Και βέβαια, το πώς συναντήθηκε με τον άρχοντα και του απηύθυνε λόγους υπερασπιζόμενος την ευσέβεια, λόγους γεμάτους από θείο πνεύμα, προκαλώντας σε όλους θαυμασμό, και πώς ο βασιλιάς δεν είχε τι να απαντήσει στα λόγια του, μη μπορώντας να αντισταθεί στη δύναμη και στο πνεύμα με το οποίο μιλούσε, διότι δεν εξέφερε τους λόγους του με πειθώ ανθρώπινης σοφίας, όπως λέει ο Παύλος, είναι κάτι που αξίζει να εξιστορηθεί με αγαθή γλώσσα.

Διότι λέγει ο ίδιος ο Απόστολος: «Μιλάμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Άγιο Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». Έπειτα, εάν εμπιστευθούμε τα ζητήματα της πίστεως σε συλλογισμούς, χάνεται η πίστη μας, χάνονται και τα στεφάνια της πίστεως, και δεν θα πιστεύουμε πλέον στον Θεό αλλά στους ανθρώπους. Διότι λέγει ο ίδιος: «Και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκαν σε πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως, ώστε η πίστη μας να μη βασίζεται σε σοφία ανθρώπων, αλλά σε δύναμη Θεού». Και ο Μέγας Βασίλειος στα έργα του προς τον Ευνόμιο αναφέρει: «Εάν επρόκειτο να μετράμε τα πάντα με την ανθρώπινη κατανόηση, και να θεωρούμε ότι ό,τι είναι ασύλληπτο από τους λογισμούς δεν υπάρχει καθόλου, τότε θα χαθεί ο μισθός της πίστεως, θα χαθεί και ο μισθός της ελπίδας».

Και αυτές μεν είναι οι θέσεις των Λατίνων. Το ότι όμως ο ισχυρισμός τους δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια, αξίζει να το προσέξουμε. Αμέσως ως προς το πρώτο, διότι όταν παραμερίζεται η απόδειξη, δεν καταργείται μαζί της και η αλήθεια, αλλά μάλλον το αντίθετο, όταν δηλαδή η αλήθεια εκλείψει, δεν υπάρχει καμία θέση για την απόδειξη, διότι η αλήθεια είναι ευρύτερη από την απόδειξη. Διότι ο μεν συλλογισμός, ο οποίος τηρεί τον δικό του ορισμό, είναι οπωσδήποτε και αληθής, αλλά δεν είναι κάθε αλήθεια και συλλογισμός. Διότι οι αρχές των αποδείξεων και οι άμεσες προτάσεις, μέσω των οποίων δομείται ο συλλογισμός, είναι μεν αληθείς, σε καμία περίπτωση όμως δεν αποτελούν συλλογισμό. Εξάλλου και για τον μακάριο Παύλο, επειδή διατύπωνε τους λόγους του «όχι με την πειθώ της ανθρώπινης σοφίας» ούτε αποβλέποντας σε συλλογισμούς, προκύπτει σύμφωνα με αυτούς ότι δεν λέει πάντοτε την αλήθεια. Αλλά αυτό είναι άτοπο, και όσοι προβάλλουν αυτές τις αξιώσεις, θέλοντας να προεκτείνουν τις αποδείξεις επ' άπειρον, δεν έχουν καταλάβει ότι, εξαιτίας της μεγάλης τους αγάπης για την απόδειξη, καταργούν την ίδια την απόδειξη, αφού δεν είναι δυνατόν να υπάρχει επιστήμη του απείρου.

Αν όμως πιστεύουμε ότι ο Χριστός μιλάει μέσω του Παύλου, και αυτός δηλώνει ότι έχει αποσταλεί από τον Κύριο για το Ευαγγέλιο, όπως αποδείξαμε προηγουμένως, «όχι με σοφία λόγου», μήπως τυχόν η αδυναμία των συλλογισμών προκαλέσει αδυναμία στον σταυρό του Χριστού (διότι αυτό συνιστά η κένωση του σταυρού), και αν το αποστολικό κήρυγμα, όπως ο ίδιος αναφέρει, δεν στηρίζεται «στην πειθώ της ανθρώπινης σοφίας, ώστε η πίστη μας να μην εναπόκειται στη σοφία των ανθρώπων, αλλά στη δύναμη του Θεού», τότε είναι απολύτως αναγκαίο να φρίττουμε, να οπισθοχωρούμε και να αναζητούμε απολογία, για ποιο λόγο άραγε οι διδάσκαλοι, μπροστά σε μια τέτοια απειλή, στράφηκαν στο να εξετάζουν συλλογισμούς.

Η ποικιλία και η πολυμέρεια της σοφίας, όταν μεν είναι παρούσα, δεν πρέπει να περιφρονείται. Όταν όμως απουσιάζει, θα μπορούσε μεν να αναζητηθεί, όχι όμως σε τέτοιο βαθμό ώστε, χωρίς αυτήν, να μην μπορεί κάποιος να διατηρεί την υγεία της πίστης του. Διότι και οι καθοδηγητές της δικής μας ευσέβειας δεν πραγματοποιούσαν τις συναναστροφές τους στηριζόμενοι σε «πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας», και θεωρούσαν ότι η σοφία του κόσμου αποτελεί κένωση της δυνάμεως του σταυρού. Και τώρα βέβαια η Εκκλησία της Ρώμης, επειδή διαθέτει άφθονη την κοσμική σοφία και έχει πεποίθηση σε αυτήν, διεξάγει την έρευνα των θείων λόγων.

Άλλο είναι να διηγείται κανείς για τον άρτο και το τραπέζι, και άλλο είναι να φάει και να γευθεί τη νοστιμιά του άρτου και να ενδυναμωθούν όλα τα μέλη. Άλλο είναι να μιλάει με λόγια για ένα γλυκύτατο ποτό, και άλλο είναι να πάει και να αντλήσει από την ίδια την πηγή και να χορτάσει από την ίδια τη γεύση του γλυκύτατου ποτού. Άλλο είναι να διηγείται για πόλεμο και για γενναίους αθλητές και πολεμιστές, και άλλο είναι να πάει κάποιος σε πολεμική παράταξη και να συγκρουστεί με τους εχθρούς, να εισέλθει και να εξέλθει, να λάβει και να δώσει, και να αποκομίσει τα νικητήρια. Έτσι συμβαίνει και στα πνευματικά, άλλο είναι να διηγείται κανείς λόγια με κάποια γνώση και με τον νου, και άλλο είναι να έχει ουσιαστικά, έμπρακτα, με πλήρη βεβαιότητα, στον έσω άνθρωπο και στον νου τον θησαυρό, τη χάρη, τη γεύση και την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Διότι εκείνοι που λένε απλούς λόγους έχουν φαντασιώσεις και υπερηφανεύονται από τον νου τους. Διότι «ο λόγος μας», λέει, «και το κήρυγμα δεν στηρίζονται σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως», και πάλι αλλού λέει: «ο δε σκοπός της παραγγελίας είναι η αγάπη που προέρχεται από καθαρή καρδιά, αγαθή συνείδηση και ανυπόκριτη πίστη». Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν πέφτει. Διότι σε πολλούς που αναζήτησαν τον Θεό άνοιξε η θύρα, και είδαν τον θησαυρό, εισήλθαν σε αυτόν και βρίσκονταν σε χαρά λέγοντας: «Βρήκαμε θησαυρό».

Άλλο πράγμα είναι να διηγείται κανείς για άρτο και τραπέζι, και άλλο είναι να φάει, να γευθεί τη νοστιμιά του άρτου και να ενδυναμωθούν όλα τα μέλη του. Άλλο είναι να μιλάει για ένα γλυκύτατο ποτό, και άλλο είναι να πάει, να αντλήσει από την ίδια την πηγή και να χορτάσει από τη γεύση του γλυκύτατου ποτού. Άλλο είναι να διηγείται για πόλεμο και γενναίους αθλητές και πολεμιστές, και άλλο είναι να πάει κανείς στην παράταξη του πολέμου, να συγκρουστεί με τους εχθρούς, να μπει και να βγει, να δεχθεί και να δώσει χτυπήματα, και να κερδίσει τα βραβεία της νίκης. Έτσι συμβαίνει και εδώ. Άλλο είναι να εκφέρει κανείς λόγια στηριζόμενος σε κάποια γνώση και στον νου, και άλλο είναι να κατέχει ουσιαστικά, έμπρακτα και με πλήρη πληροφορία στον εσωτερικό άνθρωπο και στον νου του τον θησαυρό, τη χάρη, τη γεύση και την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Διότι όσοι προφέρουν απλώς ψιλά λόγια ζουν με φαντασιώσεις και υπερηφανεύονται από τον νου τους. «Διότι ο λόγος μας», λέγει, «και το κήρυγμα δεν στηρίζεται σε πειστικά επιχειρήματα σοφίας, αλλά σε απόδειξη του Αγίου Πνεύματος και δυνάμεως». Και πάλι αλλού λέγει: «Ο δε σκοπός της εντολής είναι η αγάπη που προέρχεται από καθαρή καρδιά και πίστη ανυπόκριτη, από τα οποία μερικοί, αφού αστόχησαν, ναυάγησαν ως προς την πίστη». Βλέπεις ότι όσοι ασχολούνται μόνο με τα λόγια, ναυαγούν ως προς την αλήθεια.