Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 2:6

Αθανάσιος. Με απλά λόγια: Όλοι οι προαναφερθέντες, λέει, με κάθε προθυμία θα ανυμνήσουν τον Θεό, ο οποίος δώρισε τέτοια μεταβολή στην ανθρώπινη φύση. Αθανασίου. Κατά δε την πνευματική θεώρηση, ο αλαλαγμός είναι επινίκιος ύμνος που ψάλλεται επί των πεσόντων εχθρών. Εφόσον, λοιπόν, εξολοθρεύτηκαν οι άρχοντες αυτού του αιώνα μέσω της παρουσίας του Χριστού, όλα τα έθνη προτρέπονται να αναπέμπουν τους επινίκιους ύμνους στον Θεό που είναι ο αίτιος της νίκης, και στο όνομά Του, δηλαδή στον Υιό.

Και πρώτα απ' όλα, από τις Παροιμίες μπορεί κανείς να γνωρίσει τη σοφία και την παιδεία. Η δε σοφία είναι η επιστήμη των θείων και των ανθρωπίνων πραγμάτων, καθώς και των αιτιών τους. Εκείνος, λοιπόν, που θεολογεί επιτυχημένα έχει γνωρίσει τη σοφία, όπως λέγει και ο μακάριος Παύλος: «Σοφία, όμως, λαλούμε μεταξύ των τελείων· σοφία όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται· αλλά λαλούμε τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός προ των αιώνων». Και εκείνος δε που από την κατασκευή του κόσμου κατανοεί τον Δημιουργό, γνώρισε και αυτός τον Θεό μέσω της σοφίας του κόσμου.

Δεν συμβαίνει έτσι με τον θεράποντά μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου· στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά, και όχι με αινίγματα. Αυτός, λοιπόν, που αξιώθηκε την αυτοπρόσωπη θέα του Θεού εξίσου με τους αγγέλους, μας μιλά από όσα άκουσε από τον Θεό. Ας ακούσουμε, λοιπόν, τα λόγια της αλήθειας, τα οποία δεν ειπώθηκαν με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με τη διδασκαλία του Πνεύματος· σκοπός των οποίων δεν είναι ο έπαινος των ακροατών, αλλά η σωτηρία των διδασκομένων.

Επειδή δε υπάρχουν πολλοί άρχοντες, κάποιοι ως εθνάρχες, οι οποίοι έχουν οριστεί για τη φύλαξη και διατήρηση του έθνους που υπάγεται στον καθένα από αυτούς, σύμφωνα με όσα λέει ο Μωυσής στην ωδή: Όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των Αγγέλων του Θεού. Και πάλι ο Απόστολος λέει: Σοφία δε λαλούμε, όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα· αλλά λαλούμε τη σοφία του Θεού, την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε. Και πάλι στο βιβλίο του Δανιήλ, αναγράφεται κάποιος άρχοντας των Περσών και άρχοντας των Ελλήνων. Διότι λέει προς αυτόν ο Άγγελος: Και εγώ ήλθα εξαιτίας των λόγων σου. Και ο άρχοντας της βασιλείας των Περσών στεκόταν απέναντί μου.

Πεφορτισμένοι, λοιπόν, λέγονται εκείνοι οι οποίοι, επειδή έσπειραν με ευλογίες, με ευλογίες και θερίζουν, και με αιώνια ευφροσύνη αποθέτουν στους εαυτούς τους τα δράγματα των πνευματικών καρπών. Εκείνος, επομένως, που λυτρώθηκε διά του Θεού, ο οποίος έδωσε εξιλασμό για αυτόν, αυτός κοπίασε μεν στον αιώνα τούτο, αλλά μετά από αυτά θα ζήσει έως τέλους. Αυτός και «δεν θα δει καταφθορά, όταν δει σοφούς να αποθνήσκουν». Αυτός που επέλεξε τη στενή και κοπιαστική οδό αντί για την ομαλή και άνετη, στον καιρό της επισκοπής του Θεού, όταν θα οδηγούνται στην αιώνια κόλαση όσοι απίστησαν στα λόγια του Θεού και πορεύτηκαν οπίσω από τα θελήματα της μάταιης καρδιάς τους, αυτός δεν θα δει την αιώνια καταφθορά, την εις το διηνεκές κακοπάθεια. Σοφούς δε ονομάζει είτε τους δεινούς στην πανουργία, για τους οποίους λέει ο Ιερεμίας, ότι «είναι σοφοί στο να πράττουν το κακό, αλλά να πράξουν το καλό δεν γνωρίζουν»· είτε ονομάζει σοφούς και τους μαθητές των αρχόντων του αιώνα τούτου που καταργούνται, οι οποίοι, «ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν». Διότι «η σοφία του κόσμου τούτου είναι μωρία παρὰ τω Θεώ». Και επειδή αυτή η σοφία καθιστά τον άνθρωπο μωρό, λέει ότι ο Θεός θα απολέσει τη σοφία των σοφών και θα αθετήσει τη σύνεση των συνετών.

Εγώ, αφού ανάλωσα πολύ χρόνο στη ματαιότητα και έχοντας αφανίσει σχεδόν όλη τη νεότητά μου στη ματαιοπονία, την οποία βίωνα αφιερώνοντας τον χρόνο μου στην εκμάθηση των διδαγμάτων της σοφίας που έχει μωρανθεί από τον Θεό, όταν κάποτε, σαν να ξύπνησα από βαθύ ύπνο, ατένισα προς το θαυμαστό φως της αλήθειας του Ευαγγελίου και διέκρινα το άχρηστο της σοφίας των αρχόντων του αιώνα τούτου, οι οποίοι καταργούνται, αφού έκλαψα πολύ για την ελεεινή μου ζωή, προσευχόμουν να μου παρασχεθεί καθοδήγηση για την εισαγωγή μου στα δόγματα της ευσέβειας. Και προπάντων, κύριο μέλημά μου ήταν να επιφέρω κάποια διόρθωση στο ήθος μου, το οποίο για πολύ καιρό είχε διαστραφεί εξαιτίας της συναναστροφής με τους φαύλους.

Διότι τα μεν μυθάρια των Ελλήνων ευλόγως θα είχαν ανάγκη από έναν λόγο που θα τα υπερασπιζόταν και θα συγκάλυπτε, τρόπον τινά, την ασχήμια τους· στο θείο κήρυγμα όμως αρκεί ένας απλός και προσιτός λόγος, ο οποίος μαρτυρείται εν δυνάμει Θεού. <«Σοφία δε όχι αυτού του αιώνος, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνος, οι οποίοι καταργούνται».> Ο λόγος των αγίων μυσταγωγών προχωρεί μεν μέσα από ταπεινή έκφραση, ενσταλάζει όμως μέσα μας την ακίβδηλη γνώση των θείων μυστηρίων, και αποδεικνύει ότι ο Χριστός είναι η σοφία, η οποία δεν μαρτυρείται μέσα από την καλλιέπεια των σοφών αυτού του κόσμου, αλλά από την ίδια της τη φύση· τον Οποίον κανείς από τους άρχοντες αυτού του αιώνος δεν γνώρισε, οι οποίοι είναι οι πονηρές και αντικείμενες δυνάμεις, που έχουν λαλήσει μέσω των σοφών του κόσμου. <«Διότι εάν Τον γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης».> Ο λόγος αυτός είναι απόλυτα εύλογος· διότι ο Χριστός θριάμβευσε κατά των πονηρών και αντικείμενων δυνάμεων μέσω του δικού Του σταυρού, καρφώνοντας στο ξύλο «το εναντίον μας χειρόγραφο», αποδίωξε τον σατανά από την τυραννία του εναντίον μας, κατήργησε την αμαρτία του κόσμου, άνοιξε τις πύλες του άδη στα πνεύματα του κάτω κόσμου, και κατέλυσε το κράτος του θανάτου· έπειτα πώς είναι δυνατόν το πάθος πάνω στον σταυρό να μην είναι μισητό στα ακάθαρτα δαιμόνια; Επομένως, δεν θα Τον σταύρωναν, εάν γνώριζαν με ακρίβεια ότι Αυτός είναι ο Λυτρωτής και ο Κύριος της δόξης.

Α— Ας έλθει, λοιπόν, ανάμεσά μας ο δοκιμότατος Παύλος, διακηρύσσοντας και λέγοντας αυτά: «Σοφία κηρύττουμε μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται, αλλά κηρύττουμε τη σοφία του Θεού ως μυστήριο, την αποκρυμμένη, την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε.»

Μην αθετείς, λοιπόν, τη χάρη του Θεού· διότι αυτόν που γέννησε η αγία Θεοτόκος, τον σταύρωσαν οι Ιουδαίοι, εμείς όμως ομολογούμε ότι αυτός που γεννήθηκε προ των αιώνων ανεκφράστως από τον Πατέρα, Θεός από Θεό, στους έσχατους χρόνους ευδόκησε να σαρκωθεί εκ Πνεύματος Αγίου και εκ της αγίας Παρθένου, λαμβάνοντας από αυτήν σάρκα ομοούσια και ομοιοπαθή με εμάς, εμψυχωμένη με λογική και νοερή ψυχή. Αυτός έπαθε για εμάς κατά σάρκα· γι' αυτό προσπίπτοντας προσκυνούμε τον τίμιο σταυρό, διότι είναι του Θεού και όχι ενός απλού ανθρώπου. Μας διδάσκει δε και ο Απόστολος λέγοντας: «σοφία λαλούμε μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται· αλλά λαλούμε σοφία Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός για τη δόξα μας πριν από τους αιώνες· την οποία κανείς από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε· διότι αν τη γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης»· διότι ένας απλός άνθρωπος δεν είναι Κύριος της δόξης. Εμείς όμως προσκυνούμε τον Θεό που σταυρώθηκε για εμάς· διότι λέει: «μάθετε ότι ο Κύριος, αυτός είναι ο Θεός. Αυτός μας έπλασε και όχι εμείς τον εαυτό μας· εμείς είμαστε λαός του και πρόβατα της βοσκής του», και ελπίζοντας σε αυτόν περιμένουμε την ανάσταση εκ νεκρών· διότι ο ίδιος έχει πει: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή, και όποιος πιστεύει σε εμένα, κι αν πεθάνει, θα ζήσει· και καθένας που ζει και πιστεύει σε εμένα, δεν πρόκειται να πεθάνει στον αιώνα».

Διηγούνται δε ότι η γυναίκα που σαρώνει την οικία και βρίσκει τη δραχμή λέγεται πως είναι η άνω Σοφία, η οποία, αφού έχασε την Ενθύμησή της, τη βρίσκει αργότερα, όταν τα πάντα καθαρίστηκαν δια της παρουσίας του Σωτήρος. Γι' αυτό, κατ' αυτούς, και αυτή αποκαθίσταται εντός του Πληρώματος. Λένε επίσης ότι ο Συμεών, που πήρε στην αγκαλιά του τον Χριστό και ευχαρίστησε τον Θεό λέγοντας: «νυν απολύεις τον δούλον σου, δέσποτα, κατά το ρήμα σου εν ειρήνη», είναι τύπος του Δημιουργού, ο οποίος, όταν ήλθε ο Σωτήρας, πληροφορήθηκε για τη μετάθεσή του και ευχαρίστησε τον Βυθό. Και διαβεβαιώνουν ότι μέσω της Άννας, η οποία αναφέρεται στο ευαγγέλιο ως προφήτιδα, που έζησε επτά έτη με τον σύζυγό της και όλον τον υπόλοιπο χρόνο παρέμεινε χήρα, μέχρι που είδε τον Σωτήρα, τον αναγνώρισε και μιλούσε για αυτόν σε όλους, υποδηλώνεται σαφέστατα η Αχαμώθ, η οποία, αφού είδε τότε για λίγο τον Σωτήρα μαζί με τους συνομηλίκους του, όλο τον υπόλοιπο χρόνο παρέμενε στη Μεσότητα και τον περίμενε, πότε θα έλθει πάλι για να την αποκαταστήσει στη δική της συζυγία. Ακόμη, το όνομά της έχει υποδηλωθεί από τον Σωτήρα όταν είπε: «και εδικαιώθη η σοφία από των τέκνων αυτής», καθώς και από τον Παύλο με τα εξής λόγια: «σοφίαν δε λαλούμεν εν τοις τελείοις».

Από 〈την〉 〈Α΄〉 προς Κορινθίους, ενώ για τον ίδιο τον Μαρκίωνα είναι 〈Β΄〉 και σε εμάς 〈Β΄〉. 〈α〉 (〈θ〉). «Διότι είναι γραμμένο: θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών και θα αθετήσω τη σύνεση των συνετών». 〈β〉 (〈ι〉). «Ώστε, καθώς είναι γραμμένο, εκείνος που καυχάται, στον Κύριο να καυχάται». 〈γ〉 (〈ια〉). «Των αρχόντων αυτού του αιώνα οι οποίοι καταργούνται». 〈δ〉 (〈ιβ〉). «Διότι είναι γραμμένο: αυτός που συλλαμβάνει τους σοφούς στην πανουργία τους. Και πάλι: ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι». 〈ε〉 (〈ιγ〉). «Διότι και το Πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε». 〈στ〉 (〈ιδ〉). «Δεν γνωρίζετε ότι εκείνος που προσκολλάται στην πόρνη είναι ένα σώμα μαζί της; Διότι, λέει, θα γίνουν οι δύο μία σάρκα». 〈ζ〉 (〈ιε〉). Παραλλαγμένα· διότι αντί για το «στον νόμο» λέει «στον νόμο του Μωυσή». Και πριν από αυτό λέει: «ή μήπως και ο νόμος δεν τα λέει αυτά;». 〈η〉 (〈ιστ〉). «Μήπως ο Θεός ενδιαφέρεται για τα βόδια;» 〈θ〉 (〈ιζ〉). «Διότι δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας ήταν κάτω από τη νεφέλη και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό. Διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα ήταν ο Χριστός. Αλλά στους περισσότερους από αυτούς δεν ευαρεστήθηκε (ο Θεός). Αυτά δε έγιναν τύποι για εμάς, ώστε να μην επιθυμούμε τα κακά, όπως εκείνοι τα επιθύμησαν».

Από την 〈〈Α'〉〉 προς Κορινθίους επιστολή· διότι αυτή για εκείνους είναι δεύτερη, όπως και για εμάς. 〈α〉 〈και〉 〈θ〉 〈σχόλιο〉. «Διότι είναι γραμμένο: θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών και θα αθετήσω τη σύνεση των συνετών». 〈α〉 〈και〉 〈θ〉 〈έλεγχος〉. Αν από τα γραμμένα στους προφήτες συλλέγει ο απόστολος μαρτυρίες για την παράσταση της αλήθειας και της αγαθής διδασκαλίας, δεν είναι ξένοι οι προφήτες προς την αλήθεια και τον αγαθό Θεό και την αγαθή του διδασκαλία. 〈β〉 〈και〉 〈ι〉 〈σχόλιο〉. «Ώστε, καθώς είναι γραμμένο, εκείνος που καυχάται, στον Κύριο ας καυχάται». 〈β〉 〈και〉 〈ι〉 〈έλεγχος〉. Αν είναι αξιέπαινος σύμφωνα με τον προφήτη εκείνος που καυχάται στον Κύριο, και ως Κύριο γνωρίζει τον Θεό του νόμου, αυτόν που από εσένα, ω Μαρκίωνα, αποκαλείται και κριτής και δημιουργός και δίκαιος. Αυτός δεν είναι άλλος από τον Πατέρα του Χριστού, του οποίου μαθητής είναι ο Παύλος· επειδή ακριβώς από τη διδασκαλία του προφήτη ο Παύλος, που καταστάθηκε δάσκαλος των εθνών από τον Χριστό, αντλώντας από τις όμοιες και τις ίδιες διδασκαλίες σαν καθαρό νερό, αρδεύει την εκκλησία που του έχει εμπιστευθεί. 〈γ〉 〈και〉 〈ια〉 〈σχόλιο〉. «Των αρχόντων του αιώνος τούτου, οι οποίοι καταργούνται». 〈γ〉 〈και〉 〈ια〉 〈έλεγχος〉.

Εάν οι άρχοντες του αιώνος τούτου είναι πολλοί και οι τοιούτοι καταργούνται, θα αναγκαστείς, ω Μαρκίωνα, να μην αναζητάς πλέον τις ρίζες τριών αρχών, αλλά να επινοήσεις για τον εαυτό σου άλλον μύθο πολλών αρχών και πολλών ριζών και πολλής τραγωδίας. Και όταν συκοφαντώντας τον πλάσεις (διότι δεν πρόκειται να τον βρεις), θα συναντήσεις μπροστά σου το «καταργουμένων»· και από τον λόγο που λέει «καταργουμένων» θα αναιρεθεί η άναρχη ρίζα των αρχών που εσύ φαντάζεσαι. Διότι καθετί που λήγει δεν είναι αΐδιο, αλλά εάν έλαβε αρχή της υπάρξεώς του, θα υποστεί και τέλος. Επειδή είναι αδύνατον αυτό που έλαβε αρχή να διαιωνίζεται αϊδίως, εκτός εάν το θελήσει το Ον, το οποίο γίνεται αιτία αυτού που κάποτε δεν υπήρχε, αλλά άρχισε να υπάρχει. Το δε Ον είναι ο Πατήρ και ο Υιός και το Άγιον Πνεύμα· το δε μη ον είναι όλα τα κτίσματα, τα οποία έλαβαν αρχή της υπάρξεώς τους, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και το λεγόμενο κακό και το όντως κακό, το οποίο άρχισε από τους ανθρώπους, οι οποίοι δημιουργήθηκαν ενώ κάποτε δεν υπήρχαν· εφόσον δε το κακό έλαβε αρχή, από τον καιρό που και ο άνθρωπος, ο οποίος κάποτε δεν υπήρχε * δεν θα υπάρχει πλέον το κακό.

Διότι αναμφίβολα θα αναιρεθεί, επειδή ο Ών δεν συγκατατίθεται σε αυτόν που έχει λάβει αρχή και έχει καταστήσει τον εαυτό του φαύλο· διότι θα πάψει μετά την ανάσταση, και όχι μόνο, αλλά και από την εποχή του κηρύγματος του νόμου, και πριν από τον νόμο από πολλούς που πολιτεύθηκαν σύμφωνα με τον φυσικό νόμο, και ακόμη περισσότερο από την ένσαρκη παρουσία του Χριστού, και με τον τελειότατο τρόπο από την ανάσταση των νεκρών, επειδή «σπέρνονται μέσα στη φθορά, ανασταίνονται μέσα στην αφθαρσία», μη πράττοντας πλέον το κακό, μη πεθαίνοντας πλέον. Και το ότι θα πάψει, θα το μαρτυρήσει ο ίδιος ο λόγος του αποστόλου που λέει «των αρχόντων του αιώνος τούτου, οι οποίοι καταργούνται». Και έχει αναιρεθεί από παντού η δική σου υπόθεση, ω Μαρκίων, καθώς είναι φαντασιώδης και ψευδής και ασταθής και άλογη. 〈δ〉 〈και〉 〈ιβ〉 〈σχόλιο〉. «Διότι έχει γραφτεί: αυτός που συλλαμβάνει τους σοφούς μέσα στην πανουργία τους. Και πάλι: ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι». 〈δ〉 〈και〉 〈ιβ〉 〈έλεγχος〉. Το «έχει γραφτεί» που προβάλλεται ως παράθεση και το «γνωρίζει ο Κύριος» που ομολογείται, δεν είναι ξένο προς αυτόν που σταχυολόγησε το ρητό του λόγου, εννοώ τον άγιο απόστολο, στο κείμενο του οποίου περιέχεται η παράθεση. Από την παράθεση αυτή θα φανεί ότι ο χαρακτήρας δεν είναι ξένος προς το κήρυγμα του αποστόλου από την Παλαιά Διαθήκη, από την οποία και συστάθηκε η μαρτυρία του. 〈ε〉 〈και〉 〈ιγ〉 〈σχόλιο〉. «

Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα· «αλλά εμείς (λέει) λάβαμε το πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του πνεύματος του Θεού, εξηγώντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». 8. Αλλά θα πει κάποιος: επομένως λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Μάλιστα, αλλά εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Διότι, αν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από Αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο, τα οποία κατανοούνται από τους αγίους μόνο με την πίστη, είναι φωτεινά, φωτοδότα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και δημιουργούν συμφωνία φωτός προς τον ίδιο τον Πατέρα, άκουσε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι Υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι απλώς κατ' όνομα, όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως προερχόμενο από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα τα άλλα, όμως, είναι κατά χάριν (θέσει) ή κατ' όνομα, και δεν είναι όμοια με αυτά ούτε κατά την ενέργεια, ούτε κατά τη δύναμη, ούτε κατά το φως, ούτε κατά την έννοια· όπως θα έλεγε κανείς: «υιούς γέννησα και ύψωσα», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», ή όπως θα έλεγε κανείς: «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», ή όπως θα έλεγε κανείς: «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και επί της γης», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει τον άνεμο».

Μερικοί βέβαια λένε, ερμηνεύοντας διαφορετικά, ότι οι μάγοι που ήλθαν από την ανατολή και προσκύνησαν τον Χριστό όταν ήταν βρέφος, αυτοί αποτελούν τη «δύναμη της Δαμασκού». Θα μπορούσε όμως κανείς να πει γενικότερα ότι όλοι όσοι αποστράφηκαν την άθεη και πολύθεη ειδωλολατρία, και υποτάχθηκαν στον λόγο του Χριστού, κυρίως εάν κάποιοι είναι ισχυροί στον λόγο και στη «σοφία τούτου του αιώνος», αυτοί είναι που ονομάζονται «δύναμη της Δαμασκού». Κατά τον ίδιο τρόπο, ως «σκύλα της Σαμάρειας» θα νοήσεις τους μαθητές και αποστόλους του Σωτήρα μας που προήλθαν από το ιουδαϊκό έθνος, τους οποίους, αφού τους έλαβε υπό την εξουσία Του σαν λάφυρα από εχθρούς (δηλαδή από τους εκ περιτομής που εκστράτευσαν εναντίον Του), τους εξόπλισε έναντι του βασιλιά των Ασσυρίων, μέσω του οποίου υποδηλώνεται πάλι μεταφορικά ο άρχοντας τούτου του αιώνα. Επειδή δε το «εναντίον του βασιλιά των Ασσυρίων» το απέδωσε σαφέστερα ο Ακύλας, λέγοντας: «κατά πρόσωπο του βασιλιά των Ασσυρίων», πρόσεξε μήπως άραγε και με αυτά τα λόγια υποδηλώνει τη ρωμαϊκή εξουσία, εφόσον οι Ασσύριοι ερμηνεύονται ως «κατευθύνοντες» ή «κατευθυνόμενοι», σύμφωνα με όσα παρατέθηκαν λίγο νωρίτερα. Εφόσον, λοιπόν, με την προφητεία για τον Σωτήρα μας συμπλέκεται και τώρα ο βασιλιάς των Ασσυρίων, δικαιολογημένα θεωρούμε ότι υπονοείται και εδώ η ρωμαϊκή εξουσία, επειδή αυτή κατευθύνεται από τον Θεό προς την υποταγή των εθνών.

γ΄. ΟΤΙ ΕΠΙΛΕΞΑΜΕ ΝΑ ΜΗΝ ΑΠΟΔΕΧΟΜΑΣΤΕ ΑΝΕΞΕΤΑΣΤΑ ΤΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΛΟΓΟΥ Πρώτος απ' όλους, βέβαια, ο ιερός απόστολος Παύλος, απορρίπτοντας τις απατηλές και σοφιστικές πιθανολογίες και χρησιμοποιώντας αναντίρρητες αποδείξεις, αναφέρει κάπου: «και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν έγιναν με πειστικούς λόγους σοφίας, αλλά με απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Σε αυτά προσθέτει: «Σοφία, όμως, κηρύττουμε μεταξύ των τελείων, σοφία όχι αυτού του αιώνα ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται, αλλά κηρύττουμε σοφία Θεού μυστηριώδη, την αποκεκρυμμένη». Και πάλι: «Η ικανότητά μας», λέει, «προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος και μας κατέστησε ικανούς να είμαστε διάκονοι της Καινής Διαθήκης». Εύλογα, λοιπόν, έχει παραγγελθεί και σε όλους εμάς «να είμαστε έτοιμοι προς απολογία σε καθέναν που μας ζητά τον λόγο για την ελπίδα που έχουμε μέσα μας». Γι' αυτό τον λόγο, όπως έχει ειπωθεί, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι υπάρχουν αμέτρητες, πάνσοφες και σαφείς αποδείξεις μέσω συλλογισμών, γραμμένες από νεότερους συγγραφείς υπέρ της διδασκαλίας μας, καθώς και όχι λίγα υπομνήματα που έχουν εκπονηθεί για τις ιερές και θεόπνευστες Γραφές, τα οποία αποδεικνύουν με αυστηρή ακρίβεια το αψευδές και αλάνθαστο εκείνων που μας κήρυξαν εξ αρχής τον λόγο της θεοσέβειας.

ΜΕ΄. Διότι άλλοι μεν έχουν ανάγκη να τρέφονται με γάλα, δηλαδή με τα πιο απλά και στοιχειώδη διδάγματα, όσοι είναι νήπιοι ως προς την πνευματική τους κατάσταση και νεοσύστατοι στην πίστη, όπως θα έλεγε κανείς, μη μπορώντας να αντέξουν τη στερεά τροφή του λόγου. Την οποία, εάν κάποιος τους την προσφέρει πάνω από τις δυνάμεις τους, ίσως καταπιεστούν και βαρύνουν, καθώς δεν επαρκεί η διάνοιά τους —όπως ακριβώς συμβαίνει με τον υλικό οργανισμό που αδυνατεί να ελκύσει και να αφομοιώσει την τροφή που εισήλθε— και έτσι θα ζημιωθούν ακόμη και ως προς την αρχική τους δύναμη. Άλλοι πάλι, οι οποίοι έχουν ανάγκη από τη σοφία που διδάσκεται στους τέλειους και από την υψηλότερη και στερεότερη τροφή, έχοντας τα αισθητήριά τους επαρκώς γυμνασμένα για τη διάκριση της αλήθειας και του ψεύδους, εάν ποτίζονταν με γάλα και τρέφονταν με χόρτα, που αποτελούν τροφή των ασθενών, θα δυσανασχετούσαν. Και πολύ δικαιολογημένα, εφόσον δεν θα ενδυναμώνονταν κατά Χριστόν, ούτε θα προόδευαν την αξιέπαινη αύξηση, την οποία κατεργάζεται ο λόγος που διαμορφώνει τον τέλειο άνδρα και οδηγεί στο μέτρο της πνευματικής ηλικίας αυτόν που τρέφεται σωστά.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Ειρηνικός Α΄, επί τη ενώσει των μοναχών, μετά τη σιωπή, παρουσία του πατρός αυτού. Α΄. Η προθυμία μού λύνει τη γλώσσα, και περιφρονώ τον ανθρώπινο νόμο χάριν του νόμου του Πνεύματος· και παραχωρώ τον λόγο στην ειρήνη, ενώ προηγουμένως δεν τον είχα παραχωρήσει σε κανέναν. Διότι πρωτύτερα, όταν τα μέλη στασίαζαν εναντίον μας, και το μέγα και τίμιο σώμα του Χριστού διαιρούνταν και κατακοβόταν, ώστε παρά λίγο να διασκορπιστούν τα οστά μας στον άδη, σαν το βάθος της γης που σχίζεται από το άροτρο και σκορπίζεται στο χώμα, και αφού ο πονηρός κατέκοψε τον άτμητο, αμέριστο και εξ ολοκλήρου υφαντό χιτώνα, τον έκανε όλο δικό του, κατορθώνοντας μέσω ημών αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει μέσω εκείνων που σταύρωσαν τον Χριστό· τότε λοιπόν έθεσα φυλακή στα χείλη μου, τα οποία ούτως ή άλλως δεν ήσαν πρόθυμα για λόγο, διότι θεωρούσα ότι αποτελεί πνευματική τάξη το να καθαρίσω πρώτα τον εαυτό μου διά της έμπρακτης φιλοσοφίας, και έπειτα, ανοίγοντας το στόμα της διανοίας, να ελκύσω το Πνεύμα, και ύστερα να αναβλύσω αγαθό λόγο και να κηρύξω την τέλεια σοφία του Θεού ανάμεσα στους τέλειους. Και όπως υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, μικρό και μεγάλο (διότι η ρήση του Σολομώντος είναι ορθή και λίαν εμπεριστατωμένη), έτσι, όσο κανένας άλλος, γνώριζα ότι υπάρχει καιρός και για τον λόγο και για τη σιωπή.

ΙΓ΄. Είναι μεγάλο το να διδάσκει κανείς; Όμως το να μαθαίνει είναι ακίνδυνο. Γιατί κάνεις τον εαυτό σου ποιμένα, ενώ είσαι πρόβατο; Γιατί γίνεσαι κεφαλή, ενώ είσαι πόδι; Γιατί επιχειρείς να στρατηγείς, ενώ έχεις ταχθεί ανάμεσα στους στρατιώτες; Γιατί επιδιώκεις τα μεγάλα και ανασφαλή κέρδη της θάλασσας, ενώ είναι δυνατόν να καλλιεργείς ακίνδυνα τη γη, έστω κι αν κερδίζεις λιγότερα; Και αν μεν είσαι άνδρας κατά Χριστόν, και έχουν γυμναστεί τα αισθητήριά σου, και είναι λαμπρό σε σένα το φως της γνώσεως, τότε να λαλείς τη σοφία του Θεού που λαλείται στους τελείους, και η οποία είναι αποκρυμμένη ως μυστήριο· και αυτήν (να τη λαλείς), όταν λάβεις την κατάλληλη ευκαιρία και την εμπιστευθούν σε σένα.

Όπως ακριβώς ήταν ο Παύλος, ο οποίος με τους πιο απαλούς λόγους ανέτρεφε ως τροφός τους αρτιγέννητους, ενώ στους τέλειους κήρυττε εν μυστηρίω τη σοφία που ήταν αποκεκρυμμένη από τους αιώνες, την οποία δεν χωρά ο αιώνας τούτος ούτε οι άρχοντες αυτού του αιώνα. Λέει, λοιπόν, ότι μια τέτοια παρασκευή μελιού και γάλακτος εναπόκειται κάτω από τη γλώσσα, υποδεικνύοντας με αυτή την έκφραση την αποταμιευμένη και εύκαιρη χρήση των λόγων· διότι εκείνος που γνωρίζει πώς πρέπει να αποκρίνεται στον καθένα ξεχωριστά, έχοντας κάτω από τη γλώσσα του αυτήν την ποικίλη δύναμη του λόγου, προσφέρει αρμοδίως στον κάθε ακροατή, την κατάλληλη στιγμή, εκείνο που εξυπηρετεί την ανάγκη του.

Εκείνος που τρέφει με το άδολο γάλα αυτόν που είναι ακόμη νήπιο ως προς την πνευματική ηλικία, γινόμενος τροφός, όπως λέει ο ίδιος ο Απόστολος, αυτών που μόλις έχουν γεννηθεί στην Εκκλησία, αποταμιεύει τον άρτο της σοφίας για εκείνους που έχουν τελειωθεί ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, λέγοντας: «Σοφία λαλούμε μεταξύ των τελείων», οι οποίοι, έχοντας γυμνασμένα τα αισθητήρια της ψυχής μέσω της έξης των αγαθών διδαγμάτων, γίνονται δεκτικοί του άρτου της σοφίας, έχοντας ανάγκη για την τροφή τους τη σιαγόνα, η οποία αλέθει λεπτά την τροφή ανάμεσα στα δόντια των λογισμών. Πρέπει, λοιπόν, να υπάρχουν και σιαγόνες στο σώμα του Χριστού για εκείνους που δεν στηρίζονται πλέον στη θηλή του λόγου, αλλά επιθυμούν ήδη τη στερεότερη τροφή, για τις οποίες κάνει λόγο τώρα η νύμφη λέγοντας τα εξής: «Οι σιαγόνες του είναι σαν φιάλες αρώματος που αναδίδουν μυρεψικά μύρα». Το γεγονός, βέβαια, ότι ο λόγος περί των σιαγόνων ακολουθεί με λογική συνέπεια όσα εξετάστηκαν για τους οφθαλμούς, θα ήταν φανερό σε καθέναν που ακούει με σύνεση· διότι γι' αυτό τον λόγο πρέπει ο οφθαλμός, παραμένοντας προσηλωμένος στο πλήρωμα των πνευματικών υδάτων, να λούζεται με το απλανές και άδολο γάλα παρομοιαζόμενος με την άκακη περιστερά, ώστε να καταστήσει κοινωνούς των δικών του αγαθών όλους όσους συγκροτούν το σώμα της Εκκλησίας.

ΟΜΙΛΙΑ Β΄ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ Ο σοφός Σολομών, έχοντας αποκτήσει σοφία όχι με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας αλλά με τα διδάγματα του Αγίου Πνεύματος, στα κείμενα που μόλις μας αναγνώστηκαν, εξυμνώντας τον άνθρωπο αναφωνούσε λέγοντας: «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Εγώ, όμως, μάταια εξέταζα μέσα μου τόσο αυτά που είχα στη δική μου διάνοια όσο και εκείνα που είχα διδαχθεί από τη Γραφή σχετικά με τον άνθρωπο. Διότι από μόνος μου αναλογιζόμουν: πώς είναι κάτι το μέγα ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό ον, που υπόκειται σε μύρια πάθη, το οποίο από τη γέννησή του μέχρι τα γηρατειά του υφίσταται ένα σμήνος από μύρια κακά, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;» Και ο μεν ψαλμωδός τον περιφρονεί ως ένα ευτελές ον, ενώ η Παροιμία εξυμνεί τον άνθρωπο ως κάτι το σπουδαίο. Αλλά αυτή μου την απορία την έλυσε η αφήγηση της δημιουργίας του ανθρώπου, όταν διαβάστηκε. Διότι ακούσαμε τώρα ότι ο Θεός έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Βρήκα μέσα από αυτόν τον λόγο και τα δύο, ότι ο άνθρωπος είναι και ένα τίποτα και κάτι το μέγα: εάν αποβλέψεις μόνο στη φύση του, είναι ένα τίποτα και άξιος για το τίποτα, εάν όμως αποβλέψεις στην τιμή με την οποία τιμήθηκε, είναι μέγα πράγμα ο άνθρωπος. Ποια είναι αυτή η τιμή; Είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως», και έγινε φως. Σύγκρινε τη δημιουργία του ανθρώπου και τη δημιουργία του φωτός. Εκεί είπε: «Γενηθήτω στερέωμα».

Βλέπεις πώς αποκαλεί μάταιη, βλαβερή και ανόητη την εξωτερική παιδεία και την ίδια τη μελέτη των επιστημών και τη γνώση που προέρχεται από αυτές, την οποία κάποιοι, όπως εσύ ισχυρίζεσαι, την παρουσιάζουν ως σκοπό της θεωρίας και σωτήρια; Εκείνος, μάλιστα, θρηνεί και για τη δική του ζωή, γράφοντας προς τον Ευστάθιο Σεβαστείας, επειδή διήνυσε ένα μεγάλο μέρος της στρέφοντας τον νου του στη μελέτη αυτών των μαθημάτων: «Εγώ», λέει χαρακτηριστικά, «αφού σπατάλησα πολύ χρόνο στη ματαιότητα και κατέστρεψα σχεδόν όλη μου τη νεότητα στη ματαιοπονία, την οποία περνούσα ασχολούμενος με την αφομοίωση των μαθημάτων της σοφίας που έχει μωρανθεί από τον Θεό, όταν κάποτε, σαν να ξύπνησα από βαθύ ύπνο, κατενόησα το άχρηστο της σοφίας των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται, αφού έκλαψα πολύ για την ελεεινή μου ζωή, προσευχόμουν να μου δοθεί κάποια καθοδήγηση».

Άκουσες ποιοι είναι οι χαρακτηρισμοί της παιδείας και της γνώσης, την οποία τώρα μερικοί μάταια σπεύδουν να εξυψώσουν; Ονομάζεται ματαιότητα, ματαιοπονία, σοφία που έχει απομωρανθεί, σοφία που καταργείται, σοφία αυτού του αιώνα και των αρχόντων του, σοφία που αφανίζει την κατά Θεόν ζωή και πολιτεία. Γι' αυτό και ο εραστής της αληθινής σοφίας ένιωσε μεγάλη μεταμέλεια που ενδιέτριψε σε αυτήν, μην έχοντας βρει καμία καθοδήγηση προς την αληθινή σοφία.

Βλέπεις ότι αφενός μίλησε για τη σοφία του Θεού, και αφετέρου για την απλή σοφία, η οποία είναι και η αιτία που δεν γνώρισαν τον Θεό; Αυτή είναι η σοφία που επινοήθηκε από τους Έλληνες, η οποία είναι διαφορετική από τη σοφία του Θεού και φανερώνεται με τον διπλασιασμό του ονόματος της «σοφίας». Διότι τι λέει προχωρώντας αυτός ο θεόσοφος; «Εμείς όμως λαλούμε τη σοφία του Θεού»· άραγε λοιπόν μιλούν εκείνοι σύμφωνα με αυτόν ή αυτός σύμφωνα με εκείνους; Οπωσδήποτε όχι· γι' αυτό και ο ίδιος, αποκλείοντάς το, λέει: «λαλούμε τη σοφία του Θεού μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα οι οποίοι καταργούνται» και «την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε». Αυτή δε η σοφία υπάρχει μέσα μας εν Χριστώ Ιησού, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό».

Διότι «καλό δέντρο δεν κάνει κακούς καρπούς», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Διότι εγώ, αναλογιζόμενος μέσα μου, νομίζω ότι δεν είναι δίκαιο να ονομάζεται ούτε καν ανθρώπινη εκείνη η σοφία, η οποία είναι σε τέτοιο βαθμό ασυνεπής προς τον εαυτό της, ώστε να θεωρεί τα ίδια πράγματα έμψυχα και άψυχα, λογικά και άλογα, και να ισχυρίζεται ότι εκείνα που δεν έχουν καμία απολύτως φυσική ικανότητα για αίσθηση, ούτε διαθέτουν κανένα όργανο τέτοιας δύναμης, είναι ικανά να χωρέσουν τις ψυχές μας. Αν όμως ο Παύλος την ονομάζει κάπου «ανθρώπινη σοφία» —διότι λέει: «Το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκε σε πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας», και πάλι: «Μιλάμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία»—, εντούτοις θεωρεί σωστό να ονομάζει αυτούς που την κατέχουν «σοφούς κατά σάρκα», «σοφούς που μωράνθηκαν», «συζητητές αυτού του αιώνα», και τη σοφία τους με παρόμοιους χαρακτηρισμούς, διότι την αποκαλεί «σοφία που έχει μωρανθεί», «σοφία που καταργείται» και «κενή απάτη», «σοφία αυτού του αιώνα» και «των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται».

Και ισχυρίζονται ότι μέσω της προφήτιδας που αναφέρεται στο Ευαγγέλιο, η οποία έζησε επτά χρόνια με τον άνδρα της και όλο τον υπόλοιπο χρόνο παρέμεινε χήρα, μέχρις ότου, βλέποντας τον Σωτήρα, τον αναγνώρισε και μιλούσε για αυτόν σε όλους, υποδηλώνεται ολοφάνερα η Αχαμώθ. Αυτή, αφού είδε για λίγο τον Σωτήρα μαζί με τους συνομηλίκους του, όλον τον υπόλοιπο χρόνο, παραμένοντας στη μεσότητα, τον περίμενε, πότε θα έρθει πάλι και θα την αποκαταστήσει στη συζυγία της. Λένε επίσης ότι το όνομά της έχει υποδηλωθεί από τον Σωτήρα, όταν είπε: «Και δικαιώθηκε η σοφία από τα τέκνα της»· καθώς και από τον Παύλο με τον εξής τρόπο: «Σοφία δε κηρύττουμε μεταξύ των τελείων». Και διατείνονται ότι ο Παύλος αναφέρθηκε στις συζυγίες που βρίσκονται μέσα στο Πλήρωμα, υποδεικνύοντάς το με μία συγκεκριμένη· διότι, γράφοντας για τη συζυγία του παρόντος βίου, είπε: «Το μυστήριο αυτό είναι μέγα, εγώ δε το λέγω για τον Χριστό και την Εκκλησία».

Ομιλία Ζ'. Κηρύττουμε δε σοφία μεταξύ των τελείων· σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται· αλλά κηρύττουμε τη σοφία του Θεού ως μυστήριο, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός προ των αιώνων για τη δόξα μας.

Έτσι και η εξωτερική σοφία θα ήταν πραγματική σοφία, εάν είχε χρησιμοποιήσει τη χάρη του Πνεύματος· επειδή όμως ανέθεσε τα πάντα στον εαυτό της και θεώρησε ότι δεν έχει καμία ανάγκη από εκείνη τη βοήθεια, κατέστη μωρία, έστω και αν φαινόταν να είναι σοφία. Γι' αυτό, αφού πρώτα ήλεγξε τα έργα της μέσα από τα ίδια τα πράγματα, τότε την ονόμασε μωρία· και αφού πρώτα αποκάλεσε μωρία τη σοφία του Θεού σύμφωνα με τη δική τους κρίση, στη συνέχεια αποδεικνύει ότι αυτή είναι η αληθινή σοφία (διότι μετά τις αποδείξεις είναι προπάντων δυνατόν να αποστομώσει κανείς αυτούς που αντιλέγουν)· και λέει: «Σοφία δε λαλούμε μεταξύ των τελείων».

Διότι, όταν εγώ, που θεωρούμαι μωρός και ότι κηρύττω μωρά, υπερισχύσω του σοφού, δεν υπερίσχυσα μέσω κάποιας μωρής σοφίας, αλλά μέσω μιας τελειότερης σοφίας, και μάλιστα τόσο μεγάλης και τόσο πολύ ανώτερης, ώστε η άλλη να φαντάζει μωρία. Γι' αυτόν τον λόγο, αφού προηγουμένως την αποκάλεσε με τον τρόπο που την ονόμαζαν εκείνοι τότε, και αφού απέδειξε τη νίκη της μέσα από τα ίδια τα γεγονότα, αποδεικνύοντας παράλληλα εκείνους ως υπερβολικά μωρούς, της απέδωσε στη συνέχεια το όνομα που της αρμόζει, λέγοντας: «Μιλούμε όμως για σοφία μεταξύ των τελείων».

«Σοφία» δε ονομάζει το κήρυγμα και τον τρόπο της σωτηρίας, δηλαδή τη σωτηρία διά του σταυρού· και «τελείους» αυτούς που έχουν πιστέψει. Διότι τέλειοι είναι εκείνοι οι οποίοι γνωρίζουν ότι τα ανθρώπινα είναι εξαιρετικά ασθενή και τα περιφρονούν, έχοντας την πεποίθηση ότι δεν τους συνεισφέρουν τίποτα, τέτοιοι ακριβώς που έχουν γίνει οι πιστοί. «Σοφία δε όχι αυτού του αιώνος». Διότι πού είναι χρήσιμη η έξωθεν σοφία, η οποία τερματίζεται εδώ και δεν προχωρά παραπέρα, και ούτε καν εδώ έχει τη δύναμη να ωφελήσει σε κάτι όσους την κατέχουν;

Με τον όρο «άρχοντες του αιώνος» εδώ δεν εννοεί κάποιους δαίμονες, όπως υποψιάζονται ορισμένοι, αλλά αυτούς που κατέχουν αξιώματα, αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία, εκείνους που θεωρούν το ζήτημα αυτό περιμάχητο, τους φιλοσόφους, τους ρήτορες και τους λογογράφους· διότι και αυτοί κυριαρχούσαν και πολλές φορές γίνονταν δημαγωγοί. Τους ονόμασε δε άρχοντες αυτού του αιώνα, επειδή η εξουσία τους δεν επεκτείνεται πέρα από τον παρόντα αιώνα· γι' αυτό και πρόσθεσε: «οι οποίοι καταργούνται», επικρίνοντάς την και από την ίδια της τη φύση και εξαιτίας εκείνων που τη χρησιμοποιούν. Διότι, αφού έδειξε ότι είναι ψευδής, ότι είναι μωρή, ότι δεν μπορεί να ανακαλύψει τίποτα, ότι είναι αδύναμη, αποδεικνύει ότι είναι και ολιγοχρόνια. «Αλλά λαλούμε τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω». Ποιο μυστήριο;

γʹ. Διότι οι έξωθεν φιλόσοφοι και ρήτορες και συγγραφείς, μη επιζητώντας το κοινό συμφέρον, αλλά αποσκοπώντας μόνο στο πώς θα θαυμαστούν οι ίδιοι, ακόμη και αν είπαν κάτι χρήσιμο, και αυτό το απέκρυψαν, σαν μέσα σε κάποιο σκοτάδι, με τη συνήθη τους ασάφεια. Οι απόστολοι, όμως, και οι προφήτες έπραξαν το εντελώς αντίθετο· διότι κατέστησαν τα λόγια τους σαφή και φανερά σε όλους, επειδή ήταν κοινοί δάσκαλοι της οικουμένης, ώστε να μπορεί ο καθένας και από μόνος του να μαθαίνει τα λεγόμενα, απλώς και μόνο μέσα από την ανάγνωση. Και προαναγγέλλοντας αυτό ο προφήτης έλεγε: «Θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό· και δεν θα πει ο καθένας στον πλησίον του, Γνώρισε τον Κύριο, διότι όλοι θα με γνωρίσουν, από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερό τους». Και ο Παύλος λέει: «Κι εγώ, αδελφοί, ήλθα προς εσάς, όχι με υπεροχή λόγου ή σοφίας, για να σας κηρύξω το μυστήριο του Θεού». Και πάλι: «Ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκαν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Και πάλι λέει: «Διότι λαλούμε σοφία η οποία δεν ανήκει σε τούτο τον αιώνα, ούτε στους άρχοντες τούτου του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται». Διότι σε ποιον δεν είναι ξεκάθαρα όλα όσα περιέχονται στα Ευαγγέλια; Και ποιος, ακούγοντας ότι μακάριοι είναι οι πράοι, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, και όλα τα παρόμοια, θα χρειαστεί δάσκαλο, για να κατανοήσει κάτι από αυτά που λέγονται;

Διότι ποιος, βλέποντας νεκρούς να ανασταίνονται και δαίμονες να εκδιώκονται, δεν θα το αποδεχόταν; «Για να μην είναι η πίστη σας στηριγμένη σε σοφία ανθρώπων, αλλά σε δύναμη Θεού.» Σαφώς μέσα από όλα αυτά απέδειξε πόσο μεγάλο είναι το κέρδος της απλότητας, και πόσο μεγάλη η βλάβη της σοφίας. Διότι αυτή μεν καθιστούσε κενό τον σταυρό· επειδή λέει «για να μην κενωθεί ο σταυρός του Χριστού»· εκείνη δε κήρυττε τη δύναμη του σταυρού. «Σοφία όμως κηρύττουμε μεταξύ των τελείων.

Τέλειους δε εννοεί τους πιστούς. Διότι πράγματι τέλειοι είναι εκείνοι, οι οποίοι γνωρίζουν ότι τα ανθρώπινα πράγματα είναι εξαιρετικά αδύναμα, και τα έχουν περιφρονήσει. «Σοφία δε, όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται». Διότι πού είναι χρήσιμη η έξωθεν σοφία, η οποία τερματίζεται εδώ και δεν προχωρά παραπέρα, και ούτε καν εδώ δεν μπορεί να ωφελήσει σε κάτι αυτούς που την κατέχουν; Ως «άρχοντες δε του αιώνα» δεν εννοεί εδώ κάποιους δαίμονες, αλλά τους φιλοσόφους, τους ρήτορες και τους λογογράφους.

Αφού, λοιπόν, ο βασιλιάς κάθισε σε βήμα ψηλό και υπερυψωμένο, διέταξε τον γιο του να παρακαθήσει μαζί του. Εκείνος, όμως, από σεβασμό και τιμή προς τον πατέρα του δεν θέλησε να το πράξει αυτό, και κάθισε στο έδαφος κοντά του. Παρουσιάστηκαν, λοιπόν, οι γνώστες της σοφίας που μωράνθηκε από τον Θεό, των οποίων η ασύνετη καρδιά πλανήθηκε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος: «Ενώ νόμιζαν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με το ομοίωμα θνητών ανθρώπων, τετράποδων και ερπετών». Αυτοί συγκεντρώθηκαν για να αναμετρηθούν δια των λόγων με τον γιο του βασιλιά και με όσους βρίσκονταν γύρω του, και εκπληρωνόταν σε αυτούς η παροιμία, ότι δηλαδή η ζαρκαδιά επιχειρούσε να πολεμήσει με το λιοντάρι. Διότι αυτός μεν είχε θέσει τον Ύψιστο ως καταφύγιό του και είχε εναποθέσει την ελπίδα του στη σκιά των πτερύγων Του· εκείνοι δε είχαν στηρίξει την πεποίθησή τους στους άρχοντες αυτού του αιώνα που καταργούνται, και στον κοσμοκράτορα του σκότους, στον οποίο είχαν υποτάξει τον εαυτό τους ελεεινά και άθλια.

ΚΣΤ΄. Περί της ομολογίας της πίστεως, και εκείνων που μετά από αυτήν ο ιερέας προτρέπει και εύχεται στους πιστούς, και εκείνων που αυτοί του αποκρίνονται. Έπειτα ο ιερέας παραγγέλλει ακόμη να αναφωνήσουν όλοι όσα διδάχθηκαν και πιστεύουν για τον Θεό, την αληθινή σοφία, για την οποία λέει ο Απόστολος: «Σοφίαν δε λαλούμεν εν τοις τελείοις», σοφία την οποία ο κόσμος δεν γνώρισε, δηλαδή οι σοφοί του κόσμου, οι οποίοι ούτε γνωρίζουν κάτι μεγαλύτερο και υψηλότερο από τη γνώση των αισθητών, ούτε πιστεύουν διόλου πως υπάρχει. Σε αυτήν τη σοφία παραγγέλλει να ανοίξουμε διάπλατα όλες τις θύρες, τα στόματά μας και τα αυτιά μας.

ΚΓ'. Αυτός, όση είναι η διαφορά του λογικού ποιμένα προς τα άλογα θρέμματα, τόσο διαφέρει από τους ανθρώπους ως προς τη σύνεση, τη γνώση και τη διάκριση. Διότι μετέχει σε άλλο Πνεύμα και σε άλλο νου, σε άλλη σύνεση και σοφία σε σχέση με τη σοφία αυτού του κόσμου. Διότι «σοφία», λέει, «λαλούμε μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται, αλλά λαλούμε σοφία Θεού εν μυστηρίω».

Διότι, εάν συμβεί σε έναν τέτοιον άνθρωπο κάτι το ένδοξο σε τούτη τη ζωή, όπως πλούτος ή τιμές ή αξιώματα ή δόξες ανθρώπων ή έπαινοι και προσκυνήσεις και μακαρισμοί, τίποτα από αυτά δεν μπορεί να τον αιχμαλωτίσει και να τον κρατήσει, διότι έχει λάβει πείρα ενός άλλου, αληθινού πλούτου, και άλλης, ουράνιας τιμής και δόξας, και η ψυχή του τρέφεται με άφθαρτη τρυφή και πνευματική ηδονή, με πλήρη αίσθηση και βεβαιότητα μέσω της κοινωνίας του Πνεύματος. Και όπως ο λογικός ποιμένας διαφέρει από τα άλογα θρέμματα σε όλα, στη σύνεση, τη γνώση, τη διάκριση και σε όλα τα άλλα, έτσι και αυτός διαφέρει από τους υπόλοιπους ανθρώπους σε όλα, τόσο στην εξωτερική, ορατή στους ανθρώπους, αναστροφή των αρετών, όσο και στην εσωτερική, κρυφή κατάσταση των λογισμών, με την «ανακαίνιση του νου» και τον αγιασμό και τη διάκριση. Διότι ο άνθρωπος αυτός είναι όλος σύνεση, όλος νους, όλος γνώση, όλος σοφία, —καθώς αισθάνεται μέσα του και κοινωνεί με ένα άλλο πνεύμα και άλλο νου και άλλη σύνεση, ξένη και επουράνια σε σχέση με τον κόσμο. «Διότι κηρύττουμε σοφία μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα που καταργούνται· αλλά κηρύττουμε μυστηριωδώς τη σοφία του Θεού». Αυτής της σοφίας και αυτού του πνεύματος και της σύνεσης, που δεν ανήκουν σε αυτόν τον κόσμο, γίνονται μέτοχοι οι αληθινοί Χριστιανοί.