Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 2:7

Επειδή λοιπόν επρόκειτο να πραγματοποιήσει στα έσχατα των αιώνων αυτή την αρχαία και αληθινή βουλή, δηλαδή το μυστήριο που ο Θεός προόρισε προ των αιώνων για τη δόξα μας, και να έλθει στη γη ο Θεός Λόγος και να γίνει σάρκα, και ως άνθρωπος ο Θεός να συναναστραφεί με τους ανθρώπους και να γίνει για πολλούς σημείο αντιλεγόμενο, όπως λέγει ο Συμεών, ο πάνσοφος και προγνώστης Θεός προχαράσσει ήδη κατά την πλάση και δημιουργία του Αδάμ την εικόνα και τον τύπο της δικής Του σαρκώσεως και γεννήσεως και ενανθρωπήσεως, προδεικνύοντας τη δική Του σύσταση ως ορατή και αόρατη, θνητή και αθάνατη, ώστε ο άνθρωπος, βλέποντας τον εαυτό του, να γίνει ακλόνητος και πιστός, όταν βλέπει τον Χριστό ορατό και αόρατο, Θεό μαζί και άνθρωπο, τον ίδιο και θνητό και αθάνατο, να γεννιέται από Παρθένο. Γι’ αυτό και ο πολύς στη σοφία Μεθόδιος, στο Παρθενικό Συμπόσιο που συνέγραψε, λέγει ότι «Και ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα όμοια με τη δική Του εικόνα», δηλαδή κατ’ εικόνα Χριστού· διότι Αυτός είναι το απαύγασμα και ο χαρακτήρας της πατρικής υποστάσεως.

Και τέλος, όταν ήλθε το πλήρωμα του χρόνου για την προαιώνια βουλή του Θεού, ώστε να πραγματοποιηθεί το μυστήριο, το οποίο ο Θεός προόρισε πριν από τους αιώνες για τη δόξα μας, απέστειλε τον Υιό του, ο οποίος έγινε άνθρωπος από γυναίκα αειπάρθενο, χωρίς σπορά, όταν εφανερώθη επάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους. Αλλ’ ούτε και έτσι ο πονηρός έπαυσε με την αναίδειά του να ταράζει τον κόσμο· αλλά, αφού γρήγορα εισήλθε σε δικά του σκεύη και ανθρώπινα όργανα, έσπευδε να ανατρέψει ολοκληρωτικά την παρουσία του Χριστού.

Από την Α΄ προς Κορινθίους: «Εμείς όμως λαλούμε τη σοφία του Θεού μέσα σε μυστήριο, την οποία κανείς από τους άρχοντες του αιώνος αυτού δεν γνώρισε· διότι, αν την είχαν γνωρίσει, δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης.» Του αγίου Ιγνατίου, επισκόπου Αντιοχείας: «Αφήστε με να γίνω μιμητής του πάθους του Θεού μου.» Του Ιουλίου, επισκόπου Ρώμης: «Οι Ιουδαίοι, σταυρώνοντας το σώμα, σταύρωσαν τον Λόγο.» Προς αυτή τη χρήση αποκρίθηκα αμέσως, λέγοντάς τους: «Αν οι Ιουδαίοι, σταυρώνοντας το σώμα, θανάτωσαν τον Λόγο, τότε η Τριάδα δεν ήταν Τριάδα, αλλά Δυάδα στον ουρανό, ώσπου ο Θεός Λόγος να αναστηθεί τριήμερος από τους νεκρούς.» Του αγίου Γρηγορίου του Ναζιανζηνού: «Μη σκανδαλίσεις τον λογισμό σου, όταν ακούς “αίμα Θεού”.» Του Μελίτωνος, επισκόπου Σάρδεων, από τον λόγο “Εἰς τὸ πάθος”: «Ο Θεός έπαθε από δεξί χέρι Ισραηλίτισσας.» Του αγίου Γρηγορίου: «Λίγες σταγόνες από το αίμα του Θεού αγίασαν ολόκληρο τον κόσμο.» Του αγίου Κυρίλλου, κατά του Νεστορίου: «Του Θεού είναι το πάθος, του Θεού ο σταυρός, του Θεού ο θάνατος, του Θεού η ανάσταση.»

Εμείς όμως δεν αναζητούμε μαργαριτάρια ούτε υακίνθους, τα οποία θαυμάζουν οι απειρόκαλοι· αλλά αναζητούμε τη «σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκεκρυμμένη», «την οποία κανείς από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε· διότι, εάν την είχαν γνωρίσει», λέγει, «δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης». Και αυτή είναι η σοφία, για την οποία και ο Σολομών έλεγε σε προφητεία: «Εξαπόστειλέ μου τη σοφία, που είναι πάρεδρος των θρόνων σου»· και ότι ο Χριστός κηρύσσεται και ως σοφία, θα μου το μαρτυρήσει ο Παύλος λέγοντας: «Χριστός, Θεού δύναμις και Θεού σοφία». «Ζητείτε λοιπόν πρώτα τη βασιλεία και τη δικαιοσύνη Του και» έτσι «όλα αυτά θα σας προστεθούν». Διότι τα επόμενα έρχονται δεύτερα σε σχέση με τα προηγούμενα· διότι, έστω και αν η κατά τον νόμο σκιά έχει κάποιο νόημα, εντούτοις αποτελεί αρραβώνα των μελλοντικών αγαθών.

Αθανάσιος. Με απλά λόγια: Όλοι οι προαναφερθέντες, λέει, με κάθε προθυμία θα ανυμνήσουν τον Θεό, ο οποίος δώρισε τέτοια μεταβολή στην ανθρώπινη φύση. Αθανασίου. Κατά δε την πνευματική θεώρηση, ο αλαλαγμός είναι επινίκιος ύμνος που ψάλλεται επί των πεσόντων εχθρών. Εφόσον, λοιπόν, εξολοθρεύτηκαν οι άρχοντες αυτού του αιώνα μέσω της παρουσίας του Χριστού, όλα τα έθνη προτρέπονται να αναπέμπουν τους επινίκιους ύμνους στον Θεό που είναι ο αίτιος της νίκης, και στο όνομά Του, δηλαδή στον Υιό.

Κείμενο 97. «Λαλούμε δε για τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκεκρυμμένη.» Απόκριση. Βλέπεις πώς ο ίδιος αποκαλεί σοφία αυτό που προηγουμένως έλεγε μωρία; Διότι ονομάζει πρώτα την οικονομία μυστήριο, επειδή ούτε άγγελος ούτε καμία άλλη κτιστή δύναμη γνώριζε το μυστήριο και την οικονομία τούτη, ότι δηλαδή ο Θεός έμελλε να σαρκωθεί επί της γης.

Και πρώτα απ' όλα, από τις Παροιμίες μπορεί κανείς να γνωρίσει τη σοφία και την παιδεία. Η δε σοφία είναι η επιστήμη των θείων και των ανθρωπίνων πραγμάτων, καθώς και των αιτιών τους. Εκείνος, λοιπόν, που θεολογεί επιτυχημένα έχει γνωρίσει τη σοφία, όπως λέγει και ο μακάριος Παύλος: «Σοφία, όμως, λαλούμε μεταξύ των τελείων· σοφία όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται· αλλά λαλούμε τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός προ των αιώνων». Και εκείνος δε που από την κατασκευή του κόσμου κατανοεί τον Δημιουργό, γνώρισε και αυτός τον Θεό μέσω της σοφίας του κόσμου.

Δεν συμβαίνει έτσι με τον θεράποντά μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου· στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά, και όχι με αινίγματα. Αυτός, λοιπόν, που αξιώθηκε την αυτοπρόσωπη θέα του Θεού εξίσου με τους αγγέλους, μας μιλά από όσα άκουσε από τον Θεό. Ας ακούσουμε, λοιπόν, τα λόγια της αλήθειας, τα οποία δεν ειπώθηκαν με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με τη διδασκαλία του Πνεύματος· σκοπός των οποίων δεν είναι ο έπαινος των ακροατών, αλλά η σωτηρία των διδασκομένων.

Επειδή δε υπάρχουν πολλοί άρχοντες, κάποιοι ως εθνάρχες, οι οποίοι έχουν οριστεί για τη φύλαξη και διατήρηση του έθνους που υπάγεται στον καθένα από αυτούς, σύμφωνα με όσα λέει ο Μωυσής στην ωδή: Όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των Αγγέλων του Θεού. Και πάλι ο Απόστολος λέει: Σοφία δε λαλούμε, όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα· αλλά λαλούμε τη σοφία του Θεού, την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε. Και πάλι στο βιβλίο του Δανιήλ, αναγράφεται κάποιος άρχοντας των Περσών και άρχοντας των Ελλήνων. Διότι λέει προς αυτόν ο Άγγελος: Και εγώ ήλθα εξαιτίας των λόγων σου. Και ο άρχοντας της βασιλείας των Περσών στεκόταν απέναντί μου.

ΨΑΛΜΟΣ Θ΄. <Εις το τέλος, υπέρ των κρυφίων του υιού.> (A f. 58 b) Η επιγραφή «Εις το τέλος» δεικνύει ότι ο ψαλμός συντέθηκε από τον Δαβίδ όχι για κάποια γεγονότα που έχουν ήδη συντελεστεί, αλλά για εκείνα που πρόκειται να συμβούν κατά τη συντέλεια του αιώνος. Αυτά ακριβώς ήταν τα κρύφια του υιού, δηλαδή το μυστήριο του Χριστού, το οποίο ήταν εκ των προτέρων γνωστό στους αγίους προφήτες, καθώς τους το αποκάλυπτε το Άγιο Πνεύμα, αλλά έφτασε στην εκπλήρωσή του στους κατάλληλους καιρούς. Κρύφια λοιπόν του υιού, είναι τα όσα πράχθηκαν κρυφά από τον Σωτήρα· και αυτά ήταν πολλά, όπως η κατά σάρκα γέννησή του από την Παρθένο μέσω του Αγίου Πνεύματος, τα θαύματα, ο ίδιος ο θάνατος, η κάθοδος στον άδη, η ανάσταση από τους νεκρούς, και γενικά ο τρόπος της ενανθρωπήσεως και τα όσα κατορθώθηκαν εξαιτίας αυτής στη ζωή. Διότι όλα αυτά πράχθηκαν από αυτόν μυστικά· επειδή τα απέκρυψε και από τους άρχοντες του κόσμου τούτου· «Διότι», λέει, «το μυστήριο που ήταν αποκεκρυμμένο από τους αιώνες και από τις γενεές». Και πάλι: «Λαλούμε σοφία Θεού εν μυστηρίω, την αποκεκρυμμένη, την οποία κανένας από τους άρχοντες του αιώνος τούτου δεν έχει γνωρίσει». Διέφευγε όμως και από τους μαθητές ο θάνατος του Χριστού, και η νίκη κατά του θανάτου. Διότι, λέει, αυτό ήταν κρυμμένο από τους οφθαλμούς τους. Εύλογα λοιπόν οι Εβδομήκοντα ονόμασαν τον θάνατο του υιού κρύφιο. (

Α— Ας έλθει, λοιπόν, ανάμεσά μας ο δοκιμότατος Παύλος, διακηρύσσοντας και λέγοντας αυτά: «Σοφία κηρύττουμε μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται, αλλά κηρύττουμε τη σοφία του Θεού ως μυστήριο, την αποκρυμμένη, την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε.»

Μην αθετείς, λοιπόν, τη χάρη του Θεού· διότι αυτόν που γέννησε η αγία Θεοτόκος, τον σταύρωσαν οι Ιουδαίοι, εμείς όμως ομολογούμε ότι αυτός που γεννήθηκε προ των αιώνων ανεκφράστως από τον Πατέρα, Θεός από Θεό, στους έσχατους χρόνους ευδόκησε να σαρκωθεί εκ Πνεύματος Αγίου και εκ της αγίας Παρθένου, λαμβάνοντας από αυτήν σάρκα ομοούσια και ομοιοπαθή με εμάς, εμψυχωμένη με λογική και νοερή ψυχή. Αυτός έπαθε για εμάς κατά σάρκα· γι' αυτό προσπίπτοντας προσκυνούμε τον τίμιο σταυρό, διότι είναι του Θεού και όχι ενός απλού ανθρώπου. Μας διδάσκει δε και ο Απόστολος λέγοντας: «σοφία λαλούμε μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται· αλλά λαλούμε σοφία Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός για τη δόξα μας πριν από τους αιώνες· την οποία κανείς από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε· διότι αν τη γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης»· διότι ένας απλός άνθρωπος δεν είναι Κύριος της δόξης. Εμείς όμως προσκυνούμε τον Θεό που σταυρώθηκε για εμάς· διότι λέει: «μάθετε ότι ο Κύριος, αυτός είναι ο Θεός. Αυτός μας έπλασε και όχι εμείς τον εαυτό μας· εμείς είμαστε λαός του και πρόβατα της βοσκής του», και ελπίζοντας σε αυτόν περιμένουμε την ανάσταση εκ νεκρών· διότι ο ίδιος έχει πει: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή, και όποιος πιστεύει σε εμένα, κι αν πεθάνει, θα ζήσει· και καθένας που ζει και πιστεύει σε εμένα, δεν πρόκειται να πεθάνει στον αιώνα».

Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα· «αλλά εμείς (λέει) λάβαμε το πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του πνεύματος του Θεού, εξηγώντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». 8. Αλλά θα πει κάποιος: επομένως λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Μάλιστα, αλλά εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Διότι, αν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από Αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο, τα οποία κατανοούνται από τους αγίους μόνο με την πίστη, είναι φωτεινά, φωτοδότα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και δημιουργούν συμφωνία φωτός προς τον ίδιο τον Πατέρα, άκουσε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι Υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι απλώς κατ' όνομα, όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως προερχόμενο από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα τα άλλα, όμως, είναι κατά χάριν (θέσει) ή κατ' όνομα, και δεν είναι όμοια με αυτά ούτε κατά την ενέργεια, ούτε κατά τη δύναμη, ούτε κατά το φως, ούτε κατά την έννοια· όπως θα έλεγε κανείς: «υιούς γέννησα και ύψωσα», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», ή όπως θα έλεγε κανείς: «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», ή όπως θα έλεγε κανείς: «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και επί της γης», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει τον άνεμο».

γ΄. ΟΤΙ ΕΠΙΛΕΞΑΜΕ ΝΑ ΜΗΝ ΑΠΟΔΕΧΟΜΑΣΤΕ ΑΝΕΞΕΤΑΣΤΑ ΤΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΛΟΓΟΥ Πρώτος απ' όλους, βέβαια, ο ιερός απόστολος Παύλος, απορρίπτοντας τις απατηλές και σοφιστικές πιθανολογίες και χρησιμοποιώντας αναντίρρητες αποδείξεις, αναφέρει κάπου: «και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν έγιναν με πειστικούς λόγους σοφίας, αλλά με απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Σε αυτά προσθέτει: «Σοφία, όμως, κηρύττουμε μεταξύ των τελείων, σοφία όχι αυτού του αιώνα ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται, αλλά κηρύττουμε σοφία Θεού μυστηριώδη, την αποκεκρυμμένη». Και πάλι: «Η ικανότητά μας», λέει, «προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος και μας κατέστησε ικανούς να είμαστε διάκονοι της Καινής Διαθήκης». Εύλογα, λοιπόν, έχει παραγγελθεί και σε όλους εμάς «να είμαστε έτοιμοι προς απολογία σε καθέναν που μας ζητά τον λόγο για την ελπίδα που έχουμε μέσα μας». Γι' αυτό τον λόγο, όπως έχει ειπωθεί, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι υπάρχουν αμέτρητες, πάνσοφες και σαφείς αποδείξεις μέσω συλλογισμών, γραμμένες από νεότερους συγγραφείς υπέρ της διδασκαλίας μας, καθώς και όχι λίγα υπομνήματα που έχουν εκπονηθεί για τις ιερές και θεόπνευστες Γραφές, τα οποία αποδεικνύουν με αυστηρή ακρίβεια το αψευδές και αλάνθαστο εκείνων που μας κήρυξαν εξ αρχής τον λόγο της θεοσέβειας.

ϟΘʹ. Ποιος, που δεν έχει ακόμη ασκηθεί στη μελέτη ούτε έχει μάθει να ομιλεί τη σοφία του Θεού την κρυμμένη εν μυστηρίω, όντας ακόμη νήπιος, ακόμη τρεφόμενος με γάλα, ακόμη συγκαταλεγόμενος ανάμεσα σε εκείνους που δεν απαριθμούνται στον Ισραήλ ούτε κατατάσσονται στη στρατιά του Θεού, μην έχοντας ακόμη τη δύναμη να σηκώσει ως άνδρας τον σταυρό του Χριστού, μην όντας ίσως ακόμη ούτε ένα από τα τιμιότερα μέλη, θα δεχθεί έπειτα με χαρά και προθυμία να καταστεί κεφαλή του πληρώματος του Χριστού;

Όταν δε, αφού διαφυλάξουμε την ψυχή μας με κάθε προσοχή, και αφού ετοιμάσουμε πνευματικές αναβάσεις μέσα στην καρδιά μας, και οργώσουμε για τον εαυτό μας νέα εδάφη, και σπείρουμε έργα δικαιοσύνης, όπως συμβουλεύουν ο Σολομών, ο Δαβίδ και ο Ιερεμίας, ανάψουμε μέσα μας το φως της γνώσεως· τότε πλέον ας λαλούμε τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκεκρυμμένη, και ας ακτινοβολούμε το φως της στους άλλους. Έως τότε όμως, ας καθαιρόμαστε και ας προετοιμαζόμαστε μυητικά από τον Λόγο, ώστε να ευεργετούμε τα μέγιστα τους ίδιους μας τους εαυτούς, καθιστώντας τους θεοειδείς, και υποδεχόμενοι τον Λόγο που προσέρχεται σε εμάς· και όχι μόνο να τον υποδεχόμαστε, αλλά και να τον συγκρατούμε μέσα μας, και να τον φανερώνουμε φωτεινά στους άλλους.

Ας φωτιστούμε στην ακοή, ας φωτιστούμε στη γλώσσα· για να ακούσουμε τι θα λαλήσει ο Κύριος ο Θεός, και να γίνει σε εμάς ακουστό το πρωινό Του έλεος, και να ακούσουμε αγαλλίαση και ευφροσύνη η οποία θα αντηχεί σε θείες ακοές· για να μην είμαστε κοφτερό μαχαίρι, ούτε ακονισμένο ξυράφι, ούτε κάτω από τη γλώσσα μας να κρύβουμε κόπο και πόνο, αλλά να λαλούμε τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη, τρέφοντας σεβασμό για τις πύρινες γλώσσες.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Ειρηνικός Α΄, επί τη ενώσει των μοναχών, μετά τη σιωπή, παρουσία του πατρός αυτού. Α΄. Η προθυμία μού λύνει τη γλώσσα, και περιφρονώ τον ανθρώπινο νόμο χάριν του νόμου του Πνεύματος· και παραχωρώ τον λόγο στην ειρήνη, ενώ προηγουμένως δεν τον είχα παραχωρήσει σε κανέναν. Διότι πρωτύτερα, όταν τα μέλη στασίαζαν εναντίον μας, και το μέγα και τίμιο σώμα του Χριστού διαιρούνταν και κατακοβόταν, ώστε παρά λίγο να διασκορπιστούν τα οστά μας στον άδη, σαν το βάθος της γης που σχίζεται από το άροτρο και σκορπίζεται στο χώμα, και αφού ο πονηρός κατέκοψε τον άτμητο, αμέριστο και εξ ολοκλήρου υφαντό χιτώνα, τον έκανε όλο δικό του, κατορθώνοντας μέσω ημών αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει μέσω εκείνων που σταύρωσαν τον Χριστό· τότε λοιπόν έθεσα φυλακή στα χείλη μου, τα οποία ούτως ή άλλως δεν ήσαν πρόθυμα για λόγο, διότι θεωρούσα ότι αποτελεί πνευματική τάξη το να καθαρίσω πρώτα τον εαυτό μου διά της έμπρακτης φιλοσοφίας, και έπειτα, ανοίγοντας το στόμα της διανοίας, να ελκύσω το Πνεύμα, και ύστερα να αναβλύσω αγαθό λόγο και να κηρύξω την τέλεια σοφία του Θεού ανάμεσα στους τέλειους. Και όπως υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, μικρό και μεγάλο (διότι η ρήση του Σολομώντος είναι ορθή και λίαν εμπεριστατωμένη), έτσι, όσο κανένας άλλος, γνώριζα ότι υπάρχει καιρός και για τον λόγο και για τη σιωπή.

ΙΓ΄. Είναι μεγάλο το να διδάσκει κανείς; Όμως το να μαθαίνει είναι ακίνδυνο. Γιατί κάνεις τον εαυτό σου ποιμένα, ενώ είσαι πρόβατο; Γιατί γίνεσαι κεφαλή, ενώ είσαι πόδι; Γιατί επιχειρείς να στρατηγείς, ενώ έχεις ταχθεί ανάμεσα στους στρατιώτες; Γιατί επιδιώκεις τα μεγάλα και ανασφαλή κέρδη της θάλασσας, ενώ είναι δυνατόν να καλλιεργείς ακίνδυνα τη γη, έστω κι αν κερδίζεις λιγότερα; Και αν μεν είσαι άνδρας κατά Χριστόν, και έχουν γυμναστεί τα αισθητήριά σου, και είναι λαμπρό σε σένα το φως της γνώσεως, τότε να λαλείς τη σοφία του Θεού που λαλείται στους τελείους, και η οποία είναι αποκρυμμένη ως μυστήριο· και αυτήν (να τη λαλείς), όταν λάβεις την κατάλληλη ευκαιρία και την εμπιστευθούν σε σένα.

Όπως ακριβώς ήταν ο Παύλος, ο οποίος με τους πιο απαλούς λόγους ανέτρεφε ως τροφός τους αρτιγέννητους, ενώ στους τέλειους κήρυττε εν μυστηρίω τη σοφία που ήταν αποκεκρυμμένη από τους αιώνες, την οποία δεν χωρά ο αιώνας τούτος ούτε οι άρχοντες αυτού του αιώνα. Λέει, λοιπόν, ότι μια τέτοια παρασκευή μελιού και γάλακτος εναπόκειται κάτω από τη γλώσσα, υποδεικνύοντας με αυτή την έκφραση την αποταμιευμένη και εύκαιρη χρήση των λόγων· διότι εκείνος που γνωρίζει πώς πρέπει να αποκρίνεται στον καθένα ξεχωριστά, έχοντας κάτω από τη γλώσσα του αυτήν την ποικίλη δύναμη του λόγου, προσφέρει αρμοδίως στον κάθε ακροατή, την κατάλληλη στιγμή, εκείνο που εξυπηρετεί την ανάγκη του.

ΟΜΙΛΙΑ Β΄ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ Ο σοφός Σολομών, έχοντας αποκτήσει σοφία όχι με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας αλλά με τα διδάγματα του Αγίου Πνεύματος, στα κείμενα που μόλις μας αναγνώστηκαν, εξυμνώντας τον άνθρωπο αναφωνούσε λέγοντας: «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Εγώ, όμως, μάταια εξέταζα μέσα μου τόσο αυτά που είχα στη δική μου διάνοια όσο και εκείνα που είχα διδαχθεί από τη Γραφή σχετικά με τον άνθρωπο. Διότι από μόνος μου αναλογιζόμουν: πώς είναι κάτι το μέγα ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό ον, που υπόκειται σε μύρια πάθη, το οποίο από τη γέννησή του μέχρι τα γηρατειά του υφίσταται ένα σμήνος από μύρια κακά, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;» Και ο μεν ψαλμωδός τον περιφρονεί ως ένα ευτελές ον, ενώ η Παροιμία εξυμνεί τον άνθρωπο ως κάτι το σπουδαίο. Αλλά αυτή μου την απορία την έλυσε η αφήγηση της δημιουργίας του ανθρώπου, όταν διαβάστηκε. Διότι ακούσαμε τώρα ότι ο Θεός έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Βρήκα μέσα από αυτόν τον λόγο και τα δύο, ότι ο άνθρωπος είναι και ένα τίποτα και κάτι το μέγα: εάν αποβλέψεις μόνο στη φύση του, είναι ένα τίποτα και άξιος για το τίποτα, εάν όμως αποβλέψεις στην τιμή με την οποία τιμήθηκε, είναι μέγα πράγμα ο άνθρωπος. Ποια είναι αυτή η τιμή; Είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως», και έγινε φως. Σύγκρινε τη δημιουργία του ανθρώπου και τη δημιουργία του φωτός. Εκεί είπε: «Γενηθήτω στερέωμα».

Εάν, λοιπόν, ισχυριστούν ότι το προκείμενο ζήτημα υπερβαίνει τη γνώση τους, ας ακούσουν αυτόν που φέρει το όνομα της αθανασίας να λέει: «οι θείοι ιεροκήρυκες δεν πρέπει να αποβλέπουν στην αδυναμία των ακροατών, αλλά στην απαιτούμενη δύναμη και υπόθεση και αιτία, τις οποίες εξετάζοντας, οφείλουν να στοχεύουν σωστά στο κήρυγμα, και σε εκείνον που προτρεπτικά δίνει εντολές και λέει σε αυτούς που έχουν διαθέσει την καρδιά τους για πνευματικές αναβάσεις και έχουν αποκτήσει από εκεί το φως της γνώσεως». Ας λαλούμε τη σοφία του Θεού που είναι κρυμμένη ως μυστήριο και ας την εκπέμπουμε ολόλαμπρη και στους άλλους. Διότι δεν πρόκειται, επειδή δεν έχουν όλοι τη γνώση, όπως είπε ο απόστολος, να διαγράψουμε από τα ιερά βιβλία και από τη διάνοια όσων μπορούν να κατανοήσουν τα ανώτερα, την εφικτή σε εμάς θεογνωσία, με τη δικαιολογία ότι αυτά υπερβαίνουν τη γνώση των πολλών· ούτε, αφού τα κατανοήσουμε, θα τα παραδώσουμε έπειτα στα βάθη της λήθης ή θα τα κατακρύψουμε στο χώμα της σιωπής, όπως εκείνος ο πονηρός και καταδικασμένος δούλος που έθαψε το τάλαντο το οποίο του είχε εμπιστευθεί ο Δεσπότης των όλων. Και αυτά πρέπει να τα κάνουμε, ιδίως όταν είναι καιρός για εργασία και ο λόγος μας απευθύνεται σε αντιπάλους, οι οποίοι είναι φυσικό να κακοποιούν τα μεγαλύτερα και υψηλότερα νοήματα της Γραφής, ώστε με αυτόν τον τρόπο να μπορούν να παραπλανούν τους πολλούς, εφόσον εκείνοι έχουν τον νου τους προσκολλημένο στα γήινα.

Αν, λοιπόν, κάποιος, χωρίς να έχει λιώσει στα βιβλία ούτε να έχει γεράσει στην έρευνά τους, γνώρισε τόσο πολύ τον Θεό, ώστε αφού εγκαταλείψει τα πάντα να τον προσεγγίσει με καθαρότητα, πόσο πιο καθαρός είναι από εκείνον που εξετάζει τα πάντα με λεπτομέρεια και νομίζει ότι έχει τη γνώση των πάντων, έπειτα όμως είναι προσκολλημένος σε αυτόν τον κόσμο και σε αυτόν αδειάζει όλη ή την περισσότερη αγάπη της ψυχής του, και δεν έχει αγαπήσει τον Θεό, που είναι πάνω από όλα, με όλη του την ψυχή και την καρδιά; Εξάλλου, αν οι Έλληνες (ειδωλολάτρες φιλόσοφοι) έχουν βρει την αλήθεια που υπάρχει στα όντα, καλά κάνεις και εσύ, ακολουθώντας τους, να ισχυρίζεσαι ότι θα τη βρεις μέσα από τα δικά τους μαθήματα. Επειδή, όμως, εκείνοι, επιχειρώντας να υψώσουν οχυρώματα γνώσης κατά του Θεού, διαίρεσαν τις γλώσσες τους περισσότερο από εκείνους που έχτιζαν τον πύργο στη Χαλάνη, ώστε όχι μόνο να διαφωνούν, αλλά και να μιλούν ο ένας εναντίον του άλλου, σε ποιον από αυτούς που διαφωνούν θα αναθέσεις εσύ την οικοδόμηση της αλήθειας, ώστε, ακολουθώντας τον, να βρούμε μέσω αυτής της αλήθειας την πηγή της αλήθειας των πάντων; Εμείς γνωρίζουμε ότι αυτός μόνο είναι ο ευρετής και ρήτορας της αλήθειας, ο οποίος μιλά εκ μέρους του Θεού, ο οποίος λέει: «Εμείς, όμως, έχουμε νου Χριστού», και πάλι: «Εμείς, όμως, λαλούμε τη σοφία του Θεού».

Και μία πρόγνωση είναι άναρχη και άκτιστη, αυτή του Θεού· ενώ όλες οι άλλες προγνώσεις εκτός από αυτήν, οι οποίες ενυπάρχουν σε εμάς από τη φύση μας, είχαν αρχή και είναι κτιστές. Και μία θέληση είναι άναρχη, η του Θεού, ενώ όλες οι άλλες θελήσεις εκτός από αυτήν είχαν αρχή· το να πουν δε ότι η ουσία του Θεού είναι θέληση, δεν το τόλμησαν ούτε εκείνοι που ονόμασαν τον Λόγο του Θεού υιό της θελήσεως· εξάλλου οι προορισμοί, από το ίδιο το όνομά τους, φανερώνουν ότι υπήρχαν πριν από τα κτίσματα. Αν όμως κάποιος θελήσει να μην τους αποκαλεί και προαιώνιους, θα ελεγχθεί από τον Παύλο που λέει: όπως «προόρισε προ των αιώνων ο Θεός».

Αν το σώμα του Ελισσαίου, αφού νεκρώθηκε, ανέστησε νεκρό, πόσο μάλλον ο Θεός, αφού ζωοποιήσει τα νεκρά σώματα των ανθρώπων, θα τα οδηγήσει στην κρίση; Η αληθινή γνώση, λοιπόν, είναι η κατά Χριστόν σύνεση, την οποία ο Παύλος ονομάζει σοφία του Θεού την εν μυστηρίω αποκεκρυμμένη, την οποία ο ψυχικός άνθρωπος δεν αποδέχεται, δηλαδή ο λόγος του σταυρού. Αν κάποιος τον γευθεί, δεν πρόκειται ποτέ να εμπλακεί στις άσκοπες ασχολίες και λογομαχίες των υπεροπτών και των γεμάτων οίηση, εκείνων που εμβαθύνουν σε πράγματα τα οποία δεν έχουν δει.

Ομιλία Ζ'. Κηρύττουμε δε σοφία μεταξύ των τελείων· σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται· αλλά κηρύττουμε τη σοφία του Θεού ως μυστήριο, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός προ των αιώνων για τη δόξα μας.

Με τον όρο «άρχοντες του αιώνος» εδώ δεν εννοεί κάποιους δαίμονες, όπως υποψιάζονται ορισμένοι, αλλά αυτούς που κατέχουν αξιώματα, αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία, εκείνους που θεωρούν το ζήτημα αυτό περιμάχητο, τους φιλοσόφους, τους ρήτορες και τους λογογράφους· διότι και αυτοί κυριαρχούσαν και πολλές φορές γίνονταν δημαγωγοί. Τους ονόμασε δε άρχοντες αυτού του αιώνα, επειδή η εξουσία τους δεν επεκτείνεται πέρα από τον παρόντα αιώνα· γι' αυτό και πρόσθεσε: «οι οποίοι καταργούνται», επικρίνοντάς την και από την ίδια της τη φύση και εξαιτίας εκείνων που τη χρησιμοποιούν. Διότι, αφού έδειξε ότι είναι ψευδής, ότι είναι μωρή, ότι δεν μπορεί να ανακαλύψει τίποτα, ότι είναι αδύναμη, αποδεικνύει ότι είναι και ολιγοχρόνια. «Αλλά λαλούμε τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω». Ποιο μυστήριο;

Διότι όλα τα δικά Του είναι γνωστά με ακρίβεια μόνο στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, και σε κανέναν άλλον· και από αυτά, το μεν ένα το φανέρωσε ο Ιωάννης ο ευαγγελιστής, το δε άλλο ο απόστολος Παύλος. Ο μεν γιος της βροντής, λοιπόν, επειδή ήταν πάρα πολύ αγαπητός στον Χριστό και είχε αυτό το παράσημο, το οποίο αποτελούσε απόδειξη της μέγιστης αρετής, και επειδή απολάμβανε τόσο μεγάλη οικειότητα ώστε να αναπαύεται στο στήθος Του, λέει τα εξής: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», ονομάζοντας όραση τη γνώση· «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος Τον φανέρωσε». Αυτό το έκανε φανερό και ο ίδιος ο Χριστός παλαιότερα, όταν συνομιλούσε με τον λαό των Εβραίων, λέγοντας: «Κανείς δεν έχει δει τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Το σκεύος της εκλογής πάλι, όταν εμβάθυνε στον λόγο περί της θείας οικονομίας Του και θέλοντας να εξηγήσει πώς γνώρισε όλα τα απόρρητα που είχε μάθει, λέει τα εξής: «Μιλάμε για τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός πριν από τους αιώνες για τη δική μας δόξα, και την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε».

Διότι και αυτοί κατείχαν την εξουσία και πολλές φορές γίνονταν δημαγωγοί. Τους ονόμασε δε άρχοντες του αιώνα, επειδή η εξουσία τους δεν προχωρά πέρα από τον παρόντα αιώνα· γι' αυτό και πρόσθεσε: «οι οποίοι καταργούνται». «Αλλά κηρύττουμε σοφία Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη». Ονομάζει μυστήριο την οικονομία· επειδή ούτε άγγελος, ούτε αρχάγγελος, ούτε κάποια άλλη κτιστή δύναμη το γνώριζε προτού συμβεί. Γι' αυτό σε άλλο σημείο λέει: «Για να γίνει τώρα γνωστή στις αρχές και στις εξουσίες στα επουράνια μέσω της Εκκλησίας η πολυποίκιλη σοφία του Θεού». «Την οποία προόρισε ο Θεός προ των αιώνων». Αυτό το λέει, αποδεικνύοντας τη φροντίδα του Θεού για εμάς. Διότι θεωρείται ότι μας τιμούν και μας αγαπούν περισσότερο εκείνοι, οι οποίοι από παλιά έχουν προετοιμαστεί να μας ευεργετήσουν. «Για τη δόξα μας». Δηλαδή, αποκρυμμένη για τη δική μας δόξα· εφόσον κανένας από τις άνω δυνάμεις δεν έμαθε το μυστήριο πριν από εμάς. «Την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε· διότι, αν την είχαν γνωρίσει, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης». Εννοεί τον Πιλάτο και τον Ηρώδη· διότι για τον Πιλάτο η Γραφή λέει ότι δεν γνώριζε. Είναι δε φυσικό να μη γνώριζε ούτε ο Ηρώδης· αν, πάλι, κάποιος πει ότι αυτά ειπώθηκαν για τους Ιουδαίους, δεν θα έκανε λάθος. Διότι ούτε και εκείνοι γνώριζαν. Τον Χριστό μεν τον γνώρισαν, όχι όμως την οικονομία που υπήρχε στο ίδιο το γεγονός· τι δηλαδή αποσκοπούσε ο θάνατος και ο σταυρός, δεν το γνώριζαν.

Αλλά θα πω: Ναι, σταυρώθηκε ο Κύριος της δόξης. Έχω τον Παύλο ως συνήγορο και μάρτυρα των απορρήτων· διότι λέει: «Λαλούμε σοφία ως μυστήριο, την αποκρυμμένη από τους αιώνες και από τις γενεές, την οποία κανείς από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε. Διότι, εάν την γνώριζαν, δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης.» Θέλω, λοιπόν, να ρωτήσω τους θεομεριστές:

ΚΓ'. Αυτός, όση είναι η διαφορά του λογικού ποιμένα προς τα άλογα θρέμματα, τόσο διαφέρει από τους ανθρώπους ως προς τη σύνεση, τη γνώση και τη διάκριση. Διότι μετέχει σε άλλο Πνεύμα και σε άλλο νου, σε άλλη σύνεση και σοφία σε σχέση με τη σοφία αυτού του κόσμου. Διότι «σοφία», λέει, «λαλούμε μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται, αλλά λαλούμε σοφία Θεού εν μυστηρίω».

Διότι, εάν συμβεί σε έναν τέτοιον άνθρωπο κάτι το ένδοξο σε τούτη τη ζωή, όπως πλούτος ή τιμές ή αξιώματα ή δόξες ανθρώπων ή έπαινοι και προσκυνήσεις και μακαρισμοί, τίποτα από αυτά δεν μπορεί να τον αιχμαλωτίσει και να τον κρατήσει, διότι έχει λάβει πείρα ενός άλλου, αληθινού πλούτου, και άλλης, ουράνιας τιμής και δόξας, και η ψυχή του τρέφεται με άφθαρτη τρυφή και πνευματική ηδονή, με πλήρη αίσθηση και βεβαιότητα μέσω της κοινωνίας του Πνεύματος. Και όπως ο λογικός ποιμένας διαφέρει από τα άλογα θρέμματα σε όλα, στη σύνεση, τη γνώση, τη διάκριση και σε όλα τα άλλα, έτσι και αυτός διαφέρει από τους υπόλοιπους ανθρώπους σε όλα, τόσο στην εξωτερική, ορατή στους ανθρώπους, αναστροφή των αρετών, όσο και στην εσωτερική, κρυφή κατάσταση των λογισμών, με την «ανακαίνιση του νου» και τον αγιασμό και τη διάκριση. Διότι ο άνθρωπος αυτός είναι όλος σύνεση, όλος νους, όλος γνώση, όλος σοφία, —καθώς αισθάνεται μέσα του και κοινωνεί με ένα άλλο πνεύμα και άλλο νου και άλλη σύνεση, ξένη και επουράνια σε σχέση με τον κόσμο. «Διότι κηρύττουμε σοφία μεταξύ των τελείων, σοφία όμως όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα που καταργούνται· αλλά κηρύττουμε μυστηριωδώς τη σοφία του Θεού». Αυτής της σοφίας και αυτού του πνεύματος και της σύνεσης, που δεν ανήκουν σε αυτόν τον κόσμο, γίνονται μέτοχοι οι αληθινοί Χριστιανοί.

Εκείνος ας σε βλέπει να χτυπιέσαι και να μην ανταποδίδεις τα χτυπήματα, να υβρίζεσαι και να μην ανταποδίδεις τις ύβρεις, να λοιδορείσαι και να ευλογείς εκείνους που σε λοιδορούν, να μη ζητάς δόξα, ούτε τιμή, ούτε ανάπαυση, και απλώς να κάνεις τα πάντα και να τα υπομένεις όλα, χωρίς να υποχωρείς καθόλου και χωρίς να στρέφεσαι προς τα πίσω, μέχρις ότου Εκείνος, σπλαγχνιζόμενος, σου δώσει να πιεις εκείνο το φοβερό και άρρητο και ακατονόμαστο πόμα. Και όταν αξιωθείς αυτού, τότε θα γνωρίσεις αυτά που λέμε και αυτά που σε διδάσκουμε. «Διότι μιλάμε», λέει, «για σοφία, όχι αυτού του αιώνα η οποία καταργείται, αλλά μιλάμε για τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκεκρυμμένη». Αν όμως δεν έχεις αξιωθεί καθόλου να δεις τον ίδιο τον Χριστό, γιατί νομίζεις ότι ζεις; Γιατί νομίζεις ότι υπηρετείς Αυτόν, τον οποίο δεν έχεις δει ποτέ; Εφόσον δεν Τον έχεις δει, ούτε έχεις αξιωθεί να ακούσεις τη φωνή Του, από πού θα διδαχθείς το άγιο και ευάρεστο και τέλειο θέλημά Του; Αν πάλι πεις ότι θα το μάθεις αυτό από τις Άγιες Γραφές, σε ρωτώ πώς θα μπορέσεις, όντας εντελώς νεκρός και ευρισκόμενος στο σκοτάδι, να το ακούσεις ή να το εκπληρώσεις, ώστε να αξιωθείς και να ζήσεις και να δεις τον Θεό; Με κανέναν απολύτως τρόπο.

Υπάρχει άραγε κάποιος που να έχει ώτα για να ακούει, ώστε να δυνηθεί να ενωτιστεί τη δύναμη των όσων λέγονται από το Πνεύμα; Υπάρχει άραγε και τώρα κάποιος που να κατέχει τον νου του Χριστού, ώστε να κατανοήσει καλώς και θεοπρεπώς τα όσα γράφονται από Αυτόν; Θα βρεθεί άραγε και τώρα κάποιος που να έχει τον Χριστό να λαλεί μέσα του, ώστε να μπορέσει να διερμηνεύσει σωστά τα μυστήρια που είναι κρυμμένα μέσα στους λόγους; «Διότι λαλούμε σοφία», λέγει, «όχι αυτού του αιώνα, η οποία καταργείται, αλλά σοφία εν μυστηρίω, την αποκεκρυμμένη» μεν στους πολλούς, σε εμάς όμως εντελώς αποκαλυπτόμενη και γινωσκόμενη, σε όσους δηλαδή στηρίζονται στον φόβο του Θεού και αποβλέπουν πάντοτε προς Αυτόν. Διότι δεν λαλούμε αυτό που δεν γνωρίζουμε, αλλά μαρτυρούμε εκείνο που γνωρίζουμε, ότι το φως ήδη φαίνει μέσα στο σκοτάδι και τη νύχτα και την ημέρα, και εντός και εκτός, εντός μεν μέσα στις καρδιές μας, εκτός δε στον νου, περιλάμποντάς μας ανεσπέρως, ατρέπτως, αναλλοιώτως, ασχηματίστως, λαλώντας, ενεργώντας, ζώντας και ζωοποιώντας, και μεταβάλλοντας σε φως εκείνους που φωτίζονται.

Πώς λοιπόν θα μπορούσαν να φθάσουν στην κατανόηση των υψηλών δογμάτων της αλήθειας, εάν δεν έχουν καταρτιστεί στην τελειότητα του βίου; Ακούστε λοιπόν τον Απόστολο που λέει: «Σοφία όμως κηρύσσουμε μεταξύ των τελείων· σοφία όχι του αιώνα τούτου, ούτε των αρχόντων του αιώνα τούτου, οι οποίοι καταργούνται· αλλά κηρύσσουμε σοφία Θεού μυστηριώδη και αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός προ των αιώνων για τη δόξα μας· την οποία κανένας από τους άρχοντες του αιώνα τούτου δεν γνώρισε. Διότι, αν την είχαν γνωρίσει, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης». Βλέπετε ότι άρχοντες σταύρωσαν τον Κύριο της δόξης; Εάν λοιπόν και τώρα, σχετικά με την άχραντη εικόνα Του, οριστεί κριτήριο αρχόντων, δεν πρόκειται για τίποτε άλλο, παρά πάλι για ιουδαϊσμό και για δικαστήριο του Πιλάτου. Εξάλλου, και το γεγονός ότι δεν θέλουμε εμείς να έλθουμε σε διάλογο με τους ασεβείς, και αυτό είναι θεόκριτο.

«Πάλι, η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με θησαυρό κρυμμένο στον αγρό, τον οποίο βρήκε ένας άνθρωπος και τον έκρυψε, και από τη χαρά του πηγαίνει, πουλάει όλα όσα έχει και αγοράζει τον αγρό εκείνο.» Αγρός είναι ο κόσμος, θησαυρός το κήρυγμα και η γνώση του Χριστού. Και είναι κρυμμένος μέσα στον κόσμο. Διότι σοφία, λέει ο Παύλος, κηρύττουμε την αποκρυμμένη· αυτός όμως που αναζητά τη γνώση του Θεού, τη βρίσκει. Και όλα όσα έχει, είτε ελληνικά δόγματα, είτε πονηρά ήθη, είτε χρήματα, τα απορρίπτει αμέσως και αγοράζει τον αγρό, δηλαδή τον κόσμο· διότι ως δικό του κτήμα έχει τον κόσμο αυτός που κατέχει τη γνώση του Χριστού, επειδή, αν και δεν έχει τίποτα, κατέχει τα πάντα, και έχει ως δούλα του τα στοιχεία της φύσεως, προστάζοντάς τα όπως ο Ιησούς, όπως ο Μωυσής. «Πάλι, η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με άνθρωπο έμπορο που αναζητά καλά μαργαριτάρια, ο οποίος, όταν βρήκε ένα πολύτιμο μαργαριτάρι, πήγε και πούλησε όλα όσα είχε και το αγόρασε.» Θάλασσα είναι ο παρών βίος. Έμποροι είναι αυτοί που τον διασχίζουν και αναζητούν να βρουν κάποια γνώση. Πολλά λοιπόν φαίνονται ως μαργαριτάρια, όπως οι δοξασίες των πολλών σοφών· ένα όμως είναι το πολύτιμο. Διότι μία είναι η αλήθεια, η οποία είναι ο Χριστός.