Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:15

Ερώτηση 98. Τι σημαίνει: «Αν κάποιου το έργο κατακαεί, θα ζημιωθεί· ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι, σαν μέσα από φωτιά;» Απόκριση. Αν κάποιου το έργο κατακαεί, θα ζημιωθεί χάνοντας τη βασιλεία των ουρανών· ο ίδιος όμως θα σωθεί σαν μέσα από φωτιά. Πώς όμως θα σωθεί; Δηλαδή, παραμένει σώος και ακέραιος μέσα στο πυρ, και δεν θα γευθεί τον θάνατο, αλλά μόνο το έργο του θα κατακαεί και θα εκμηδενιστεί. Ο ίδιος όμως παραμένει ακέραιος στον αιώνα του αιώνος κολαζόμενος, και δεν θα διαλυθεί.

Έπειτα προσθέτει, ότι εξαιτίας του θυμού της οργής του Κυρίου έχει κατακαεί ολόκληρη η γη. Δείχνει ότι τα γήινα παραδίδονται στο κολαστικό πυρ προς ευεργεσία της ψυχής, σύμφωνα με όσα υποδηλώνει και ο Κύριος, λέγοντας: Φωτιά ήλθα να ρίξω στη γη, και θα ήθελα να δω αν έχει ήδη ανάψει. —Και θα είναι ο λαός, σαν άνθρωπος κατακαμένος από το πυρ. Δεν απειλεί με αφανισμό, αλλά υποδηλώνει την κάθαρση, σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου, ότι αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί· ο ίδιος όμως θα σωθεί, σαν μέσα από το πυρ. —Έπειτα περιγράφει την κακία μέσα στον λαό και τη μεταξύ τους διχόνοια, η οποία είναι πλέον ακατάπαυστη, έχοντας προχωρήσει παντελώς στο ανίατο.

Διότι, εάν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει (λέγει), θα λάβει μισθό· εάν το έργο κάποιου κατακαεί, θα υποστεί ζημία. Ο ίδιος όμως θα σωθεί, με τέτοιον όμως τρόπο, σαν μέσα από φωτιά. Θα ταραχθούν οι πρέσβεις, και θα τους καταλάβουν ωδίνες, όπως της γυναίκας που γεννά. Και θα περιέλθουν σε σύγχυση ο ένας προς τον άλλον, και θα καταληφθούν από έκσταση· και το πρόσωπό τους θα το μεταβάλουν σαν φλόγα.

Εμείς μεν αυτά, ως άνθρωποι, και τα παραγγέλλουμε και τα διδάσκουμε. Μην κάνετε όμως το οικοδόμημά μας χόρτο, και καλαμιές, και άχυρα, για να μη ζημιωθούμε σε περίπτωση που το έργο κατακαεί· αλλά κάντε το έργο χρυσάφι, και ασήμι, και πολύτιμους λίθους.

Με σταθερότητα λοιπόν μετανόησε εσύ που αμάρτησες, για να πετύχεις και την άφεση. Αληθινά είπε ο Παύλος, ότι όποιος οικοδομεί πάνω στο θεμέλιο ξύλα, χόρτο, καλάμια, θα ζημιωθεί. Όχι μόνο για το κήρυγμα, αλλά και για τις πράξεις το είπε ο Παύλος· όχι μόνο για τη διδασκαλία, αλλά και για τη μετάνοια. Το χόρτο είναι κάτι το εντελώς κούφιο. Αν κάποιος, λοιπόν, δεν μετανοεί με σταθερότητα, είναι καλάμι και ξύλα, τα οποία επιπλέουν στα νερά. Αν κάποιος, λοιπόν, δεν προσέρχεται με σταθερότητα στη μετάνοια, είναι ξύλο, και όχι μόνο απορρίπτεται ένας τέτοιος άνθρωπος, αλλά και θα κατακαεί, λέει, στη φωτιά. Γιατί; Επειδή και πολλούς εμπόδιζε, και νόμιζε ότι εμπαίζει τον Θεό.

Μέσα από όλα αυτά μάς διδάσκει ο λόγος ότι δεν είναι δυνατόν με κανέναν άλλον τρόπο να επιτύχει κάποιος την κάθαρση των αμαρτιών, παρά μόνο διά του θείου πυρός· διότι «το τι λογής είναι το έργο του καθενός, το πυρ θα το δοκιμάσει», και: διότι λέγει, «εκείνος που θα σωθεί, έτσι θα σωθεί, σαν μέσα από το πυρ».

Εφόσον λοιπόν αυτά πρόκειται να συμβούν έτσι, πρόσθεσε λέγοντας: «και πολλοί από εκείνους που κοιμούνται στο χώμα της γης θα αναστηθούν, αυτοί μεν σε ζωή αιώνια, εκείνοι δε σε ονειδισμό και αισχύνη αιώνια, και οι συνετοί θα λάμψουν όπως η λαμπρότητα του στερεώματος, και από το πλήθος των δικαίων όπως τα άστρα στον αιώνα και ακόμη περισσότερο». Ποιοι λοιπόν είναι αυτοί που κοιμούνται «στο χώμα της γης» παρά τα σώματα των ανθρώπων, τα οποία, αναλαμβάνοντας τις δικές τους ψυχές, θα αναστηθούν, άλλοι μεν «σε ανάσταση ζωής», λαμβάνοντάς τα πίσω καθαρά, διαυγή και απαστράπτοντα «όπως η λαμπρότητα του στερεώματος», άλλοι δε «σε ανάσταση κρίσεως», λαμβάνοντάς τα πίσω ικανά να αντέξουν την αιώνια κόλαση· όπως λέει και ο Παύλος: «ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά σαν μέσα από φωτιά». Διότι και ο Κύριος στο ευαγγέλιο έχει πει κάτι παρόμοιο: «τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν όπως ο ήλιος» που φέγγει στη δόξα του. Και ο Ησαΐας λέει: «ξύπνα εσύ που κοιμάσαι και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Και ο Κύριος πάλι: «αλήθεια σας λέω, έρχεται η ώρα και τώρα είναι, που οι νεκροί θα ακούσουν τη φωνή του Υιού του Θεού» «και θα αναστηθούν, όσοι έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, και όσοι έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως».

ΟΜΙΛΙΑ Θ΄. Εάν κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια· το έργο του καθενός θα γίνει φανερό. Διότι η ημέρα εκείνη θα το φανερώσει, επειδή αποκαλύπτεται με φωτιά· και η ίδια η φωτιά θα δοκιμάσει το έργο του καθενός, τι είδους είναι. Εάν το έργο που οικοδόμησε κάποιος παραμείνει, θα λάβει μισθό· εάν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί· ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι, σαν μέσα από φωτιά.

Και βέβαια, το να κάνει κανείς αυτά τα πράγματα είναι βαρύ, όχι το να μην τα κάνει. Ποια απολογία λοιπόν έχουμε, εφόσον δεν τηρούμε τα τόσο ελαφρά και εύκολα; Δεν μπορούμε να προβάλουμε καμία απολύτως. Ότι λοιπόν η κόλαση είναι αιώνια, είναι φανερό από όλα όσα ελέχθησαν· επειδή όμως σε κάποιους φαίνεται πως ο λόγος του Παύλου έρχεται σε αντίθεση προς αυτά, ας φέρουμε και αυτόν στο μέσον για να τον εξετάσουμε. Διότι, αφού είπε: «Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό· και αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί», πρόσθεσε: «Ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά σαν μέσα από φωτιά». Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ως προς αυτό; Ας εξετάσουμε πρώτα ποιο είναι το θεμέλιο, και ποιος ο χρυσός, και ποιοι οι πολύτιμοι λίθοι, και ποιος ο χόρτος, και ποια η καλαμιά. Ότι το θεμέλιο είναι ο Χριστός, το δήλωσε φανερά ο ίδιος λέγοντας: «Διότι άλλο θεμέλιο δεν μπορεί κανείς να θέσει, παρά αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Η δε οικοδομή, κατά τη γνώμη μου, είναι οι πράξεις. Αν και μερικοί ισχυρίζονται ότι και αυτό ακριβώς έχει ειπωθεί για διδασκάλους και μαθητές, και για διεφθαρμένες αιρέσεις· αλλά η λογική δεν το επιτρέπει. Διότι αν συμβαίνει αυτό, πώς το μεν έργο καταστρέφεται, αυτός δε που το οικοδόμησε θα σωθεί, έστω και μέσα από τη φωτιά; Διότι θα έπρεπε μάλλον να χαθεί ο αίτιος· τώρα όμως θα βρεθεί να τιμωρείται περισσότερο αυτός που οικοδομήθηκε. Διότι αν ο διδάσκαλος έγινε αίτιος της κακίας, είναι άξιος να υποστεί μεγαλύτερη τιμωρία· πώς λοιπόν θα σωθεί;

Πώς λοιπόν λέει, «Θα ζημιωθεί»; Από αυτό είναι φανερό ότι ο λόγος αφορά τις πράξεις. Επειδή, δηλαδή, πρόκειται στη συνέχεια να απευθυνθεί σε εκείνον που διέπραξε πορνεία, από πιο πάνω και από πολύ νωρίς θέτει τα προοίμια. Διότι γνωρίζει, ενώ ομιλεί για κάποιο άλλο θέμα, μέσα στην ίδια την ομιλία περί αυτού να προετοιμάζει το έδαφος για ένα άλλο, στο οποίο πρόκειται να μεταβεί. Διότι και όταν τους επιτιμούσε για το ότι δεν περίμεναν ο ένας τον άλλον στα γεύματα, προετοίμασε τον λόγο περί των μυστηρίων.

Γι' αυτό ανέφερε: χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια. Το έργο του καθενός θα γίνει φανερό. Εδώ υπονοεί την πράξη. Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό· αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα υποστεί ζημία. Και όμως, εάν τα λεγόμενα αφορούσαν μαθητές και διδασκάλους, δεν θα έπρεπε να ζημιωθεί ο διδάσκαλος, αν οι μαθητές δεν άκουσαν. Διότι γι' αυτό λέει: Ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο· όχι σύμφωνα με το αποτέλεσμα, αλλά σύμφωνα με τον κόπο. Διότι, τι φταίει εκείνος, αν δεν πρόσεχαν όσοι άκουγαν; Επομένως, είναι φανερό και από αυτό, ότι τα λεγόμενα αφορούν τα έργα. Και αυτό που λέει είναι το εξής: Αν κάποιος έχει κακό βίο παρότι έχει ορθή πίστη, η πίστη του δεν θα τον προστατεύσει ώστε να μην κολαστεί, εφόσον το έργο του κατακαίγεται. Το δε «θα κατακαεί» σημαίνει τούτο: δεν θα αντέξει την ορμή του πυρός.

Αλλά όπως ακριβώς, εάν κάποιος που κρατά χρυσά όπλα διασχίσει έναν ποταμό φωτιάς, περνά απέναντι λαμπρότερος· εάν όμως τον διασχίσει κρατώντας άχυρα, όχι μόνο δεν ωφελείται σε τίποτα, αλλά καταστρέφει και τον εαυτό του· έτσι συμβαίνει και με τα έργα. Διότι δεν τα λέει αυτά σαν να μιλάει για πράγματα που έχουν υλική υπόσταση και κατακαίγονται, αλλά επειδή θέλει μάλλον να εντείνει τον φόβο και να δείξει ότι αυτός που ζει μέσα στην κακία είναι γυμνός από κάθε ασφάλεια. Γι' αυτό και έλεγε: «Θα ζημιωθεί». Ιδού μία κόλαση. «Ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι, σαν μέσα από φωτιά». Ιδού και η δεύτερη. Και αυτό που εννοεί είναι το εξής: Δεν θα καταστραφεί και ο ίδιος με τον ίδιο τρόπο όπως τα έργα του, καταλήγοντας στο μηδέν· αλλά θα παραμείνει μέσα στη φωτιά. Ονομάζει λοιπόν το γεγονός σωτηρία, θα πει κάποιος. Όχι απλώς· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Σαν μέσα από φωτιά». Διότι και εμείς συνηθίζουμε να λέμε, για τα υλικά που δεν κατακαίγονται και δεν μετατρέπονται αμέσως σε στάχτη, ότι «σώζονται μέσα στη φωτιά». Μη νομίσεις, λοιπόν, επειδή άκουσες για φωτιά, ότι όσοι καίγονται καταλήγουν στην ανυπαρξία.

Διότι τέτοια είναι η αμαρτία· όπως ακριβώς τα άχυρα είναι τροφή για τα άλογα ζώα και καύσιμη ύλη για τη φωτιά, έτσι και η αμαρτία είναι καύσιμη ύλη του μελλοντικού πυρός. Θέλεις να μάθεις πώς η αμαρτία είναι καύσιμη ύλη του πυρός; Εάν κάποιος οικοδομεί, λέγει, πάνω στο θεμέλιο αυτό χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια, το έργο του καθενός θα γίνει φανερό· διότι η ημέρα εκείνη θα το φανερώσει, επειδή αποκαλύπτεται μέσα από το πυρ. Εάν το έργο κάποιου κατακαεί, εκείνος θα ζημιωθεί. Ιδού, λοιπόν, ότι η αμαρτία είναι καύσιμη ύλη του πυρός.

Διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά μόνο αυτό που έχει ήδη τεθεί. Πάνω σε αυτό, λοιπόν, ας οικοδομούμε, και από αυτό ως θεμέλιο ας κρατιόμαστε. «Αν δε κάποιος οικοδομεί πάνω στο θεμέλιο αυτό χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χορτάρι, καλάμια.» Το μεν θεμέλιο το φανέρωσε ξεκάθαρα με αυτόν τον τρόπο λέγοντας ότι είναι ο Χριστός. Η δε οικοδομή είναι προφανές ότι αναφέρεται στις αγαθές πράξεις. Η διαφορά ως προς το υλικό όσων οικοδομούνται υποδηλώνει την ποικίλη προαίρεση εκείνων που εργάζονται, επειδή άλλοι μεν είναι πιο επιμελείς, άλλοι δε πιο ράθυμοι· και άλλοι μεν είναι πιο ακριβείς, άλλοι δε υποδεέστεροι· και άλλοι μεν κατορθώνουν τα λιγότερα, άλλοι δε τα περισσότερα· και άλλοι μεν διαπράττουν βαρύτερα σφάλματα, άλλοι δε ελαφρύτερα. «Του καθενός το έργο θα γίνει φανερό. Διότι η ημέρα θα το αποκαλύψει, επειδή μέσα στη φωτιά φανερώνεται, και η φωτιά θα δοκιμάσει τι λογής είναι το έργο του καθενός.» Τους προκαλεί φόβο μέσα από τα μελλοντικά γεγονότα, προαναγγέλλοντάς τους εκείνη την φοβερή ημέρα, την ημέρα του θείου δικαστηρίου, κατά την οποία, όταν θα παρακαθήσει ο Κριτής, ένας ποταμός φωτιάς θα ρέει μπροστά του. «Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό. Αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί.» Αυτό που λέει σημαίνει το εξής: αν κάποιος ζει κακό βίο έχοντας όμως ορθή πίστη, η πίστη του θα συντελέσει στο να μην κολαστεί, ενώ το έργο του θα κατακαεί.

Το δε «κατακαήσεται», δηλαδή, δεν θα αντέξει την ορμή του πυρός, αλλά όπως ακριβώς αν κάποιος που έχει χρυσά όπλα διασχίσει έναν ποταμό πυρός, τον περνάει πιο λαμπρός. Αν όμως τον διασχίσει έχοντας χόρτο, όχι μόνο δεν ωφελείται καθόλου, αλλά και καταστρέφεται· έτσι συμβαίνει και με τα έργα. «Αυτός όμως θα σωθεί, αλλά έτσι, ως διά πυρός». Αυτό που λέει είναι το εξής: Δεν θα καταστραφεί και ο ίδιος με αυτόν τον τρόπο, καταλήγοντας στο μηδέν όπως τα έργα, αλλά παραμένει στο πυρ. Ονομάζει λοιπόν την κατάσταση σωτηρία· διότι για τον λόγο αυτόν πρόσθεσε, «ως διά πυρός». Επειδή και εμείς συνηθίζουμε να λέμε «σώζεται μέσα στη φωτιά», για τις ύλες που δεν κατακαίγονται και δεν γίνονται αμέσως στάχτη. Είναι λοιπόν σαν να έλεγε: Μην νομίσεις, επειδή άκουσες [να μιλάει] για πυρ, ότι εκείνοι που καίγονται καταλήγουν στην ανυπαρξία. Και μην απορήσεις αν ονομάζει έτσι και την ίδια την τιμωρία. Διότι συνηθίζει να χρησιμοποιεί καλά ονόματα και για τα δυσάρεστα, όπως: «Εβασίλευσεν η αμαρτία»· καίτοι η λέξη βασιλεία έχει θετική σημασία· έτσι και εδώ, λέγοντας «θα σωθεί», δεν υπονόησε τίποτε άλλο παρά την επίταση της τιμωρίας· σαν να έλεγε: αυτός όμως θα παραμείνει τιμωρούμενος διαρκώς. «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας; Αν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, ο Θεός θα φθείρει αυτόν». Αφού τους φόβισε με τη μέλλουσα ημέρα, τους φοβίζει και με την παρούσα.

Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό. Αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί. Ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι σαν μέσα από φωτιά.» «Έτσι έχει γραφεί: Έγινε ο πρώτος άνθρωπος ψυχή ζωντανή, ο έσχατος Αδάμ πνεύμα ζωοποιό. Αλλά δεν είναι πρώτο το πνευματικό· ο πρώτος άνθρωπος είναι από τη γη χοϊκός, ο δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος από τον ουρανό. Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι.

ΜΑΞ. Έστω· τι έχεις λοιπόν να προβάλεις σχετικά με το τρίτο; ΙΩΣ. Ότι η Ε' Οικουμενική Σύνοδος αποκηρύσσει από τον κατάλογο της Εκκλησίας εκείνους που φρονούν ότι μετά τον θάνατο η κόλαση λαμβάνει τέλος. ΜΑΞ. Και τι σημαίνει αυτό που λέει ο Παύλος στο τρίτο κεφάλαιο της Α' προς Κορινθίους επιστολής: «του καθενός το έργο θα γίνει φανερό· διότι η ημέρα εκείνη θα το φανερώσει· επειδή με φωτιά αποκαλύπτεται· και η φωτιά θα δοκιμάσει τι λογής είναι το έργο του καθενός· αν το έργο κάποιου που οικοδόμησε παραμείνει, θα λάβει μισθό· αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί, ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι, σαν μέσα από φωτιά»;

ΙΩΣ. Οι θείοι διδάσκαλοι, ερμηνεύοντας αυτό με πολλούς τρόπους, καταλήγουν σε ένα νόημα: λέγοντας «θα ζημιωθεί», ιδού μία κόλαση· «ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά κατ' αυτόν τον τρόπο, σαν μέσα από τη φωτιά»· δηλαδή στον απέραντο αιώνα, τιμωρούμενος αθάνατα. Διότι συνηθίζουμε να λέμε ότι «σώζεται μέσα στη φωτιά», αναφερόμενοι στα υλικά που δεν κατακαίγονται· με το να πει όμως «θα σωθεί», υπονόησε την ένταση της τιμωρίας.

Το οποίο θα προπορεύεται ενώπιον του Θεού, σύμφωνα με όσα έχει πει ο Δαβίδ, το οποίο, αφού υποδεχθεί και δοκιμάσει τους αγίους και αγαθούς δασκάλους, που οικοδομούν τα λαμπρά έργα πάνω στο θεμέλιο του Χριστού, θα τους κάνει πιο λαμπρούς και πιο φωτεινούς και, εξαιτίας της διάρκειας και της λαμπρότητας του έργου τους, θα τους γίνει πρόξενος μισθού, επειδή ακριβώς έχουν κοπιάσει. Σε εκείνους όμως που οικοδόμησαν με ξύλα, χορτάρι, καλάμια, υλικά ευτελή και εύφλεκτα, που δεν ταιριάζουν στο καλό θεμέλιο, όπως ήταν εκείνος ο πόρνος που ήθελε να είναι ακόμη δάσκαλος, όχι μόνο δεν θα δοθεί κανένας μισθός για τη διδασκαλία, αλλά και το ίδιο το έργο της διδασκαλίας, επειδή θα κατακαεί, καθώς είναι συνυφασμένο με τέτοιες πράξεις, θα γίνει πρόξενος ζημιάς και όχι μισθού. Διότι κανένα τέτοιο έργο και καμία τέτοια διδασκαλία δεν αντέχει εκείνο το πυρ. Ωστόσο, ο ίδιος ο δάσκαλος αυτού του είδους δεν θα καταστραφεί μαζί με το δικό του έργο, αλλά θα σωθεί και θα παραμείνει και θα σταθεί μπροστά στον κριτή και θα δώσει λόγο για όσα έχει πράξει και θα υποστεί την αιώνια καταδίκη, χωρίς να ωφεληθεί καθόλου από το έργο εκείνης της διδασκαλίας, επειδή αυτό καταστράφηκε. Έτσι, λοιπόν, λέει ότι θα σωθεί, σαν μέσα από τη φωτιά, η οποία αναφλέγει και κατακαίει τέτοιου είδους ύλη, και θα σωθεί με μια σωτηρία χειρότερη από την απώλεια. Διότι θα ήταν καλύτερο για αυτόν να μην είχε γεννηθεί και να μην είχε σωθεί τότε, φέροντας μαζί του τέτοια ύλη.

Τι θέλετε; Να έρθω προς εσάς με ράβδο ή με αγάπη και πνεύμα πραότητας; Ακούγεται ευρέως ότι υπάρχει μεταξύ σας πορνεία, και μάλιστα τέτοιου είδους πορνεία, η οποία ούτε καν ανάμεσα στους εθνικούς δεν αναφέρεται, δηλαδή να έχει κάποιος τη γυναίκα του πατέρα του. Και εσείς είστε γεμάτοι οίηση, αντί να πενθήσετε μάλλον, ώστε να απομακρυνθεί από ανάμεσά σας εκείνος που έπραξε αυτό το έργο; Βλέπεις εδώ ποιο έργο λέει ότι πρόκειται να κατακαεί τότε, και ποιος οικοδόμος πρόκειται να σωθεί μέσα από εκείνο το πυρ;

Διότι αυτός ήταν ο σκοπός του αποστόλου να καταδείξει, ότι δεν υπάρχει καμία ωφέλεια ούτε μισθός για εκείνον που συνυφαίνει τη διδασκαλία του πάνω στο θεμέλιο του Χριστού με φαύλα έργα, και γι' αυτό απέναντι στον μισθό έθεσε τη ζημία, καθώς το έργο δεν διασώζεται ούτε πρόκειται να φανεί στον κριτή και μισθοδότη, ενώ για τον ίδιο τον εργάτη λέει ότι θα σωθεί σαν μέσα από τη φωτιά, σαν μισοκαμένος και άθλιος, και θα παραστεί ενώπιον του κριτή για να δώσει λόγο για την οικοδομή. Και γι' αυτό ίσως και ο προφητικός λόγος αναφέρει για εκείνη την ημέρα: Και ιδού ο άνθρωπος και το έργο του, διότι οφείλει και το έργο να παραμένει μαζί με εκείνους που το έπραξαν, εάν πρόκειται να τους προσπορίσει μισθό. Αυτά δε τα πονηρότατα έργα λέμε ότι δεν οικοδομούνται ούτε από τους ασεβείς, σύμφωνα με τον δικό σας συλλογισμό, ούτε γενικά από όλους τους αμαρτωλούς. Διότι ο σκοπός του αποστόλου δεν απέβλεπε σε όλους, ούτε ήθελε να παραδώσει κάποια καθολική διαίρεση, αλλά έκανε λόγο για τους συνεργούς του Θεού, οι οποίοι είναι οι διδάσκαλοι. Διότι ενώ αυτοί οικοδομούν στο θεμέλιο του Χριστού (καθώς δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, εφόσον είναι διδάσκαλοι των Χριστιανών), λέει ότι ενδέχεται να οικοδομήσουν και τα πιο φαύλα και ατιμότατα έργα, τα οποία οπωσδήποτε θα καταστραφούν, όπως έπαθε εκείνος που υπέπεσε στην πορνεία.

Αν πάλι εσείς λέτε ότι τα χείριστα και θανάσιμα έργα δεν είναι δυνατόν να συμφωνήσουν με το θεμέλιο του Χριστού, ούτε και για τα μετρίως κακά θα λέγαμε εμείς ότι συμφωνούν. Ωστόσο, οικοδομούνται πάνω στην πίστη και τα μεν και τα δε από πολλούς, όχι απλώς από τυχαίους, αλλά και από διδασκάλους, και τότε και τώρα, όπως ακριβώς έπαθε και εκείνος. Και το ότι η λέξη «σωθήσεται», σύμφωνα με τη χρυσοστομική ερμηνεία, δηλώνει απλώς το «θα απομείνει», όπως λέει ο άγγελος στο βιβλίο του Ιώβ·

«Σώθηκα εγώ μόνος, και ήρθα να σου το αναγγείλω». Και δεν λαμβάνεται πάντως προς το αγαθό, όπως ισχυρίζονται οι δικοί σας λόγοι, πράγμα που καθίσταται φανερό από το γεγονός ότι ο απόστολος, επειδή φοβήθηκε μήπως νομίσει κανείς κάτι τέτοιο, πρόσθεσε: «Έτσι όμως σαν μέσα από τη φωτιά», δηλαδή μισοκαμένος, σκοτεινός και εντελώς άθλιος. Και στη συνέχεια επιτιμητικά: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας; Εάν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, θα τον φθείρει ο Θεός». Εδώ μετέστρεψε τον λόγο στο αντίθετο, αποφαινόμενος ότι η σωτηρία εκείνη μέσα από τη φωτιά καταλήγει στην απώλεια.

5. Το τρίτο επιχείρημα, το οποίο ελήφθη από την πρώτη επιστολή προς Κορινθίους του μακαρίου Παύλου, στην οποία, συζητώντας για εκείνον που οικοδομεί πάνω στο θεμέλιο, που είναι ο Χριστός, «χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια», προσθέτει: «Διότι η ημέρα του Κυρίου θα το φανερώσει, επειδή με φωτιά αποκαλύπτεται, και του καθενός το έργο τι λογής είναι, η φωτιά θα το δοκιμάσει· αν κάποιου το έργο, το οποίο οικοδόμησε, μείνει, θα λάβει μισθό· αν κάποιου το έργο κατακαεί, θα ζημιωθεί· ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι, σαν μέσα από φωτιά», φαίνεται μεν περισσότερο από όλα να εισάγει το καθαρτήριο πυρ, αλλά στην πραγματικότητα περισσότερο από όλα το αναιρεί. Διότι, πρώτον, ο θείος απόστολος το ονόμασε δοκιμαστικό, και όχι καθαρτικό. Έπειτα, όρισε ότι και τα αγαθά και πολυτιμότατα από τα έργα θα περάσουν μέσα από αυτό, και είναι φανερό ότι αυτά δεν έχουν ανάγκη από καμία κάθαρση. Στη συνέχεια, λέει ότι εκείνοι που φέρουν τα πονηρά έργα, καθώς αυτά θα κατακαίγονται, θα ζημιωθούν· ενώ εκείνοι που καθαίρονται, εκτός από το ότι δεν ζημιώνονται καθόλου, αποκομίζουν και μεγάλα οφέλη. Έπειτα, λέει ότι αυτά θα συμβούν κατά την ημέρα εκείνη, δηλαδή της κρίσεως, και στον μέλλοντα αιώνα· διότι η ημέρα θα τα φανερώσει, λέει, επειδή με φωτιά αποκαλύπτεται. Το να υποθέτει λοιπόν κανείς ότι υπάρχει τότε καθαρτήριο πυρ, μετά από εκείνη τη φοβερή παρουσία του κριτή και την τελική απόφαση, μήπως είναι εξαιρετικά άτοπο;

Σχετικά με αυτό το πυρ λέει και ο μέγας Βασίλειος στα «Ηθικά» του, ερμηνεύοντας το γνωστό εκείνο ψαλμικό ρητό: «Φωνή Κυρίου που διακόπτει φλόγα πυρός», ότι «το πυρ που έχει ετοιμαστεί για την κόλαση του διαβόλου και των αγγέλων του διακόπτεται από τη φωνή του Κυρίου, ώστε, επειδή υπάρχουν δύο δυνάμεις, η καυστική και η φωτιστική, η μεν δριμεία και κολαστική δύναμη του πυρός να παραμείνει σε αυτούς που είναι άξιοι της καύσεως, ενώ η φωτιστική και λαμπρή να κληρωθεί στη φαιδρότητα εκείνων που ευφραίνονται. Φωνή λοιπόν Κυρίου που διακόπτει τη φλόγα του πυρός και τη διαμοιράζει, ώστε το μεν πυρ της κολάσεως να είναι χωρίς λάμψη, το δε φως της αναπαύσεως να παραμείνει άκαυστο». Τότε λοιπόν, όπως φαίνεται, γίνεται αυτή η διακοπή και η διαίρεση εκείνου του πυρός, όταν, καθώς όλοι περνούν ομοίως μέσα από αυτό, τα μεν λαμπρά και φωτεινά έργα φαίνονται λαμπρότερα, και εκείνοι που τα φέρουν καθίστανται κληρονόμοι του φωτός και λαμβάνουν αυτό ως αιώνιο μισθό, ενώ όσοι έχουν έργα φαύλα και εύφλεκτα, ζημιωνόμενοι από την καταστροφή τους, σώζονται με μια σωτηρία χειρότερη από την απώλεια, παραμένοντας διαρκώς μέσα στο πυρ (διότι αυτό ακριβώς σημαίνει κυρίως η λέξη του «σώζεσθαι»), ώστε να μη φανεί ότι, εξαιτίας της φθαρτικής ιδιότητας του πυρός, καταστρέφονται και αυτοί ολοσχερώς.

8. Όμως, αν πρέπει να εξετάσουμε τα χωρία του μακαρίου Αυγουστίνου που παρατέθηκαν, στο πρώτο λέει, ερμηνεύοντας εκείνο το αποστολικό ρητό, ότι με εκείνο το πρόσκαιρο και παροδικό πυρ, για το οποίο λέει ο Απόστολος: «Αυτός δε θα σωθεί, αλλά σαν μέσα από φωτιά», δεν καθαρίζονται τα θανάσιμα, αλλά τα μικρά αμαρτήματα. Αυτό όμως είναι και αντίθετο προς την αληθινή έννοια του ρητού, την οποία εκθέτει ο Χρυσόστομος, όπως προείπαμε, και άλλωστε συγκρούεται με τη δική σας διδασκαλία. Διότι, αν τότε, κατά την ημέρα εκείνη, αποκαλύπτεται εκείνο το πυρ, και θα είναι πρόσκαιρο και παροδικό, αρχίζοντας και τελειώνοντας ταυτόχρονα, πράγμα που καθόλου δεν λέει ο Απόστολος, πού βρίσκεται τώρα το καθαρτήριο πυρ που εσείς πρεσβεύετε, το οποίο δέχεται τους αμαρτήσαντες αμέσως μετά τον θάνατο; Και πόσο χρόνο θα βασανίσει εκείνο το πυρ αυτούς που περνούν μέσα από αυτό, αν θα είναι πρόσκαιρο και παροδικό; Συγχρόνως, αντιφάσκει και προς το ρητό που παρατίθεται στη συνέχεια, το οποίο έχει ληφθεί από το βιβλίο «Περί της Πολιτείας του Θεού»· διότι λέει σε αυτό τα εξής: «Δεν φτάνουν όλοι στις αιώνιες ποινές, οι οποίες θα υπάρξουν μετά από αυτή την κρίση, όσοι υπομένουν τις πρόσκαιρες ποινές μετά τον θάνατο».

Από τον Απόστολο: Όποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο με χρυσό ή άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια, το πυρ θα τα δοκιμάσει. Αν, λοιπόν, το έργο κάποιου που οικοδόμησε παραμείνει, θα λάβει μισθό· αν όμως το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί, ο ίδιος δε θα σωθεί, έτσι όμως σαν μέσα από το πυρ.

Και αυτό θα το βεβαιώσω αναντίρρητα με μεγάλη σαφήνεια από τον θείο Παύλο: «Αν το έργο κάποιου», λέει, «κατακαεί, αυτός θα ζημιωθεί, ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι σαν μέσα από φωτιά»· το μεν έργο του ως αισχρό, λέει, θα κατακαεί σαν ξύλο και χόρτο και καλάμι και θα αφανιστεί, και ο ίδιος θα ζημιωθεί ως αδόκιμος εργάτης που εργάστηκε άσχημα, αυτός όμως θα σωθεί, δηλαδή δεν θα κατακαεί όπως το έργο του που εκμηδενίστηκε και αφανίστηκε τελείως, αλλά θα διασωθεί και θα παραμείνει ακέραιος, βασανιζόμενος αιώνια μέσα από τη φωτιά.

Γι' αυτό ακριβώς το θεμέλιο έλεγε και ο θειότατος Παύλος ότι: «Διότι άλλο θεμέλιο δεν μπορεί κανείς να θέσει πέρα από αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. Εάν δε κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλο, χόρτο, καλάμι, το έργο του καθενός θα γίνει φανερό· διότι η ημέρα θα το δείξει, επειδή μέσα στη φωτιά αποκαλύπτεται· εάν το έργο κάποιου, που οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό, εάν όμως το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί, ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι σαν μέσα από φωτιά». Είναι δε φοβερή η απειλή για όσους έχουν αυτιά για να ακούν. Το μεν ξυλώδες και χορτώδες έργο του, λέει, θα κατακαεί και θα αφανιστεί, ο ίδιος όμως θα παραμείνει σώος μέσα στη φωτιά βασανιζόμενος αιώνια. «Διότι η πορνεία και κάθε ακαθαρσία» και κάθε κακία είναι έργο χορτώδες και παρανάλωμα του πυρός, που καίγεται εύκολα και αφανίζεται, εκείνος όμως που το έπραξε δεν αφανίζεται μαζί με το έργο του· διότι η αμαρτία είναι έργο ανυπόστατο και συμβεβηκός, γι' αυτό και θα γίνει στάχτη σαν το χόρτο και θα αφανιστεί, και θα ζημιωθεί ο εργάτης της επειδή έπραξε κακώς. Αυτός όμως, όντας ενυπόστατος και επειδή πρόκειται να λάβει άφθαρτο σώμα κατά την ανάσταση, δεν θα φθαρεί από τη φωτιά ώστε να αφανιστεί στο μη ον, αλλά θα σωθεί, δηλαδή θα διαμείνει μέσα στη φωτιά κολαζόμενος.

79. Επειδή η έσχατη ημέρα θα αποκαλυφθεί με φωτιά και η πράξη του καθενός θα δοκιμαστεί τότε από τη φωτιά, όπως λέει βέβαια ο Παύλος, εάν το έργο κάποιου είναι από άφθαρτη ουσία, την οποία εναπόθεσε στον εαυτό του για οικοδομή, θα παραμείνει μέσα στη φωτιά άφθαρτο, και όχι μόνο δεν θα κατακαεί, αλλά και θα γίνει πιο λαμπρό, καθώς ίσως καθαριστεί εντελώς από τον μικρό του ρύπο· εάν όμως το έργο κάποιου είναι από φθαρτή ύλη, την οποία έδεσε πάνω του σαν φορτίο, όταν πάρει φωτιά θα κατακαεί, και θα τον αφήσει κενό μέσα στη φωτιά. Έργο άφθαρτο και μόνιμο είναι τα δάκρυα της μετάνοιας, η ελεημοσύνη, η συμπάθεια, η προσευχή, η ταπείνωση, η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, και οτιδήποτε άλλο πράττεται με σκοπό την ευσέβεια· τα οποία και όσο ζει ο άνθρωπος συνοικοδομούνται σε άγιο ναό του Θεού, και όταν πεθαίνει αναχωρούν μαζί του, και παραμένουν άφθαρτα στους αιώνες. Αντίθετα, το έργο που φθείρεται από εκείνη τη φωτιά, όπως είναι φανερό σε όλους, είναι η φιληδονία, η φιλοδοξία, η φιλαργυρία, το μίσος, ο φθόνος, η κλοπή, η μέθη, η λοιδορία, η κατάκριση, και οποιοδήποτε άλλο κακό ενεργείται μέσω του σώματος εξαιτίας της επιθυμίας ή του θυμού· αυτά φθείρονται μαζί με τον άνθρωπο και όσο αυτός βρίσκεται εν ζωή, καθώς καταφλέγεται από τη φωτιά της επιθυμίας, και όταν αποχωρίζεται από το σώμα αναχωρούν μαζί του, δεν παραμένουν όμως, αλλά αφού καταστραφούν, αφήνουν τον εργάτη τους μέσα στη φωτιά να κολάζεται αθάνατα στους αιώνες των αιώνων.

Διότι σε εκείνους που ο χρόνος μετρά την αμαρτία, σε αυτούς ο χρόνος επίσης την αναιρεί, καθώς ο φιλάνθρωπος Θεός μάς χάρισε αυτήν τη δύναμη εξαιτίας της ασθένειας της σάρκας και της φθοράς και της θνητότητας που συμπαρομαρτούν στη γέννησή μας. Επειδή, μετά τη συντέλεια τούτου του κόσμου και του παρόντος αιώνα, όσοι δεν πρόλαβαν να εξαλείψουν εδώ τις αμαρτίες τους, αλλά παραπέμφθηκαν μαζί με αυτές σε εκείνον τον ατελεύτητο αιώνα, όταν και η θνητή μας φύση θα μεταβληθεί σε αθάνατη, δεν θα έχουν πλέον αυτήν τη δύναμη, αλλά ένα μεγάλο χάσμα έχει στηριχθεί ανάμεσα σε αυτούς και σε εκείνους που βρίσκονται γύρω από τον δίκαιο Αβραάμ, ώστε να μην μπορούν να περάσουν προς τα εκεί. Και όπως οι δίκαιοι κληρονομούν την αιώνια βασιλεία και την απόλαυση των άρρητων αγαθών, έτσι και αυτοί υφίστανται την αιώνια κόλαση μαζί με τον διάβολο και τους αγγέλους του, για τους οποίους έχει ετοιμαστεί το εξώτερο πυρ, έχοντας καταστεί στο εξής και αυτοί αθάνατοι σαν εκείνους και τιμωρούμενοι αθάνατα. Διότι θα αναζητηθεί η αμαρτία τους και δεν θα βρεθεί, εφόσον δεν συγκαταλέγεται καν στα όντα, αλλά, αποτελώντας ακριβώς το μη ον και την τέλεια έκπτωση από το ον, θα κατακαίγεται διαιωνίως δοκιμαζόμενη στο αιώνιο πυρ και παραμένοντας τροφή και καύσιμο για αυτό, ενώ οι ίδιοι θα σωθούν, αλλά έτσι, ως διά πυρός.

Διότι δεν θα πεθάνουν πλέον, ούτε θα καταλήξουν στην απόλυτη ανυπαρξία, αλλά θα παραμείνουν υπάρχοντες· διότι αυτό σημαίνει το «θα σωθούν»· θα παραμείνουν όμως φλεγόμενοι και κολαζόμενοι στο αιώνιο εκείνο πυρ· τέτοιας λογής είναι και το λεγόμενο, «έτσι όμως ως διά πυρός». Το πυρ εκείνο λέγεται και εξώτερο σκότος, καθόσον είναι απομακρυσμένο από το όντως, ή μάλλον από το υπερόντως φως, και κλαυθμός και βρυγμός των οδόντων και τάρταρος και ακοίμητος σκώληκας, με απλά λόγια, κάθε κόλαση αντίθετη με την τρυφή, τη χαρά και την απόλαυση όλων των αγαθών που έχει δοθεί ως κλήρος στους δικαίους.

Είναι όμως δυνατόν να δοθεί και άλλη εξήγηση του ρητού. Ο θείος Παύλος λέει: «Εκείνου που το έργο θα κατακαεί, θα υποστεί ζημία, ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά σαν μέσα από φωτιά· και το έργο του καθενός, όποιο και αν είναι, η φωτιά θα το δοκιμάσει».

Και για να μην νομίσει κανείς ότι, όπως ακριβώς κατακαίγεται η αμαρτία, έτσι κατακαίγεται και οδηγείται στην εξαφάνιση και εκείνος που αμάρτησε, προσθέτει πως, αν και τα έργα θα καούν και θα εξαφανιστούν, ο ίδιος όμως ο εργάτης της αμαρτίας δεν θα εξαφανιστεί μαζί τους, αλλά «θα σωθεί», δηλαδή θα διαμείνει συντηρούμενος στην αδιάκοπη κόλαση. Και για να μη δώσει την εντύπωση σε αυτούς που κλίνουν προς την αίρεση ότι λέει το «θα σωθεί» με την έννοια πως, όταν καταναλωθεί η αμαρτία, ο κάθε αμαρτωλός θα ενταχθεί στον χορό των δικαίων και των σωζομένων, αφού η μεν κόλαση θα έχει παύσει, η δε απόλαυση θα προσφέρεται κοινή σε όλους, μετά το «θα σωθεί» προσθέτει, ανατρέποντας ολοφάνερα τη γνώμη τους: «έτσι όμως, ως διά πυρός», δηλαδή μη απαλλασσόμενος από την τιμωρία του πυρός.

Στο τέκνο μου Γρηγόριο. Όσα λοιπόν ειπώθηκαν στην προηγούμενη επιστολή σχετικά με τον αγιώτατο μητροπολίτη Χαλκηδόνος και πατέρα μας εν παρόδω, τώρα θα αναπτυχθούν πιο διεξοδικά. Πες του με πατροπρεπή λόγο τι; Ότι οπωσδήποτε, σύμφωνα με την απόφανση του αποστόλου, το τι λογής είναι το έργο του καθενός θα το δοκιμάσει η φωτιά. Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό, αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί, ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι σαν μέσα από τη φωτιά. Ερωτώ λοιπόν: το "θα κατακαεί" σημαίνει τέλεια εξαφάνιση ή όχι; Αν, όπως ομολογείται, ισχύει το πρώτο, όπως ακριβώς λέει κάπου, ακολουθώντας τον Παύλο, και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, "και την τελευταία φωτιά, με την οποία κρίνονται ή καθαρίζονται όλα τα δικά μας", τι ταράζει τον νου αυτού που ακούει, θεωρώντας ότι δεν μίλησε ορθά ο ιερός Μάξιμος όταν είπε πως τρεις είναι οι αποκαταστάσεις που γνωρίζει η Εκκλησία;

Τι λοιπόν ωφελεί τον σκληρόκαρδο η σκληρότητα και τον απειθή η απείθεια και τον ανυπάκουο η ανυπακοή και τον υπερήφανο η υπερηφάνεια; Ή μήπως δεν θησαυρίζει για τον εαυτό του «οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης της δικαιοκρισίας του Θεού»; Ή μήπως το έργο του δεν μοιάζει με ξύλα, χόρτα και καλάμια, και δεν εκπληρώνεται σε αυτόν το «αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί· ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά σαν μέσα από φωτιά»; Διότι και στον μέλλοντα αιώνα θα καθαριστούμε από την υλώδη κακία με το κολαστικό πυρ· θα παραμένουμε δε παντοτινά καιόμενοι αλλά χωρίς να κατακαιόμαστε, βλέποντας τη δόξα των αγίων, ποθώντας την αλλά στερούμενοι αυτής, και γι' αυτό οδυρόμενοι και θρηνώντας ανώφελα και μάταια. Ας μη φτάσει, λοιπόν, κανείς από εμάς, τέκνα, σε αυτό το σημείο, ούτε σε αυτή την κατάσταση· αλλά όσο βρισκόμαστε εδώ, ας καθαρίσουμε τους εαυτούς μας με το πυρ του φόβου του Θεού, ώστε να παραμείνουμε απείραχτοι από τη μελλοντική φλόγα εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα νυν και αεί και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.