Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:2

Όρος του Θεού, όρος εύφορο. Όρος μεν ονομάζει την Εκκλησία, εύφορο δε, επειδή καθιστά τις ψυχές όσων βρίσκονται σε αυτήν εύρωστες και πλούσιες. Όρος τετυρωμένο; όρος εύφορο· γιατί υποθέτετε ότι υπάρχουν όρη τετυρωμένα; Και μάλιστα είναι τετυρωμένο, δηλαδή γεμάτο γάλα, που σημαίνει τον απλούστερο λόγο, σύμφωνα με το χωρίο: «Γάλα σας πότισα, όχι στερεά τροφή». Επιπλήττει, λοιπόν, εκείνους που νομίζουν ότι οι εκκλησίες των αιρετικών είναι τετυρωμένες. Διότι δεν υπάρχει τίποτε μέσα σε αυτές που να δύναται να θρέψει προς απόκτηση πνευματικής έξης. Γιατί λοιπόν υποθέτετε, εσείς, ότι υπάρχουν άλλα τετυρωμένα όρη έξω από την Εκκλησία, και δεν δέχεστε μάλλον ότι είναι μόνο τούτο το όρος, στο οποίο ο Θεός ευδόκησε να κατοικήσει;

Μάθε δε τούτο, ότι το παιδί που γεννιέται δεν γίνεται αμέσως τέλειος άνδρας. Αλλά περνάει από την ελαφριά τροφή και τότε έρχεται στη στερεή τροφή, «διότι η στερεή τροφή είναι για τους τελείους». Γι' αυτό ο Απόστολος είπε: «Γάλα σας πότισα και όχι στερεά τροφή». Όταν λοιπόν προσφέρουμε φιλοξενία, ας μην λέμε ότι εκπληρώνουμε την εντολή, αλλά ότι έχουμε ανάγκη από γιατρούς επειδή είμαστε ασθενείς. Και να τα εφαρμόζεις αυτά μέχρις ότου σε εισαγάγει ο Θεός στα τέλεια.

Κάτι τέτοιο συμβαίνει και με όσους καλούνται από την ελληνική πλάνη· διότι θεραπεύονται από τους μυσταγωγούς χωρίς να σκληραγωγούνται υπερβολικά και χωρίς να βαδίζουν αμέσως τον τραχύ δρόμο, αλλά σαν να τρέφονται με γάλα μέσω μιας ήπιας αγωγής και να προοδεύουν σιγά-σιγά προς τον τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού. Γι' αυτό άλλωστε έδωσε εντολή στους αγίους αποστόλους να βαπτίζουν όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και να τα διδάσκουν να τηρούν όλα όσα τους παρήγγειλε. Εκείνοι, αν και ήθελαν να το πράξουν αυτό, στην αρχή δεν επέβαλαν κανένα βαρύ φορτίο στους πιστούς, χρησιμοποιώντας διδακτική δεξιοτεχνία. Διότι έγραψαν σε όσους προέρχονταν από τα έθνη: «Φάνηκε καλό στο Άγιο Πνεύμα και σε εμάς, να μην σας επιβάλλουμε κανένα επιπλέον βάρος, παρά μόνο να απέχετε από την πορνεία, από το πνιγμένο κρέας και από το αίμα». Γράφει επίσης σε κάποιους ο πανάριστος Παύλος ότι: «Σας πότισα γάλα και όχι στερεά τροφή, διότι δεν μπορούσατε ακόμα, αλλά ούτε και τώρα μπορείτε». Η στερεά τροφή όμως είναι για τους τέλειους, για εκείνους που, λόγω της συνεχούς άσκησης, έχουν τα αισθητήρια της καρδιάς τους γυμνασμένα στη διάκριση του καλού και του κακού. Επομένως, «θα σηκωθούν στους ώμους», λέει, «οι γιοι σου και οι θυγατέρες σου, και τότε θα δεις και θα φοβηθείς, και θα εκσταθείς», δηλαδή, θα θαυμάσεις. Διότι έτσι κάπου λέει και ο θεσπέσιος Αββακούμ: «Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα· κατενόησα τα έργα σου και έμεινα έκθαμβος».

{ "chunk_id": "", "translation": "Πρώτη βέβαια πάντοτε σε αυτούς που αποδέχονται την πίστη στον Θεό μας Ιησού Χριστό προσφέρεται νηπιώδης τροφή, δηλαδή, ο τρυφερός και απλός λόγος της κατηχήσεως. Διότι έτσι κάπου και ο Παύλος προσφώνησε σε κάποιους, λέγοντας: «Γάλα σας πότισα, όχι στερεά τροφή· διότι δεν μπορούσατε ακόμα, αλλά ούτε και τώρα μπορείτε». Το ότι όμως δεν πρέπει να είναι και να φαίνονται πάντοτε νήπια, όσοι πίνουν εξ ολοκλήρου τον λόγο της κατηχήσεως, αλλά ότι μάλλον πρέπει να προοδεύουν, και προς τον τέλειο άνδρα, και στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού, ώστε να μπορούν πλέον να κατανοούν τον ακριβή και εξετασμένο λόγο για αυτόν, το εδίδαξε προσθέτοντας: «Ώστε, αφού απογαλακτιστείτε, να εντρυφήσετε από την είσοδο της δόξας της». Και το «αφού απογαλακτιστείτε» (εκθηλάσαντες) το λέει, με την έννοια του να βρεθείτε μακριά από τους μαστούς και τη θηλή, δηλαδή απογαλακτισμένοι, δηλαδή να μην παραμένετε πλέον νήπια, αλλά να συγκαταλέγεστε σαν έφηβοι ήδη και άνδρες, και επιθυμώντας τη στερεά τροφή, να εντρυφήσετε από την είσοδο της δόξας της. Και δόξα μεν ονομάζει τον Χριστό (διότι έτσι κάπου λέει γι' αυτόν και ο Ψαλμωδός: «Για να κατασκηνώσει η δόξα στη γη μας»)· είσοδο δε, το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας· διότι, όντας Θεός κατά φύση, έγινε άνθρωπος, και τρόπον τινά εισήλθε σε τούτο τον κόσμο μέσω της σαρκώσεως. Εντρυφούν, λοιπόν, αυτοί που γνωρίζουν την ακρίβεια της πίστεως περί αυτού [" }

Και προσθέτει σε αυτά: «Εφόσον λοιπόν όλα αυτά διαλύονται, ποταποί πρέπει να βρεθούμε εμείς, άγιοι και άμωμοι ενώπιόν του;» Διότι κανένας απολύτως δεν γνωρίζει τον καιρό της συντέλειας. «Κύριε, σε εμάς λες την παραβολή αυτή ή και προς όλους;» (A f. 183) Ρωτά ο Πέτρος αν ο Κύριος είπε προς όλους την παραβολή για τους λύχνους. Άραγε, λέει, ο νόμος είναι γενικός και εφαρμόζεται με το ίδιο μέτρο σε όλους, ή αρμόζει μόνο σε όσους έχουν ξεχωρίσει από τους άλλους; Έπειτα, τι είναι αυτό που θορύβησε τον σοφότατο μαθητή; Ή τι τον παρακίνησε στο να θελήσει να μάθει τέτοια πράγματα από τον Χριστό; Λοιπόν, θα πούμε αυτό πριν από όλα τα άλλα: από τις εντολές, κάποιες αρμόζουν σε αποστολικά αξιώματα, ενώ κάποιες άλλες σε αυτούς που κατέχουν κατώτερη τάξη. Και αυτό μπορεί να διαπιστώσει κανείς ότι είναι αληθινό και έχει έτσι, όπως ανέφερα, καθώς ο μακάριος Παύλος έγραψε σε κάποιους: «Γάλα σας πότισα, όχι στερεή τροφή, διότι δεν μπορούσατε ακόμη, αλλά ούτε και τώρα μπορείτε ακόμη.» Διότι η στερεή τροφή είναι για τους τέλειους, οι οποίοι μέσω της άσκησης έχουν τα αισθητήρια γυμνασμένα για τη διάκριση καλού και κακού. Διότι σε εκείνους που έχουν εύρωστη διάνοια, θα άρμοζαν ευλόγως τα μεγάλα και εξαίρετα αγιοπρεπή προστάγματα. Σε εκείνους όμως που δεν έχουν φτάσει ακόμη σε αυτή την πνευματική ισχύ, ταιριάζουν τα απαλλαγμένα από κάθε δυσκολία. Έχοντας κατανοήσει λοιπόν ο μακάριος Πέτρος τη δύναμη των όσων ειπώθηκαν από τον Χριστό, ευλόγως ρωτά. (

Είπε δε ότι ο αμνός έπρεπε να συμπληρώνει επτά ημέρες υπό τη μητέρα του, και να προσφέρεται κατά την όγδοη. Διότι δεν σφαζόταν αμέσως μόλις γεννιόταν από τη μήτρα, αλλά, αφού δυνάμωνε σιγά-σιγά με το γάλα εκείνης που τον γέννησε και αποκτούσε λίγη ισχύ, τότε ακριβώς, τότε ο Θεός όρισε ότι θα είναι κατάλληλος για οσμή ευωδίας. Αυτό θα μπορούσε να αποτελεί τύπο ενός μυστικού και αναγκαίου πράγματος, το οποίο τηρείται μέχρι σήμερα από εμάς που έχουμε τη συνήθεια να αφιερώνουμε τα λογικά θρέμματα στον Παντοκράτορα Θεό. Διότι αυτούς που μόλις έχουν κληθεί και έχουν εισέλθει στις αρχές της πίστεως, και είναι ακόμη αμύητοι, δεν τους προσάγουμε αμέσως στη θεία και αναίμακτη θυσία· αλλά μάλλον, κατηχώντας τους προηγουμένως, και σχεδόν ανατρέφοντάς τους υπό τη σκέπη της μητέρας, δηλαδή της Εκκλησίας, τους τρέφουμε σαν με κάποιο γάλα με νηπιοπρεπή και εύληπτο λόγο. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος γράφει προς εκείνους που δεν είναι ακόμη τέλειοι πνευματικά, λέγοντας: «Γάλα σας πότισα, και όχι στερεά τροφή. Διότι δεν μπορούσατε ακόμη, αλλά ούτε και τώρα μπορείτε». Και πάλι σε άλλη Επιστολή: «Διότι καθένας που τρέφεται με γάλα, είναι άπειρος στον λόγο της δικαιοσύνης».

Διότι ότι το σκεύος είναι ασθενές, το έχει μαρτυρήσει σαφώς ο θεσπέσιος Παύλος. Υπολείπεται της φυσικής ικανότητας των ανδρών, και σιωπά μέσα στις εκκλησίες. Διότι δεν της έχει εμπιστευθεί το δικαίωμα του λόγου, ούτε βέβαια διαθέτει την ίδια ρώμη για την επίτευξη της αρετής με αυτήν που παρατηρείται στο αρσενικό. Από την ηλικία δε του ενός μηνός, λέει, έως και των πέντε ετών, για μεν το αρσενικό η εκτίμηση είναι πέντε δίδραχμα, ενώ για το θηλυκό τρία. Και όμως, ποια καρποφορία θα μπορούσε να υπάρξει από βρέφη; Επομένως, ο λόγος μάς υπονοεί το αρτιγέννητο εν Χριστώ παιδίον, για το οποίο και ο ιερός Παύλος είπε ότι αρμόζει το γάλα ως τροφή.

Διότι εκείνους μεν τους συνέτιζε διά του φόβου, σαν να μιλούσε σε μικρά παιδιά που αγνοούν τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, ενώ τους τέλειους τους αξίωνε για τέλεια μυστήρια. Γι' αυτό και στο Ευαγγέλιο κάπως έτσι λέει στους μαθητές σε πολλά σημεία: «δεν ξέρετε τι κάνω, αργότερα όμως θα κατανοήσετε», δηλαδή όταν γίνετε τέλειοι. Και πάλι: «δεν γνώριζαν, έως ότου αναστήθηκε από τους νεκρούς». Ο δε Παύλος αναφέρει: «διότι δεν μπορούσατε ακόμη, αλλά ούτε και τώρα μπορείτε», δείχνοντας ότι με την πάροδο του χρόνου οι εντολές γίνονται τελειότερες, όντας μεν οι ίδιες, αλλά μεταβαλλόμενες σε άλλη κατάσταση, λαμβάνοντας δηλαδή άλλη μορφή για τους νέους και διαφορετική για τους πιο τέλειους. Διότι, όταν ο νόμος νομοθέτησε «οφθαλμόν αντί οφθαλμού», δεν τους είπε, βγάλτε μάτι αντί για μάτι, αλλά εάν κάποιος βγάλει μάτι, θα βγει το μάτι εκείνου που το έβγαλε. Έτσι ο καθένας, θέλοντας να προφυλάξει το δικό του σώμα, παρέδιδε τη σιαγόνα του να χτυπηθεί και δεν χτυπούσε. Και από τότε τηρούνταν όσα τώρα διατυπώνονται ξεκάθαρα στο Ευαγγέλιο, τότε μεν από ανάγκη, καθώς συνετίζονταν ως νέοι, τώρα δε με ελεύθερη προαίρεση, αφού υπακούουν ως τέλειοι.

Έπειτα, επειδή εκείνη απόρησε, της αποκρίνεται ο Θεός λέγοντας: «Ιδού, υψώνω προς τα έθνη το χέρι μου και προς τα νησιά θα υψώσω το λάβαρό μου, και θα φέρουν τους γιους σου στον κόρφο, και τις κόρες σου θα τις σηκώσουν στους ώμους», διδάσκοντάς την ότι τους «γιους» και τις «κόρες» της, για τους οποίους είπε «αυτοί πού βρίσκονταν για μένα;», θα τους συνάξει προς αυτήν μέσα από την εκλογή των εθνών. Αναφέρει δε «το χέρι μου θα υψώσω προς τα έθνη και προς τα νησιά», εννοώντας το «λάβαρο» της Εκκλησίας. Και ποιο είναι αυτό παρά το ευαγγελικό κήρυγμα του σωτηρίου πάθους και της εκ νεκρών αναστάσεώς Του; Μετά από αυτό λέει, «θα φέρουν τους γιους σου» βασταζόμενους «στις αγκαλιές»· διότι έτσι ερμήνευσαν ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων. Ο μεν πρώτος λέγοντας: «και θα φέρουν τους γιους σου στις αγκαλιές», ο δε δεύτερος: «και θα φέρουν τους γιους σου στις αγκαλιές, και τις κόρες σου θα τις σηκώσουν στους ώμους». Και ποιοι θα το πράξουν αυτό, παρά βεβαίως εκείνοι που καθοδηγούν όσους εισάγονται στην Εκκλησία του Θεού, φροντίζοντας τη νηπιότητα του νου τους; Τέτοιος ήταν ο Παύλος, όταν έλεγε στους Κορινθίους: «Γάλα σας πότισα».

Ή αλλιώς, ερμηνεύοντας αλληγορικά, θα μπορούσε κανείς να πει ότι με τον εναπομείναντα επί της γης υπαινίσσεται τον χορό των προερχόμενων από την περιτομή αποστόλων και ευαγγελιστών που πίστεψαν στον Σωτήρα και Κύριό μας, από τους οποίους ο καθένας, έχοντας γίνει «υπόλειμμα κατά την εκλογή της χάριτος», και γι' αυτόν τον λόγο ονομαζόμενος «ο εναπομείνας επί της γης», λέγεται ότι θα θρέψει «μια δαμάλα από τα βόδια και δύο πρόβατα», τρία δηλαδή τάγματα σε κάθε εκκλησία, ένα μεν αυτό των ηγουμένων, δύο δε αυτά των κατωτέρων, καθώς ο λαός της Εκκλησίας του Χριστού είναι διαιρεμένος σε δύο τάγματα, τόσο σε αυτό των πιστών όσο και σε εκείνων που δεν έχουν ακόμη αξιωθεί την «παλιγγενεσία διά του λουτρού», στους οποίους λέει και ο θείος απόστολος: «γάλα σας πότισα, όχι στέρεη τροφή». Εκείνους δε που βρίσκονται ήδη σε πιο τέλεια πνευματική κατάσταση τους αποκαλεί εύλογα «δαμάλα βοών», επειδή τυγχάνουν γεννήματα τελειότερων βοδιών, όπως ήταν και ο ίδιος ο απόστολος, λέγοντας για τον εαυτό του και για εκείνους που κοπίαζαν παρόμοια με αυτόν: «Μήπως για τα βόδια ενδιαφέρεται ο Θεός; Ή μήπως το λέει εξ ολοκλήρου για εμάς;». Και θα μπορούσε ολόκληρο το τάγμα των προεστώτων της Εκκλησίας, στους οποίους έχει ανατεθεί να οργώνουν και να καλλιεργούν τις ψυχές των ανθρώπων, να ονομάζεται «δαμάλα βοών», τυγχάνοντας γέννημα των αποστολικών τρόπων και διδασκαλιών, οι οποίοι λέγεται ότι θα προοδεύσουν τόσο πολύ στην αρετή, ώστε χάρη στην πολυκαρπία τους να προσφέρουν μέσω των εισαγωγικών διδασκαλιών τόσο πολύ γόνιμο και λογικό γάλα, ώστε να τρέφονται από αυτούς αναρίθμητοι άλλοι.

Διότι, όπως ακριβώς η πρώτη ηλικία των νηπίων ανατρέφεται και τρέφεται με τη θηλή και το γάλα, και έπειτα την διαδέχεται άλλη τροφή κατάλληλη για το υποκείμενο, η οποία είναι οικεία και προσαρμοσμένη σε αυτόν που τρέφεται, έως ότου φθάσει στην τελειότητα· έτσι νομίζω ότι και η ψυχή, διά μέσου εκείνων που είναι πάντοτε κατάλληλα σε αυτήν, με κάποια τάξη και ακολουθία μετέχει στη σύμφωνη με τη φύση της ζωή, μεταλαμβάνοντας από τα αγαθά που προσφέρονται στη μακαριότητα, αναλόγως με το πόσο χωράει και δύναται. Αυτό ακριβώς μάθαμε και από τον Παύλο, ο οποίος τρέφει με άλλον τρόπο εκείνον που έχει ήδη αυξηθεί μέσω της αρετής, και με άλλον τρόπο το νήπιο και ατελέστερο. Διότι προς τους μεν τέτοιους λέει: «Γάλα σας πότισα και όχι στερεά τροφή· διότι δεν μπορούσατε ακόμη»· προς δε εκείνους που έχουν συμπληρώσει το μέτρο της νοητής ηλικίας λέει: «Η στερεά τροφή όμως είναι για τους τελείους, για εκείνους που εξαιτίας της έξεως έχουν τα αισθητήρια γυμνασμένα».

Αλληλούια. Άγιος ύμνος που προσφέρεται στον Χριστό από τον νέο λαό, ο οποίος προοδεύει στην πίστη. Αγάπησα. Αυτή είναι η φωνή του Αδάμ, η οποία αποτελεί ικεσία του νέου λαού προς τον Θεό. Διότι έκλινε. Επειδή, εάν δεν έκλινε το αυτί Του από συμπάθεια, πώς θα έσωζε τον άνθρωπο (ή, πώς θα σωζόταν ο άνθρωπος); Και στις ημέρες. Εδώ είναι η φωνή του Χριστού εκ μέρους του Αδάμ, όταν βρισκόταν στον σταυρό. Με περικύκλωσαν. Τις ωδίνες που προκάλεσε ο διάβολος εναντίον του Κυρίου, καθώς νόμιζε ότι Τον θανατώνει. Κίνδυνοι. Διότι κάτω από τα κλείθρα του άδη κρατούνταν ο Αδάμ δεσμευμένος, μέχρι που ήλθε ο Κύριος. Θλίψη. Την οποία προκάλεσε στον Αδάμ η παρακοή, αλλά ερχόμενος ο Κύριος την ανέλαβε. Και το όνομα. Μόλις το επικαλέστηκα, αμέσως σώθηκα, λέει ο άνθρωπος. Ω Κύριε. Ο λόγος δείχνει έκπληξη, η φωνή οδυρμό. Ελεήμων. Δηλαδή, ο Κύριος είναι ελεήμων. Και για ποιο λόγο καθυστερούμε κρατούμενοι από την αμαρτία, λένε ο Αδάμ και η Εύα. Και ο Θεός. Γι' αυτό ο Θεός μας δεν παύει να ελεεί. Που φυλάσσει. Αναφέρεται στον νηπιάζοντα λαό, δηλαδή τον νέο, για τον οποίο ο Παύλος λέει: σας πότισα γάλα ως νήπια εν Χριστώ. Ταπεινώθηκα. Η προφητεία αναφέρεται στον Αδάμ· διότι ο Χριστός τον έσωσε, επειδή είχε ταπεινωθεί από την παράβαση. Επίστρεψε. Διότι ο Αδάμ έλαβε και πάλι τον παράδεισο, αλλά και τον ουρανό. Διότι ο Κύριος. Ο Κύριος ανέλαβε τον Αδάμ στη θεότητά Του. Διότι απάλλαξε. Επειδή ο Κύριος ελευθέρωσε τον άνθρωπο από τον πονηρό θάνατο της αμαρτίας.

Και για τον λόγο αυτόν ο Παύλος λέει στους Κορινθίους: «Γάλα σας πότισα, όχι στερεά τροφή, διότι δεν μπορούσατε να την αντέξετε», δηλαδή, διδαχθήκατε μεν την κατά άνθρωπον παρουσία του Κυρίου, αλλά το Πνεύμα του Πατρός δεν αναπαύεται ακόμη επάνω σας εξαιτίας της ασθένειάς σας. Διότι, λέει, «όπου υπάρχει μεταξύ σας φθόνος και έριδα και διχοστασίες, δεν είστε σαρκικοί και δεν συμπεριφέρεστε κατά τα ανθρώπινα μέτρα;», δηλαδή, το Πνεύμα του Πατρός δεν ήταν ακόμη μαζί τους λόγω της πνευματικής τους ανωριμότητας και της αδυναμίας του τρόπου ζωής τους. Όπως λοιπόν ο απόστολος είχε μεν τη δυνατότητα να δώσει τη στερεά τροφή - διότι σε όσους επέθεταν τα χέρια οι απόστολοι, εκείνοι λάμβαναν το Άγιο Πνεύμα, το οποίο είναι τροφή ζωής -, εκείνοι όμως αδυνατούσαν να τη λάβουν, επειδή είχαν ακόμη ασθενή και αγύμναστα τα αισθητήρια για την άσκηση προς τον Θεό, έτσι και στην αρχή, ο μεν Θεός είχε τη δυνατότητα να δώσει το τέλειο στον άνθρωπο, εκείνος όμως, όντας μόλις πλασμένος, ήταν αδύνατον να το λάβει, ή και αν το ελάμβανε να το χωρέσει, ή και αν το χωρούσε να το διατηρήσει.

ΥΜΕ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΔΙΟ. Πώς και ποιους ποτίζει γάλα ο Παύλος ως νήπια. Πώς, ρώτησες, εάν ο νόμος είναι νηπιώδης ως δοσμένος σε νήπια, τυγχάνει και η κατά Χριστόν στοιχείωση να είναι πάλι νηπιότητα, εφόσον ο Απόστολος λέει: «Γάλα σας πότισα, και όχι στερεά τροφή· διότι δεν μπορούσατε ακόμη;» Άκου λοιπόν: ο ευαγγελικός λόγος, έχοντας παραλάβει ως νήπια όσους προέρχονταν από τον νόμο, και μη μπορώντας να τους μεταδώσει την άδολη και τελειότατη γνώση, ούτε να αποδείξει αμέσως την αλήθεια των υπέρ νουν μυστηρίων που αποκαλύφθηκε μέσω αυτού (όπως, για παράδειγμα, το ότι η θεία ουσία υφίσταται σε μονάδα, και καθίσταται σε μονάδα, σε εκείνους που φαντάζονταν ότι ο Θεός έχει μία υπόσταση όπως ακριβώς και μία ουσία), χρησιμοποιεί και πάλι τον νόμο για να στηρίξει και να πείσει όσους διαπαιδαγωγήθηκαν από αυτόν, αντλώντας από αυτόν τις μαρτυρίες των τέλειων δογμάτων.

Έτσι ο Παύλος ποτίζει με γάλα τον νεογέννητο λαό του Κυρίου, παιδαγωγώντας τον σοφά προς την τελειότητα μέσω της νηπιότητας του νόμου.

Αλλά μάλλον μας παρασύρει από τα προκείμενα ζητήματα η αλυσίδα και μας αποσπά την προσοχή, και δεν αντέχουμε να αντισταθούμε, αλλά ελκόμαστε ακόμη και παρά τη θέλησή μας, ή μάλλον και επειδή το θέλουμε και το ευχόμαστε. Και μακάρι να ήταν δυνατόν να ομιλούμε πάντοτε για την αλυσίδα του Παύλου. Αλλά μην αποκάμετε· διότι θέλω να πω ακόμη εκείνο το οποίο πολλοί ρωτούν και λένε: Και αν οι θλίψεις είναι καλό πράγμα, πώς ο ίδιος, απολογούμενος ενώπιον του Αγρίππα, έλεγε: «Θα ευχόμουν στον Θεό, και εν ολίγω και εν πολλώ, όχι μόνο εσύ, αλλά και όλοι όσοι με ακούνε σήμερα, να γίνουν τέτοιοι, όπως ακριβώς είμαι και εγώ, εκτός από τα δεσμά αυτά»; Δεν τα έλεγε αυτά επειδή θεωρούσε το πράγμα απευκταίο, μη γένοιτο· διότι, αν ήταν απευκταίο, δεν θα καυχιόταν για τα δεσμά, για τις φυλακίσεις, για τις άλλες θλίψεις· ούτε γράφοντας θα έλεγε: «Πολύ ευχαρίστως θα καυχηθώ για τις ασθένειές μου»· αλλά τι συμβαίνει; Αυτό το ίδιο αποτελούσε τεκμήριο του ότι θεωρούσε σπουδαία τα δεσμά. Διότι, όπως ακριβώς γράφοντας στους Κορινθίους έλεγε: «Γάλα σας πότισα, όχι στερεά τροφή, διότι δεν μπορούσατε ακόμη»· έτσι λοιπόν και εδώ, δεν μπορούσαν να κατανοήσουν το κάλλος, ούτε το στολίδι, ούτε την ωφέλεια των δεσμών. Για τον λόγο αυτόν λέει: «Εκτός από τα δεσμά αυτά». Στους Εβραίους όμως δεν μίλησε έτσι, αλλά τους προέτρεπε να συμπάσχουν δεσμευμένοι μαζί με τους δεσμίους. Γι' αυτό και ο ίδιος χαιρόταν για τα δεσμά, και δενόταν, και μαζί με τους άλλους δεσμίους οδηγούνταν στη φυλακή.

Γάλα σας πότισα, όχι στερεά τροφή. Δεν είπε: «Σας έθρεψα», δείχνοντας ότι κάτι τέτοιο δεν αποτελεί τροφή, αλλά ότι συμβαίνει όπως με τα μικρά παιδιά που δεν μπορούν να τραφούν με ψωμί· διότι αυτά δεν τα ποτίζουν, αλλά η τροφή γίνεται σε αυτά αντί για ποτό. Έτσι συμβαίνει και εδώ. Και δεν είπε: «Έχετε ανάγκη», αλλά, «Φτάσατε να έχετε ανάγκη από γάλα, και όχι από στερεά τροφή»· δηλαδή: Εσείς το θελήσατε, εσείς οδηγήσατε τους εαυτούς σας σε αυτό το σημείο, σε αυτήν την ανάγκη.

Ομιλία Η΄. Και εγώ, αδελφοί, δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς, ως σε νήπια εν Χριστώ. Γάλα σας πότισα, και όχι στερεά τροφή· διότι δεν μπορούσατε ακόμη. Αλλά ούτε και τώρα μπορείτε· διότι είστε ακόμη σαρκικοί.

Διότι σε αυτούς μεν λέει: «Αλλά ούτε και τώρα ακόμη μπορείτε»· σε εκείνους όμως: «Γι' αυτό, αφού αφήσουμε τον αρχικό λόγο περί του Χριστού, ας προχωρήσουμε προς την τελειότητα»· και πάλι: «Είμαστε όμως πεπεισμένοι για εσάς για τα καλύτερα και για εκείνα που άπτονται της σωτηρίας, αν και μιλούμε με αυτόν τον τρόπο».

Και εγώ, αδελφοί, δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς. Γάλα σας πότισα, όχι στερεά τροφή· διότι δεν μπορούσατε ακόμη. Διότι, για να μη φανεί ότι από φιλοδοξία είπε αυτά που είπε, δηλαδή ότι «Ο πνευματικός ανακρίνει τα πάντα», και ότι «Από κανέναν δεν ανακρίνεται», και ότι «Έχουμε νουν Χριστού», και θέλοντας να καταστείλει την έπαρσή τους, δες τι λέει: Δεν σιώπησα, λέει, γι' αυτόν τον λόγο, σαν να μην μπορούσα να σας πω τίποτε περισσότερο, αλλά επειδή είστε σαρκικοί. Αλλά ούτε και τώρα ακόμη μπορείτε.

Είδες την πρόοδο; Διότι αυτός που στην προηγούμενη επιστολή είπε, «Σας πότισα γάλα, όχι στερεά τροφή», εδώ λέει ότι «Χρησιμοποιούμε πολλή παρρησία»· και φέρνει στο μέσον τον Μωυσή, προάγοντας τον λόγο του μέσω της σύγκρισης, και με αυτόν τον τρόπο ανυψώνει τον ακροατή. Και προς το παρόν τους παρουσιάζει ανώτερους από τους Ιουδαίους λέγοντας ότι «Δεν έχουμε ανάγκη από κάλυμμα, όπως ακριβώς εκείνος απέναντι στους υπηκόους του»· στη συνέχεια όμως τους ανυψώνει και στο ίδιο το αξίωμα του νομοθέτη, ή και σε πολύ μεγαλύτερο. Προς το παρόν, όμως, ας ακούσουμε τα εξής: «Αλλά πωρώθηκαν τα νοήματά τους». Διότι «μέχρι σήμερα το ίδιο κάλυμμα παραμένει κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς να αφαιρείται, επειδή μόνο εν Χριστώ καταργείται». Δες τι αποδεικνύει μέσα από αυτά. Διότι αυτό που συνέβη στην περίπτωση του Μωυσή τότε μία φορά, αυτό συμβαίνει στην περίπτωση του νόμου αδιάκοπα. Επομένως, τα λόγια αυτά δεν αποτελούν κατηγορία κατά του νόμου, όπως δεν αποτελούσαν και κατά του Μωυσή ο οποίος τότε καλυπτόταν, αλλά αποτελούν κατηγορία κατά των αγνωμόνων Ιουδαίων· διότι εκείνος μεν έχει τη δική του δόξα, αυτοί όμως δεν μπόρεσαν να τη δουν. Γιατί λοιπόν απορείτε, λέει, εάν δεν μπορούν να δουν αυτήν τη δόξα της χάριτος, εφόσον δεν είδαν ούτε την κατώτερη δόξα του Μωυσή, ούτε μπόρεσαν να ατενίσουν το πρόσωπό του; Και γιατί ταράζεστε, εάν οι Ιουδαίοι δεν πιστεύουν στον Χριστό, εφόσον δεν πιστεύουν ούτε στον ίδιο τον νόμο; Εξαιτίας αυτού ακριβώς αγνόησαν και τη χάρη· επειδή δεν κατενόησαν ούτε την Παλαιά Διαθήκη ούτε τη δόξα που υπάρχει σε αυτήν. Διότι η δόξα του νόμου είναι να επιστρέφει και να οδηγεί τους ανθρώπους προς τον Χριστό.

Διότι οι διδάσκαλοι δεν διατυπώνουν τα πάντα όπως οι ίδιοι θέλουν, αλλά τα περισσότερα όπως απαιτεί η κατάσταση των ασθενών. Γι' αυτό και ο Παύλος λέγει: «Δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς. Σας πότισα γάλα, όχι στερεά τροφή». Διότι, λέγει, ήθελα μεν να μιλήσω ως σε πνευματικούς, αλλά δεν μπορούσα. Πώς; Όχι επειδή ο ίδιος βρισκόταν σε αδυναμία, αλλά επειδή εκείνοι δεν μπορούσαν να ακούσουν με αυτόν τον τρόπο.

Έπειτα, όταν οι νήπιοι αυξηθούν ως προς τη φρόνηση προκειμένου να κατανοήσουν ανώτερα νοήματα, συνηθίζεται να τους αποκαλύπτουν τα νοήματα μεγαλύτερων μυστηρίων. Αυτό έπραττε και ο Παύλος· διότι, γράφοντας σε όσους ήταν νήπιοι, έλεγε: «Γάλα σας πότισα, όχι στερεά τροφή». Με τον ίδιο τρόπο ενεργεί ακόμη και σήμερα ο Κύριός μας· διότι, σταθμίζοντας τα γραφόμενα των ευαγγελικών νοημάτων ανάλογα με το μέτρο της πνευματικής καταστάσεως των ακροατών, κατά τις προηγούμενες ημέρες μάς παρείχε, όπως ακριβώς σε νήπια, την απαλή και εύπεπτη τροφή του λόγου. Τώρα όμως, διαπιστώνοντας ότι ο νους της φρονήσεώς μας έχει αναπτυχθεί, μας επιτρέπει να απολαύσουμε υψηλότερα διδάγματα. Διότι, τι λέει;

Διότι επαχύνθηκε η καρδιά αυτού του λαού, λέει· το δε πάχος της διανοίας προκαλείται τόσο από τα αμαρτήματα όσο και από τις βιωτικές επιθυμίες. Και εξηγώντας ο Παύλος αυτήν την παχύτητα έλεγε: «Δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς· διότι δεν μπορούσατε ακόμη, αλλά ούτε και τώρα μπορείτε». Και προσθέτει την αιτία λέγοντας: «Διότι, εφόσον υπάρχουν μεταξύ σας έριδες και ζήλιες και διχοστασίες, δεν είστε σαρκικοί;» Επειδή λοιπόν και εκείνοι, φθειρόμενοι από πολύν φθόνο και βασκανία και πολιορκούμενοι από μύρια άλλα πάθη, κατέστησαν παχύ το μάτι της διανοίας τους, δεν μπορούσαν πλέον να βλέπουν καθαρά. Γι' αυτό σχημάτιζαν διαφορετικές απόψεις για όσα έβλεπαν, και μάλιστα τις εντελώς αντίθετες. Αυτά λοιπόν βλέποντας με ακρίβεια ο προφήτης, προανήγγειλε και την αιτία του νοσήματος. Πρόσεξε όμως ότι, ενώ υπήρχαν δύο προφητείες, εκείνην που αφορούσε την Εκκλησία και τα αγαθά της οικουμένης την ανέλαβαν τα Σεραφείμ λέγοντας: «Άγιος, άγιος, άγιος, Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού»· εκείνην όμως που αφορούσε την άλωση και τις τιμωρίες των Ιουδαίων την άφησαν στον προφήτη, ώστε να μάθεις και από αυτό το γεγονός την υπεροχή της Εκκλησίας.

Διότι γνωρίζει ότι ο διεφθαρμένος βίος καθίσταται εμπόδιο για την ακρίβεια των υψηλών δογμάτων. Αυτό ακριβώς υπονοώντας και ο Παύλος έλεγε: «Δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς». Και πάλι: «Σαν σε νήπια εν Χριστώ, σας πότισα γάλα, όχι στερεά τροφή». Και πάλι: «Για το θέμα αυτό έχουμε να πούμε πολλά που είναι δυσερμήνευτα, επειδή είστε νωθροί στην ακοή». Και ο Ησαΐας πάλι: «Με αναζητά ο λαός αυτός, και επιθυμούν να γνωρίσουν τις οδούς μου, ως λαός που έχει πράξει δικαιοσύνη και δεν έχει εγκαταλείψει την κρίση του Θεού». Και ο Ωσηέ: «Σπείρετε για τους εαυτούς σας δικαιοσύνη, ανάψτε φως γνώσης».

«Ναι», λέγει. Επομένως, όταν ακούσεις ότι και ο Υιός έτσι Τον γνωρίζει, όπως ακριβώς Αυτός γνωρίζει τον Υιό, μην αναζητάς τίποτε περισσότερο, εφόσον η ακρίβεια της γνώσης είναι απόλυτα ισότιμη. Διότι και αλλού, φανερώνοντας το ίδιο ακριβώς πράγμα, έλεγε: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα επιγινώσκει κανείς, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να Τον αποκαλύψει». Αποκαλύπτει δε, όχι όσα γνωρίζει ο Ίδιος, αλλά όσα εμείς μπορούμε να χωρέσουμε. Διότι, εάν ο Παύλος το κάνει αυτό, πολύ περισσότερο το κάνει ο Χριστός· επειδή και εκείνος λέγει στους δικούς του μαθητές: «Δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως πνευματικούς, αλλά ως σαρκικούς· σας πότισα γάλα ως νήπια εν Χριστώ και όχι στερεά τροφή, διότι δεν μπορούσατε ακόμη». Αλλά αυτά, λέγει, τα έλεγε μόνο στους Κορινθίους. Τι θα πούμε, λοιπόν, εάν αποδείξουμε ότι γνώριζε και κάποια άλλα πράγματα, τα οποία κανένας από τους ανθρώπους δεν είχε μάθει έως τότε, και αναχώρησε γνωρίζοντάς τα αυτός μόνος από όλους τους ανθρώπους; Και πού μπορεί να το βρει κανείς αυτό; Στην προς Κορινθίους Επιστολή· διότι αυτός είναι που λέγει ότι «Άκουσα άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Όμως παρ' όλα αυτά και αυτός ο ίδιος, αν και άκουσε τότε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει, διαθέτει μερική γνώση, η οποία υπολείπεται κατά πολύ από τη μελλοντική.

Πώς και με ποιον τρόπο; Απευθυνόταν στους Κορινθίους —διότι πρώτα θα μιλήσουμε για όσα έχει πει εκείνος σχετικά με την παρθενία— στους Κορινθίους, ανάμεσα στους οποίους έκρινε σωστό να μη γνωρίζει τίποτε άλλο παρά μόνο τον Ιησού Χριστό, και μάλιστα εσταυρωμένο· στους οποίους δεν μπόρεσε να μιλήσει ως σε πνευματικούς ανθρώπους και, επειδή ήταν ακόμη σαρκικοί, τους πότιζε γάλα· στους οποίους, ακόμη και όταν τους έγραφε αυτά, τους απηύθυνε μομφή λέγοντας: «Γάλα σας πότισα, όχι στερεά τροφή. Διότι δεν μπορούσατε ακόμη· αλλά ούτε και τώρα μπορείτε· επειδή είστε ακόμη σαρκικοί και συμπεριφέρεστε με κριτήρια ανθρώπινα». Γι' αυτόν τον λόγο, ξεκινώντας από τα επίγεια πράγματα, από τα ορατά και από τα αισθητά, και τους προτρέπει στην παρθενία και τους απομακρύνει από τον γάμο. Διότι είχε κατανοήσει καλά το εξής: ότι τους ταπεινούς, όσους είναι προσκολλημένοι στα χαμηλά και εξακολουθούν να είναι σκυμμένοι προς τη γη, μπορεί κανείς να τους ελκύσει και να τους προτρέψει πιο εύκολα χρησιμοποιώντας τα επίγεια πράγματα. Διότι, πες μου, γιατί πολλοί από τους πιο αγροίκους και εκείνους που έχουν πιο χονδροειδή νοοτροπία, ορκίζονται στον Θεό και επιορκούν χωρίς κανέναν φόβο, και για μικρά και για μεγάλα ζητήματα, ενώ στο κεφάλι των παιδιών τους δεν θα δέχονταν διόλου να ορκιστούν; Καίτοι, βεβαίως, και η επιορκία και η τιμωρία στην πρώτη περίπτωση είναι πολύ μεγαλύτερη από τη δεύτερη, εντούτοις δεσμεύονται περισσότερο από τούτον τον όρκο παρά από εκείνον.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γʹ. «Και εγώ, αδελφοί, δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς. Σαν σε νήπια εν Χριστώ σας πότισα γάλα, όχι στερεά τροφή· διότι δεν μπορούσατε ακόμη.» Αφού κατέρριψε την έξωθεν σοφία και κατέβαλε όλη την αλαζονεία της, προχωρά σε άλλο θέμα.

Αυτό δε που λέει έχει ως εξής: Μάλιστα, ακόμη και αν ήσασταν τέλειοι στα πνευματικά, ούτε και τότε θα έπρεπε να υπερηφανεύεστε, ούτε να διακηρύττετε ως δικά σας όσα ουδόλως βρήκατε από μόνοι σας. Τώρα όμως ούτε αυτά δεν γνωρίζετε όπως θα έπρεπε να τα γνωρίζετε, αλλά είστε μαθητές και τελευταίοι από όλους, ώστε, αν μεν έχετε μεγάλη ιδέα για τη θύραθεν σοφία, έχει αποδειχθεί ότι αυτή δεν είναι τίποτα, αλλά και αντίθετη προς εσάς. Αν πάλι (υπερηφανεύεστε) για τα πνευματικά, και σε αυτά υστερείτε, και βρίσκεστε στην τελευταία θέση. «Αλλά ούτε και τώρα ακόμη μπορείτε. Διότι είστε ακόμη σαρκικοί». Η αδυναμία τους δε αυτή προερχόταν από την έλλειψη θελήσεως.

Διότι σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να γίνεται σύγκριση με τους Κορινθίους, οι οποίοι μόλις είχαν συνέλθει από τη μέθη των ειδώλων και ήταν ακόμη σαρκικοί και νήπια εν Χριστώ, έχοντας ανάγκη να τραφούν με γάλα και όχι με στερεά τροφή, τόσο εξαιτίας της υστερότητας της εποχής, όσο και εξαιτίας της ακρίβειας και της ενδελεχούς εξέτασης των δογμάτων και των θεωριών· απέναντι στο οποίο δεν είναι σε θέση να αντιταχθούν ή να προβάλουν την παραμικρή αφορμή απολογίας· ή με τους Εβραίους, οι οποίοι ήταν προσκολλημένοι στην ιουδαϊκή και πατροπαράδοτη διαγωγή, σε τέτοιο βαθμό που να έχουν ανάγκη να διδαχθούν ποια είναι τα βασικά στοιχεία της αρχής των λογίων του Θεού, και να χρειάζονται γάλα, όχι στερεά τροφή.

Εξάλλου, αν οι πατέρες, τους οποίους ανέφερε προηγουμένως ο λόγος, δεν αντιλέγουν σε τίποτα στον κοινό Δεσπότη, ούτε εμείς θα τους αντιλέξουμε. Αν όμως εσείς λέτε ότι αντιλέγουν στη δεσποτική φωνή, δικό σας έργο είναι και τον Δεσπότη να θεωρείτε δεύτερο σε σχέση με αυτούς και εκείνους να τους παραπέμπετε στην αμείλικτη κρίση επειδή παραβλέπουν τη δεσποτική εντολή. Και πόσα θα μπορούσε να πει κανείς υπέρ εκείνων των μακάριων ανδρών; Διότι πόσες περιστάσεις εξανάγκασαν πολλούς είτε να πουν κάτι με διαφορετικό τρόπο, είτε να μιλήσουν κατ' οικονομίαν, είτε επειδή τους πίεσαν οι απειθούντες, είτε ακόμη και από άγνοια, καθώς είναι ανθρώπινο το να υποπίπτει κανείς σε σφάλματα; Διότι ο ένας ίσως πολεμώντας κάποια αίρεση, ο άλλος συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία των ακροατών, άλλος κάνοντας κάτι άλλο και επειδή οι περιστάσεις τον καλούσαν να παραβλέψει πολλά από την ακρίβεια για κάποιον υψηλότερο σκοπό, και είπε και έπραξε πράγματα που σε εμάς δεν επιτρέπεται ούτε να λέμε ούτε να πράττουμε. Και για να παραλείψω τους άλλους, αναλογίσου για μένα τον αγνισμό του θαυμασίου Παύλου και διδασκάλου της οικουμένης, το να ξυριστεί, το να τρέφει με γάλα αυτούς που τώρα προσέρχονταν στη μαθητεία και όχι με στερεά τροφή. Και αν προχωρούσε κανείς από εκεί και πέρα σε όλο τον χορό των ιερών ανδρών, θα κατανάλωνε μια ολόκληρη ανθρώπινη ζωή απαριθμώντας και καταγράφοντας τέτοια περιστατικά.

Γι' αυτό, ο Πρόδρομος και ο Σωτήρας δεν θα ήταν παράλογο να ονομαστούν παιδιά, επειδή αφενός συμμετέχουν στην ίδια ουσία, και αφετέρου, πιο άμεσα και οικεία, λόγω της μεγάλης τους ημερότητας και πραότητας και της ομοιότητας των αδιάβλητων παθών και ηθών τους προς τα παιδιά. Διότι επιδείκνυαν αυτά να διαμορφώνονται στον εαυτό τους, χωρίς να κατεβάζουν φωτιά από τον ουρανό ούτε να τιμωρούν τους αδικοπραγούντες με ξίφος, χωρίς να επιβάλλουν τιμωρία ανοίγοντας χάσμα στη γη ούτε να καταποντίζουν τους απειθείς στο νερό, αλλά καθιστώντας τους εαυτούς τους όμοιους με παιδιά μέσω της πραότητας, της ημερότητας και της αοργησίας, εκπαίδευαν προς το παρόν τους μαθητές τους με παιδικά λόγια, σύμφωνα με το «γάλα σας πότισα και όχι στερεά τροφή», και βέβαια «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Ώστε και ο βαπτίζων στο νερό και ο βαπτίζων στη φωτιά θα μπορούσαν να θεωρηθούν και να ονομαστούν παιδιά χωρίς ο λόγος αυτός να είναι παράταιρος ή υβριστικός, τουλάχιστον όσον αφορά τον λόγο της φύσης και το πιο τίμιο και σεμνό από τα νοήματα. Αντίθετα, παιδιά ως προς την αφροσύνη, που συμπεριφέρονται σαν νήπια, είναι τα πλήθη των Ιουδαίων, τα οποία ούτε όταν τους έπαιζαν φλογέρα ούτε όταν τους τραγουδούσαν θρηνητικά τραγούδια άλλαξαν τη στάση της απροσεξίας τους, ούτε επέλεξαν να αναζητήσουν την απαλλαγή από την προσωπική τους μοχθηρία.

Και η ασάφεια της χάριτος και το ότι δεν είναι σε όλους προφανής οφείλεται στην πρόσφατη κατήχηση των ακροατών και στην αδυναμία της διανοίας τους. Γι' αυτό και το σκεύος της εκλογής αναφέρει: «Γάλα σας πότισα και όχι στερεά τροφή· διότι δεν μπορούσατε ακόμη». Όπως ακριβώς κάθε ακατάλληλη τροφή είναι βλαβερή για εκείνον που τη λαμβάνει, έτσι και η γνώση, ακόμη κι αν προβάλλει την απόλυτη αλήθεια, είναι ασύμφορη για τους ατελείς.

Με πολλούς και ποικίλους τρόπους της χάριτος, με πρόοδο και αύξηση και με την πάροδο του χρόνου, η χάρη του Πνεύματος αξιώνει να φθάσουν στα τέλεια μέτρα της καθαρότητας τις ψυχές που την υπακούν σε όλα. Διότι, όπως ακριβώς μερικά από τα πουλιά, επειδή φοβούνται τα θηρία της γης, φτιάχνουν τη φωλιά τους στο πιο άκρο και υψηλό μέρος, είτε σε κάποια στέγη είτε σε κάποιο ψηλό δέντρο, και η ίδια η μητέρα περιφέρεται και φέρνει στους νεοσσούς τρυφερή τροφή, όπως μπορούν να τη δεχτούν επειδή είναι ακόμα νήπια, και έπειτα στην κατάλληλη στιγμή τους προσφέρει στερεότερη τροφή ανάλογα με την αύξηση της ηλικίας των νεοσσών, ενώ ταυτόχρονα, καθώς φυτρώνουν και μεγαλώνουν τα φτερά τους, τα διδάσκει να γυμνάζονται λίγο-λίγο στον αέρα στην πτήση και να εξασκούνται πρώτα γύρω από τη φωλιά, έπειτα στα κλαδιά του δέντρου από κλαδί σε κλαδί, ύστερα λίγο πιο μακριά, μέχρις ότου δυναμώσουν και γίνουν στερεά τα φτερά τους, και τελικά πετούν από βουνό σε βουνό και από όρος σε όρος, εύκολα και άκοπα με άνεση - έτσι και τα τέκνα του Θεού, τα οποία γεννά το Άγιο Πνεύμα από τη δική του δύναμη, πρώτα μεν στις αρχές τους δίνει πνευματική τροφή από γάλα, γεμάτη γλυκύτητα και ουράνιο πόθο μέσα στην καρδιά. Διότι «γάλα σας πότισα», λέει ο απόστολος, «και όχι στερεά τροφή», και ο Πέτρος επίσης είπε τα εξής: «σαν νεογέννητα βρέφη να επιποθήσετε το λογικό και άδολο γάλα».