Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:6

Κεφάλαιο κ΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή, και ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός. Κάθε κλήμα επάνω μου που δεν φέρει καρπό το αφαιρεί, και κάθε κλήμα που φέρει καρπό, το καθαρίζει, για να φέρει περισσότερο καρπό. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε· αλλά ο Θεός έδινε την αύξηση.

Είναι σαν να έλεγε: Τον ψυχικό άνθρωπο κανείς δεν θα μπορούσε να τον καθοδηγήσει, εάν δεν έχει τον νου του Χριστού· και χρησιμοποιεί το ρήμα «καθοδηγήσει» αντί του «να τον κάνει να κατανοήσει». Και ποιοι είναι αυτοί που έχουν τον νου του Κυρίου, πάλι ο ίδιος το υπέδειξε λέγοντας: «Εμείς, όμως, έχουμε τον νου του Χριστού», δηλαδή το Πνεύμα που λαλεί μέσα στους αγίους, και τους αποκαλύπτει τα μυστήρια, και καθιστά θείο τον νου που υπάρχει μέσα τους. Επομένως, παρόλο που είχαν τη δυνατότητα να νοήσουν και να εκφράσουν όσα έγραψαν με τρόπο ανώτερο και υψηλότερο, προσάρμοσαν κατ' οικονομίαν τη διδασκαλία τους στις ικανότητες αυτών που μυσταγωγούνταν. <«Κι εγώ, αδελφοί, δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς, ως σε νήπια εν Χριστώ».> Δεν εμποδίστηκα να σας πω τα τελειότερα επειδή στερούμουν τον λόγο που έχει τη δύναμη να σας ανυψώσει προς την τέλεια γνώση, αλλά επειδή είστε νήπια ως προς τη διάθεση και έχετε ασταθή νου, ο οποίος δεν έχει προχωρήσει προς τη γνώση των τελειότερων, και δεν μπορεί ακόμη να χωρέσει τα μυστήρια. <«Εγώ φύτεψα».> Φύτεψε μεν ο Παύλος, και ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός παρείχε την αύξηση. Ποια είναι, λοιπόν, η φύτευση, παρά η αρχή της πίστεως, και το να επιγνώσει κανείς και να ομολογήσει ότι ο Θεός είναι ο Κύριος των πάντων; Και ποιο είναι το πότισμα, παρά οιονεί η κατάθεση και η έκχυση των λόγων της διδασκαλίας, η οποία τρέφει προς ευρωστία τον νου του πιστού, προκειμένου να αποδειχθεί και καρποφόρος;

Είπε δε πάλι ότι: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, ο δε Θεός έδωσε την αύξηση». Διότι μας καλλιεργεί ο Σωτήρας διά μέσου των αγίων μυσταγωγών· γι' αυτό ακριβώς και πολύ εύλογα λένε ότι έχουν γίνει συνεργοί του Θεού. Ψάλλει δε και ο πάνσοφος Δαβίδ: «Ο δίκαιος σαν τον φοίνικα θα ανθίσει, σαν τον κέδρο του Λιβάνου θα πληθυνθεί». Είμαστε λοιπόν φύτευμα του Κυρίου, και για τη δόξα του. «Και θα οικοδομήσουν, λέει, πόλεις έρημες αιώνιες, και θα ανακαινίσουν πόλεις έρημες». Φαίνεται ότι με αυτό θέλει να δηλώσει είτε το πλήθος αυτών που πρόκειται να κληθούν, ότι θα είναι τόσο μεγάλο, ώστε να αναζητούν και άλλες πόλεις εκτός από τις υπάρχουσες, και να ανανεώνουν αυτές που κάποτε είχαν ερημωθεί· είτε ίσως και το εξής: ότι δηλαδή, γεμίζοντας ασφυκτικά με το πλήθος τις εκκλησίες, μολονότι αυτές ήταν κάποτε γυμνές και έρημες, θα πράξουν κάτι ανάλογο με αυτό που συνηθίζουν να πράττουν όσοι θέλουν να ανοικοδομήσουν ερημωμένες πόλεις, και καταβάλλουν προσπάθεια να εγείρουν αυτές που βρίσκονται πεσμένες κατάχαμα. Έχει ειπωθεί άλλωστε προς την Εκκλησία: «Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου, και των αυλαιών σου· στήσε, μη φεισθείς· άπλωσε ακόμα προς τα δεξιά και προς τα αριστερά». Το γεγονός δε ότι η προαγόρευση για αυτό είναι αληθινή, θα το αποδείξει η ίδια η έκβαση των πραγμάτων, και μάλιστα πολύ εύκολα. <Και θα έρθουν αλλογενείς για να ποιμάνουν τα πρόβατά σου, και αλλόφυλοι γεωργοί, και αμπελουργοί· εσείς δε ιερείς του Κυρίου θα ονομαστείτε, λειτουργοί του Θεού.

Θα κατανοήσεις δε και τούτο, ακούγοντας ως μεγάλο οίκο του Κυρίου την επί γης Εκκλησία του, σύμφωνα με τον Απόστολο που είπε: «Για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς στον οίκο του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού»· και ως φυτεμένους σε αυτήν εκείνους που έλαβαν από εκεί τις αρχές της προκοπής στη θεοσέβεια, όπως ήταν εκείνοι τους οποίους φύτεψε ο Παύλος, για τους οποίους και έλεγε: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδωσε την αύξηση».

ΛΟΓΟΣ ΙΓʹ. Ομιλία για τη χειροτονία στα Δόαρα, η οποία απευθύνθηκε στον επίσκοπο Ευλάλιο. Αʹ. Δεχθείτε τον λόγο μας, αδελφοί, έστω και αν είναι ελάχιστος, έστω και αν υπολείπεται κατά πολύ της αξίας του· πλην όμως ο Δεσπότης Θεός γνωρίζει να σταθμίζει με δίκαιη κρίση το έλεος· διότι δέχεται και τη φύτευση του Παύλου, ως έργο του Παύλου, και το πότισμα του Απολλώ, και τα δύο λεπτά της χήρας, και την ταπείνωση του τελώνη, και την εξομολόγηση του Μανασσή.

Ή, για να αναφέρω τα μικρότερα και πιο ευτελή, ποιος θα μιλήσει για τις καθημερινές διακονίες και τις χειρωνακτικές εργασίες; Ποιος για τη συλλογή των ξύλων και τη λατόμηση; Ποιος για τη φροντίδα των φυτών και τη διάνοιξη των αυλακιών; Ποιος δε για τον χρυσό πλάτανο, τον πιο πολύτιμο από εκείνον του Ξέρξη, κάτω από τον οποίο δεν καθόταν κάποιος μαλθακός βασιλιάς, αλλά ένας καταπονημένος μοναχός, τον οποίο εγώ φύτεψα και ο Απολλώς, δηλαδή η δική σου τιμιότητα, πότισε, αλλά ο Θεός τον έκανε να αυξηθεί προς τιμήν μας, ώστε να διασώζεται ανάμεσά σας ως ενθύμιο της δικής μας φιλοπονίας, όπως ακριβώς λέγεται και πιστεύεται ότι φυλασσόταν στην κιβωτό η ράβδος του Ααρών που βλάστησε.

Ε΄. Αυτό είναι που έκανε τη μία Εκκλησία να αποτελείται από πολλά μέρη και τη δίχασε, όχι σε έναν Παύλο, ή Κηφά, ή Απολλώ, ή στον δείνα φυτευτή, ή στον δείνα ποτιστή· αλλά ανέδειξε πολλούς Παύλους, και Απολλώδες, και Κηφάδες, από τους οποίους παίρνουμε το όνομά μας αντί για τον Χριστό, το μέγα και καινό όνομα, και των οποίων λογιζόμαστε οπαδοί. Και μακάρι να μπορούσα να πω μόνο αυτό· αλλά ανέδειξε και πολλούς (πράγμα που φρίττω να το λέω) Χριστούς αντί για έναν: τον γεννώμενο, τον κτιζόμενο, και αυτόν που λαμβάνει αρχή από τη Μαρία, και αυτόν που επιστρέφει εκεί από όπου προήλθε στην ύπαρξη, και τον άνοο άνθρωπο, και τον πραγματικό, και τον φαινομενικό. Όπως επίσης ανέδειξε και πολλά Πνεύματα: το άκτιστο, και το κτίσμα, και το ομότιμο, και το ενέργημα, και το ψιλό όνομα. Ενώ οφείλουμε να γνωρίζουμε έναν Θεό Πατέρα, άναρχο και αγέννητο, και έναν Υιό γεννημένο από τον Πατέρα, και ένα Πνεύμα που έχει την ύπαρξή του από τον Θεό, παραχωρώντας στον μεν Πατέρα την αγεννησία, στον δε Υιό τη γέννηση, κατά τα άλλα όμως αναγνωρίζοντάς το ως συμφυές, και σύνθρονο, και ομόδοξο, και ομότιμο. Αυτά πρέπει να γνωρίζουμε, αυτά να ομολογούμε, μέχρι αυτά να στεκόμαστε, ενώ την πολλή φλυαρία και τις βέβηλες κενοφωνίες των λόγων να τις αφήνουμε σε εκείνους που αργοσχολούν. Τι είναι λοιπόν αυτό που τα προκάλεσε όλα αυτά;

Ας δούμε όμως και όσα πρόσθεσε σε αυτά. «Αγιάζοντας», λέει, «τους αγίους». Αυτό, αν το πει κανείς και για τον Πατέρα και για τον Υιό, θα πει την αλήθεια· διότι, σε όσους βρεθεί ο άγιος, τους κάνει αγίους, όπως ακριβώς και ο αγαθός τους κάνει αγαθούς· άγιος δε και αγαθός είναι ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, όπως έχει αποδειχθεί. «Μυσταγωγώντας», λέει, «εκείνους που προσέρχονται στο μυστήριο». Αυτό είναι ορθό να το λέει κανείς για τον Απολλώ, ο οποίος ποτίζει αυτό που φύτεψε ο Παύλος. Διότι ο απόστολος φυτεύει μέσω της κατήχησης, ενώ ο Απολλώς ποτίζει βαπτίζοντας, οδηγώντας μέσω της μυστικής αναγέννησης στο μυστήριο εκείνους που κατηχήθηκαν από τον Παύλο. Επομένως, ανάγει σε ομοτιμία με τον Απολλώ το Πνεύμα, το οποίο τελειοποιεί τους ανθρώπους μέσω του βαπτίσματος. «Διανέμοντας», λέει, «κάθε δωρεά». Σε αυτό συμφωνούμε και εμείς. Διότι καθετί που είναι αγαθό αποτελεί μερίδιο από τις δωρεές του Αγίου Πνεύματος. «Συνεργώντας», λέει, «με τους πιστούς για την κατανόηση και τη θεωρία των όσων έχουν διαταχθεί». Επειδή δεν πρόσθεσε από ποιον έχουν διαταχθεί, κατέστησε τον λόγο αμφίβολο για το αν είναι ορθός ή όχι. Αλλά εμείς ας προσαρμόσουμε το λεχθέν στην ευσέβεια, κάνοντας μια μικρή προσθήκη.

Και ούτε σε αυτά σταμάτησε η νύμφη, καθώς εκτείνει τον εαυτό της προς τα υψηλότερα, ούτε ο Λόγος που συνεργεί μαζί της για την άνοδο· διότι εκείνη, της οποίας οι αποστολές του στόματος είναι παράδεισοι ροδιών και αρωμάτων, γίνεται τώρα πηγή που αρδεύει τους παραδείσους που αναφύονται από την ίδια. Και τούτο όχι όπως το διδαχθήκαμε στην περίπτωση του Παύλου και του Απολλώ, ότι ο ένας φυτεύει και ο άλλος ποτίζει, αλλά η ίδια κατεργάζεται και τα δύο, κάνοντας να βλαστάνουν οι παράδεισοι και ταυτόχρονα ποτίζοντάς τους. Ή ίσως ο έπαινος να περιέχει και κάποιο υψηλότερο νόημα· διότι αναφέρει ότι αυτή είναι πηγή όχι κάποιου νάματος που εκρέει, αλλά κήπων, και ότι δεν πηγάζει ούτε αναβλύζει κάποιες απορροές υδάτων, αλλά τους ίδιους τους κήπους. Κατ' αυτόν τον τρόπο ανέβλυζε τους έμψυχους κήπους ο θείος απόστολος, ανάμεσα σε όποιους κι αν βρισκόταν, αναφύοντας μέσω της διδασκαλίας του τον παράδεισο της Εκκλησίας.

Για να κατανοήσεις δε μια φυτεία άξια του θείου χεριού και της θείας εργασίας, θυμήσου τα όσα ειπώθηκαν στο Ευαγγέλιο από τον Κύριο προς τους μαθητές, ότι «Εσείς είστε τα κλήματα, και ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός»· προφανώς, επειδή φυτεύτηκαν από εκείνον. Σε αυτήν τη φυτεία ανήκουν και όσοι είναι φυτεμένοι στον οίκο του Κυρίου, όπως έχει γραφτεί, και οι οποίοι ανθίζουν στις αυλές του Θεού μας. Το ίδιο αναφέρεται και στον προφήτη: «Εγώ φύτεψα άμπελο καρποφόρα, εξ ολοκλήρου αληθινή». Ο δε μιμητής του Χριστού Παύλος αποτολμά και λέει ότι «Είμαστε συνεργοί του Θεού· εσείς είστε γεώργιο του Θεού»· «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, ο Θεός όμως έδωσε την αύξηση». Και ο δίκαιος επίσης στον Δαβίδ παρομοιάζεται με το δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά στα ρεύματα των υδάτων, το οποίο θα δώσει τον καρπό του στην εποχή του και το φύλλωμά του δεν θα πέσει· και πάλι: «Ο δίκαιος θα ανθίσει σαν τον φοίνικα»· και: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, εξεδίωξες έθνη και την φύτεψες».

Για να κατανοήσεις τι σημαίνει φυτεία άξια του χεριού του Θεού, θυμήσου τα όσα ειπώθηκαν στο Ευαγγέλιο από τον Κύριο, ότι: «Κάθε φυτεία την οποία δεν φύτεψε ο ουράνιος Πατέρας μου θα ξεριζωθεί». Σε αυτήν τη φυτεία ανήκουν εκείνοι που είναι «φυτεμένοι στον οίκο του Κυρίου και ανθίζουν στις αυλές του Θεού». Και πάλι αναφέρεται στον προφήτη: «Εγώ σε φύτεψα ως άμπελο καρποφόρο, εξ ολοκλήρου αληθινή». Αποτολμά και λέει ο μιμητής του Χριστού ότι: «Είμαστε συνεργοί του Θεού· εσείς είστε γεώργιο του Θεού»· «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδωσε την αύξηση». Και ο δίκαιος παρομοιάζεται με το δέντρο που είναι «φυτεμένο δίπλα στις διεξόδους των υδάτων, το οποίο θα δώσει τον καρπό του στην εποχή του και το φύλλωμά του δεν θα πέσει»· και: «Ο δίκαιος θα ανθίσει σαν τον φοίνικα»· και: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, εκδίωξες έθνη και την καταφύτευσες».

Ε'. Πρέπει δε να σας τα αποδείξω όλα αυτά: ότι οι Κορίνθιοι πρώτοι τότε απόλαυσαν τη διδασκαλία του Παύλου, ότι ήταν γεμάτοι από πνευματικά χαρίσματα, ότι υπερείχαν και στα βιοτικά πλεονεκτήματα, και ότι εξαιτίας αυτών κυριεύθηκαν από αλαζονεία και διασπάστηκαν μεταξύ τους, προσκολλώμενοι άλλοι μεν σε αυτούς, άλλοι δε σε εκείνους. Ότι, λοιπόν, πρώτοι απόλαυσαν τη διδασκαλία του Παύλου, άκουσε πώς ακριβώς το υπονόησε ο ίδιος ο Παύλος: «Διότι», λέει, «και αν έχετε μυρίους παιδαγωγούς εν Χριστώ Ιησού, δεν έχετε όμως πολλούς πατέρες. Επειδή εν Χριστώ Ιησού διά του Ευαγγελίου εγώ σας γέννησα»· και εκείνος που γέννησε, πρώτος φέρνει στο φως αυτό που γεννήθηκε. Και πάλι: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε»· δείχνοντας ότι εκείνος πρώτος κατέθεσε τη διδασκαλία. Το ότι, εξάλλου, έβριθαν από πνευματικά χαρίσματα, είναι φανερό από το εξής: «Ευχαριστώ τον Θεό μου για τη χάρη του Θεού που σας δόθηκε εν Χριστώ Ιησού, διότι σε κάθε τι πλουτίσατε μέσω αυτού, ώστε να μην υστερείτε σε κανένα χάρισμα». Και βέβαια, το ότι κατείχαν την εξωτερική (θύραθεν) σοφία, μας το έκανε φανερό από τους πολλούς και μακροσκελείς λόγους που απευθύνει εναντίον της. Διότι, ενώ πουθενά σε άλλη Επιστολή δεν το έχει πράξει αυτό τόσο εύκολα, εδώ χρησιμοποιεί εκτενή κατηγορία· και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα.

Στύλοι μεν, επειδή βάσταξαν την οροφή της πίστεως· λιμάνια δε, επειδή κατέστειλαν τα κύματα της ασέβειας· κυβερνήτες δε, επειδή καθοδήγησαν την οικουμένη από τη γη στον ουρανό· ποιμένες δε, επειδή απώθησαν τους λύκους και διέσωσαν το ποίμνιο· αμπελουργοί, επειδή ξερίζωσαν τα αγκάθια και έσπειραν τους σπόρους της ευσέβειας· ιατροί, επειδή θεράπευσαν τα τραύματά μας. Και για να μάθεις ότι τα λόγια αυτά δεν είναι κομπασμός, παρουσιάζω τον Παύλο, ο οποίος τα έπραξε όλα αυτά. Θέλεις να τον δεις ως φυτουργό; «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε». Θέλεις να τον δεις ως οικοδόμο;

Αλλ' όταν μιλάμε για αναβάσεις όσον αφορά τον Θεό, είναι ανάγκη πρώτα να εννοούμε κατάβαση· όταν όμως πρόκειται για άνθρωπο, δεν ισχύει πλέον αυτό. Έπειτα, αποδεικνύει και την πρόνοιά Του και τη σοφία Του, και λέει: Εκείνος που έπραξε τέτοια έργα, και επέδειξε τόση δύναμη, και δεν αρνήθηκε να κατέλθει για εμάς μέχρι τα κατώτερα μέρη, δεν θα έκανε τυχαία τις διανομές των χαρισμάτων. Αλλού πάλι αναφέρει ότι το Πνεύμα το έπραξε αυτό, λέγοντας τα εξής: «Στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας έθεσε επισκόπους για να ποιμαίνετε την Εκκλησία του Κυρίου». Και εδώ μεν λέει ότι ενεργεί ο Υιός, αλλού όμως ότι ενεργεί ο Θεός· και πάλι, «Αυτός έδωσε στην Εκκλησία άλλους μεν ως αποστόλους, άλλους δε ως προφήτες». Στην προς Κορινθίους επιστολή λέει: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδωσε την αύξηση»· και πάλι, «Εκείνος που φυτεύει και εκείνος που ποτίζει είναι ένα· και ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο». Έτσι συμβαίνει και εδώ. Διότι τι σημασία έχει, αν συνεισφέρεις λιγότερα; Τόσα ακριβώς έλαβες. Πρώτον, αποστόλους· διότι αυτοί τα είχαν όλα. Δεύτερον, προφήτες· διότι υπήρχαν ορισμένοι που δεν ήταν μεν απόστολοι, αλλά ήταν προφήτες, όπως ο Άγαβος.

«Μη γένοιτο», λέει. Εσείς τα κάνετε αυτά, και λέτε «Μη γένοιτο»; Πώς λες «Μη γένοιτο», τη στιγμή που αυτά έχουν γίνει; Εγώ ομιλώ και διαμαρτύρομαι, μην αποβλέποντας στο δικό μου συμφέρον, αλλά στη δική σας σωτηρία· αν όμως κάποιος αδιαφορεί, ο ίδιος φέρει την ευθύνη. Και αν κάποιος δεν ενδιαφέρεται για αυτά, εμείς ωστόσο ενδιαφερόμαστε. «Εγώ φύτεψα», λέει, «ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδωσε την αύξηση». Πώς θα υπομείνουμε τον χλευασμό εκ μέρους των Ελλήνων; Διότι, αν μας εγκαλούν για τις αιρέσεις, τι δεν θα πουν για αυτά; Αν υπάρχουν τα ίδια δόγματα, αν υπάρχουν τα ίδια μυστήρια, για ποιον λόγο ένας άλλος άρχοντας εισπηδά σε άλλη Εκκλησία;

Διότι, για να μην πουν: «Τι λοιπόν; Δεν θα αγαπάμε εκείνους που μας διακονούν;» Ναι, λέει, αλλά πρέπει να γνωρίζουμε μέχρι ποιου σημείου· διότι ούτε και αυτό το ίδιο προέρχεται από αυτούς, αλλά από τον Θεό που το έδωσε. «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδινε την αύξηση». Δηλαδή: Εγώ πρώτος έσπειρα τον λόγο· για να μην ξεραθούν όμως οι σπόροι από τους πειρασμούς, ο Απολλώς πρόσθεσε τη δική του συμβολή· το παν όμως έχει γίνει από τον Θεό. Επομένως, ούτε αυτός που φυτεύει είναι κάτι, ούτε αυτός που ποτίζει, αλλά ο Θεός που δίνει την αύξηση. Βλέπεις πώς τους καθησυχάζει, ώστε να μην ενοχληθούν ακούγοντας: «Ποιος είναι ο τάδε, και ποιος ο δείνα;» Διότι είναι και τα δύο βαριά: και το να πει, «Ποιος είναι ο τάδε, και ποιος είναι ο δείνα;» και το να πει, «Ούτε αυτός που φυτεύει, ούτε αυτός που ποτίζει είναι κάτι». Πώς λοιπόν τα απάλυνε αυτά; Με το να εφαρμόσει την εκμηδένιση στο δικό του πρόσωπο: «Διότι ποιος είναι ο Παύλος; Και ποιος ο Απολλώς;», και με το να αναθέσει το παν στον Θεό που έχει δώσει τα πάντα. Αφού δηλαδή είπε ότι ο ένας φύτεψε, και πρόσθεσε ότι δεν είναι τίποτε αυτός που φυτεύει, συμπλήρωσε: «Αλλά ο Θεός που δίνει την αύξηση». Και δεν σταμάτησε μέχρις εδώ, αλλά με άλλη προσθήκη πάλι το θεραπεύει λέγοντας: «Αυτός που φυτεύει και αυτός που ποτίζει είναι ένα». Διότι μέσω αυτού επιτυγχάνει και κάτι άλλο: το να μην υπερηφανεύονται ο ένας εις βάρος του άλλου. Λέει δε ότι είναι ένα, ως προς το ότι δεν μπορούν να κάνουν τίποτε χωρίς τον Θεό που δίνει την αύξηση.

Αν όμως ο προεστώς της Εκκλησίας έχει κοινωνούς στην εξουσία του, έτσι και εκεί ο άνδρας έχει κοινωνό τη γυναίκα του. Αλλά μήπως εδώ πρέπει να φροντίζει για τη διατροφή των χηρών και των παρθένων; Έχει και εκεί ο άνδρας τους δούλους και τις θυγατέρες του· εξάλλου είναι και ευκολότερο να κυβερνά κανείς την οικία του. Εκείνος, λοιπόν, που δεν οικονόμησε καλά αυτά, πώς θα μπορέσει να οικονομήσει τα της Εκκλησίας; Έπειτα, αφού είπε: «Αν κάποιος δεν γνωρίζει να προΐσταται του δικού του οίκου, πώς θα επιμεληθεί την Εκκλησία του Θεού;», προσθέτει: «Να μην είναι νεόφυτος». Δεν εννοεί εδώ τον νεότερο στην ηλικία, αλλά τον νεοκατήχητο· διότι λέγει: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδινε την αύξηση». Θέλοντας λοιπόν να δηλώσει αυτόν, είπε τούτο. Επειδή τι τον εμπόδιζε να πει «να μην είναι νεότερος»; Για ποιον λόγο λοιπόν, λέγει, ο ίδιος κατέστησε τον Τιμόθεο, ενώ ήταν νεότερος; Και το μαρτυρεί αυτό, λέγοντας προς αυτόν: «Κανείς ας μην καταφρονεί τη νεότητά σου». [Διότι γνώριζε καλά ότι διέθετε πολλή αρετή· ότι επεδείκνυε μεγάλη ακρίβεια στον βίο του· πράγμα το οποίο βεβαίως γνωρίζοντας, του γράφει: «Από βρέφος έμαθες τα ιερά Γράμματα». Και ότι μάλιστα τηρούσε αυστηρή νηστεία, το φανερώνει το: «Να χρησιμοποιείς λίγο κρασί εξαιτίας των συχνών σου ασθενειών»· αφού μαζί με τα άλλα του έγραψε και για αυτό το ζήτημα, διότι, αν δεν γνώριζε ότι αυτά είχαν κατορθωθεί από εκείνον, ούτε θα τα έγραφε, ούτε θα απηύθυνε τέτοιες παραγγελίες στον μαθητή του.]

Δεν γνωρίζω πώς πρέπει να αποκαλέσω αυτόν τον θαυμαστό άνδρα. Γεωργό να τον πω; «Εγώ», λέει, «φύτεψα». Οικοδόμο να τον πω; «Ως σοφός αρχιτέκτων έθεσα το θεμέλιο». Να τον προσαγορεύσω δρομέα; «Έτσι τρέχω, όχι αδήλως». Να τον ονομάσω πυγμάχο, που πλήττει την κεφαλή του διαβόλου; «Έτσι πυγμαχώ, όχι χτυπώντας τον αέρα». Να τον αποκαλέσω παλαιστή; «Η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα». Να τον πω στρατηγό, που συντάσσει την παράταξη του Χριστού; «Ενδυθείτε», λέει, «την πανοπλία του Θεού, ώστε να μπορέσουμε να σταθούμε απέναντι στις μεθοδείες του εχθρού». Να τον καλέσω χειροτέχνη, που με τους δικούς του μόχθους τρέφει τους πιστούς; Διότι, όπως λέει, «Στις ανάγκες μου και σε όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν τα χέρια αυτά». Αλλά προηγουμένως μεν κατασκεύαζε σκηνές από δέρματα, αργότερα όμως έγινε για τους πιστούς πρόξενος των επουρανίων σκηνών.

Και αυτοί οι ίδιοι οι τρεις παίδες, ενώ βρίσκονταν στο άνθος της ηλικίας τους, και τις επιθυμίες της κοιλιάς χαλιναγώγησαν και τον φόβο του θανάτου καταπάτησαν, και υπερίσχυσαν απέναντι σε ένα τόσο μεγάλο στρατόπεδο και στον ίδιο τον βασιλιά, ο οποίος εξέπεμπε θυμό σφοδρότερο και από την ίδια την κάμινο. Τίποτα δεν τους φόβισε, αλλά παρέμειναν έχοντας διαρκώς αδούλωτο το φρόνημά τους. Επομένως, δεν τα λέει αυτά για να κατακρίνει τη νεαρή ηλικία. Επειδή και ο Παύλος, όταν λέει: «Να μην είναι νεόφυτος, για να μην κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει στο κρίμα του διαβόλου», δεν εννοεί τον νέο στην ηλικία, αλλά αυτόν που φυτεύτηκε πρόσφατα, δηλαδή αυτόν που έχει μόλις κατηχηθεί· διότι, με το ρήμα φυτεύω εννοεί την κατήχηση και τη διδασκαλία, όπως ακριβώς όταν λέει: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε». Και ο Χριστός αποκαλεί «φυτεία» κάτι τέτοιο, λέγοντας: «Κάθε φυτεία, την οποία δεν φύτεψε ο Πατέρας μου ο επουράνιος, θα ξεριζωθεί». Διότι, εάν με τη λέξη «νεόφυτος» εννοούσε τον νέο στην ηλικία, δεν θα ανύψωνε σε τόσο μεγάλο βάρος εξουσίας τον Τιμόθεο, ο οποίος ήταν πάρα πολύ νέος, και μάλιστα τόσο νέος ώστε να του λέει: «Κανείς ας μην καταφρονεί τη νεότητά σου», ούτε θα του ανέθετε τη μέριμνα τόσων Εκκλησιών.

Καλλιέργησε την ψυχή σου και ξερίζωσε τα αγκάθια, σπείρε τον λόγο της ευσέβειας, φύτεψε τα καλά φυτά της φιλοσοφίας και περιποιήσου τα με πολλή επιμέλεια. Έτσι έγινες γεωργός, και θα σου πει ο Παύλος: «Ο γεωργός που κοπιάζει πρέπει πρώτος να γεύεται τους καρπούς». Αυτήν την τέχνη ασκούσε και ο ίδιος· γι' αυτό, γράφοντας προς τους Κορινθίους, έλεγε: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, ο Θεός όμως έδωσε την αύξηση». Ακόνισε το δρεπάνι σου, το οποίο στόμωσες εξαιτίας της λαιμαργίας, και ακόνισέ το μέσω της νηστείας· ξεκίνησε την οδοιπορία που οδηγεί στον ουρανό, βάδισε στην τεθλιμμένη και στενή οδό και πορεύσου. Πώς όμως θα μπορέσεις και να την ξεκινήσεις και να την περπατήσεις; Δαμάζοντας το σώμα σου και δουλαγωγώντας το· διότι, εκεί όπου υπάρχει στενότητα δρόμου, μεγάλο εμπόδιο αποτελεί η πολυσαρκία που προέρχεται από τη λαιμαργία. Κατάστειλε τα κύματα των άτοπων επιθυμιών, απόκρουσε την τρικυμία των πονηρών λογισμών, διάσωσε το σκάφος, δείξε μεγάλη εμπειρία, και έτσι έγινες κυβερνήτης. Για όλα αυτά, η νηστεία θα αποτελέσει για εμάς το θεμέλιο και τον δάσκαλο· και δεν εννοώ τη νηστεία που κάνουν οι πολλοί, αλλά την ακριβή και αληθινή νηστεία, όχι δηλαδή μόνο την αποχή από τα φαγητά, αλλά και την αποχή από τα αμαρτήματα. Διότι δεν αρκεί από μόνη της η φύση της νηστείας για να διασώσει αυτούς που την ασκούν, εάν δεν τηρηθεί σύμφωνα με τον πρέποντα κανόνα. Διότι, όπως λέγει η Γραφή: «Και ο αθλητής δεν στεφανώνεται, εάν δεν αγωνιστεί νομίμως».

ε΄. Αυτά τα είπε μεταφορικώς ο προφήτης. Και ο Κύριος εξάλλου χρησιμοποίησε τέτοιες παραβολές, και άλλοτε μεν ονόμασε τους αποστόλους θεριστές, άλλοτε δε τον εαυτό του σπορέα και γεωργό, και καλή γη εκείνους που δέχονται με ευπείθεια τα σπέρματα του λόγου. Και ο Απόστολος επίσης λέει: Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, ο δε Θεός έδινε την αύξηση· και πάλι: Είστε γεώργιο του Θεού, οικοδομή του Θεού.

Επειδή, όπως ακριβώς η γη που έμεινε ακαλλιέργητη και δεν απόλαυσε τη φροντίδα των γεωργικών χεριών, πολλές φορές εξέβρασε από τους δικούς της κόλπους βλαβερά χόρτα, πλήθος αγκαθιών και άγρια δέντρα· έτσι και η ερημωμένη ψυχή των Ανομοίων, μη έχοντας απολαύσει την επιμέλεια των Γραφών, από μόνη της και από τον ίδιο της τον εαυτό εξέβρασε αυτήν την άγρια και ανήμερη αίρεση. Διότι αυτό το δέντρο δεν το φύτεψε ο Παύλος, δεν το πότισε ο Απολλώς, δεν το αύξησε ο Θεός, αλλά το φύτεψε η άκαιρη περιέργεια των λογισμών, το πότισε η έπαρση της αφροσύνης και το αύξησε ο έρωτας της φιλοδοξίας.

Πράγμα το οποίο σε αυτούς μεν έφερνε κατηγορία, ενώ στον δάσκαλο απαλλαγή. «Διότι, εφόσον υπάρχει μεταξύ σας ζηλοτυπία και φιλονικία, δεν είστε σαρκικοί και δεν συμπεριφέρεστε σαν κοινοί άνθρωποι;» Αναφέρει το είδος του πάθους που τους καθιστά σαρκικούς. «Διότι, όταν λέει κάποιος: Εγώ μεν είμαι του Παύλου, και άλλος: Εγώ του Απολλώ, δεν είστε άνθρωποι;» Δείχνει ότι αυτό όχι μόνο δεν τους ωφέλησε σε τίποτα, ούτε τους έκανε να αποκομίσουν κάτι, αλλά και τους εμπόδισε από την ωφέλεια των ανώτερων πραγμάτων. Διότι η ζηλοτυπία τους έκανε σαρκικούς· και το ότι έγιναν σαρκικοί, δεν τους άφησε να ακούσουν τα υψηλότερα. «Τι είναι λοιπόν ο Απολλώς; Και τι είναι ο Παύλος;» Μετά την προετοιμασία που έκανε μέσω των πραγμάτων, χρησιμοποιεί πλέον την κατηγορία πιο ανοιχτά, και τοποθετεί το δικό του όνομα, αφαιρώντας κάθε τραχύτητα, και μην επιτρέποντας να οργιστούν με τα λεγόμενα. Διότι, αν ο Παύλος δεν είναι τίποτα και δεν αγανακτούσε, πολύ περισσότερο δεν έπρεπε να δυσανασχετούν εκείνοι. «Διάκονοι μέσω των οποίων πιστέψατε.» Εάν λοιπόν υπηρετείτε άλλον, λέει, πώς εσείς αρπάζετε την αξία, και δίνετε τη δική σας ονομασία στους μαθητές; «Και στον καθένα όπως έδωσε ο Κύριος.» Ούτε αυτό το μικρό πράγμα, λέει, δεν το έχουμε από τον εαυτό μας, αλλά από τον Θεό που μας το εμπιστεύεται. «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδινε την αύξηση.» Δηλαδή, πρώτος εγώ έσπειρα τον λόγο· ώστε να μην ξεραθούν οι σπόροι από τους πειρασμούς, ο Απολλώς πρόσθεσε τα δικά του. Το παν όμως έγινε από τον Θεό. «

Σε τρεις στίχους, δέκα φορές μνημόνευσε τον Ιησού Χριστό. Πώς όμως τον μιμούνταν; Επειδή, όπως ακριβώς ο Χριστός, εάν κάποιος από εσάς θελήσει να πορευτεί προς το αγαθό, του γίνεται οδός· γι' αυτό λέει: «εγώ είμαι η οδός»· και αν θελήσει να εισέλθει στη ζωή, γίνεται θύρα· γι' αυτό λέει: «εγώ είμαι η θύρα»· και αν θελήσει να τραφεί, γίνεται άρτος· γι' αυτό λέει: «εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό»· και τα υπόλοιπα, για να μην τα αναφέρω ένα προς ένα. Έτσι και ο Παύλος, μιμούμενος εκείνον, έγινε τα πάντα για όλους για το καλό. Για παράδειγμα, αν θέλεις να τον δεις καλλιεργητή, άκουσέ τον να λέει: «εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε». Θέλεις να τον δεις οικοδόμο; «Ως σοφός αρχιτέκτονας έθεσα θεμέλιο». Θέλεις να τον δεις παγκρατιαστή; «Έτσι πυγμαχώ, όχι σαν να χτυπώ τον αέρα». Θέλεις να τον δεις δρομέα; «Από την Ιερουσαλήμ και στα περίχωρα μέχρι το Ιλλυρικό έχω διαδώσει πλήρως το Ευαγγέλιο». Θέλεις να τον δεις αθλητή; «Η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα». Θέλεις να τον δεις αγωνιστή; «Τον αγώνα τον καλό έχω αγωνιστεί». Θέλεις να τον δεις στεφανωμένο;

«Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδωσε την αύξηση· ώστε ούτε αυτός που φυτεύει είναι κάτι, ούτε αυτός που ποτίζει, αλλά ο Θεός που δίνει την αύξηση». Αυτός που φυτεύει και αυτός που ποτίζει, λέει, είναι ένα. Τα πάντα αποτελούν έργο της θείας δυνάμεως· ενώ όλοι εμείς, όντας άνθρωποι, συνεισφέρουμε κάποια λίγα και μικρά πράγματα, χωρίς κανείς να έχει μεγαλύτερη δύναμη από τον άλλο σε αυτό, και μάλιστα αναμένοντας τον μισθό μας γι' αυτά· διότι, λέει, ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο. Εδώ παρουσιάζει τους δασκάλους ως μισθωτούς κατά κάποιον τρόπο, ώστε να μην υπερηφανεύονται, αφού άλλος είναι ο δεσπότης και ο μισθοδότης. Και στη συνέχεια, επειδή ήθελε να προετοιμάσει τον λόγο του για εκείνον τον δάσκαλο που είχε πέσει σε πορνεία, τον οποίο προηγουμένως αποκόπτει και παραδίδει στον Σατανά, λέει: είμαστε συνεργοί του Θεού· διότι δεν επιτελούμε δικό μας έργο, αλλά συνεργούμε στο θέλημα του δεσπότη· εσείς οι μαθητευόμενοι είστε γεώργιο του Θεού, οικοδομή του Θεού, περνώντας έτσι σε μια άλλη μεταφορά σε σχέση με τη γεωργία· γι' αυτό και ονομάζει τον εαυτό του αρχιτέκτονα κατά τη χάρη του Θεού, εξυψώνοντας ήδη τον εαυτό του και αναδεικνύοντας την υπεροχή του, επειδή ήθελε να τους επιπλήξει πιο σφοδρά και να τους απειλήσει. Εγώ, λοιπόν, λέει, έθεσα το θεμέλιο και εγκαθίδρυσα την πίστη στον Χριστό· διότι αυτή είναι το θεμέλιο· και άλλος εποικοδομεί, δηλαδή ο καθένας από τους δασκάλους σας. Ας προσέχει, λοιπόν, ο καθένας πώς εποικοδομεί.

Το χωρίο «ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;» έχει τεθεί κατά σχήμα υπερβατό. Διότι πρέπει να συντάσσεται αμέσως μετά το «δεν μπορεί να τα γνωρίσει, επειδή ανακρίνονται πνευματικά». Μπορεί όμως κανείς να εκλάβει το χωρίο και χωρίς το σχήμα του υπερβατού, όπως ακριβώς είναι διατυπωμένο. 1 Κορ. 3,4—9 Επειδή κατέκρινε πολύ τους δασκάλους, λέγοντας: «ποιος είναι ο Παύλος; και ποιος είναι ο Απολλώς;» και πάλι: «ώστε ούτε αυτός που ποτίζει είναι κάτι ούτε αυτός που φυτεύει» —και το έκανε αυτό θέλοντας να καταπραΰνει την έξαψη εκείνων που υπερηφανεύονταν για τη διδασκαλία τους και χώριζαν τον λαό του Χριστού με έριδες και διχόνοιες— επειδή, λοιπόν, φάνηκε ότι κατέρριψε αρκετά την αλαζονεία τους με το να ταπεινώσει μαζί και τον εαυτό του και τον Απολλώ, για να μην πουν κάποιοι: «επομένως μάταια διδάσκεις, μάταια αναλαμβάνουμε τους κόπους για χάρη του κηρύγματος», πρόσθεσε, αποκρούοντας τέτοιες αφορμές: «ο καθένας όμως θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο», σαν να έλεγε: ας μην αποθαρρύνεται καθόλου αυτός που διδάσκει σωστά. Διότι, αν και εμποδίζεται να διαιρεί τον λαό του Χριστού, να τον οικειοποιείται και να καυχιέται ανάμεσά τους ως δάσκαλος, παρόλα αυτά θα λάβει μισθό, και όχι απλώς, αλλά ανάλογα με τον δικό του κόπο. Έπειτα, εξυψώνοντας ακόμη περισσότερο το ζήτημα, και βεβαιώνοντας ότι οπωσδήποτε θα υπάρξει ο μισθός λέει: «διότι είμαστε συνεργάτες του Θεού», αφενός, όπως είπα, προσδίδοντας λαμπρότητα στο έργο της διδασκαλίας, και αφετέρου υποδεικνύοντας και πάλι ότι το έργο ανήκει στον Θεό.

Για να απευθύνω λοιπόν τον λόγο σαν προς έναν, σας λέω τα εξής: Αδελφέ, παρακάλεσε θερμά τον Θεό, ώστε να σου δείξει άνθρωπο που να μπορεί να σε ποιμάνει καλά, στον οποίο και οφείλεις να υπακούσεις όπως στον ίδιο τον Θεό και να εκτελέσεις χωρίς δισταγμό όσα σου λέγονται από αυτόν, ακόμη κι αν αυτά που σε προστάζει φαίνονται σύμφωνα με τη γνώμη σου αντίθετα και επιβλαβή. Και αν μεν η καρδιά σου πληροφορείται περισσότερο από τη χάρη για τον πνευματικό πατέρα που ήδη έχεις, να κάνεις όσα σου λέει και θα σωθείς· διότι είναι προτιμότερο να ονομάζεσαι μαθητής μαθητού παρά να ζεις ιδιόρρυθμα και να τρυγάς τους ανώφελους καρπούς του δικού σου θελήματος. Αν όμως το Άγιο Πνεύμα σε αποστείλει σε άλλον, μην διστάσεις καθόλου· διότι ακούμε ότι και ο Παύλος φύτεψε και ο Απολλώς πότισε και ο Χριστός έδωσε την αύξηση. Κάνε λοιπόν, αδελφέ, κι εσύ καθώς είπαμε, και πήγαινε σε άνθρωπο τον οποίο ο Θεός θα σου υποδείξει, είτε μυστικά ο Ίδιος είτε φανερά μέσω κάποιου δούλου Του. Και σαν να βλέπεις και να συνομιλείς με τον ίδιο τον Χριστό, έτσι να τον σεβαστείς και έτσι να διδαχθείς από αυτόν όσα σε συμφέρουν.

Ομολογώ δε ότι και εσείς οι ίδιοι συμβάλλετε τα μέγιστα για εμένα, και μάλιστα οι προεστώτες στην αδελφότητα, και ότι σας έχω όλους συνεργούς στο αγαθό· «Εγώ», λέει, «φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, ο Θεός όμως έδωσε την αύξηση»· ώστε το κατόρθωμα δεν είναι μόνο δικό μου, αλλά και δικό σας, ή μάλλον του Θεού, από τον οποίο προέρχεται κάθε τι που κατορθώνουν οι άνθρωποι. Γι' αυτό σας παρακαλώ, σύμφωνα με τη διακονία που δόθηκε στον καθένα, να αγωνίζεστε για το κοινό συμφέρον, «και να συνοικοδομείστε για να γίνετε κατοικητήριο του Θεού διά του Πνεύματος». Διότι λέει ο Απόστολος: «Εάν κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο με χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτα, καλάμια, το έργο του καθενός θα γίνει φανερό. Διότι η ημέρα εκείνη θα το κάνει γνωστό, επειδή θα αποκαλυφθεί με φωτιά, και η φωτιά θα δοκιμάσει τι λογής είναι το έργο του καθενός». Ας προσέξουμε τι λέει· πώς παρομοιάζει την αρετή με χρυσό και άργυρο και πολύτιμους λίθους, και την κακία με ξύλα και χόρτα και καλάμια· τα οποία, όταν δοκιμαστούν από την κριτική φωτιά, όσα μοιάζουν με φρύγανα θα κατακαούν, ενώ τα στερεά θα διασωθούν· γι' αυτό, κάνοντας τον λόγο του πιο φοβερό, προσθέτει: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;»