Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:8

ΕΡΩΤΗΣΗ ΛΖʹ. Ο οκνηρός ως προς την εντολή, με ποιον τρόπο μπορεί να αποκτήσει προθυμία; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Αποκτώντας την πλήρη βεβαιότητα για την παρουσία του Δεσπότου Θεού, ο Οποίος επιβλέπει τα πάντα, και για την απειλή εναντίον του οκνηρού, καθώς και για την ελπίδα της μεγάλης μισθαποδοσίας από τον Κύριο, ο Οποίος υποσχέθηκε μέσω του αποστόλου Παύλου ότι ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο· και λαμβάνοντας υπ' όψιν όσα παρόμοια έχουν γραφεί για τον προσωπικό ζήλο του καθενός, δηλαδή για την υπομονή προς δόξαν Θεού.

Ας φοβηθούμε, λοιπόν, και ας υπακούσουμε σε αυτόν που λέει: «Καθαρίστε την παλαιά ζύμη, για να είστε νέο φύραμα». Αυτός, όμως, που συνεργάζεται με κάποιον στο αγαθό έχοντας αγαθή προαίρεση, αγνοώντας την κακία της διαθέσεως και του σκοπού του άλλου, δεν θα φέρει ενοχή κοινωνίας εξαιτίας της συνεργασίας, αλλά, επειδή παραμένει χωρισμένος από την ξένη προς αυτόν διάθεση και διαφυλάσσει τον εαυτό του στον κανόνα της αγάπης προς τον Θεό, λαμβάνει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο, όπως ακριβώς μας φανερώθηκε από τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό για εκείνον που βρίσκεται στο κρεβάτι και για εκείνην που βρίσκεται στον μύλο.

Κανείς δεν θα αμφέβαλλε ότι θα είναι οπωσδήποτε ευχάριστος και αγαπητός στις ψυχές εκείνων που αγαπούν την αρετή. <Γιατί να φοβάμαι σε ημέρα πονηρή; κ.λπ. Εκείνοι που έχουν στηρίξει την πεποίθησή τους στη δύναμή τους, κ.λπ. Αδελφός δεν λυτρώνει, κ.λπ.> (I f. 270. Κυρίλλου, Ευσεβίου, Θεοδωρήτου.) Θα το κατανοήσεις όμως και ως εξής. Εγώ μεν, που έχω καταξιωθεί να εξαγγέλλω με το Άγιο Πνεύμα τα θεία λόγια, είμαι περίτρομος, φρίττοντας μπροστά στην κρίση του Θεού. Εσείς όμως ακούστε, οι άφοβοι, εσείς που ζείτε μέσα στις ηδονές εξαιτίας της τωρινής τρυφής του βίου, εσείς που δεν έχετε στηρίξει την πεποίθησή σας στον Θεό, αλλά στη δική σας δύναμη, και καυχιέστε για το πλήθος του πλούτου σας. Να γνωρίζετε ότι αυτά δεν θα σας συμπαρασταθούν στην προαναφερθείσα ημέρα. Ούτε αδελφός θα λυτρώσει αδελφό, ούτε φίλος φίλο. Διότι ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό και, «το τι είδους είναι το έργο του καθενός, θα το δοκιμάσει το πυρ.» Ποιος άλλος λοιπόν από τους ανθρώπους θα λυτρώσει έναν τέτοιο άνθρωπο; Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Αδελφός δεν λυτρώνει, θα λυτρώσει άνθρωπος;»

Διότι δεν υπάρχει εκεί άρσεν και θήλυ, αλλά ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο. Και αυτό δεν συνέβη μόνο στις ερήμους και στα όρη, αλλά πολύ περισσότερο στις πόλεις και στα χωριά και στα νησιά και στις εκκλησίες έλαμψαν τα πλήθη των σωζομένων, τηρώντας ο καθένας με επιμέλεια, στο δικό του τάγμα, τις εντολές του Δεσπότη· επίσκοποι, πρεσβύτεροι, διάκονοι και τα υπόλοιπα τάγματα της Εκκλησίας· βασιλείς και άρχοντες, αρχές και εξουσίες. Διότι ο Δεσπότης Θεός δεν έκανε διακρίσεις, ούτε προτίμησε κάποιον τόπο έναντι άλλου, αλλά είπε τα εξής: όπου και αν είναι συναγμένοι στο δικό μου όνομα, δηλαδή και σε έρημο και σε όρη, ή σε σπήλαια ή σε πόλεις ή σε χωριά ή σε νησιά ή σε κάθε τόπο της δεσποτείας μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους, και θα είμαι μαζί τους έως τη συντέλεια του αιώνος, και στον μέλλοντα αιώνα εγώ θα τους ποιμάνω σε απέραντους αιώνες.

Έτσι και οι Απόστολοι, ακολουθώντας τις διδαχές του Σωτήρα, υπέμειναν κάθε θλίψη και στενοχώρια, καταδιωκόμενοι, εκδιωκόμενοι, θλιβόμενοι, υβριζόμενοι, εξουθενωνόμενοι, καταφρονούμενοι, διωκόμενοι συνεχώς από τόπο σε τόπο, μη έχοντας καθόλου ανάπαυση, αλλά έχοντας τον θάνατο προ οφθαλμών και περιμένοντάς τον κάθε ώρα. Και εκτός από αυτά, με νηστείες και αγρυπνίες, με δίψα και γυμνότητα, και με πόνους, κινδύνους και οδοιπορίες δάμαζαν και υπέτασσαν τα σώματά τους, για να εξασφαλίσουν και στους εαυτούς τους και σε εμάς την αιώνια ζωή· καθώς ο Θεός δείχνει ξεκάθαρα ότι δεν υπάρχει άνεση πάνω στη γη για όσους επιθυμούν να σωθούν. Διότι κανένας μισθός δεν δίνεται χωρίς κόπο, αλλά ο καθένας από εμάς θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο.

Διότι δεν υπάρχει εκεί άρρεν και θήλυ, αλλά ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο. Και αυτό δεν συνέβη μόνο στις ερήμους και στα όρη, αλλά πολύ περισσότερο στις πόλεις, στα χωριά, στα νησιά και στις εκκλησίες έλαμψαν τα πλήθη των σπουδαίων που σώζονται, τηρώντας ο καθένας στη δική του τάξη τις εντολές του Δεσπότη: επίσκοποι, πρεσβύτεροι, διάκονοι και τα υπόλοιπα τάγματα της Εκκλησίας· βασιλείς και άρχοντες, αρχές και εξουσίες. Διότι ο Δεσπότης Θεός δεν έκανε διακρίσεις, ούτε προτίμησε τον έναν τόπο από τον άλλο, αλλά είπε το εξής: όπου κι αν είναι συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, δηλαδή και στις ερήμους και στα όρη, ή στα σπήλαια ή στις πόλεις ή στα χωριά ή στα νησιά ή σε κάθε τόπο της κυριαρχίας μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους, και θα είμαι μαζί τους μέχρι τη συντέλεια του αιώνος, και στον μέλλοντα αιώνα εγώ θα τους ποιμάνω στους απέραντους αιώνες.

Ακούσατε, αδελφοί μου, την απόφαση. Ακούσατε τι παθαίνουν όσοι αμελούν. Ακούσατε τα περί της φοβερής εκείνης ημέρας και της πονηρής ώρας. Ας φροντίσουμε, αδελφοί, διότι εκείνη η ώρα είναι που δοκιμάζει όλο τον βίο μας. Περί αυτής της φρικτής ώρας η θεία Γραφή από ανατολών έως δυσμών στις άγιες εκκλησίες βοά και προλέγει και διαμαρτύρεται, ώστε να μην καταισχυνθούμε την ώρα εκείνη. Για αυτήν την ώρα έλεγε ο προφήτης Δαβίδ, ότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Για αυτήν την ώρα ο Απόστολος φώναζε: προσέχετε πώς ακριβώς πορεύεστε· είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζώντος Θεού. Για αυτήν την ώρα έλεγε ο Δεσπότης Χριστός: αγωνίζεστε να εισέλθετε από τη στενή πύλη. Έχοντας κατά νου αυτήν την ώρα οι Άγιοι, άφησαν όλα τα τερπνά του βίου: οικίες, πλούτο, πρόβατα, βόδια, άλογα, φίλους, αδελφούς, συγγενείς, τέκνα, ανέσεις, λουτρά, κτήματα, αξιώματα· αφού τα άφησαν όλα, έφυγαν στις ερήμους και στα όρη και στα σπήλαια και στις οπές της γης, υστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, για να μην καταισχυνθούν κατά την ώρα εκείνη. Και όχι μόνο άνδρες, αλλά και γυναίκες, έχοντας ποθήσει τη στενή και τεθλιμμένη οδό, άρπαξαν τη βασιλεία των ουρανών. Διότι εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ, αλλά ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο, όπως είναι γραμμένο.

Κάνοντας αυτά και τα παρόμοια, αδελφοί μου, ας προπέμψει ο καθένας ό,τι μπορεί ανάλογα με τη δύναμή του: άλλος μία εντολή, άλλος δύο, άλλος πέντε, άλλος δέκα, άλλος τριάντα, άλλος εξήντα, άλλος εκατό. Ο Θεός λοιπόν των οικτιρμών, ο οποίος δέχθηκε τα δύο λεπτά της χήρας, δέχεται από τον καθένα και τα πολλά και τα λίγα, και ανταποδίδει στον καθένα, όπως είναι γεγραμμένο, ότι ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο, αρκεί μόνο να μην βρεθεί κανείς εντελώς άκαρπος.

Σε κάποιους άρεσε επίσης να αφήνουν μακριά μαλλιά, δήθεν χάριν της ασκητικής πολιτείας, από δική τους επινόηση, χωρίς να το έχει προστάξει το Ευαγγέλιο και χωρίς να το έχουν αποδεχθεί οι απόστολοι· διότι ο άγιος απόστολος Παύλος απέκοψε αυτό το σχήμα. Υπάρχουν όμως άλλες εξαίρετες πολιτείες που τηρούνται στην ίδια την Καθολική Εκκλησία, εννοώ δηλαδή την αποχή από όλα τα κρέατα, και των τετραπόδων και των πτηνών και των ιχθύων, καθώς και των αυγών και του τυριού, και διάφορες άλλες πολιτείες, διότι «ο καθένας θα λάβει τον μισθό του σύμφωνα με τον δικό του κόπο». Και άλλοι μεν απέχουν από όλα αυτά, άλλοι δε μόνο από τα τετράποδα, αλλά καταναλώνουν πτηνά και τα υπόλοιπα· άλλοι απέχουν και από τα πτηνά, αλλά καταναλώνουν αυγά και ψάρια· άλλοι δεν καταναλώνουν ούτε αυγά, ενώ άλλοι μόνο ψάρια· άλλοι απέχουν και από τα ψάρια, αλλά καταναλώνουν τυρί, και άλλοι δεν καταναλώνουν ούτε τυρί. Κάποιοι μάλιστα απέχουν ακόμη και από τον άρτο, και άλλοι ακόμη και από τους ξηρούς καρπούς (ακρόδρυα) και τα μαγειρεμένα φαγητά (εψήματα). Πολλοί επίσης κοιμούνται κατάχαμα (χαμευνούν), ενώ άλλοι δεν φορούν καν υποδήματα. Άλλοι φορούν τρίχινο σάκο κρυφά, οι οποίοι και καλώς πράττουν χάριν αρετής και μετανοίας· διότι είναι απρεπές να κυκλοφορεί κανείς με φανερό τον σάκο, όπως πράττουν κάποιοι, και όπως είπαμε είναι απρεπές και το να κυκλοφορούν φορώντας περιδέραια (κλοιούς), όπως θεώρησαν σωστό μερικοί. Οι περισσότεροι μάλιστα απέχουν από το λουτρό. Και ορισμένοι απαρνήθηκαν τον κοσμικό βίο, επινοώντας για τον εαυτό τους λεπτές και αμέριμνες τέχνες (χειροτεχνίες), ώστε να μην περνούν τη ζωή τους στην αργία ούτε να τρώνε το ψωμί τους επιβαρύνοντας τους άλλους.

Ο αδελφός δεν λυτρώνει, θα μπορέσει να λυτρώσει άλλος άνθρωπος; Δεν πρόκειται να δώσει στον Θεό λύτρο εξιλέωσης για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα της λύτρωσης της ψυχής του. Θα το κατανοήσεις δε και ως εξής: ούτε αδελφός πρόκειται να λυτρώσει αδελφό, ούτε φίλος φίλο· διότι ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό, και το έργο του καθενός, όποιο και αν είναι, θα το δοκιμάσει η φωτιά. Και κανείς δεν πρόκειται να δώσει εξιλέωση στον Θεό υπέρ του εαυτού του κατά την ημέρα εκείνη· ούτε θα καταβάλει τίμημα, σαν να επρόκειτο να εξαγοράσει τον εαυτό του. Μάταιος, επομένως, είναι ο πλούτος για όσους τον κατέχουν· εκτός εάν κάποιος κατά τον παρόντα βίο αποδειχθεί πιστός και φρόνιμος οικονόμος, ο οποίος στην κατάλληλη ώρα θα δώσει το σιτηρέσιο στους συνδούλους του. Διότι αυτός, έχοντας σπείρει ήδη από εδώ για τον εαυτό του με δικαιοσύνη, θα τρυγήσει τότε καρπούς ζωής. Επειδή, όπως λέει ο Σοφός, λύτρο για τον άνθρωπο είναι ο ίδιος του ο πλούτος. Εκείνοι πάλι που δεν υπερηφανεύονται ούτε για τον πλούτο ούτε για τη σωματική τους δύναμη, αλλά έζησαν κοπιαστικά τον παρόντα βίο, θα καταξιωθούν της υποσχεμένης ζωής. Αντί δε της φράσης: «Εκοπίασε στον αιώνα», ο Σύμμαχος λέει: «Αλλά αφού παύσει σε αυτόν τον αιώνα, ένας τέτοιος άνθρωπος θα συνεχίσει να ζει αιώνια». Αυτός που κοπιάζει μέσω της πρακτικής, θα ζήσει αιώνια μέσω της γνώσεως.

Ας γραφούν, λοιπόν, αυτά από εμένα, μέσω αυτής της επιστολής προς τη σύνεσή σου, ως μία απολογία απέναντι σε εκείνους που απαιτούν να μην αναζητούμε από τα θεία λόγια τίποτε περισσότερο από την άμεση και προφανή σημασία των λέξεων. Εάν δε, παρόλο που ο Ωριγένης μελέτησε φιλόπονα αυτό το βιβλίο, θελήσαμε και εμείς να παραδώσουμε γραπτώς τον δικό μας κόπο, ας μην μας κατηγορήσει κανείς, έχοντας κατά νου το θείο λόγιο του Αποστόλου, ο οποίος λέει ότι «ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο». Για εμένα, ο λόγος αυτός δεν έχει συνταχθεί για επίδειξη. Επειδή, όμως, μερικοί από εκείνους που βρίσκονται κοντά μας, κινούμενοι από φιλομάθεια, κράτησαν σημειώσεις για τα περισσότερα από όσα ελέχθησαν στην εκκλησία, αφού πήρα από εκείνους όσα οι σημειώσεις τους διέσωζαν με λογική αλληλουχία, και αφού πρόσθεσα και από τον εαυτό μου όσα ήταν αναγκαίο να προστεθούν, διαμόρφωσα το κείμενο σε μορφή ομιλιών, προχωρώντας με τη σειρά, λέξη προς λέξη, στη θεωρία των χωρίων, στον βαθμό που ο χρόνος και οι περιστάσεις μού άφηναν ελεύθερο χρόνο για αυτό το έργο κατά τις ημέρες των νηστειών. Διότι κατά τη διάρκειά τους προετοιμάστηκε επισταμένως από εμάς ο λόγος αυτός για να ακουστεί δημόσια. Εάν δε ο Θεός, ο χορηγός της ζωής μας, μας παραχωρήσει χρόνο ζωής και ειρηνικές περιστάσεις, ίσως ασχοληθούμε και με τα υπόλοιπα· διότι προς το παρόν ο λόγος και η θεωρία μας έχουν προχωρήσει μέχρι το ήμισυ.

Γνώριζε επίσης ότι το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» δεν αναιρεί την υπόσταση του Υιού· διότι είναι ένα κατά την ουσία, ένα κατά το αξίωμα, είναι ένα κατά τη γνώμη, είναι ένα κατά το φρόνημα, αλλά δεν είναι ένα κατά την υπόσταση. Θα αποδειχθεί μάλιστα και από τον Απόστολο ότι το «ένα» δεν αναφέρεται σε μία και την αυτή υπόσταση, όπως συχνά διατυπώνεται· διότι, όπως στην περίπτωση εκείνου που φυτεύει και εκείνου που ποτίζει, το επιμεριζόμενο όνομα διακρίνει την υπόσταση, και ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο, έτσι ας γίνει κατανοητό ότι το «ένα» δεν αναιρεί την έτερη υπόσταση. Εφόσον, λοιπόν, έχει αποδειχθεί ότι κανένα από αυτά δεν έρχεται σε αντίφαση με το άλλο, αλλά συμφωνούν με την ορθή πίστη, πάψε να ασπάζεσαι τα φρονήματα του Σαβελλίου, απομακρύνσου από την κακοδοξία και πράξε το αγαθό, υπακούοντας στην αλήθεια.

Και ας μη νομίσει κανείς ότι από κάποια φιλοδοξία και επιθυμία για ανθρώπινη δόξα κατέρχομαι πρόθυμα σε αυτόν τον άσπονδο και ακήρυκτο πόλεμο για να συμπλακώ με τους αντιπάλους. Διότι, αν ήταν δυνατό να ζούμε ανενόχλητα μέσα σε ησυχία, διάγοντας ειρηνικό βίο, θα απείχε πολύ από το ορθό το να ταράζουμε εκούσια την ησυχία μας, εγείροντας αυθαίρετα πόλεμο εναντίον του εαυτού μας έπειτα από πρόκληση. Επειδή όμως πολιορκείται η πόλη του Θεού, η Εκκλησία, και κατασείεται το μέγα τείχος της πίστεως, καθώς κλονίζεται ολόγυρα από τις πολιορκητικές μηχανές της αιρέσεως, και επειδή υπάρχει όχι μικρός κίνδυνος να χαθεί αιχμάλωτος ο λόγος του Κυρίου, αρπαγμένος από την εκστρατεία των δαιμόνων, γι' αυτό τον λόγο, κρίνοντας ότι είναι φοβερό να μη συμμετάσχω στην αγωνία των Χριστιανών, δεν αποτραβήχτηκα στην ησυχία, αλλά μάλλον θεώρησα προτιμότερους τους ιδρώτες των κόπων από την άνεση της απραξίας, γνωρίζοντας με ακρίβεια ότι, όπως καθένας θα λάβει τον μισθό του, καθώς λέει ο Απόστολος, σύμφωνα με τον δικό του κόπο, έτσι εξάπαντος θα λάβει και την τιμωρία του για την αμέλεια στους κόπους που βρίσκονταν στο μέτρο των δυνατοτήτων του.

Το ότι αυτό είναι αληθινό, και ότι οι δίκαιοι αναγκαίως πρωτεύουν, το αποδεικνύουν τα επόμενα. Ο Κύριος δεν θα στερήσει τα αγαθά από εκείνους που πορεύονται με ακακία. Διότι όσοι έζησαν χωρίς κακία και πολιτεύθηκαν με δικαιοσύνη, η οποία αποτελεί την ακακία, δεν αποστερούνται τα αγαθά, αλλά θα λάβουν τους ανάλογους στεφάνους, επειδή ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο. Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, μακάριος είναι ο άνθρωπος που ελπίζει σε Εσένα. Ωραία σφραγίδα έβαλε στον ψαλμό ο προφήτης, την ελπίδα στον Θεό, από την οποία είναι μακάριο να κρατιέται κανείς. Διότι αυτή γίνεται άγκυρα για όσους κλυδωνίζονται, και άρρηκτο τείχος για όσους πολεμούνται. Και ελπίζει σε Αυτόν όποιος δεν στηρίζεται σε κανένα από τα παρόντα πράγματα, αλλά προτιμά την ελπίδα στον Θεό αντί για ολόκληρο τον κόσμο.

Αλλά βέβαια έχει ονομαστεί και κριτής της αδικίας, όχι επειδή κατακρίνει την αδικία, αλλά επειδή κρίνει άδικα. Αυτός επινοεί κόπο ενάντια στο πρόσταγμα, δηλαδή στο πρόσταγμα του Θεού. Διότι παρουσιάζει σε εμάς τον θείο νόμο ως κάτι το επίπονο, προβάλλοντας την ηδονή και τη ραθυμία. Ο Θεός όμως το ανέχεται αυτό, επειδή θέλει να αυξήσει τον μισθό σε εκείνους που εφαρμόζουν τον νόμο Του, επειδή «καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο». Αυτός δεν θα σταθεί πλάι στον Θεό, δηλαδή δεν θα παρασταθεί ποτέ μαζί Του κατά τον καιρό, προφανώς, της κρίσεως. Διότι οι μεν άγγελοι θα παρασταθούν στον Θεό όταν Εκείνος θα κρίνει, αυτός όμως δεν θα παρασταθεί. Επειδή, αν και διατηρεί την ουσία του, έχει εκπέσει από το αξίωμά του. Και γιατί δεν θα παρασταθεί;

Σε αυτούς τους κόπους δεν συμμετέχουν οι αμαρτωλοί, ούτε μαστιγώνονται μαζί με τους άλλους ανθρώπους· δηλαδή, δεν κοπιάζουν και δεν εργάζονται μαζί με τους δικαίους, για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό και τον δικό του κόπο». Ούτε παιδαγωγούνται μαζί με εκείνους που έχουν ολισθήσει και έχουν ελπίδα σωτηρίας, για τους οποίους έχει γραφτεί: «Όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί· και μαστιγώνει κάθε υιό που αποδέχεται». «Περιεβλήθησαν την αδικία.» Για εκείνα που θα έπρεπε να ντρέπονται, γι' αυτά ακριβώς υπερηφανεύονται, ώστε να χρησιμοποιούν τα παραπτώματα σαν ενδύματα και σκέπη. Και πολύ ορθά συνέδεσε μεταξύ τους αυτά τα παραπτώματα· διότι από την υπερηφάνεια οι άνθρωποι, ως επί το πλείστον, πέφτουν στην αδικία και στην πλεονεξία.

Επειδή ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΤΕΜΙΔΩΡΟ 1334. Εκείνος που έκανε όλα όσα εξαρτώνταν από αυτόν για να πείσει, αλλά δεν έπεισε, είναι δίκαιο να θαυμάζεται σαν να είχε επιτύχει· τόσο απέχει από το να είναι άξιος μομφής. Αν αυτό σου φαίνεται παράδοξο, το επιβεβαιώνει και ο Παύλος, λέγοντας: «Ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο»· δεν είπε: «και ανάλογα με την έκβαση του μόχθου του». Διότι εκείνος που δεν παρέλειψε τίποτε από όσα όφειλε να πράξει είναι εύλογα άξιος στεφάνων.

Διότι, όπως ακριβώς όσοι διάγουν κακό βίο δεν συμμερίζονται τους στεφάνους που επιφυλάσσονται για τους ευδοκίμους, έτσι και όσοι ζουν με λαμπρότητα δεν θα συμμετάσχουν στις τιμωρίες όσων σφάλλουν. Διότι λέει, εσύ διευθέτησε τα του εαυτού σου, εννοώ τον βίο και τον λόγο· αυτά απαιτώ από εσένα, και αν μεν ωφελήσεις θα χαρώ μαζί σου, αν όμως δεν ωφελήσεις δεν θα σε περιφρονήσω, αλλά και θα σε στεφανώσω. Διότι «ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο», όχι σύμφωνα με την έκβαση του μόχθου. Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, αυτά και οι δάσκαλοι και οι μαθητές ας κατευθύνουν τους εαυτούς τους προς την αρετή, αποβάλλοντας κάθε πρόφαση.

Όσα όμως τώρα λέγονται για σένα από όλους, αναφέρουν πρόθυμα ότι, αν και έπιασες το άροτρο της σωτηρίας, στη συνέχεια αδράνησες και στράφηκες πάλι προς τα πίσω. Εάν λοιπόν δεν σε φοβίζει το παράδειγμα του Σίμωνα, ο οποίος, αν και βαπτίστηκε και ακολούθησε τους διακόνους του Χριστού, επέστρεψε πάλι στα υλικά πράγματα, εξαιτίας των οποίων ο άθλιος κατακρημνίστηκε από το ύψος βρίσκοντας τον πολυθρύλητο θάνατο, προκειμένου να αποδειχθεί, από εκείνη τη μοναδική πτώση του, ποιας τύχης είναι άξιοι όσοι υποκρίνονται την ουράνια πορεία· τότε συνέχισε να έχεις την προαίρεση του Σίμωνα. Αν όμως καθένας που διαθέτει νου και λογική απεύχεται εκείνη την τιμωρία ακόμη και για τους εχθρούς του, τότε εκπλήρωσε τις υποσχέσεις σου προς τον Κύριο και καλλιέργησε με επιμέλεια τον αμπελώνα Του. Ο μισθός βρίσκεται μαζί Του, τον οποίο ο καθένας θα λάβει ανάλογα με τον δικό του κόπο.

Ότι δε κοπίασε περισσότερο από όλους, άκουσέ τον να λέει: «Περισσότερο από όλους αυτούς κοπίασα». Αν όμως κοπίασε περισσότερο από όλους, περισσότερο και στεφανώνεται· διότι «ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο». Εάν, λοιπόν, λαμβάνει στεφάνι μεγαλύτερο από των αποστόλων (ενώ με τους αποστόλους κανείς δεν στάθηκε ίσος, αυτός όμως αναδείχθηκε ανώτερος και από εκείνους), είναι ολοφάνερο ότι θα απολαύσει την ανώτατη τιμή και πρωτοκαθεδρία. Ποιος, λοιπόν, είναι αυτός που τον στεφανώνει; Άκουσέ τον να λέει: «Τον αγώνα τον καλό αγωνίστηκα, τον δρόμο τελείωσα, την πίστη τήρησα· τώρα πλέον με περιμένει το στεφάνι της δικαιοσύνης, το οποίο θα μου αποδώσει ο Κύριος εκείνη την ημέρα, ο δίκαιος κριτής». Ο Πατήρ δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό. Και τούτο δεν γίνεται φανερό μόνο από αυτό το σημείο, αλλά και από τα εξής: «Όχι μόνο σε εμένα, αλλά και σε όλους όσους έχουν αγαπήσει την επιφάνειά του». Ποιου όμως είναι η επιφάνεια; Άκουσέ τον να λέει: «Επεφάνη η χάρις του Θεού, η σωτήρια για όλους τους ανθρώπους, η οποία μας διαπαιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, δικαιοσύνη και ευσέβεια στον παρόντα αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού».

Αλλ' όταν μιλάμε για αναβάσεις όσον αφορά τον Θεό, είναι ανάγκη πρώτα να εννοούμε κατάβαση· όταν όμως πρόκειται για άνθρωπο, δεν ισχύει πλέον αυτό. Έπειτα, αποδεικνύει και την πρόνοιά Του και τη σοφία Του, και λέει: Εκείνος που έπραξε τέτοια έργα, και επέδειξε τόση δύναμη, και δεν αρνήθηκε να κατέλθει για εμάς μέχρι τα κατώτερα μέρη, δεν θα έκανε τυχαία τις διανομές των χαρισμάτων. Αλλού πάλι αναφέρει ότι το Πνεύμα το έπραξε αυτό, λέγοντας τα εξής: «Στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας έθεσε επισκόπους για να ποιμαίνετε την Εκκλησία του Κυρίου». Και εδώ μεν λέει ότι ενεργεί ο Υιός, αλλού όμως ότι ενεργεί ο Θεός· και πάλι, «Αυτός έδωσε στην Εκκλησία άλλους μεν ως αποστόλους, άλλους δε ως προφήτες». Στην προς Κορινθίους επιστολή λέει: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδωσε την αύξηση»· και πάλι, «Εκείνος που φυτεύει και εκείνος που ποτίζει είναι ένα· και ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο». Έτσι συμβαίνει και εδώ. Διότι τι σημασία έχει, αν συνεισφέρεις λιγότερα; Τόσα ακριβώς έλαβες. Πρώτον, αποστόλους· διότι αυτοί τα είχαν όλα. Δεύτερον, προφήτες· διότι υπήρχαν ορισμένοι που δεν ήταν μεν απόστολοι, αλλά ήταν προφήτες, όπως ο Άγαβος.

Διότι, για να μην πουν: «Τι λοιπόν; Δεν θα αγαπάμε εκείνους που μας διακονούν;» Ναι, λέει, αλλά πρέπει να γνωρίζουμε μέχρι ποιου σημείου· διότι ούτε και αυτό το ίδιο προέρχεται από αυτούς, αλλά από τον Θεό που το έδωσε. «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδινε την αύξηση». Δηλαδή: Εγώ πρώτος έσπειρα τον λόγο· για να μην ξεραθούν όμως οι σπόροι από τους πειρασμούς, ο Απολλώς πρόσθεσε τη δική του συμβολή· το παν όμως έχει γίνει από τον Θεό. Επομένως, ούτε αυτός που φυτεύει είναι κάτι, ούτε αυτός που ποτίζει, αλλά ο Θεός που δίνει την αύξηση. Βλέπεις πώς τους καθησυχάζει, ώστε να μην ενοχληθούν ακούγοντας: «Ποιος είναι ο τάδε, και ποιος ο δείνα;» Διότι είναι και τα δύο βαριά: και το να πει, «Ποιος είναι ο τάδε, και ποιος είναι ο δείνα;» και το να πει, «Ούτε αυτός που φυτεύει, ούτε αυτός που ποτίζει είναι κάτι». Πώς λοιπόν τα απάλυνε αυτά; Με το να εφαρμόσει την εκμηδένιση στο δικό του πρόσωπο: «Διότι ποιος είναι ο Παύλος; Και ποιος ο Απολλώς;», και με το να αναθέσει το παν στον Θεό που έχει δώσει τα πάντα. Αφού δηλαδή είπε ότι ο ένας φύτεψε, και πρόσθεσε ότι δεν είναι τίποτε αυτός που φυτεύει, συμπλήρωσε: «Αλλά ο Θεός που δίνει την αύξηση». Και δεν σταμάτησε μέχρις εδώ, αλλά με άλλη προσθήκη πάλι το θεραπεύει λέγοντας: «Αυτός που φυτεύει και αυτός που ποτίζει είναι ένα». Διότι μέσω αυτού επιτυγχάνει και κάτι άλλο: το να μην υπερηφανεύονται ο ένας εις βάρος του άλλου. Λέει δε ότι είναι ένα, ως προς το ότι δεν μπορούν να κάνουν τίποτε χωρίς τον Θεό που δίνει την αύξηση.

Λέγοντας δε αυτό, ούτε σε εκείνους που κοπιάζουν πολύ επέτρεψε να καταφέρονται εναντίον εκείνων που προσέφεραν λιγότερα, ούτε στους δεύτερους να φθονούν τους πρώτους. Έπειτα, επειδή αυτό έκανε κάποιους πιο ράθυμους, το να θεωρείται δηλαδή ότι όλοι είναι ένα, και όσοι κοπίασαν πολύ και όσοι λιγότερο, δες πώς το διόρθωσε, λέγοντας: «Ο καθένας δε θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο». Σαν να έλεγε: «Μη φοβάσαι που είπα ότι είναι ένα· διότι όταν συγκρίνονται με το έργο του Θεού, είναι ένα· ως προς τους κόπους όμως δεν είναι, αλλά ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό». Έπειτα το απαλύνει ακόμη περισσότερο, έχοντας κατορθώσει αυτό που ήθελε, και προσφέρει με γενναιοδωρία σε όσα επιτρέπεται.

Γι' αυτό ανέφερε: χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια. Το έργο του καθενός θα γίνει φανερό. Εδώ υπονοεί την πράξη. Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό· αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα υποστεί ζημία. Και όμως, εάν τα λεγόμενα αφορούσαν μαθητές και διδασκάλους, δεν θα έπρεπε να ζημιωθεί ο διδάσκαλος, αν οι μαθητές δεν άκουσαν. Διότι γι' αυτό λέει: Ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο· όχι σύμφωνα με το αποτέλεσμα, αλλά σύμφωνα με τον κόπο. Διότι, τι φταίει εκείνος, αν δεν πρόσεχαν όσοι άκουγαν; Επομένως, είναι φανερό και από αυτό, ότι τα λεγόμενα αφορούν τα έργα. Και αυτό που λέει είναι το εξής: Αν κάποιος έχει κακό βίο παρότι έχει ορθή πίστη, η πίστη του δεν θα τον προστατεύσει ώστε να μην κολαστεί, εφόσον το έργο του κατακαίγεται. Το δε «θα κατακαεί» σημαίνει τούτο: δεν θα αντέξει την ορμή του πυρός.

Σε εμάς όμως δεν θα συμβεί τίποτα τέτοιο, αλλά, ακόμη και αν η καλλιεργούμενη γη δεν αποδώσει κανέναν καρπό, εφόσον εμείς έχουμε καταβάλει κάθε δυνατό κόπο, ο Κύριος, που είναι Κύριος και δικός της και δικός μας, δεν θα επιτρέψει να αναχωρήσουμε με κενές ελπίδες, αλλά θα δώσει τις αμοιβές. Διότι, λέγει, καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο, και όχι σύμφωνα με την τελική έκβαση των πραγμάτων. Και για να βεβαιωθείς ότι έτσι έχουν τα πράγματα, άκου: «Και συ», λέγει, «υιέ ανθρώπου, διαμαρτυρήσου σε αυτόν τον λαό, μήπως τυχόν και ακούσουν, μήπως τυχόν και κατανοήσουν». Και μέσω του Ιεζεκιήλ μπορεί να μάθει κανείς το εξής: αν ο σκοπός προειδοποιήσει για το τι πρέπει να αποφεύγεται και τι πρέπει να επιλέγεται, έχει σώσει τη δική του ψυχή, ακόμη και αν δεν υπάρχει κανείς που να δίνει προσοχή. Αλλά όμως, μολονότι έχουμε αυτήν την ισχυρή παρηγοριά και έχουμε πεποίθηση για τη δική μας αμοιβή, όταν βλέπουμε το έργο σας να μην προοδεύει, δεν βρισκόμαστε σε καθόλου καλύτερη θέση από εκείνους τους γεωργούς που στενάζουν και θρηνούν, που κρύβουν το πρόσωπό τους και ντρέπονται. Διότι αυτή είναι η συμπάθεια του διδασκάλου, αυτή είναι η στοργική φροντίδα του πατέρα.

182. Στον Βενέριο, επίσκοπο Μεδιολάνων. Την ανδρεία, την παρρησία και την ελευθεροστομία σας υπέρ της αλήθειας, τις γνώριζαν όλοι και πρωτύτερα· ο παρών καιρός όμως έδειξε με μεγαλύτερη ακρίβεια τη φιλαδελφία, την αγάπη, την ευλάβεια, τη μεγάλη σας συμπάθεια και τη μέριμνα υπέρ των Εκκλησιών. Επειδή, όπως τον κυβερνήτη τον αναδεικνύει κυρίως η θαλασσοταραχή, και τον άριστο ιατρό τα βαριά νοσήματα των σωμάτων, έτσι και αυτόν που αγωνίζεται να ζει με ευλάβεια και διαθέτει πολλή ανδρεία, τον αναδεικνύει η δυσκολία των καιρών. Αυτό ακριβώς συνέβη και στην περίπτωσή σας, και όσον αφορά το δικό σας μέρος, τα πάντα έχουν διορθωθεί και τίποτε δεν έχει παραλειφθεί. Αλλά επειδή εκείνοι που και γέννησαν και γεννούν τις ταραχές έφτασαν σε τέτοιο σημείο παράνοιας, ώστε όχι μόνο να μην ντρέπονται για τα προηγούμενα, αλλά και να αγωνίζονται για την υπεράσπισή τους, σας παρακαλώ όλους από κοινού να επιδείξετε την πιο ρωμαλέα προθυμία, και να μην εγκαταλείψετε αυτή την τόσο μεγάλη σπουδή, αλλά να την αυξήσετε ακόμη περισσότερο, έστω κι αν παρεμβληθούν μύριες δυσκολίες. Διότι εκείνοι που κατορθώνουν κάτι μεγάλο και γενναίο με περισσότερους ιδρώτες και κόπους, θα λάβουν μεγαλύτερο τον μισθό από εκείνους που το πράττουν άνετα και με ευκολία. Διότι, «ο καθένας», λέει ο μακάριος Παύλος, «θα λάβει τον δικό του μισθό, σύμφωνα με τον δικό του κόπο». Ας μην σας κάνει, λοιπόν, ο πολύς κόπος να παραιτηθείτε, αλλά, απεναντίας, αυτό ακριβώς ας σας παρακινεί περισσότερο.

Ας πω μετά από αυτό και κάτι άλλο, το οποίο φαίνεται μεν παράδοξο, είναι όμως αληθινό: ακόμη κι αν κάποιος επιτελέσει ένα μεγάλο και σπουδαίο αγαθό έργο, χωρίς όμως να υποβληθεί σε κόπο, κίνδυνο και παθήματα, δεν θα λάβει μεγάλο μισθό. Διότι «ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο», όχι ανάλογα με το μέγεθος του κατορθώματος, αλλά ανάλογα με τον όγκο του παθήματος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Παύλος, όταν καυχάται, δεν καυχάται μόνο για το ότι κατόρθωσε και έπραξε κάτι σπουδαίο, αλλά και για το ότι κακοπάθησε.

Διότι και αυτός ο ίδιος δεν γνώριζε ότι υπέφερε αυτά για τον Θεό, όμως για τον λόγο αυτό στεφανώθηκε, επειδή, αν και δεν γνώριζε την αιτία, τα υπέμεινε με γενναία καρτερία. Και εκείνος ο Λάζαρος, έχοντας περιπέσει σε φυσική ασθένεια —το οποίο βεβαίως δεν συνιστούσε πάθημα για χάρη του Θεού— επειδή υπέφερε τα πάντα και έδειξε καρτερία και υπέμεινε γενναία την εγκατάλειψη από αυτούς που θα τον περιποιούνταν, την αθυμία από τις πληγές, από την πείνα, από την περιφρόνηση και τη σκληρότητα του πλουσίου, γνωρίζεις πόσο μεγάλους στεφάνους απόλαυσε —αν και δεν υπάρχει κανένα δικό του κατόρθωμα για να αναφέρει κανείς— όχι επειδή ελέησε φτωχούς, όχι επειδή συμπαραστάθηκε σε αδικουμένους, όχι επειδή έπραξε κάτι το αγαθό, αλλά μόνο εξαιτίας της κατάκλισής του στην πύλη του πλουσίου, και της αρρώστιας, και της δοκιμασίας με τις γλώσσες των σκύλων, και της περιφρόνησης που του έδειχνε ο πλούσιος. Αλλά παρ' όλα αυτά, αν και δεν έπραξε τίποτα το γενναίο, επειδή απλώς υπέμεινε γενναία την αθυμία που προερχόταν από όλα αυτά, αξιώθηκε την ίδια θέση μακαριότητας με τον πατριάρχη, ο οποίος είχε κατορθώσει τόσα πολλά. Ας πω λοιπόν μετά από αυτό και κάτι άλλο, το οποίο φαίνεται μεν παράδοξο, είναι όμως αληθινό: Ακόμη και αν κάποιος επιτελέσει ένα μεγάλο και γενναίο αγαθό έργο, θα λάβει μισθό ανάλογα με τον προσωπικό του κόπο, όχι ανάλογα με το μέγεθος του κατορθώματος, αλλά ανάλογα με το βάρος του παθήματος.

Είδες φόβο; Είδες διδασκαλία; Είδες κήρυγμα υψηλό και γράμματα διαδεδομένα παντού στην οικουμένη; Πες μου, λοιπόν, θα λάβει άραγε τον ίδιο μισθό με τους Αποστόλους, επειδή διακήρυξε με αυτόν τον τρόπο τη δύναμη του Θεού, επειδή επέδειξε τόσο μεγάλο ζήλο στο να κηρύξει παντού τον λόγο; Ούτε καν το ελάχιστο μέρος, αλλά απείρως υποδεέστερο, αν και έπραξε ακριβώς το ίδιο έργο με εκείνους. Αλλά επειδή το έργο του δεν συνοδεύεται από κόπο ούτε από παθήματα, γι' αυτόν τον λόγο μειώνεται η ανταπόδοση. Διότι αυτός μεν το έπραττε έχοντας εξουσία και ελευθερία, εκείνοι όμως ενώ εμποδίζονταν, καταπονούνταν, μαστιγώνονταν, ταλαιπωρούνταν, κατακρημνίζονταν, έλιωναν από την πείνα, έρχονταν αντιμέτωποι με τον θάνατο καθημερινά, βασανίζονταν στην ψυχή τους, ασθενούσαν μαζί με κάθε ασθενή, φλέγονταν για καθέναν που σκανδαλιζόταν· και ακριβώς εξαιτίας αυτών των κόπων και προπαντός της αθυμίας προέρχονταν οι περισσότερες αμοιβές. Διότι, λέγει, «ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο»· και δεν θα σταματήσω να το επαναλαμβάνω αυτό συνεχώς. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο φιλάνθρωπος Θεός, παρότι ο Παύλος Τον παρακάλεσε πολλές φορές να τον απαλλάξει από τα παθήματα, την αθυμία, την οδύνη και τους κινδύνους, δεν συγκατένευσε.

«Ώστε ούτε αυτός που φυτεύει είναι κάτι, ούτε αυτός που ποτίζει, αλλά ο Θεός που δίνει την αύξηση». Δες πώς τους παρηγορεί: πρώτον, εφαρμόζοντας την εκμηδένιση στο ίδιο του το πρόσωπο· διότι λέει: «Ποιος είναι ο Παύλος;». Δεύτερον, με το να αναθέτει τα πάντα στον Θεό, ο οποίος έδωσε τα πάντα. «Εκείνος που φυτεύει και εκείνος που ποτίζει είναι ένα». Μια άλλη προσθήκη πάλι για τη θεραπεία τους· και μέσω αυτού επιτυγχάνει και κάτι άλλο: να μην υπερηφανεύονται ο ένας εις βάρος του άλλου, αλλά να γνωρίζουν ότι είναι ένα και ότι δεν μπορούν να κάνουν τίποτα χωρίς τον Θεό που δίνει την αύξηση. Λέγοντας δε αυτό, δεν άφησε ούτε εκείνους που κοπιάζουν πολύ να ξεσηκώνονται εναντίον εκείνων που εργάστηκαν λιγότερο, ούτε τους άλλους που έκαναν τα λιγότερα να φθονούν αυτούς που έκαναν τα περισσότερα. «Ο καθένας όμως θα λάβει τον δικό του μισθό, ανάλογα με τον δικό του κόπο». Επειδή το να θεωρείται ότι όλοι δεν είναι τίποτα –και εκείνοι που κόπιασαν πολύ και εκείνοι λιγότερο– τους έκανε πιο οκνηρούς, δες πώς το διόρθωσε αυτό λέγοντας ότι ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο, σαν να έλεγε: Μη φοβάσαι που είπα «είναι ένα», διότι ως προς τους κόπους δεν είναι ένα. Διότι, μεν, εργάζονται το έργο του Θεού, αλλά ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο. «Διότι είμαστε συνεργοί του Θεού». Τους ενθάρρυνε ακόμη περισσότερο και τους ανύψωσε στην επιθυμία του να εργάζονται. «Είστε γεώργιο του Θεού, οικοδομή του Θεού». Δεν είναι, λοιπόν, δίκαιο να παίρνετε το όνομά σας από εκείνους που σας καλλιεργούν, αλλά από τον Θεό.

«Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδωσε την αύξηση· ώστε ούτε αυτός που φυτεύει είναι κάτι, ούτε αυτός που ποτίζει, αλλά ο Θεός που δίνει την αύξηση». Αυτός που φυτεύει και αυτός που ποτίζει, λέει, είναι ένα. Τα πάντα αποτελούν έργο της θείας δυνάμεως· ενώ όλοι εμείς, όντας άνθρωποι, συνεισφέρουμε κάποια λίγα και μικρά πράγματα, χωρίς κανείς να έχει μεγαλύτερη δύναμη από τον άλλο σε αυτό, και μάλιστα αναμένοντας τον μισθό μας γι' αυτά· διότι, λέει, ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο. Εδώ παρουσιάζει τους δασκάλους ως μισθωτούς κατά κάποιον τρόπο, ώστε να μην υπερηφανεύονται, αφού άλλος είναι ο δεσπότης και ο μισθοδότης. Και στη συνέχεια, επειδή ήθελε να προετοιμάσει τον λόγο του για εκείνον τον δάσκαλο που είχε πέσει σε πορνεία, τον οποίο προηγουμένως αποκόπτει και παραδίδει στον Σατανά, λέει: είμαστε συνεργοί του Θεού· διότι δεν επιτελούμε δικό μας έργο, αλλά συνεργούμε στο θέλημα του δεσπότη· εσείς οι μαθητευόμενοι είστε γεώργιο του Θεού, οικοδομή του Θεού, περνώντας έτσι σε μια άλλη μεταφορά σε σχέση με τη γεωργία· γι' αυτό και ονομάζει τον εαυτό του αρχιτέκτονα κατά τη χάρη του Θεού, εξυψώνοντας ήδη τον εαυτό του και αναδεικνύοντας την υπεροχή του, επειδή ήθελε να τους επιπλήξει πιο σφοδρά και να τους απειλήσει. Εγώ, λοιπόν, λέει, έθεσα το θεμέλιο και εγκαθίδρυσα την πίστη στον Χριστό· διότι αυτή είναι το θεμέλιο· και άλλος εποικοδομεί, δηλαδή ο καθένας από τους δασκάλους σας. Ας προσέχει, λοιπόν, ο καθένας πώς εποικοδομεί.

Και ιδού, σας δίνω ως εντολή το κεφάλαιο όλων των αγαθών, δηλαδή την ολόκαρδη στοργή προς εμένα και την ανυπόκριτη φιλία μεταξύ σας, επειδή «η αγάπη δεν κάνει κακό στον πλησίον», και η δική σας στοργή προς εμένα δεν θα σας επιτρέψει να γίνετε δούλοι του εχθρού μου, αλλά θα σας κρατήσει απρόσιτους από κάθε κακία, δηλαδή από την πλεονεξία και την κλοπή, την πορνεία και τη μοιχεία και γενικά από κάθε άλλη αισχρή πράξη, και θα σας εισαγάγει σε έναν άλλον έρωτα, δηλαδή σε αυτόν προς εμένα, και στον πλούτο που έχει αποταμιευθεί σε εμένα. Εάν, λοιπόν, θελήσετε και με εισακούσετε, θα απολαύσετε οπωσδήποτε τη βασιλεία μου ως κληρονόμοι της. Εάν όμως αθετήσετε τις εντολές μου και ακολουθήσετε κυνηγώντας τις επιθυμίες σας και πράξετε μαζί με τον εχθρό μου όσα είναι αρεστά σε αυτόν, όχι μόνο θα αποκλειστείτε από τη βασιλεία μου, αλλά μαζί με αυτόν θα λάβετε και εσείς ως κλήρο, με αδέκαστη κρίση, τις κολάσεις που έχουν ετοιμαστεί για εκείνον. Διότι, όταν περατωθεί εκείνη η εβδομάδα που έχει οριστεί από εμένα, θα σας παραστήσω ενώπιον του αδέκαστου βήματός μου και θα ανταποδώσω στον καθένα από εσάς σύμφωνα με τις πράξεις του, είτε είναι αγαθές είτε διεστραμμένες, και ο καθένας θα λάβει δικαίως τον αντίστοιχο μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο.

Γι' αυτό είπε και ο μέγας Βασίλειος: «Για όλες τις εντολές που μας έχουν δοθεί από τον Θεό, έχουμε λάβει εκ των προτέρων και τις αντίστοιχες δυνάμεις από αυτόν, ώστε ούτε να δυσανασχετούμε σαν να μας ζητείται κάτι πρωτοφανές, ούτε να υπερηφανευόμαστε, σαν να συνεισφέρουμε κάτι περισσότερο από αυτό που μας έχει δοθεί». Αλλά και ο αδελφός του, ο Γρηγόριος Νύσσης, σε συμφωνία με τα προλεχθέντα, λέει: «Όπως καθένας θα λάβει τον μισθό του, καθώς λέει ο Απόστολος, ανάλογα με τον δικό του κόπο, έτσι οπωσδήποτε θα λάβει και την τιμωρία για την αμέλεια στους κόπους που αντιστοιχούσαν στις δυνάμεις του». Αμαρτήματα παραλείψεως λέγονται και όλα εκείνα τα κακά που κάποιοι μπορούσαν και είχαν τον τρόπο να εμποδίσουν, με λόγο ή με έργο, και δεν τα εμπόδισαν· γι' αυτό και επιτιμώνται παρόμοια με εκείνους που τα πράττουν, σύμφωνα με τον κε' Κανόνα της Συνόδου της Άγκυρας, τον οα' του Μεγάλου Βασιλείου και τον κε' του Αγίου Ιωάννου του Νηστευτού.

Το χωρίο «ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;» έχει τεθεί κατά σχήμα υπερβατό. Διότι πρέπει να συντάσσεται αμέσως μετά το «δεν μπορεί να τα γνωρίσει, επειδή ανακρίνονται πνευματικά». Μπορεί όμως κανείς να εκλάβει το χωρίο και χωρίς το σχήμα του υπερβατού, όπως ακριβώς είναι διατυπωμένο. 1 Κορ. 3,4—9 Επειδή κατέκρινε πολύ τους δασκάλους, λέγοντας: «ποιος είναι ο Παύλος; και ποιος είναι ο Απολλώς;» και πάλι: «ώστε ούτε αυτός που ποτίζει είναι κάτι ούτε αυτός που φυτεύει» —και το έκανε αυτό θέλοντας να καταπραΰνει την έξαψη εκείνων που υπερηφανεύονταν για τη διδασκαλία τους και χώριζαν τον λαό του Χριστού με έριδες και διχόνοιες— επειδή, λοιπόν, φάνηκε ότι κατέρριψε αρκετά την αλαζονεία τους με το να ταπεινώσει μαζί και τον εαυτό του και τον Απολλώ, για να μην πουν κάποιοι: «επομένως μάταια διδάσκεις, μάταια αναλαμβάνουμε τους κόπους για χάρη του κηρύγματος», πρόσθεσε, αποκρούοντας τέτοιες αφορμές: «ο καθένας όμως θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο», σαν να έλεγε: ας μην αποθαρρύνεται καθόλου αυτός που διδάσκει σωστά. Διότι, αν και εμποδίζεται να διαιρεί τον λαό του Χριστού, να τον οικειοποιείται και να καυχιέται ανάμεσά τους ως δάσκαλος, παρόλα αυτά θα λάβει μισθό, και όχι απλώς, αλλά ανάλογα με τον δικό του κόπο. Έπειτα, εξυψώνοντας ακόμη περισσότερο το ζήτημα, και βεβαιώνοντας ότι οπωσδήποτε θα υπάρξει ο μισθός λέει: «διότι είμαστε συνεργάτες του Θεού», αφενός, όπως είπα, προσδίδοντας λαμπρότητα στο έργο της διδασκαλίας, και αφετέρου υποδεικνύοντας και πάλι ότι το έργο ανήκει στον Θεό.

Όταν δε απολαύσουν αχόρταγα αυτό το αγαθό και βεβαιωθούν ότι «δεν είναι άξια, κατά τον θείο Απόστολο, τα παθήματα του παρόντος καιρού σε σύγκριση με τη δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί» και ότι «ο καθένας θα λάβει τον μισθό του ανάλογα με τον δικό του κόπο», δεν αρκούνται στους προηγούμενους άθλους τους, αλλά πάλι από την άνεση και την τέτοια απόλαυση προχωρούν στους αγώνες, σύμφωνα με το ρητό του Θεολόγου, από την ησυχία στον λόγο, δείχνοντας τον ζήλο τους όχι για τους εαυτούς τους, αν και ωφελούν τους εαυτούς τους, αλλά για τον Θεό, τον οποίο ποθούν και από τον οποίο αγαπώνται ανταποδοτικά. Πλέον όμως δεν πολεμούν χτυπώντας και δεχόμενοι χτυπήματα, ούτε συμπλέκονται με τους εχθρούς με τον προηγούμενο τρόπο, αλλά είναι φοβεροί σε αυτούς και μόνο με την εμφάνισή τους. Διότι, μόλις εμφανιστούν, οι εχθροί τους τρέπονται σε φυγή, ενώ εκείνοι που είχαν τραυματιστεί από αυτούς θεραπεύονται αμέσως, δένονται οι πληγές τους, επαλείφονται από αυτούς και διδάσκονται πώς πρέπει να αντιμετωπίζουν τέτοιους εχθρούς, με ποια όπλα και με τι είδους μηχανεύματα.

Χαίρετε εκ μέρους μου οι χαρτουλάριοι και οι νοτάριοι και οι καταγραφείς, οι χρυσοφύλακες και οι σκευοφύλακες, οι κανισκάριοι και οι κανδηλάριοι, ο κοσμήτωρ, ο οπωροφύλακας, ο οριάριος, ο οινοχόος, ο πρωτοκαλλιγράφος, ο βιβλιοφύλακας, ο ταξιάρχης, και κάθε άλλος λοιπόν μικρός και μεγάλος, όλοι να χαίρεστε, όλοι να ευφραίνεστε, όλοι να σπεύδετε, όλοι να καθαρίζεστε, όλοι να υψώνεστε. Τι θαυμαστό θέαμα είναι αυτός που εν μέσω όλης της αδελφότητας μαρτυρείται ως ενάρετος! Τι γλυκό όραμα είναι αυτός που μπροστά σε τέτοιο πλήθος έχει το πρόσωπό του χαριτωμένο με ευλάβεια, ταπείνωση και υπακοή! Τι επιθυμητό παράδειγμα είναι αυτός που τρέχει και σπεύδει σε όλους, φωτίζοντας με τον λόγο του και ενισχύοντας με τη φωνή του, διότι σε τέτοιους ανθρώπους ανήκει η μεγαλύτερη θέση κατά τον καιρό της ανταπόδοσης! Λοιπόν, «ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό, σύμφωνα με τον δικό του κόπο», όπως διδάσκει ο απόστολος. Επομένως, είναι καλό να κοπιάζουμε και μέσα από λίγους αγώνες να κληρονομήσουμε «αυτά που ετοίμασε ο Θεός για όλους όσοι τον αγαπούν», διότι σε Αυτόν πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Γι' αυτό, αδελφοί μου, ας προσέχουμε τα λεχθέντα και ας μη ζημιώνουμε οι μέσα τους έξω και οι έξω τους μέσα, όπως για παράδειγμα αυτοί που ψάλλουν και προσεύχονται αυτούς που διακονούν, οι ασθενείς τους υγιείς (αλλά ίσως πει κάποιος εδώ: «και τι θα μπορούσε να εργαστεί αυτός που νοσεί;» και βέβαια να εργαστεί την ευχαριστία, την απουσία γογγυσμού, την υπομονή στους πόνους), έπειτα αυτοί που καλλιγραφούν αυτούς που σκάβουν, αυτοί που οργώνουν και καλλιεργούν τα αμπέλια αυτούς που διακονούν και οδοιπορούν, οι κελλαράδες και αυτοί που ετοιμάζουν το γεύμα αυτούς που ζυμώνουν και μαγειρεύουν, αυτοί που επιτηρούν και διευθύνουν τα εργόχειρα αυτούς που ψαρεύουν και ξυλουργούν, και γενικώς αντιστρόφως ο καθένας τον άλλον, διότι ο Θεός επιβλέπει τις οδούς μας και στο βιβλίο Του όλοι οι λόγοι μας και καταγράφονται και θα καταγραφούν, και κατά την ημέρα εκείνη τα βιβλία των πράξεών μας θα ανοιχτούν και τα έργα του καθενός θα φανερωθούν, και «θα λάβει ο καθένας σύμφωνα με τον κόπο του». Εύχομαι λοιπόν όλοι σας τότε και να επαινεθείτε και να στεφανωθείτε για τους ιερούς αγώνες και τις προσπάθειές σας εδώ, ω τέκνα και αδελφοί εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι, εάν υπάρξει κοπή του θελήματος, η οδός καθίσταται πάρα πολύ εύκολη και η σωτηρία ευχερής· επομένως, πρέπει να φροντίζουμε για την κοπή του θελήματος, και μαζί της θα φανερωθεί η άνετη και μακάρια ζωή. Υπάρχουν κόποι στο κοινόβιο; Αλλά υπάρχουν και αναπαύσεις. Κοπιάζει κάποιος περισσότερο από τον πλησίον του; Αλλά θα έχει και μεγαλύτερο μισθό· «διότι ο καθένας», λέγει, «θα λάβει τον δικό του μισθό, ανάλογα με τον δικό του κόπο». Υποτάσσεται κάποιος από αγάπη στον πλησίον; Θα λάβει τα πρωτεία· «διότι όποιος θέλει να είναι πρώτος μεταξύ σας, ας είναι δούλος σας». Είναι κάποιος αδύναμος στο να καταπιαστεί με τα βαρύτερα έργα; Ας μην αμελεί όμως εκείνα που είναι σύμφωνα με τις δυνάμεις του, ώστε να δοξάζεται ο Θεός στα πάντα· και ας μην είναι κανείς χωρίς συνεισφορά προς το κοινό συμφέρον. Αυτά, αν και έχουν ειπωθεί πολλές φορές, ωστόσο και τώρα κατ' ανάγκην υπενθυμίζονται· διότι ο προκείμενος αγώνας δεν είναι μικρός. «Ιδού», λέγει, «έχω θέσει ενώπιόν σου τη ζωή και τον θάνατο». Συνεπώς, για να επιλέξουμε εμείς τη ζωή και να αποφύγουμε τον αιώνιο θάνατο, γίνεται ο λόγος και η παράκληση, η διδασκαλία και η προτροπή.