Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 4:11

Και σχετικά με τα ενδύματα, ο ασθενής, εξαιτίας της αδυναμίας του σώματός του, οφείλει να έχει χειμερινά και θερινά. Εκείνος όμως που έχει φθάσει στον αποστολικό λόγο να πεινά, να διψά και να γυμνητεύει, περνά τον χρόνο του με έναν μόνο χιτώνα.

Σαν να υποβαστάζει κάποιος με το χέρι του ένα παιδί που είναι εντελώς άπειρο στην κολύμβηση, κρατώντας το ψηλότερα από το νερό. Εκείνος, λοιπόν, ο οποίος με τη βοήθεια του Θεού αναδύθηκε από την πτώση, αυτός από ευγνωμοσύνη υπόσχεται ύψωση στον Θεό μέσω των αγαθών έργων. Ή, όπως όταν κάποιος στηρίξει έναν αδύναμο παλαιστή από τον κίνδυνο της πτώσης και τον υψώσει πάνω από τον αντίπαλό του, στον πρώτο μεν παρέχει την αφορμή για τη νίκη, ενώ από τον δεύτερο αφαιρεί την ευφροσύνη για την πτώση του. Δεν είναι, όμως, οι θλίψεις που επιφέρονται στους αγίους χάριν δοκιμασίας αυτές που προξενούν ευφροσύνη στους αόρατους εχθρούς μας· αλλά όταν εμείς, πιεζόμενοι από τις θλίψεις, απελπιστούμε και στενοχωρηθούν οι λογισμοί μας, επειδή έχουμε αποκάμει μπροστά στο πλήθος των κακουχιών, τότε εκείνοι ευφραίνονται και χειροκροτούν και επιχαίρουν. Όπως, για παράδειγμα, στην περίπτωση του Ιώβ. Είχε χάσει την περιουσία του· είχε στερηθεί τα τέκνα του· η σάρκα του ανέβλυζε πύον και σκώληκες· και όμως, αυτό δεν αποτελούσε ακόμη ευφροσύνη για τον αντίπαλο. Αν, αντιθέτως, υποχωρώντας στους πόνους, είχε πει κάποιον βλάσφημο λόγο σύμφωνα με τη συμβουλή της γυναίκας του, τότε θα ευφραίνονταν οι εχθροί για αυτόν. Αυτό συνέβαινε και με τον Παύλο, όταν πεινούσε, και διψούσε, και ήταν γυμνός, και ραπιζόταν, και κοπίαζε, και περιπλανιόταν χωρίς σταθερή κατοικία· ο εχθρός δεν ευφραινόταν· το αντίθετο μάλιστα, συντριβόταν βλέποντάς τον να υπομένει με τέτοιο τρόπο τους αγώνες, ώστε εκείνος να αναφωνεί περιφρονητικά: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού;»

Και όμως, ποιος θα μπορούσε να απαριθμήσει τις σωματικές κακουχίες, με τις οποίες συζούσε σε όλη του τη ζωή; Τρεις φορές ραβδίστηκε, μία φορά λιθοβολήθηκε, τρεις φορές ναυάγησε, ένα ημερόνυχτο πέρασε στον βυθό της θάλασσας, βρέθηκε πολλές φορές σε οδοιπορίες, σε πείνα και δίψα, πολλές φορές σε νηστείες, σε κόπο και μόχθο, πολλές φορές σε στερήσεις. Μέχρι την έσχατη ώρα του, ως άνθρωπος που και πεινούσε, και διψούσε, και έμενε γυμνός, και ραπίζονταν, πώς ήταν δυνατόν να μη στερείται τα σωματικά αγαθά; Ανύψωσε, λοιπόν, τη διάνοιά σου προς το όντως αγαθό, ώστε και τη συμφωνία της Γραφής να κατανοήσεις, και να μην καταβάλεις τον εαυτό σου με την αμφιβολία των λογισμών.

Ο Σωτήρας, λοιπόν, προσφέρει στους μαθητές Του ως φάρμακο ικανό να διαλύσει τη μικροψυχία και την ακηδία, την ακόλουθη προτροπή. Διότι λέγει, να μην επιλέξετε ποτέ να διστάσετε να συνεχίσετε να διδάσκετε, ακόμη και αν κάποιοι από εκείνους που έχουν ήδη νουθετηθεί δεν δώσουν καμία απολύτως σημασία στη διδασκαλία που τους δόθηκε. Όταν δε διαπιστώνετε ότι κάποιες φορές και τα δικά μου λόγια δεν γίνονται αποδεκτά από πολλούς, μην επιδιώκετε να ξεπεράσετε τη δική μου δόξα, αλλά ακολουθώντας με και σε αυτό το ζήτημα, να αποβάλλετε την απογοήτευση. Αυτή η διδαχή ήταν απολύτως αναγκαία για τους αγίους αποστόλους, επειδή επρόκειτο να κηρύξουν παντού τον θείο και σωτήριο λόγο. Και πράγματι, ο θεσπέσιος Παύλος, ακριβώς επειδή είχε προχειρισθεί σε αποστολή από τον Χριστό, φαινόταν σε εμάς να έχει τέτοιο χαρακτήρα, και συχνά διακρίνεται να πορεύεται με ανδρεία σε αυτά τα ζητήματα. Διότι είναι εύκολο να αποδειχθεί ότι θεωρούσε πως έπρεπε να περιφρονεί τη φιλοδοξία και να αδιαφορεί πλήρως για τους διωγμούς, και θεωρούσε πολύ σημαντικό το να μην αποθαρρύνεται καθόλου, ακόμη κι αν ορισμένοι κάπου δεν αποδέχονταν διόλου τον λόγο που τους είχε ήδη σπαρθεί. Διότι γράφει προς κάποιους: «Εσείς είστε συνετοί εν Χριστώ, εμείς όμως είμαστε μωροί για τον Χριστό. Εμείς είμαστε ασθενείς, εσείς όμως ισχυροί. Εμείς είμαστε άτιμοι, εσείς όμως ένδοξοι. Μέχρι και αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε», και πάλι επιπλέον λέει: «Γίναμε σαν τα απορρίμματα του κόσμου, τα σκουπίδια όλων έως τώρα».

Το ότι δε έγιναν ανεξίκακοι οι ιερουργοί των θείων κηρυγμάτων, το διδάσκει ο Παύλος λέγοντας: «Διότι νομίζω ότι ο Θεός εμάς τους αποστόλους μάς παρουσίασε τελευταίους ως μελλοθανάτους, επειδή γίναμε θέατρο στον κόσμο, και σε αγγέλους και σε ανθρώπους· λοιδορούμενοι ευλογούμε, βλασφημούμενοι παρακαλούμε· γίναμε σαν τα απορρίμματα του κόσμου, το κατακάθι όλων έως τώρα.»

Και ποιους φτωχούς εννοεί, παρά εκείνους που μπορούν να πουν ομοίως με τον Παύλο: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε, και στερούμαστε ενδυμάτων, και γρονθοκοπούμαστε, και δεν έχουμε μόνιμη κατοικία»· και εκείνους που, ομοίως με τον Πέτρο, είπαν: «Ασήμι και χρυσάφι δεν έχω». Τέτοιους δε φτωχούς προετοίμαζε ο ίδιος για τον εαυτό του, προτρέποντάς τους να μην αποκτήσουν χρυσό ούτε ασήμι στα ζωνάρια τους, ούτε σακίδιο για τον δρόμο, ούτε δύο χιτώνες, ούτε υποδήματα, ούτε ραβδί. «Τέτοιοι ήταν και εκείνοι που παλαιά περιφέρονταν με προβιές και κατσικίσια δέρματα, αντιμετωπίζοντας στερήσεις, θλίψεις, κακουχίες, πλανώμενοι σε ερήμους και βουνά, σε σπήλαια και στις τρύπες της γης». Αλλά εάν ο λόγος μνημόνευε μόνον αυτούς, θα είχε αποκλειστεί καθένας που δεν είναι τέτοιος· τώρα όμως απαριθμεί και μια δεύτερη τάξη ανθρώπων, λέγοντας: «Και θα σώσει τους υιούς των πενήτων». Υιοί δε των πενήτων ήταν οι ακόλουθοι των αποστόλων και των μαθητών του Σωτήρα μας, τους οποίους υποδήλωνε ο Απόστολος όταν έλεγε: «Διότι, εάν έχετε πολλούς παιδαγωγούς εν Χριστώ, δεν έχετε όμως πολλούς πατέρες· διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα»· και πάλι: «Τέκνα μου, για τα οποία υποφέρω πάλι ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας».

Θα πουν δε τα εξής, ότι βρισκόμενος σε αυτήν την κατάσταση ο δίκαιος θα μαστιγωθεί, θα βασανιστεί στον τροχό, θα δεθεί, θα του εκκοπούν οι οφθαλμοί, και στο τέλος, αφού υποστεί όλα τα δεινά, θα ανασκολοπισθεί και θα κατανοήσει ότι δεν πρέπει κανείς να επιθυμεί να είναι δίκαιος, αλλά να φαίνεται». Αυτά τα διατύπωσε με λόγια ο Πλάτων· στην πράξη όμως, πολύ παλαιότερα, αναφέρεται ότι οι δίκαιοι και οι προφήτες των Εβραίων υπέστησαν όλα τα προαναφερθέντα, οι οποίοι αν και ήταν οι πλέον δίκαιοι, αντιμετωπιζόμενοι ως οι πλέον άδικοι, «λιθοβολήθηκαν, πριονίσθηκαν, πέθαναν με σφαγή μαχαίρας, περιήλθαν με προβιές και με δέρματα αιγών, στερούμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης, για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος». Αλλά και οι απόστολοι του Σωτήρος μας, αν και επιδίωκαν την ύψιστη δικαιοσύνη και ευσέβεια, ενώ περιβάλλονταν με τη φήμη της αδικίας από τους πολλούς, μπορούμε να ακούσουμε τους ίδιους να περιγράφουν όσα υπέφεραν: «Γίναμε θέατρο στον κόσμο και σε αγγέλους και σε ανθρώπους» και: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινούμε και διψούμε και γυμνητεύουμε και κολαφιζόμαστε και αστατούμε· λοιδορούμενοι ευλογούμε, διωκόμενοι ανεχόμαστε, δυσφημούμενοι παρακαλούμε· γίναμε σαν τα περικαθάρματα του κόσμου».

Ο λόγος παραγγέλλει να είναι αυτός ο χιτώνας κοσυμβωτός. Κόσυμβοι δε πάνω σε αυτόν είναι τα σφαιροειδή εξαρτήματα που κρέμονται χάριν στολισμού, πέρα από την πρακτική ανάγκη. Μέσα από αυτά μαθαίνουμε ότι η αρετή δεν πρέπει να μετριέται μόνο με βάση την εντολή, αλλά πρέπει να επινοείται και κάτι από εμάς μέσω όσων επιπλέον σκεφτόμαστε, ώστε να προστεθεί κάποιος στολισμός στο ένδυμα· όπως ακριβώς ήταν ο Παύλος, ο οποίος συνέπλεκε στις εντολές τους ωραίους κόσυμβους από τον δικό του εαυτό. Διότι, ενώ ο νόμος παραγγέλλει όσοι υπηρετούν στο θυσιαστήριο να παίρνουν μερίδιο από το θυσιαστήριο, και όσοι κηρύττουν το Ευαγγέλιο να ζουν από αυτό, εκείνος καθιστά το Ευαγγέλιο αδάπανο (χωρίς οικονομική επιβάρυνση), πεινώντας, διψώντας και στερούμενος ενδυμάτων. Αυτοί είναι οι ωραίοι κόσυμβοι, οι οποίοι καταστολίζουν τον χιτώνα των εντολών με τη δική τους προσθήκη.

Σε αυτόν, λοιπόν, ας αποβλέπουμε και στα έργα των μαθητών του, διαβάζοντας τα κείμενα του Παύλου και ακούγοντάς τον να λέει: «Με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε διωγμούς, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακίσεις, σε αναταραχές, σε νηστείες, σε κόπους, σε αγνότητα, σε γνώση»· και πάλι: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε, και στερούμαστε ενδυμάτων, και ραπιζόμαστε, και είμαστε ανέστιοι, και κοπιάζουμε εργαζόμενοι με τα ίδια μας τα χέρια· όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε· όταν μας διώκουν, δείχνουμε ανοχή· όταν μας βλασφημούν, απαντάμε με παρακλήσεις». Άραγε, μπορεί να πει κάποιος από εμάς ότι έχει υποφέρει έστω και το πολλοστό μέρος από αυτά;

Από πού είναι αυτό φανερό; Άκουσε τι λέει ο ίδιος: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινούμε, και διψούμε, και γυμνητεύουμε». Ω, πόση δόξα είχε ήδη αποκτήσει στο κήρυγμα, κι όμως υπέμενε τόσα πολλά, διανύοντας πλέον το εικοστό έτος της αποστολής του, όταν τα έγραφε αυτά. «Διότι γνωρίζω», λέει, «έναν άνθρωπο πριν από δεκατέσσερα χρόνια, είτε βρισκόταν μέσα στο σώμα είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω»· και πάλι: «Μετά από τρία χρόνια», λέει, «ανέβηκα στα Ιεροσόλυμα».

Τότε λοιπόν η καρδιά και η ψυχή όλων ήταν μία, και κανένας δεν έλεγε ότι κάτι από τα υπάρχοντά του ήταν δικό του, αλλά τα είχαν όλα κοινά, και μοιράζονταν στον καθένα, ανάλογα με την ανάγκη που είχε ο καθένας, και ζούσαν βίο αγγελικό. Και αν αυτό γίνει τώρα, θα μεταστρέψουμε ολόκληρη την οικουμένη ακόμη και χωρίς θαύματα. Προς το παρόν όμως, όσοι επιθυμούν να σωθούν, ας προσέξουν τις Γραφές· διότι εκεί θα βρουν και αυτά, και κατορθώματα μεγαλύτερα από αυτά. Διότι και οι ίδιοι οι διδάσκαλοι τα ξεπερνούσαν, ζώντας μέσα σε πείνα και δίψα και γυμνότητα. Εμείς αντίθετα θέλουμε να απολαμβάνουμε πολλή πολυτέλεια, ανάπαυση και άνεση. Όχι όμως εκείνοι, αλλά διακήρυτταν: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε και στερούμαστε ενδυμάτων και ραπιζόμαστε και δεν έχουμε μόνιμη κατοικία». Και ο μεν ένας έτρεχε από την Ιερουσαλήμ μέχρι το Ιλλυρικό, ο άλλος στη χώρα των Ινδών, ο άλλος στη χώρα των Μαυριτανών, και άλλος σε άλλα μέρη της οικουμένης· εμείς όμως δεν τολμάμε ούτε από την πατρίδα μας να βγούμε, αλλά αναζητούμε την πολυτέλεια, τα λαμπρά σπίτια και κάθε άλλη αφθονία. Ποιος άραγε από εμάς πείνασε ποτέ για τον λόγο του Θεού; Ποιος βρέθηκε στην έρημο; Ποιος πραγματοποίησε μακρινή αποδημία; Ποιος από τους διδασκάλους βοήθησε άλλους, ζώντας από την εργασία των χεριών του; Ποιος υπέμεινε καθημερινό θάνατο; Εξαιτίας όλων αυτών, ακόμη και εκείνοι που βρίσκονται μαζί μας γίνονται περισσότερο ράθυμοι.

Ομιλία ΙΓ΄. Εμείς είμαστε μωροί για τον Χριστό (διότι είναι αναγκαίο να επαναλάβουμε τον λόγο από αυτό το σημείο), εσείς όμως είστε φρόνιμοι εν Χριστώ· εμείς είμαστε αδύναμοι, εσείς όμως είστε ισχυροί· εσείς είστε ένδοξοι, εμείς όμως περιφρονημένοι. Α΄. Αφού προσέδωσε πολλή βαρύτητα στον λόγο του, πράγμα που αποτελούσε πλήγμα μεγαλύτερο από κάθε κατηγορία, το χειρίζεται εδώ με την πρέπουσα σε αυτό αξία. Και αφού είπε ότι «χωρίς εμάς βασιλεύσατε» και ότι «εμάς ο Θεός μάς παρουσίασε τελευταίους, ως μελλοθανάτους», διά των ακολούθων αποδεικνύει πώς είναι μελλοθάνατοι, λέγοντας: Εμείς είμαστε μωροί και αδύναμοι και περιφρονημένοι, και πεινούμε και διψούμε, και στερούμαστε ενδυμάτων, και ραπιζόμαστε, και περιπλανώμεθα χωρίς στέγη, και κοπιάζουμε εργαζόμενοι με τα ίδια μας τα χέρια· αυτά ακριβώς ήταν τα γνωρίσματα των γνήσιων διδασκάλων και αποστόλων. Εκείνοι όμως υπερηφανεύονταν για τα αντίθετα: για τη σοφία, για τη δόξα, για τον πλούτο, για τις τιμές που ελάμβαναν. Θέλοντας λοιπόν να κατακρημνίσει την αλαζονεία τους και να τους δείξει ότι για αυτά όχι μόνο δεν πρέπει να καυχώνται, αλλά αντίθετα να ντρέπονται, πρώτα τους ειρωνεύεται λέγοντας: Χωρίς εμάς βασιλεύσατε. Διότι εγώ μεν λέω, υποστηρίζει, ότι ο παρών καιρός δεν είναι καιρός τιμής ούτε δόξας, τα οποία εσείς απολαμβάνετε, αλλά καιρός διωγμών και ύβρεων, τα οποία εμείς υφιστάμεθα.

Εάν όμως ούτε αυτό θα μπορούσε να πει κανείς, τότε απομένει να ακολουθείτε εσείς το δικό μας παράδειγμα. Και ας μην νομίζει κανείς, λέει, ότι αναφέρομαι μόνο στο παρελθόν· διότι μέχρι αυτήν ακριβώς την ώρα και πεινούμε και διψούμε και γυμνητεύουμε. Βλέπεις ότι ολόκληρος ο βίος των Χριστιανών πρέπει να είναι τέτοιος, και όχι μόνο για μία ή δύο ημέρες; Διότι ούτε ένας αθλητής, εάν νικήσει σε μία μόνο πάλη και στεφανωθεί, στεφανώνεται πάλι εάν στη συνέχεια καταπέσει.

Και πεινάμε, σε αντίθεση με εκείνους που ζουν μέσα στην τρυφή· και δεχόμαστε ραπίσματα, σε αντίθεση με τους υπερήφανους· και περιπλανιόμαστε χωρίς μόνιμη κατοικία, σε αντίθεση με αυτούς που αναπαύονται· και στερούμαστε ενδυμάτων, σε αντίθεση με τους πλουσίους· και κοπιάζουμε, σε αντίθεση πλέον με τους ψευδαποστόλους, οι οποίοι δεν ανέχονται ούτε να εργάζονται ούτε να κινδυνεύουν, αλλά καρπώνονται οι ίδιοι τα αγαθά. Αλλά εμείς δεν ενεργούμε έτσι, λέει, απεναντίας, μαζί με τους εξωτερικούς κινδύνους, καταπονούμε και τους εαυτούς μας με την αδιάκοπη εργασία. Και το ακόμη σπουδαιότερο είναι ότι κανείς δεν θα μπορούσε να πει ότι δυσανασχετούμε με αυτά, ή ότι κατηγορούμε εκείνους που μας διώκουν· διότι ανταποδίδουμε τα αντίθετα σε όσους μας κακοποιούν. Επειδή αυτό είναι το σπουδαίο, όχι το να κακοπαθεί κανείς· διότι αυτό είναι κοινό σε όλους· αλλά το να μην αδημονεί ούτε να δυσανασχετεί, ενώ πάσχει.

Διότι, επειδή είπε, «Στερούμαστε τα αναγκαία ενδύματα και ραπιζόμαστε και δεν έχουμε μόνιμη κατοικία», όλα αυτά, λέει, θα σας υπενθυμίσουν και τους νόμους του Χριστού, ώστε να εξαλείψετε τις αιρέσεις. Έπειτα, ανυψώνοντας τον λόγο, πρόσθεσε: «Τις εν Χριστώ»· αποδίδοντας τα πάντα, όπως συνηθίζει, στον Δεσπότη, και θεμελιώνοντας από αυτό την αξιοπιστία των όσων ακολουθούν· γι' αυτό και προσθέτει: «Όπως διδάσκω παντού σε κάθε Εκκλησία». Τίποτε το καινούργιο δεν σας είπα· αυτά τα γνωρίζουν μαζί μου και όλες οι υπόλοιπες Εκκλησίες. Τις ονομάζει δε «οδούς εν Χριστώ», δείχνοντας ότι δεν έχουν τίποτε το ανθρώπινο, και ότι κατορθώνει τα πάντα με τη βοήθεια που προέρχεται από Εκείνον.

Διότι δεν λέει: «Δεν λαμβάνω επειδή δεν επιτρέπεται». Διότι επιτρέπεται, και αυτό το αποδείξαμε με πολλά επιχειρήματα: από τους αποστόλους, από τα παραδείγματα του καθημερινού βίου, του στρατιώτη, του γεωργού και του ποιμένα, από τον νόμο του Μωυσή, από την ίδια τη φύση του πράγματος, από το ότι σπείραμε σε εσάς τα πνευματικά, και από όσα εσείς πράξατε προς τους άλλους. Αλλά, όπως ακριβώς διατύπωσε αυτά τα επιχειρήματα για να μη φανεί ότι ντροπιάζει τους αποστόλους που λαμβάνουν, συνετίζοντάς τους και δείχνοντας ότι δεν απέχει από κάτι το οποίο είναι απαγορευμένο, έτσι πάλι — για να μη φανεί, εξαιτίας της εκτενούς επιχειρηματολογίας και των πολλών παραδειγμάτων με τα οποία απέδειξε ότι έχει το δικαίωμα να λαμβάνει, πως επιδιώκει ο ίδιος να λαμβάνει και γι' αυτό τον λόγο τα λέει όλα αυτά — σπεύδει αμέσως να το διορθώσει. Και αργότερα το διατύπωσε σαφέστερα, όταν λέει: «Δεν τα έγραψα όμως αυτά για να εφαρμοστούν έτσι σε μένα»· εδώ, αντιθέτως, λέει ότι: «Δεν κάναμε χρήση αυτής της εξουσίας». Και το σημαντικότερο είναι ότι κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ούτε τούτο: «Δεν τη χρησιμοποιήσαμε επειδή βρισκόμασταν σε άνεση», αλλά, παρότι η ανάγκη μας πίεζε κατεπειγόντως, δεν υποκύψαμε στην ανάγκη. Αυτό αναφέρει και στη δεύτερη επιστολή: «Άλλες Εκκλησίες σύλησα, λαμβάνοντας εφόδια για τη δική σας διακονία· και όταν βρισκόμουν κοντά σας και στερήθηκα, δεν επιβάρυνα κανέναν»· και σε τούτη εδώ την επιστολή πάλι λέει: «Και πεινάμε και διψάμε και γυμνητεύουμε και ραπιζόμαστε». Και εδώ πάλι το ίδιο υπονοεί λέγοντας: «Αλλά τα πάντα τα υπομένουμε».

Και ο ίδιος χρησιμοποιεί πάλι αυτή τη λέξη. Διότι, επειδή ήταν απλός στον λόγο, χρησιμοποιεί τη συνηθισμένη λέξη για να εκφράσει τα νοήματά του. «Μέχρι αυτή την ώρα και πεινάμε, και διψάμε, και στερούμαστε ενδυμάτων, και ραπιζόμαστε (κολαφιζόμαστε)», και δεχόμαστε επιθέσεις από τους εχθρούς, μας επιβουλεύονται, μας εμποδίζουν, μας βάζουν εμπόδια, μας αδικούν, δηλαδή: Ραπιζόμαστε, κακουχούμαστε, μαστιγωνόμαστε, υποφέρουμε δεινά, ριχνόμαστε στη φυλακή, συλλαμβανόμαστε, εξοριζόμαστε, παραδινόμαστε στην πείνα. Όλη λοιπόν αυτή την κακουχία και την ταπείνωση την ονόμασε κολαφισμό. Πρόσεξε, και μην το προσπεράσεις βιαστικά· διότι θα χρειαστώ αυτή την ερμηνεία την κατάλληλη στιγμή. Τι εννοεί λοιπόν; Ας το εξηγήσουμε με σαφήνεια. Κράτησε την ερμηνεία που σου είπα, πρόσεχε τα όσα λέγονται. Ο κολαφισμός, λοιπόν, δηλαδή η ταπείνωση που προέρχεται από τους εχθρούς, είτε μέσω φυλακίσεως, είτε μέσω βίαιης προσαγωγής, είτε μέσω δικαστηρίου, είτε μέσω πείνας, είτε μέσω οποιουδήποτε πράγματος. Τι σημαίνει λοιπόν το: «Λόγω της υπερβολής των αποκαλύψεων, για να μην υπερηφανεύομαι, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος Σατανά, για να με κολαφίζει· γι' αυτό τρεις φορές παρακάλεσα τον Κύριο, και μου είπε: "Σου αρκεί η χάρη μου· διότι η δύναμή μου φανερώνεται τέλεια μέσα στην αδυναμία"»; Πρόσεξε ποιος είναι αυτός ο άγγελος του Σατανά. Διότι δεν είπε: «Μου δόθηκε ο Σατανάς ως άγγελος», αλλά: «Άγγελος Σατανά».

Διότι όχι μόνο δεν υπερέβαιναν το μέτρο της ανάγκης, αλλά υπήρχαν περιπτώσεις όπου δεν ικανοποιούσαν πλήρως ούτε και αυτήν την ίδια την ανάγκη τους· τουναντίον, πέρασαν τη ζωή τους μέσα σε πείνα, δίψα και γυμνότητα. Και στους μεν μαθητές, δίνοντας παραγγελία, ο Παύλος έλεγε: «Εφόσον έχουμε τροφές και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε»· για τον εαυτό του όμως φαίνεται να λέει ότι: «Μέχρι αυτή την ώρα και πεινάμε, και διψάμε, και γυμνητεύουμε, και κολαφιζόμαστε».

Αλλά τα δόγματα δεν μαρτυρούν κάτι τέτοιο· και μάγοι πολλοί εμφανίστηκαν πολλές φορές. Αλλά μήπως επειδή ήταν σοφός; Μα και σοφοί πολλοί υπήρξαν πολλές φορές. Ποιος λοιπόν επικράτησε κατ' αυτόν τον τρόπο; Κανείς και ποτέ, ούτε καν να τον πλησιάσει στο ελάχιστο. Επομένως, είναι φανερό ότι δεν τα κατάφερε επειδή ήταν μάγος, ούτε επειδή ήταν πλάνος, αλλά επειδή ήταν διορθωτής αυτών, και αποτελούσε μια θεία και ακαταμάχητη δύναμη, γι' αυτό και ο ίδιος επικράτησε των πάντων, και ενέπνευσε σε αυτόν τον σκηνοποιό τόση δύναμη, όση μαρτυρούν τα ίδια τα γεγονότα. Διότι ένας άνθρωπος που στεκόταν στην αγορά, που η τέχνη του σχετιζόταν με τα δέρματα, απέκτησε τόση ισχύ, ώστε και τους Ρωμαίους, και τους Πέρσες, και τους Ινδούς, και τους Σκύθες, και τους Αιθίοπες, και τους Σαυρομάτες, και τους Πάρθους, και τους Μήδους, και τους Σαρακηνούς, και γενικά ολόκληρο το ανθρώπινο γένος να το επαναφέρει στην αλήθεια μέσα σε λιγότερο από τριάντα ολόκληρα χρόνια. Από πού λοιπόν, πες μου, ο άνθρωπος της αγοράς, που εργαζόταν στο εργαστήριό του και μεταχειριζόταν το κοπίδι, μπόρεσε ο ίδιος να αναπτύξει τέτοια φιλοσοφία και να πείσει τους άλλους, και έθνη, και πόλεις, και χώρες, χωρίς να επιδεικνύει καμία ρητορική δύναμη, αλλά ακριβώς το αντίθετο, όντας απαίδευτος σε έσχατο βαθμό; Άκουσέ τον τουλάχιστον να το λέει χωρίς να ντρέπεται: «Αν και είμαι ιδιώτης στον λόγο, δεν είμαι όμως στη γνώση». Ούτε χρήματα κατείχε. Διότι και τούτο ο ίδιος το ομολογεί: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε, και διψάμε, και γρονθοκοπούμαστε».

Αλλά για να μάθεις ότι δεν υπάρχει τίποτα ισχυρότερο από τον φόβο του Θεού, η ελεύθερη προαίρεση φάνηκε πιο δυνατή από τη φύση, και ενώ ήλεγξε μητέρες και τις έκανε να ξεχάσουν τους πόνους του τοκετού, αυτόν τον άγιο δεν μπόρεσε να τον ανατρέψει, ούτε το μαρτύριο υπερίσχυσε της πνευματικής του φιλοσοφίας, ούτε η τιμωρία νίκησε την ανδρεία του. Αντίθετα, παρέμενε πιο ισχυρός από κάθε αδάμαντα, εντρυφώντας στις αγαθές ελπίδες και σεμνυνόμενος για τον σκοπό των αγώνων, έχοντας ως επαρκή παρηγοριά για τους άθλους του την ίδια την αφορμή τους, ακούγοντας μάλιστα καθημερινά τον Παύλο να λέει: «Σε πείνα και δίψα, σε ψύχος και γυμνότητα»· και πάλι: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε, και διψάμε, και γυμνητεύουμε, και ραπιζόμαστε». Διότι γνώριζε, γνώριζε πολύ καλά, ότι «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Όταν όμως είδε ο μιαρός δαίμονας ότι δεν υποχωρούσε σε τόσο μεγάλη ανάγκη των πραγμάτων, έκανε το μαρτύριο ακόμη πιο σκληρό. Διότι, αφού πήρε ειδωλόθυτα και γέμισε με αυτά το τραπέζι, φρόντισε να τοποθετηθούν μπροστά στα μάτια του, ώστε η ευκολία της ικανοποίησης να κάμψει τη δύναμη της προθυμίας του. Διότι δεν κυριευόμαστε τόσο εύκολα όταν δεν φαίνονται τα πράγματα που μας δελεάζουν, όσο όταν βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας. Όπως ακριβώς και την επιθυμία για τις γυναίκες πιο εύκολα θα μπορούσε να τη συγκρατήσει κανείς όταν δεν βλέπει μια όμορφη γυναίκα, παρά όταν προσηλώνει διαρκώς το βλέμμα του σε αυτήν.

Και όχι μόνο τα δόγματα θα παραμείνουν υγιή και αδιάφθορα, αλλά και ο βίος θα τύχει πολλής φροντίδας, και θα μπορέσουμε να διανύσουμε την παρούσα ζωή με χαρά και ευθυμία. Διότι, όποιο πάθος κι αν ενοχλεί την ψυχή μας όταν προσερχόμαστε εδώ, εύκολα θα μπορέσει να διαλυθεί· επειδή και τώρα παρίσταται ο Χριστός, και όποιος Τον πλησιάζει με πίστη θα λάβει εύκολα τη θεραπεία. Παλεύει κάποιος με συνεχή φτώχεια, στερείται την αναγκαία τροφή, και πολλές φορές κοιμήθηκε πεινασμένος· όταν όμως εισέλθει εδώ, και ακούσει τον Παύλο να λέει ότι ζούσε με πείνα, με δίψα και γυμνότητα, και ότι δεν το υπέμεινε αυτό για μία, δύο και τρεις ημέρες, αλλά αδιάκοπα (για να το δείξει μάλιστα αυτό έλεγε: «Μέχρι αυτή την ώρα και πεινάμε, και διψάμε, και είμαστε γυμνοί»), θα λάβει επαρκή παρηγοριά. Θα μάθει, μέσα από αυτά τα λόγια, ότι ο Θεός δεν επέτρεψε να βρίσκεται σε φτώχεια επειδή τον μισεί ούτε επειδή τον εγκαταλείπει· διότι, αν αυτό ήταν δείγμα μίσους, δεν θα το επέτρεπε στον Παύλο, ο οποίος ήταν γι' Αυτόν ο πιο αγαπημένος φίλος από όλους τους ανθρώπους· αντίθετα, το επιτρέπει από φροντίδα και πρόνοια, για να τον οδηγήσει σε υψηλότερη πνευματική ζωή.

Διότι, όταν ακούσεις τον Παύλο να λέει: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινούμε και διψούμε, και στερούμαστε ενδυμάτων, και χτυπιόμαστε, και περιπλανιόμαστε, και κοπιάζουμε»· και ότι «Εκείνον που αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί, και μαστιγώνει κάθε υιό τον οποίο αποδέχεται», είναι ολοφάνερο ότι δεν θα επαινέσουμε αυτούς που απολαμβάνουν τις ανέσεις, αλλά εκείνους που υπομένουν στερήσεις για τον Θεό, τους θλιβομένους. Αυτούς θα επαινέσουμε, και θα θελήσουμε να μιμηθούμε εκείνους που ζουν με αρετή, εκείνους που επιμελούνται την ευσέβεια. Έτσι και ο προφήτης λέει: «Το δεξί τους χέρι είναι δεξί χέρι αδικίας, οι θυγατέρες τους είναι καλλωπισμένες, στολισμένες σαν ομοίωμα ναού. Οι αποθήκες τους είναι γεμάτες, ξεχειλίζοντας από το ένα αγαθό στο άλλο· τα πρόβατά τους είναι πολυτόκα, πληθαίνοντας στα βοσκοτόπια τους, τα βόδια τους είναι παχιά. Δεν υπάρχει γκρέμισμα περιβόλου, ούτε ρήγμα, ούτε κραυγή στις πλατείες τους. Θεώρησαν μακάριο τον λαό που τα έχει αυτά». Εσύ όμως, προφήτη, τι λες; «Μακάριος», λέει, «είναι ο λαός του οποίου Θεός είναι ο Κύριος»· όχι εκείνον που πλουτίζει με χρήματα, αλλά εκείνον που κοσμείται από την ευσέβεια, αυτόν εγώ μακαρίζω, λέει, ακόμη και αν υποφέρει μύρια δεινά. Εάν μάλιστα πρέπει να αναφέρουμε και μια ένατη αιτία, θα λέγαμε τούτο, ότι η θλίψη καθιστά πιο δόκιμους αυτούς που θλίβονται· διότι «η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η υπομονή δοκιμή, η δοκιμή ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει».

Διότι, τι είχε ανάγκη ο Παύλος, εκείνος που περιέτρεχε την οικουμένη, εκείνος που περιβαλλόταν το σώμα του σαν να ήταν κάτι το ασήμαντο, εκείνος που καταπάτησε τις ανάγκες της φύσης, εκείνος που απέλαυνε δαίμονες, εκείνος που θεράπευε ασθένειες μέσω των ενδυμάτων του, του οποίου τη φωνή και τη σκιά έτρεμε ο διάβολος, ο οποίος τιμούνταν από τους πιστούς ως άγγελος, τον οποίο σεβάστηκαν ακόμη και τα θηρία, τον οποίο φοβήθηκε το πέλαγος και, παρότι τον κράτησε ένα ημερόνυχτο, δεν τον έπνιξε, ο πολίτης του παραδείσου, εκείνος που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό, εκείνος που έγινε κοινωνός των απόρρητων μυστηρίων του Θεού, εκείνος που κοπίασε περισσότερο από όλους τους αποστόλους, το σκεύος της εκλογής, ο νυμφαγωγός της Εκκλησίας, ο κήρυκας των εθνών, εκείνος που διέτρεξε γη και θάλασσα και έστησε παντού τρόπαια της δικής του ανδρείας, εκείνος που πάλευε διηνεκώς με την πείνα και τη δίψα, εκείνος που αγωνιζόταν με τη γύμνια και το ψύχος και έλεγε: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε και στερούμαστε ενδυμάτων»· εκείνος που ήταν νεκρωμένος για τον κόσμο, εκείνος που θεωρούσε τον κόσμο νεκρό, ο πολίτης των ουρανών, ο φλογερός εραστής του Χριστού, αυτός που ήταν θερμότερος από τη φωτιά, ισχυρότερος από τον σίδηρο, στερεότερος από τον αδάμαντα· αυτός άραγε δεν ντρέπεται να λέει για μια γυναίκα ότι «έγινε προστάτις πολλών, ακόμη και εμού του ιδίου»;

Ποια δυσχέρεια δεν θα μπορούσε να κάνει εύκολη; Έτσι, για εκείνον όλα ήταν υποφερτά, καθώς ατένιζε μόνο τον Ποθούμενο, και το να πάσχει τα πάντα για Εκείνον το θεωρούσε ανώτερο από κάθε ηδονή και απόλαυση, όπως ακριβώς και είναι. Διότι δεν θεωρούσε καν ότι βρισκόταν στη γη, ούτε στον παρόντα βίο, ούτε ότι συναναστρεφόταν με ανθρώπους, αλλά σαν να κατείχε ήδη την ουράνια κληρονομιά, και σαν να συμπολιτευόταν με τους αγγέλους, και σαν να είχε ήδη λάβει τη βασιλεία, και σαν να Τον απολάμβανε πρόσωπο με πρόσωπο, περιφρονούσε κατ' αυτόν τον τρόπο τόσο τα ευχάριστα όσο και τα λυπηρά του παρόντος κόσμου. Και καθόλου δεν τον απασχολούσε η ανάπαυση, την οποία εμείς συνεχώς επιζητούμε, αλλά φώναζε λέγοντας: «Έως την τωρινή ώρα και πεινάμε και διψάμε και στερούμαστε τα ενδύματα και ραπιζόμαστε και περιπλανιόμαστε άστεγοι, και κοπιάζουμε εργαζόμενοι με τα ίδια μας τα χέρια· όταν μας λοιδωρούν, εμείς ευλογούμε, όταν μας διώκουν, δείχνουμε ανοχή, όταν μας βλασφημούν, απαντούμε με παρηγορητικά λόγια». Και πάλι: «Καταντήσαμε σαν τα απορρίμματα του κόσμου, το αποκάθαρμα όλων μέχρι και αυτήν τη στιγμή».

Διότι, επειδή το να είναι κανείς μωρός φαίνεται πιο ευτελές από το να φαίνεται φρόνιμος, και το να είναι ασθενής από το να γίνεται ισχυρός, και το να είναι άτιμος από το να θεωρείται ένδοξος· και επειδή τα πρώτα τα αποδίδει σε εκείνους, ενώ τα δεύτερα τα αποδέχθηκε ο ίδιος· αποδεικνύει έτσι ότι αυτά είναι ανώτερα από εκείνα, αφού εξαιτίας αυτών έστρεψε προς τη θέα τους όχι μόνο τους ανθρώπους, αλλά και το ίδιο το πλήθος των αγγέλων. «Εμείς είμαστε μωροί για τον Χριστό, εσείς όμως φρόνιμοι εν Χριστώ. Εμείς ασθενείς, εσείς όμως ισχυροί. Εσείς ένδοξοι, εμείς όμως άτιμοι. Μέχρι αυτή την ώρα και πεινάμε, και διψάμε, και γυμνητεύουμε, και ραπιζόμαστε, και περιπλανιόμαστε, και κοπιάζουμε, εργαζόμενοι με τα ίδια μας τα χέρια». Πάλι το είπε και αυτό ελεγκτικά· διότι επειδή αυτοί μεν δέρνονταν και ατιμάζονταν, ενώ εκείνοι τιμούνταν και θεωρούνταν σοφοί, πώς είναι δυνατόν, λέγει, αυτοί που κηρύττουν τέτοια πράγματα να νομίζεται ότι βρίσκονται σε αντίθετες καταστάσεις.

Διότι τέτοιος είναι ο πατέρας. —Δεν το αποδίδω αυτό στον εαυτό μου. Και πάλι επικρίνει αυτούς που αποδίδουν τη διδασκαλία στον εαυτό τους. «Σας παρακαλώ, λοιπόν· γίνετε μιμητές μου». Δεν τα λέει αυτά για να εξυψώσει τον εαυτό του, αλλά για να δείξει ότι η αρετή είναι εύκολη. «Για τον λόγο αυτόν σας έστειλα τον Τιμόθεο». Επειδή σας σπλαχνίζομαι σαν παιδιά μου. «Ο οποίος είναι αγαπητό μου τέκνο, και πιστό εν Κυρίω». Το λέει αυτό, φανερώνοντας την αγάπη του, και προετοιμάζοντάς τους να τον αντικρίσουν με σεβασμό. Και δεν είπε απλώς «πιστό», αλλά «εν Κυρίω»· δηλαδή στα πράγματα του Κυρίου. «Ο οποίος θα σας υπενθυμίσει». Δεν είπε, «θα σας διδάξει», για να μην δυσανασχετήσουν με τη σκέψη ότι μαθαίνουν από αυτόν. «Τις οδούς μου τις εν Χριστώ, όπως παντού, σε κάθε Εκκλησία διδάσκω». Δηλαδή, τις οικονομίες, τους κινδύνους, τα ήθη, τους κανόνες, τους αποστολικούς θεσμούς, και όλα τα άλλα. Επειδή ακριβώς ανέφερε, «γυμνητεύουμε, και ραπιζόμαστε, και δεν έχουμε μόνιμη κατοικία», όλα αυτά, λέει, θα σας τα υπενθυμίσει. Και υψώνοντας τον λόγο, πρόσθεσε «τις εν Χριστώ», αναθέτοντας τα πάντα στον Δεσπότη, όπως συνηθίζει, και δείχνοντας ταυτόχρονα ότι οι άνθρωποι δεν έχουν τίποτα από μόνοι τους, και ότι με την άνωθεν βοήθεια κατορθώνει τα πάντα. «Επειδή όμως νομίζουν ότι δεν πρόκειται να έρθω σε σας, μερικοί υπερηφανεύτηκαν. Θα έρθω όμως γρήγορα προς εσάς, εάν ο Κύριος θελήσει».

Και πάλι: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε και στερούμαστε ενδυμάτων και δεχόμαστε ραπίσματα». Και πάλι: «Σε κόπο και μόχθο, σε συχνές αγρυπνίες, σε ψύχος και γυμνότητα, πέρα από όλα τα άλλα». ιε΄. Και αυτήν τη μάχη τη διεξήγαγε εναντίον των δαιμόνων που ενεργοποιούν τις ηδονές στη σάρκα, αποκρούοντάς τους μέσω της ασθένειας του ίδιου του σώματός του. Ως προς εκείνους όμως τους δαίμονες που πολεμούν για να προκαλέσουν μίσος, και για τον λόγο αυτόν υποκινούν τους πιο αμελείς από τους ανθρώπους εναντίον των ευσεβών, προκειμένου, δοκιμαζόμενοι εξαιτίας τους, να τους μισήσουν και να παραβούν την εντολή της αγάπης, μας υπεδείκνυε και πάλι τον τρόπο της νίκης έμπρακτα λέγοντας: «Όταν μας λοιδορούν, εμείς ευλογούμε· όταν μας διώκουν, εμείς υπομένουμε· όταν μας βλασφημούν, εμείς παρακαλούμε· έχουμε γίνει σαν τα απορρίμματα του κόσμου, σκουπίδια όλων μέχρι τώρα». Διότι οι δαίμονες γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο υπέβαλλαν στους ανθρώπους το να λοιδορούν, να βλασφημούν και να διώκουν, ώστε να τον εξωθήσουν σε μίσος εναντίον εκείνου που τον λοιδορούσε, τον βλασφημούσε και τον δίωκε, έχοντας ως σκοπό την παράβαση της εντολής της αγάπης.

Όσοι λοιπόν θέλουν να γίνουν συγκληρονόμοι αυτών και συμπολίτες της επουράνιας πόλης και να συνδοξαστούν μαζί τους, οφείλουν να έχουν αυτή την ταπεινοφροσύνη και να μη νομίζουν για τον εαυτό τους ότι είναι κάτι σπουδαίο, αλλά να έχουν συντετριμμένη την καρδιά τους. Διότι, αν και η χάρη ενεργεί διαφορετικά στον καθένα από τους Χριστιανούς και έχει διαφορετικά μέλη, ωστόσο όλοι ανήκουν σε μία πόλη, είναι ομόψυχοι, ομόγλωσσοι και αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον. Όπως ακριβώς υπάρχουν πολλά μέλη στο σώμα, αλλά μία είναι η ψυχή σε όλα που τα κινεί, έτσι ένα Πνεύμα ενεργεί σε όλους με διαφορετικούς τρόπους, ανήκουν όμως σε μία πόλη, σε μία γλώσσα, σε μία οδό. Επειδή όλοι οι δίκαιοι βάδισαν τη στενή και τεθλιμμένη οδό καταδιωκόμενοι, κακουχούμενοι, χλευαζόμενοι, ζώντας με δέρματα κατσικιών, σε σπήλαια και στις τρύπες της γης. Παρομοίως και οι απόστολοι λένε: «έως την τωρινή ώρα και πεινάμε και διψάμε και γυμνητεύουμε και χλευαζόμαστε και περιπλανιόμαστε». Από αυτούς άλλοι αποκεφαλίστηκαν, άλλοι σταυρώθηκαν, και άλλοι θλίφτηκαν με διάφορους τρόπους. Και ο ίδιος ο Δεσπότης των προφητών και των αποστόλων πώς βάδισε την οδό, σαν να είχε λησμονήσει τη θεϊκή του δόξα, γινόμενος πρότυπο για εμάς; Μέσα από ύβρεις φόρεσε ακάνθινο στεφάνι στο κεφάλι του, υπέμεινε εμπτυσμούς, ραπίσματα, σταυρό. Αν ο Θεός βάδισε κατ' αυτόν τον τρόπο πάνω στη γη, οφείλεις και εσύ να γίνεις μιμητής του. διότι και οι απόστολοι και οι προφήτες με αυτόν τον τρόπο βάδισαν.

Όσοι λοιπόν επιθυμούν να γίνουν συγκληρονόμοι αυτών και συμπολίτες της επουράνιας πόλης και να συνδοξαστούν μαζί τους, οφείλουν να έχουν αυτή την ταπεινοφροσύνη και να μη νομίζουν ότι είναι κάτι σπουδαίο, αλλά να έχουν συντετριμμένη καρδιά. Διότι, αν και η χάρη ενεργεί με διαφορετικό τρόπο στον κάθε Χριστιανό και η διαφορά είναι μεγάλη, ωστόσο όλοι ανήκουν σε μία πόλη· ομόψυχοι, ομόγλωσσοι, αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον. Όπως υπάρχουν πολλά μέλη σε ένα σώμα, αλλά μία είναι η ψυχή που κινεί τα πάντα, έτσι και ένα Πνεύμα ενεργεί σε όλους με διάφορους τρόπους, όμως ανήκουν σε μία πόλη και σε μία γλώσσα. Διότι όλοι οι δίκαιοι διάβηκαν τη στενή και τεθλιμμένη οδό, διωκόμενοι, «κακουχούμενοι», ντυμένοι «με δέρματα κατσικιών», ζώντας «στα σπήλαια και στις τρύπες της γης». Παρομοίως και οι απόστολοι: «έως την τωρινή ώρα και πεινάμε και διψάμε και γυμνητεύουμε και ονειδιζόμαστε και δεν έχουμε μόνιμη κατοικία». Από αυτούς, άλλοι μεν αποκεφαλίστηκαν, άλλοι σταυρώθηκαν, και άλλοι λιθοβολήθηκαν με διάφορους τρόπους. Και ο ίδιος ο Δεσπότης των προφητών και των αποστόλων, σαν να λησμόνησε τη θεϊκή Του δόξα, πώς άραγε πορεύτηκε, γινόμενος πρότυπο για εμάς; Μέσα από ύβρεις, και του έβαλαν ακάνθινο στεφάνι στο κεφάλι, δέχθηκε εμπτυσμούς, ραπίσματα, σταυρό.

Εκείνοι μεν λοιπόν έχουν έτσι· και είθε ο Κύριος να τους δώσει επίγνωση της αλήθειας, σε αυτούς που έχουν αιχμαλωτιστεί από τον διάβολο στο δικό του θέλημα. Εσάς δε ο Χριστός, μαζί με αυτούς που ο αποστάτης βασανίζει, είθε να σας στηρίξει, να σας δυναμώσει, να σας κραταιώσει για να υπομείνετε περαιτέρω, πεινώντας, διψώντας, στερούμενοι ενδυμάτων, ραπιζόμενοι, στερούμενοι μόνιμης κατοικίας, κοπιάζοντας, λοιδορούμενοι, διωκόμενοι, βλασφημούμενοι, όντας σαν τα απορρίμματα του κόσμου, τα σκύβαλα των πάντων, σύμφωνα με τον μέγα Παύλο, με τον οποίο είθε να είναι και η μερίδα σας. Αδελφοί, προσεύχεστε για εμάς τους αμαρτωλούς για να σωθούμε, αξιωνόμενοι όλων των παρόντων δεινών στον έσχατο βαθμό. Σας ασπάζεται ο αδελφός Νικόλαος που βρίσκεται μαζί μου. Η χάρις να είναι με όλους σας. Αμήν.

Γι' αυτό σας παρακαλώ, τέκνα και αδελφοί, εφόσον γνωρίζετε από την ολοκλήρωση αυτού του έργου μας την κατάληξη, ότι δηλαδή είναι μεγάλη και θεία και ανεκλάλητη και μακάρια. Ας επιδείξουμε και ας υπομείνουμε την άριστη υποταγή μας και τα κατορθώματά της, τη στέρηση των προσωπικών μας θελημάτων, την απόλυτα υπάκουη συμπεριφορά και δράση, τις σφοδρές και αλλεπάλληλες επιπλήξεις, τον πανταχόθεν κλυδωνισμό. Διότι αληθινά και για εμάς ταιριάζει να λεχθεί εκείνο το αποστολικό λόγιο: «Ότι μέχρι αυτήν την ώρα, και πεινάμε, και διψάμε, και γυμνητεύουμε, και περιφερόμαστε άστεγοι, και ονειδιζόμαστε, και ραπιζόμαστε, και αδημονoύμε· αλλά σε όλα αυτά», λέει, «υπερνικούμε μέσω Εκείνου που μας αγάπησε».