Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 4:13

σκεʹ Εφόσον ο Κύριος είπε: «Όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους»· πώς μπορούμε να αξιωθούμε αυτού; σκστʹ Εφόσον ο Απόστολος λέει: «Όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε· όταν μας βλασφημούν, παρακαλούμε»· πώς οφείλει να ευλογεί αυτός που λοιδορείται, ή τι να παρακαλεί αυτός που βλασφημείται;

Ερώτηση 226. Εφόσον ο Απόστολος λέει: «Όταν μας λοιδορούν ευλογούμε, όταν μας βλασφημούν παρακαλούμε»· πώς οφείλει να ευλογεί αυτός που λοιδορείται, ή τι να παρακαλεί αυτός που βλασφημείται; Απόκριση. Γενικά νομίζω ότι ο Απόστολος εδώ μας διδάσκει, μέσα από το δικό του παράδειγμα, να δείχνουμε ανεξικακία προς όλους και να ανταποδίδουμε με αγαθά σε όσους μας συμπεριφέρονται με κακία· ώστε αυτό να μη γίνεται μόνο απέναντι σε αυτόν που λοιδορεί, αλλά και απέναντι σε καθέναν που πράττει πονηρά, εκπληρώνοντας το ρητό: «Μη νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό». Όσο για το ρήμα «παρακαλώ», η Γραφή συνηθίζει να το χρησιμοποιεί, όχι σύμφωνα με την καθημερινή του έννοια, αλλά με σκοπό να καθοδηγήσει και να στηρίξει την καρδιά στην πλήρη βεβαιότητα της αλήθειας, όπως στο χωρίο: «Παρακαλείτε [παρηγορείτε] τον λαό μου, λέει ο Θεός». Και ο Απόστολος επίσης λέει: «Διότι επιποθώ να σας δω, για να σας μεταδώσω κάποιο πνευματικό χάρισμα ώστε να στηριχθείτε· και αυτό είναι, το να παρηγορηθούμε μαζί ανάμεσά σας μέσω της αμοιβαίας πίστης, τόσο της δικής σας όσο και της δικής μου»· και αλλού: «Αλλά ο Θεός, ο οποίος παρηγορεί τους ταπεινούς, μας παρηγόρησε με την παρουσία του Τίτου».

Τέτοια πανουργία είδα κάποτε σε ένα πολυμήχανο πτηνό. Επειδή τα νεογνά του πιάνονταν εύκολα λόγω της τρυφερότητάς τους, προβάλλοντας τον εαυτό του ως έτοιμο θήραμα και στριφογυρίζοντας γύρω από τα χέρια των κυνηγών, ούτε πιανόταν εύκολα από τους θηρευτές, ούτε τους προκαλούσε απελπισία για το κυνήγι· αντιθέτως, κρατώντας τους προσηλωμένους με διάφορες ελπίδες, μέσα από την ενασχόληση γύρω από το ίδιο, εξασφάλισε στα νεογνά του την ευκαιρία της φυγής, και έπειτα, στο τέλος, πέταξε μακριά και το ίδιο. Φοβήσου μήπως πάθεις και εσύ τα παρόμοια, εγκαταλείποντας τα φανερά για χάρη ελπίδων γύρω από τα άδηλα. Έλα λοιπόν, παράδωσε ολόκληρο τον εαυτό σου στον Κύριο· δώσε το όνομά σου· καταγράφησου μέσα στην Εκκλησία. Ο στρατιώτης συναριθμείται στους καταλόγους· ο αθλητής αγωνίζεται αφού πρώτα εγγραφεί· ο δημότης, αφού πολιτογραφηθεί, συγκαταλέγεται με τους συμπολίτες του. Σε όλα αυτά είσαι υπόχρεος, ως στρατιώτης του Χριστού, ως αθλητής της ευσέβειας, ως έχων το πολίτευμα στους ουρανούς. Απογράφησου σε τούτο το βιβλίο, για να μεταγραφείς στο άνω. Μάθε και διδάξου την ευαγγελική πολιτεία, την ακρίβεια των οφθαλμών, την εγκράτεια της γλώσσας, τη δουλαγώγηση του σώματος, το ταπεινό φρόνημα, την καθαρότητα των λογισμών, τον αφανισμό της οργής. Όταν σε αγγαρεύουν, πρόσθετε· όταν σε αποστερούν, μην προσφεύγεις στα δικαστήρια· όταν σε μισούν, αγάπα· όταν σε διώκουν, να δείχνεις ανοχή· όταν σε βλασφημούν, να παρακαλείς.

Είναι ταπεινός, βέβαια, και εκείνος που πορεύεται σύμφωνα με την αμαρτία, διότι η αμαρτία είναι το πιο ταπεινωτικό από όλα τα πράγματα. Γι' αυτό και λέμε ότι ταπεινώνεται και εκείνη που έχει φθαρεί και έχει χάσει τον αγιασμό της παρθενίας. Όπως αναφέρει η Γραφή για τον Αμνών, ο οποίος επιτέθηκε στη Θάμαρ: «Την ταπείνωσε». Όσοι λοιπόν έχουν χάσει το ανάστημα και την εξύψωση της ψυχής, έχοντας καταβληθεί στη γη από την αμαρτία και σχεδόν ισοπεδωθεί στο έδαφος, σκύβουν πορευόμενοι παρόμοια με το φίδι, μη μπορώντας να ανορθωθούν εντελώς· αυτοί μεν έχουν ταπεινωθεί, όχι όμως κατά το πνεύμα· διότι η ταπείνωσή τους δεν είναι αξιέπαινη. Όσοι όμως, έχοντας τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, με τη θέλησή τους ταπεινώνουν τον εαυτό τους απέναντι στους κατωτέρους τους, λέγοντας σύμφωνα με τον Απόστολο ότι είναι δούλοι κάποιων εν Χριστώ, και «περίψημα όλων έως τώρα»· και πάλι: «Σαν περικαθάρματα του κόσμου γίναμε»· αυτοί που κάνουν πνευματική χρήση της ταπεινώσεως, καθιστώντας τους εαυτούς τους έσχατους από όλους, για να γίνουν πρώτοι από όλους στη βασιλεία των ουρανών. Αυτούς ακριβώς μακαρίζει και ο Κύριος λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι».

ΝΟΥΘΕΣΙΑ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ Μάθε εσύ, ο μοναχός και πιστός άνθρωπος και εργάτης της ευσέβειας, και διδάξου την ευαγγελική πολιτεία, τη δουλαγωγία του σώματος, το ταπεινό φρόνημα, την καθαρότητα του νου, τον αφανισμό της οργής. Όταν σε αγγαρεύουν, κάνε περισσότερα για χάρη του Κυρίου· όταν σε αποστερούν, μη δικάζεσαι· όταν σε μισούν, να αγαπάς· όταν σε διώκουν, να ανέχεσαι· όταν σε υβρίζουν, να παρακαλάς.

Όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε· όταν μας καταδιώκουν, υπομένουμε· όταν μας δυσφημούν, παρακαλούμε. Διότι εκείνος που έχει την κατά Χριστόν αγάπη, ενίοτε προκαλεί λύπη στον αγαπώμενο, αποβλέποντας στο συμφέρον του.

Οικονομεί δε τα πάντα, υποδεικνύοντας το δικό του παράδειγμα σε αυτό, ώστε να μην επιθυμούν μεγαλύτερα πράγματα και συλληφθούν να ασχημονούν με άλλον τρόπο, αλλά σαν από ανάγκη βαδίζοντας πίσω από τη δόξα του Κυρίου, να φροντίζουν να μην γίνουν ανώτεροί του. Ότι λοιπόν θα ατιμαστούν οπωσδήποτε το υποδηλώνει λέγοντας: «Δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του». Διότι εμένα, λέει, με χτύπησαν με αχαλίνωτη γλώσσα, χωρίς να παραλείψουν κανέναν τρόπο λοιδορίας οι δείλαιοι, αποκαλώντας με δαιμονισμένο και μέθυσο και καρπό πορνείας. Αλλά δεν ζήτησα αμέσως την τιμωρία τους, ούτε, πληγωμένος από τις λοιδορίες τους, σταμάτησα τον σωτήριο λόγο προς τους ακροατές. Επομένως, ας μη ζητείται από εσάς το μεγαλύτερο άκαιρα, ούτε να υπερηφανεύεστε ξεπερνώντας τα μέτρα του Κυρίου, ο οποίος κατέβασε τον εαυτό του σε τόση ταπείνωση για εμάς, για το συμφέρον όλων. Έτσι λοιπόν τους καθιστά ανώτερους και από τη σκληρότητα των λόγων και από την ανοσιότητα εκείνων που συνηθίζουν να κατηγορούν, όπως ακριβώς και ο μακάριος προφήτης Ιερεμίας, έχοντας ασκηθεί σε αυτό ακριβώς, έλεγε: «Η δύναμή μου εξέλιπε ανάμεσα σε αυτούς που με καταρώνται». Και ακόμη περισσότερο ο θεσπέσιος Παύλος, έχοντας διαλάμψει σε αυτό και έχοντας καταπολεμήσει την ανοσιότητα των υβριστών, λέει: «Λοιδορούμενοι ευλογούμε, δυσφημούμενοι παρακαλούμε».

Ο Σωτήρας, λοιπόν, προσφέρει στους μαθητές Του ως φάρμακο ικανό να διαλύσει τη μικροψυχία και την ακηδία, την ακόλουθη προτροπή. Διότι λέγει, να μην επιλέξετε ποτέ να διστάσετε να συνεχίσετε να διδάσκετε, ακόμη και αν κάποιοι από εκείνους που έχουν ήδη νουθετηθεί δεν δώσουν καμία απολύτως σημασία στη διδασκαλία που τους δόθηκε. Όταν δε διαπιστώνετε ότι κάποιες φορές και τα δικά μου λόγια δεν γίνονται αποδεκτά από πολλούς, μην επιδιώκετε να ξεπεράσετε τη δική μου δόξα, αλλά ακολουθώντας με και σε αυτό το ζήτημα, να αποβάλλετε την απογοήτευση. Αυτή η διδαχή ήταν απολύτως αναγκαία για τους αγίους αποστόλους, επειδή επρόκειτο να κηρύξουν παντού τον θείο και σωτήριο λόγο. Και πράγματι, ο θεσπέσιος Παύλος, ακριβώς επειδή είχε προχειρισθεί σε αποστολή από τον Χριστό, φαινόταν σε εμάς να έχει τέτοιο χαρακτήρα, και συχνά διακρίνεται να πορεύεται με ανδρεία σε αυτά τα ζητήματα. Διότι είναι εύκολο να αποδειχθεί ότι θεωρούσε πως έπρεπε να περιφρονεί τη φιλοδοξία και να αδιαφορεί πλήρως για τους διωγμούς, και θεωρούσε πολύ σημαντικό το να μην αποθαρρύνεται καθόλου, ακόμη κι αν ορισμένοι κάπου δεν αποδέχονταν διόλου τον λόγο που τους είχε ήδη σπαρθεί. Διότι γράφει προς κάποιους: «Εσείς είστε συνετοί εν Χριστώ, εμείς όμως είμαστε μωροί για τον Χριστό. Εμείς είμαστε ασθενείς, εσείς όμως ισχυροί. Εμείς είμαστε άτιμοι, εσείς όμως ένδοξοι. Μέχρι και αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε», και πάλι επιπλέον λέει: «Γίναμε σαν τα απορρίμματα του κόσμου, τα σκουπίδια όλων έως τώρα».

Το ότι δε έγιναν ανεξίκακοι οι ιερουργοί των θείων κηρυγμάτων, το διδάσκει ο Παύλος λέγοντας: «Διότι νομίζω ότι ο Θεός εμάς τους αποστόλους μάς παρουσίασε τελευταίους ως μελλοθανάτους, επειδή γίναμε θέατρο στον κόσμο, και σε αγγέλους και σε ανθρώπους· λοιδορούμενοι ευλογούμε, βλασφημούμενοι παρακαλούμε· γίναμε σαν τα απορρίμματα του κόσμου, το κατακάθι όλων έως τώρα.»

Και από αυτό αναμενόταν ότι εκείνοι που θα τους κατέτρεχαν και θα τους επιβουλεύονταν με πολλούς τρόπους δεν θα ήταν λίγοι. Αλλά αν συνέβαινε οι μαθητές να δυσαρεστηθούν από τέτοιες θλίψεις και έπειτα να θελήσουν να εκδικηθούν εκείνους που τους προξένησαν λύπη, θα σιωπούσαν και θα τους προσπερνούσαν, χωρίς να τους προσφέρουν πλέον το θείο κήρυγμα, ούτε να τους καλούν σε επίγνωση της αλήθειας. Έπρεπε, λοιπόν, με τέτοια σεπτά παραδείγματα ανεξικακίας να συγκρατηθεί ο νους των αγίων μυσταγωγών, ώστε να υπομένουν γενναία όλα όσα συμβαίνουν, ακόμη κι αν κάποιοι τους υβρίζουν, ακόμη κι αν τους επιβουλεύονται με ανόσιο τρόπο. Και αυτό το έπραξε πριν από τους άλλους ο Ίδιος, ως πρότυπο για εμάς. Διότι, ενώ ήταν ακόμη κρεμασμένος στον τίμιο σταυρό, παρόλο που το πλήθος των Ιουδαίων τον περιγελούσε, απηύθυνε δεήσεις προς τον Θεό και Πατέρα υπέρ αυτών, λέγοντας: «Συγχώρησέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Το ίδιο, βεβαίως, και ο μακάριος Στέφανος, αν και λιθοβολούνταν, πέφτοντας στα γόνατα, προσευχήθηκε λέγοντας: «Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτήν την αμαρτία». Και ο θείος Παύλος αναφέρει: «Όταν μας λοιδορούν, εμείς ευλογούμε· όταν μας δυσφημούν, εμείς παρακαλούμε».

Θα πουν δε τα εξής, ότι βρισκόμενος σε αυτήν την κατάσταση ο δίκαιος θα μαστιγωθεί, θα βασανιστεί στον τροχό, θα δεθεί, θα του εκκοπούν οι οφθαλμοί, και στο τέλος, αφού υποστεί όλα τα δεινά, θα ανασκολοπισθεί και θα κατανοήσει ότι δεν πρέπει κανείς να επιθυμεί να είναι δίκαιος, αλλά να φαίνεται». Αυτά τα διατύπωσε με λόγια ο Πλάτων· στην πράξη όμως, πολύ παλαιότερα, αναφέρεται ότι οι δίκαιοι και οι προφήτες των Εβραίων υπέστησαν όλα τα προαναφερθέντα, οι οποίοι αν και ήταν οι πλέον δίκαιοι, αντιμετωπιζόμενοι ως οι πλέον άδικοι, «λιθοβολήθηκαν, πριονίσθηκαν, πέθαναν με σφαγή μαχαίρας, περιήλθαν με προβιές και με δέρματα αιγών, στερούμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης, για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος». Αλλά και οι απόστολοι του Σωτήρος μας, αν και επιδίωκαν την ύψιστη δικαιοσύνη και ευσέβεια, ενώ περιβάλλονταν με τη φήμη της αδικίας από τους πολλούς, μπορούμε να ακούσουμε τους ίδιους να περιγράφουν όσα υπέφεραν: «Γίναμε θέατρο στον κόσμο και σε αγγέλους και σε ανθρώπους» και: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινούμε και διψούμε και γυμνητεύουμε και κολαφιζόμαστε και αστατούμε· λοιδορούμενοι ευλογούμε, διωκόμενοι ανεχόμαστε, δυσφημούμενοι παρακαλούμε· γίναμε σαν τα περικαθάρματα του κόσμου».

«Αλλά εμμένω και συμφωνώ· λέγε λοιπόν.» «Λέω λοιπόν τώρα το επόμενο, ή μάλλον ρωτώ: όσα συμφωνήσει κανείς με κάποιον ότι είναι δίκαια, πρέπει να τα πράττει ή να τον εξαπατά;» «Πρέπει να τα πράττει.» Σε αυτά παράβαλε το «σε κανέναν μην ανταποδίδετε κακό αντί για κακό» και το «να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται· να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους», και επιπλέον το «όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε· όταν μας καταδιώκουν, υπομένουμε· όταν μας δυσφημούν, παρακαλούμε», τα οποία αναφέρονται στα δικά μας ιερά γράμματα. Και ο προφήτης των Εβραίων επίσης λέει: «Αν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά»· και πάλι: «Με αυτούς που μισούν την ειρήνη, εγώ ήμουν ειρηνικός.»

Θα λοιδορηθεί; Θα νικήσει μη ανταποδίδοντας τη λοιδορία. Θα διωχθεί; Θα δείξει ανοχή. Θα βλασφημηθεί; Θα παρακαλέσει. Θα διαβληθεί; Θα προσευχηθεί. Θα ραπιστεί στη δεξιά σιαγόνα; Θα προσφέρει και την άλλη· και εάν είχε και τρίτη, θα προέβαλλε και αυτήν, για να διδάξει ακόμη περισσότερο τη μακροθυμία σε εκείνον που τον χτυπά, παιδαγωγώντας τον με το έργο σε όσα δεν μπορούσε να τον διδάξει με τα λόγια. Θα ονειδιστεί; Το ίδιο υπέστη και ο Χριστός· θα τιμηθεί μέσω της κοινωνίας του Πάθους. Ακόμη και αν ακούσει να τον αποκαλούν Σαμαρείτη, ακόμη και αν κατηγορηθεί ως δαιμονισμένος, μαζί με τον Θεό θα τα αποδεχθεί όλα. Πολλά του υπολείπονται ακόμη, έστω και αν πάθει πολλά: το όξος, η χολή, το ακάνθινο στεφάνι, το καλαμένιο σκήπτρο, η κόκκινη χλαμύδα, ο σταυρός, οι ήλοι, οι συσταυρούμενοι ληστές, οι περαστικοί που υβρίζουν.

«Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτήν την αμαρτία», και τότε είπα (διότι θυμήθηκα την κατάλληλη ώρα τα λόγια του Στεφάνου), και τώρα προσεύχομαι. Λοιδορούμενοι ευλογούμε· διωκόμενοι ανεχόμαστε· βλασφημούμενοι παρακαλούμε.

Ιδού, πάλι λέγω και διακηρύσσω: Όποιος θέλει ας γελάσει, όποιος θέλει ας χλευάσει· γι' αυτό έχουμε ταχθεί, για να γινόμαστε αντικείμενο γέλιου και χλευασμού, για να τα υπομείνουμε όλα. Είμαστε τα περικαθάρματα του κόσμου, κατά τον μακάριο Παύλο. Εάν κάποιος δεν επιθυμεί να τηρήσει αυτή την προσταγή, σαν με σάλπιγγα, διά του λόγου μου απαγορεύω σε έναν τέτοιον άνθρωπο να διαβεί τα κατώφλια της Εκκλησίας, έστω και αν είναι άρχοντας, έστω και αν είναι αυτός ο ίδιος που φέρει το διάδημα. Ή καθαιρέστε με από τούτο το αξίωμα, ή, εφόσον παραμένω, μην με περιβάλλετε με κινδύνους.

Σε αυτόν, λοιπόν, ας αποβλέπουμε και στα έργα των μαθητών του, διαβάζοντας τα κείμενα του Παύλου και ακούγοντάς τον να λέει: «Με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε διωγμούς, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακίσεις, σε αναταραχές, σε νηστείες, σε κόπους, σε αγνότητα, σε γνώση»· και πάλι: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε, και στερούμαστε ενδυμάτων, και ραπιζόμαστε, και είμαστε ανέστιοι, και κοπιάζουμε εργαζόμενοι με τα ίδια μας τα χέρια· όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε· όταν μας διώκουν, δείχνουμε ανοχή· όταν μας βλασφημούν, απαντάμε με παρακλήσεις». Άραγε, μπορεί να πει κάποιος από εμάς ότι έχει υποφέρει έστω και το πολλοστό μέρος από αυτά;

Και πάλι άκουσέ τον να λέει: Προτιμότερο είναι για μένα να πεθάνω, παρά να ματαιώσει κάποιος το καύχημά μου. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και πάλι γράφοντας έλεγε: Γίναμε σαν τα περικαθάρματα του κόσμου. Τι είναι χειρότερο από την πείνα; τι από το ψύχος; τι από τις επιβουλές εκ μέρους των αδελφών; τους οποίους πλέον αποκαλεί ψευδαδέλφους. Δεν αποκαλούνταν λυμεώνας της οικουμένης; δεν αποκαλούνταν απατεώνας; δεν αποκαλούνταν ανατροπέας; δεν κατακοβόταν μαστιγούμενος;

βʹ. Εμείς, όμως, όχι μόνο δεν δυσανασχετούμε, αλλά και αγαλλιούμε. Και απόδειξη αυτού είναι το ότι σε εκείνους που μας κάνουν κακό, εμείς ανταποδίδουμε τα αντίθετα. Για να βεβαιωθείς ότι πράγματι αυτό έκαναν, άκουσε τα εξής: Όταν μας λοιδορούν, εμείς ευλογούμε· όταν μας διώκουν, εμείς υπομένουμε· όταν μας συκοφαντούν, εμείς παρακαλούμε· γίναμε σαν τα περικαθάρματα του κόσμου, δηλαδή μωροί για τον Χριστό. Διότι εκείνος που κακοπαθεί, και ούτε αμύνεται ούτε θλίβεται, φαίνεται στους απέξω ότι είναι μωρός και περιφρονημένος και ανίσχυρος. Και για να μην κάνει τον λόγο του πιο βαρύ, περιορίζοντας τα παθήματα στη δική τους πόλη, τι λέει; Γίναμε περικαθάρματα, όχι της δικής σας πόλης, αλλά ολόκληρου του κόσμου· και πάλι λέει, γίναμε περίψημα όλων· όχι μόνο δικό σας, αλλά όλων. Όπως ακριβώς, λοιπόν, όταν ομιλεί για την κηδεμονία και πρόνοια του Χριστού, αφήνοντας κατά μέρος τη γη, τον ουρανό και ολόκληρη την κτίση, προβάλλει στο μέσον τον σταυρό· έτσι και όταν θέλει να τους ελκύσει κοντά του, προσπερνώντας τα σημεία, αναφέρει τα παθήματα που υπέστη για χάρη τους. Αυτό συνηθίζουμε κι εμείς· όταν αδικούμαστε και περιφρονούμαστε από κάποιους, να φέρνουμε στο προσκήνιο αυτά ακριβώς που υποφέραμε για εκείνους.

«Περίψημα όλων μέχρι τώρα». Κατάφερε ισχυρό το πλήγμα προς το τέλος. Και όταν λέει «όλων», εννοεί όχι αυτούς που μας καταδιώκουν, λέει, αλλά εκείνους για τους οποίους τα υποφέρουμε αυτά· δηλαδή, τους οφείλω πολλή ευγνωμοσύνη. Ο λόγος αυτός ανήκει σε άνθρωπο που βαρυθυμεί βαθιά, όχι επειδή πονάει ο ίδιος, αλλά επειδή επιθυμεί να πλήξει εκείνους. Διότι αυτός, ενώ έχει να τους προσάψει αμέτρητες κατηγορίες, τους απευθύνει και χαιρετισμό.

Ας μάθουμε να προσευχόμαστε ως Χριστιανοί· των εθνικών είναι εκείνες οι προσευχές, των Ιουδαίων εκείνες οι δεήσεις. Του Χριστιανού όμως είναι οι αντίθετες: το να ζητά άφεση και αμνηστία για όσους έχουν σφάλει εις βάρος μας. Όταν μας λοιδορούν, λέει, ευλογούμε, όταν μας διώκουν, το ανεχόμαστε, όταν μας βλασφημούν, παρακαλούμε. Άκου τον Στέφανο που λέει: Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτή την αμαρτία. Όχι μόνο δεν καταράστηκε, αλλά και προσευχήθηκε υπέρ αυτών. Εσύ όμως, όχι μόνο δεν προσευχήθηκες υπέρ (του εχθρού σου), αλλά και τον καταράστηκες. Όπως λοιπόν εκείνος είναι αξιοθαύμαστος, έτσι και εσύ είσαι χείριστος. Ποιον θαυμάζουμε, πες μου; Αυτούς για τους οποίους προσευχήθηκε ή αυτόν που προσευχήθηκε υπέρ αυτών; Προφανώς αυτόν. Αν λοιπόν εμείς, πολύ περισσότερο ο Θεός. Θέλεις να πληγεί ο εχθρός σου; Προσευχήσου υπέρ αυτού, αλλά όχι με τέτοια διάθεση, όχι με σκοπό να τον πλήξεις· διότι αυτό βέβαια συμβαίνει, εσύ όμως μην το κάνεις με αυτόν τον σκοπό. Και όμως, ο μακάριος εκείνος όλα τα έπασχε αδίκως, και προσευχόταν υπέρ τους· εμείς όμως, πάσχουμε πολλά και δικαίως από τους εχθρούς. Αν λοιπόν αυτός που έπασχε αδίκως δεν τόλμησε να μην προσευχηθεί υπέρ αυτών, εμείς που πάσχουμε δικαίως, και όχι μόνο δεν προσευχόμαστε υπέρ τους, αλλά και τους καταρώμαστε, ποιας τιμωρίας δεν είμαστε άξιοι; Νομίζεις βέβαια ότι καταφέρεις το πλήγμα σε εκείνον, αλλά η αλήθεια είναι πως στρέφεις το ξίφος εναντίον του εαυτού σου, μην αφήνοντας τον Δικαστή να φανεί ήμερος απέναντι στα δικά σου αμαρτήματα, εξαιτίας του ότι Τον παροξύνεις εναντίον των άλλων. «Διότι με όποιο μέτρο μετράτε», λέει, «θα σας αντιμετρηθεί, και με όποια κρίση κρίνετε, θα κριθείτε».

Αλλά και καταράστηκε κάποτε, λέγει, τον χαλκέα Αλέξανδρο. Και τι σημαίνει αυτό; Διότι ο λόγος αυτός δεν προερχόταν από θυμό, αλλά από τον πόνο υπέρ της αλήθειας· διότι δεν πονούσε για τον εαυτό του, αλλά επειδή εκείνος εναντιωνόταν στο κήρυγμα: «Διότι πάρα πολύ ανθίσταται», λέγει, «όχι σε εμένα, αλλά στους δικούς μας λόγους»· ώστε η κατάρα δεν έδειχνε μόνο τον πόθο του για την αλήθεια, αλλά παρηγορούσε και τους μαθητές. Επειδή, δηλαδή, ήταν επόμενο να σκανδαλίζονται όλοι, όταν έβλεπαν αυτούς που καταπολεμούσαν τον λόγο να μην παθαίνουν τίποτα, γι' αυτό λέγει αυτά τα λόγια. Αλλά κάποτε προσευχήθηκε και εναντίον κάποιων άλλων, λέγοντας: «Εφόσον είναι δίκαιο παρά τω Θεώ να ανταποδώσει θλίψη σε εκείνους που μας θλίβουν»· όχι επειδή επιθυμούσε να τιμωρηθούν εκείνοι, μη γένοιτο, αλλά επειδή έσπευδε να παρηγορήσει όσους υφίσταντο τον κατατρεγμό· γι' αυτό και προσθέτει: «Και σε εσάς που θλίβεστε, άνεση». Διότι, όταν ο ίδιος υποφέρει κάτι δυσάρεστο, άκουσε πώς φιλοσοφεί και πώς ανταποδίδει με τα αντίθετα, λέγοντας: «Όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε, όταν μας διώκουν, ανεχόμαστε, όταν μας δυσφημούν, παρακαλούμε». Εάν όμως ισχυριστείς ότι όσα λέγονται ή γίνονται υπέρ των άλλων προέρχονται από οργή, τότε έφτασε η ώρα να υποστηρίξεις ότι και τον Ελύμα από οργή τον τύφλωσε και τον ύβρισε, και ότι ο Πέτρος από οργή θανάτωσε τον Ανανία και τη Σάπφειρα. Αλλά κανείς δεν είναι τόσο ανόητος και ηλίθιος, ώστε να πει τέτοια πράγματα. Και τον βρίσκουμε να λέγει και να πράττει και πολλά άλλα, τα οποία φαίνονται μεν να είναι σκληρά, αλλά αυτά ακριβώς είναι που αποδεικνύουν την επιείκειά του.

Διότι, εάν όταν λοιδορούνται ευλογούν, όταν διώκονται υπομένουν, και όταν δυσφημούνται παρακαλούν, πολύ περισσότερο, όταν εγκωμιάζονται ανάλογα με τις δικές μας δυνάμεις, δεν πρόκειται να αγανακτήσουν, καθώς γνωρίζουν την αδυναμία της φύσεως, έστω και αν έχουν πλέον λάβει το υπέρ φύσιν από τον Θεό που τους αγάπησε.

Ποια δυσχέρεια δεν θα μπορούσε να κάνει εύκολη; Έτσι, για εκείνον όλα ήταν υποφερτά, καθώς ατένιζε μόνο τον Ποθούμενο, και το να πάσχει τα πάντα για Εκείνον το θεωρούσε ανώτερο από κάθε ηδονή και απόλαυση, όπως ακριβώς και είναι. Διότι δεν θεωρούσε καν ότι βρισκόταν στη γη, ούτε στον παρόντα βίο, ούτε ότι συναναστρεφόταν με ανθρώπους, αλλά σαν να κατείχε ήδη την ουράνια κληρονομιά, και σαν να συμπολιτευόταν με τους αγγέλους, και σαν να είχε ήδη λάβει τη βασιλεία, και σαν να Τον απολάμβανε πρόσωπο με πρόσωπο, περιφρονούσε κατ' αυτόν τον τρόπο τόσο τα ευχάριστα όσο και τα λυπηρά του παρόντος κόσμου. Και καθόλου δεν τον απασχολούσε η ανάπαυση, την οποία εμείς συνεχώς επιζητούμε, αλλά φώναζε λέγοντας: «Έως την τωρινή ώρα και πεινάμε και διψάμε και στερούμαστε τα ενδύματα και ραπιζόμαστε και περιπλανιόμαστε άστεγοι, και κοπιάζουμε εργαζόμενοι με τα ίδια μας τα χέρια· όταν μας λοιδωρούν, εμείς ευλογούμε, όταν μας διώκουν, δείχνουμε ανοχή, όταν μας βλασφημούν, απαντούμε με παρηγορητικά λόγια». Και πάλι: «Καταντήσαμε σαν τα απορρίμματα του κόσμου, το αποκάθαρμα όλων μέχρι και αυτήν τη στιγμή».

Δηλαδή, δεν διηγούνται παλαιά γεγονότα, αλλά εκείνα ακριβώς που και ο παρών καιρός μου μαρτυρεί. —Προς αυτούς που ζουν μέσα στην τρυφή. —Καταδιωκόμαστε, λέει, προς αυτούς που πλουτίζουν. —Προς τους ψευδαποστόλους, οι οποίοι δεν ανέχονται ούτε να εργάζονται ούτε να κινδυνεύουν, αλλά καρπώνονται τα πάντα για τον εαυτό τους. «Λοιδορούμενοι ευλογούμε, διωκόμενοι ανεχόμαστε, δυσφημούμενοι παρακαλούμε, γίναμε σαν τα απορρίμματα του κόσμου.» Κανείς δεν μπορεί να πει, προσθέτει, ότι δυσανασχετούμε εξαιτίας αυτών.

Διότι ανταποδίδουμε σε αυτούς που μας κάνουν κακό με τα αντίθετα· και είναι μεγάλο το να υπομένει κανείς γενναία τις κακοπάθειες· εμείς όχι μόνο το κατορθώνουμε αυτό, αλλά και χαιρόμαστε και αγαλλόμαστε. «Περίψημα όλων μέχρι τώρα.» Όχι αυτών που μας διώκουν, αλλά εκείνων για τους οποίους υποφέρουμε αυτά. «Δεν τα γράφω αυτά για να σας ντροπιάσω, αλλά σας νουθετώ ως αγαπητά μου τέκνα.» Επειδή είδε ότι η πληγή ήταν αφόρητη, γρήγορα τη θεράπευσε. Δεν τα λέω αυτά, λέει, για να σας καταισχύνω. Διότι λέει ότι τα έγραψε, όχι βέβαια με διάθεση πονηρή και εχθρική, αλλά μάλλον με αγάπη και με την επιθυμία να σας διορθώσει. «Διότι κι αν έχετε μυρίους παιδαγωγούς εν Χριστώ, δεν έχετε πολλούς πατέρες. Διότι εγώ σας γέννησα εν Χριστώ Ιησού διά του Ευαγγελίου.» Δεν προβάλλει εδώ το αξίωμά του, αλλά την υπερβολή της αγάπης του· και δεν πρόσβαλε ούτε εκείνους, προσθέτοντας το «εν Χριστώ», και αναγνωρίζοντας ότι εκείνοι έχουν κάνει πολλά γι' αυτούς· διότι αυτός είναι ο ρόλος του παιδαγωγού· την υπερβολή της αγάπης όμως την κρατά για τον εαυτό του.

Μάθε, άνθρωπε, και διδάξου την ευαγγελική πολιτεία, την προσοχή των οφθαλμών, την εγκράτεια της γλώσσας, τη δουλαγωγία του σώματος, το ταπεινό φρόνημα, την καθαρότητα των σκέψεων, τον αφανισμό της οργής· όταν σε αγγαρεύουν να αγαπάς, όταν σε καταδιώκουν να ανέχεσαι, όταν σε λοιδορούν να παρακαλείς.

Και πάλι: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε και στερούμαστε ενδυμάτων και δεχόμαστε ραπίσματα». Και πάλι: «Σε κόπο και μόχθο, σε συχνές αγρυπνίες, σε ψύχος και γυμνότητα, πέρα από όλα τα άλλα». ιε΄. Και αυτήν τη μάχη τη διεξήγαγε εναντίον των δαιμόνων που ενεργοποιούν τις ηδονές στη σάρκα, αποκρούοντάς τους μέσω της ασθένειας του ίδιου του σώματός του. Ως προς εκείνους όμως τους δαίμονες που πολεμούν για να προκαλέσουν μίσος, και για τον λόγο αυτόν υποκινούν τους πιο αμελείς από τους ανθρώπους εναντίον των ευσεβών, προκειμένου, δοκιμαζόμενοι εξαιτίας τους, να τους μισήσουν και να παραβούν την εντολή της αγάπης, μας υπεδείκνυε και πάλι τον τρόπο της νίκης έμπρακτα λέγοντας: «Όταν μας λοιδορούν, εμείς ευλογούμε· όταν μας διώκουν, εμείς υπομένουμε· όταν μας βλασφημούν, εμείς παρακαλούμε· έχουμε γίνει σαν τα απορρίμματα του κόσμου, σκουπίδια όλων μέχρι τώρα». Διότι οι δαίμονες γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο υπέβαλλαν στους ανθρώπους το να λοιδορούν, να βλασφημούν και να διώκουν, ώστε να τον εξωθήσουν σε μίσος εναντίον εκείνου που τον λοιδορούσε, τον βλασφημούσε και τον δίωκε, έχοντας ως σκοπό την παράβαση της εντολής της αγάπης.

«Και τη ζωή που τώρα ζω στη σάρκα, τη ζω με την πίστη στον Υιό του Θεού, ο οποίος με αγάπησε και παρέδωσε τον εαυτό του για χάρη μου». Γι' αυτό, πάσχοντας για χάρη του για τη σωτηρία όλων, ως ακριβείς μιμητές του και γνήσιοι φύλακες των εντολών του, έλεγαν: «Λοιδορούμενοι ευλογούμε, διωκόμενοι ανεχόμαστε, βλασφημούμενοι παρακαλούμε», επειδή τον άκουγαν να λέει: «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας· να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν· να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται· να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται», και τα εξής. Και από τα λόγια και τα έργα τους φανερωνόταν ο Χριστός, ο οποίος ενεργούσε μέσα τους. Εμείς όμως, επειδή πράττουμε αντίθετα σε όλες τις εντολές του, γι' αυτόν τον λόγο γεμίσαμε από κάθε ακαθαρσία.

Και πάλι σύμφωνα με τον μακάριο Απόστολο που λέει: Λοιδορούμενοι, ευλογούμε· διωκόμενοι, ανεχόμαστε· βλασφημούμενοι, παρακαλούμε. Λοιπόν, εάν θέλεις να με ακούσεις, ευλογημένε δούλε του Θεού, απόδωσε μεγάλη ευγνωμοσύνη σε αυτούς που σε έθλιψαν· και αν είναι ανάγκη να ζημιωθείς στα πάντα εξαιτίας τους, μην αρνηθείς· και μάλλον ευλόγησε όταν λοιδορείσαι· και δείξε ανοχή όταν διώκεσαι, και παρακάλεσε όταν βλασφημείσαι, για να μην είσαι σαρκικός, που γνωρίζει και θέλει μόνο να αδικεί· ή ψυχικός, που δεν ανέχεται να αδικείται· αλλά μάλλον πνευματικός, που εκούσια γνωρίζει και ασκεί μόνο το καλό· και γνωρίζει να κακοπαθεί πρόθυμα για την αρετή από εκείνους που το επιθυμούν· αποβλέποντας στον αρχηγό της σωτηρίας μας Ιησού· ο Οποίος, αντί για όλα τα αγαθά, τα οποία κανείς δεν μπόρεσε ποτέ να συλλάβει με τη γνώση, υπέμεινε με μακροθυμία όλα τα δεινά, όσα κανείς άλλος, από τους αμαρτωλούς και υπέρ των αμαρτωλών.

ΠΘʹ. Όσο εσύ εύχεσαι από την ψυχή σου υπέρ αυτού που σε συκοφάντησε, τόσο και ο Θεός πληροφορεί εσωτερικά αυτούς που σκανδαλίστηκαν. Ϟʹ. Από τη φύση Του αγαθός είναι μόνο ο Θεός· και κατά την προαίρεση αγαθός είναι μόνο ο θεομίμητος· διότι σκοπός του είναι να ενώσει τους πονηρούς με τον εκ φύσεως αγαθό, ώστε να γίνουν και εκείνοι αγαθοί. Γι' αυτό, όταν λοιδορείται από αυτούς, ευλογεί, όταν διώκεται, υπομένει, όταν βλασφημείται, παρακαλεί, όταν φονεύεται, προσεύχεται υπέρ αυτών· τα πάντα κάνει, για να μην εκπέσει από τον σκοπό της αγάπης, η οποία είναι ο ίδιος ο Θεός μας.

Αλλά μήπως, ενώ το ήθος και η σαφήνειά του διαπρέπουν έτσι αναμεμειγμένα με το μεγαλείο, του λείπει η ταχύτητα; Και ποιος από τη φύση του μπόρεσε να χρησιμοποιήσει μια τόσο καλά συγκερασμένη γοργότητα; «Ο Θεός είναι που δικαιώνει· ποιος θα κατακρίνει; Ο Χριστός είναι που πέθανε, ή μάλλον και αναστήθηκε»· «Όλα μού επιτρέπονται, αλλά δεν με συμφέρουν όλα· όλα μού επιτρέπονται, αλλά δεν οικοδομούν όλα»· «Ποιο είναι λοιπόν το πλεονέκτημα του Ιουδαίου ή ποια η ωφέλεια της περιτομής; Πολύ με κάθε τρόπο· πρώτα πρώτα διότι τους εμπιστεύθηκαν τα λόγια του Θεού. Και τι έγινε αν κάποιοι απίστησαν; Μήπως η απιστία τους θα καταργήσει την αξιοπιστία του Θεού; Μη γένοιτο!»· και «Τι λοιπόν; Έχουμε κανένα πλεονέκτημα; Καθόλου»· και πάλι «Όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε, όταν μας διώκουν, υπομένουμε, όταν μας δυσφημούν, παρακαλούμε». Και γιατί να επιχειρήσει κανείς να μετρήσει τα πελάγη της θάλασσας με σταγόνες; Διότι είναι το ίδιο πράγμα το να υποβάλει κανείς εκείνα σε υπολογισμό σταγόνων με το να προσπαθεί να περιγράψει με λόγια τη σοφία του Παύλου. Επειδή, ούτε το καλλωπιστικό στοιχείο, αν και το παραβλέπει, δεν το προσπέρασε εντελώς, αλλά, αφού το απογύμνωσε από την εξωτερική προσθήκη με την οποία θα μπορούσε κάποιος να καλλωπιστεί, και το περιέβαλε με την έμφυτη χάρη, πράγμα που δύσκολα θα μπορούσε κανείς να ελπίσει, το παρουσίασε έτσι ώστε να θαυμάζεται, ώστε αυτό το ίδιο να προβάλλεται στους συνετούς ως κανόνας και πρότυπο αληθινού κάλλους, απέχοντας πολύ από το επιτηδευμένο και τεχνητά κατασκευασμένο για να είναι ωραίο. Αλλά δεν υπάρχει τίποτα σαν το να ακούει κανείς τον ίδιο: «Πώς λοιπόν θα επικαλεστούν εκείνον στον οποίο δεν πίστεψαν;».

Από εκεί λοιπόν ο Παύλος, ο οποίος πάμπολλες φορές αιχμαλώτισε σοφά πολλούς στην υπακοή του Χριστού, προσλαμβάνοντας εξίσου και από τις θύραθεν εκφράσεις όχι όσες έχουν κομψή και εύηχη γλώσσα, αλλά όσες είναι γνήσιες για να σημάνουν και να παραστήσουν το προκείμενο, πήρε και αυτή τη λέξη και λέει γράφοντας προς τους Κορινθίους: «έγινα περίψημα όλων». Διότι πράγματι, σαν να ήταν το περίψημα όλων, έτσι διαρκώς έπασχε και ταλαιπωρούνταν και καταπονούνταν από τα δεινά. Παραλείπω τα άλλα, διότι βρίσκω μια δική του έκφραση που έχει το ίδιο βάρος με όλα τα άλλα: «μα την καύχησή μας, καθημερινά πεθαίνω». Βλέπεις πώς ήταν για όλους μέσο καθαρμού και ιερό θύμα και περίψημα; Διότι δεν πυρπολούνταν και φλέγονταν εσωτερικά και δεν υφίστατο εξωτερικά μύρια δεινά μόνο υπέρ των Ιουδαίων, ούτε υπέρ των συγγενών του, αλλά και υπέρ των Ελλήνων και των βαρβάρων και απλώς υπέρ όλων των ανθρώπων, μήπως τυχόν διασώσει κάποιον, όπως ο ίδιος διακήρυττε. Αυτό λοιπόν που γινόταν κάθε μέρα, αυτό ακριβώς αναγγέλλει και μέσω του λόγου του, λέγοντας ότι έχει γίνει το περίψημα όλων.

Επιβεβαιώνει δε την προκείμενη σημασία και η αμέσως επόμενη συνέχεια του ρητού· διότι λέει: «δεν σας τα λέγω αυτά για να σας ντροπιάσω»· δηλαδή, «δεν σας ονειδίζω για την ευεργεσία ούτε για τις χάριτες»· αλλά τι; «σας νουθετώ ως αγαπητά μου τέκνα»· διότι τα τέκνα πρέπει να θυμούνται την πατρική ευεργεσία. Και όχι απλώς τέκνα, αλλά και αγαπητά· δηλαδή, «τόσο πολύ σας θεωρώ δικούς μου και τόσο πολύ φλέγομαι από την αγάπη για εσάς, ώστε δεν αρνούμαι να γίνω ακόμη και περίψημά σας, να προσφερθώ υπέρ υμών ως θύμα και ιερό σφάγιο και καθάρσιο». Μάλιστα και η ορθότητα της συντάξεως του λόγου κλίνει περισσότερο προς αυτήν τη σημασία της λέξεως παρά προς εκείνη που αναφέρθηκε αρχικά· επειδή, ως προς τη σύνταξη, το ατιμασμένο και το κατάπτυστο αποδίδεται μάλλον με το «πᾶσι» (σε όλους), αλλά όχι με το «πάντων» (όλων)· ο δε σοφός και θεσπέσιος Παύλος δεν λέει «έγινα περίψημα πᾶσιν», αλλά «πάντων». Εξάλλου, και το προηγούμενο χωρίο της φράσεως συμφωνεί με αυτό το νόημα· διότι, αφού είπε «όταν μας λοιδορούν ευλογούμε, όταν μας διώκουν υπομένουμε, όταν μας βλασφημούν παρακαλούμε», πρόσθεσε «γίναμε σαν περικαθάρματα του κόσμου, περίψημα όλων μέχρι άρτι», που σημαίνει «τι χρειάζεται να απαριθμώ έναν προς έναν τους κόπους και τις θλίψεις και τους αγώνες που υφίσταμαι για τη δική σας σωτηρία; Εν συνόψει, γίναμε σαν περικαθάρματα του κόσμου, περίψημα όλων μέχρι άρτι».

Ολόκληρος αυτός ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα, κατοικεί μέσα τους· γίνεται λοιπόν καθένας από αυτούς ναός, με αίσθηση και γνώση του Θεού, και τότε αναφωνεί με παρρησία λέγοντας: «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός», και πάλι: «Όταν ήμουν νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, συλλογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου.» Γι' αυτό τα πάντα αντέχω, τα πάντα υπομένω· και όταν με λοιδορούν ευλογώ, και όταν με βλασφημούν παρακαλώ, και όταν με διώκουν δείχνω ανοχή, «για να κατασκηνώσει μέσα μου, λέει, η δύναμη του Χριστού».

Εκείνοι μεν λοιπόν έχουν έτσι· και είθε ο Κύριος να τους δώσει επίγνωση της αλήθειας, σε αυτούς που έχουν αιχμαλωτιστεί από τον διάβολο στο δικό του θέλημα. Εσάς δε ο Χριστός, μαζί με αυτούς που ο αποστάτης βασανίζει, είθε να σας στηρίξει, να σας δυναμώσει, να σας κραταιώσει για να υπομείνετε περαιτέρω, πεινώντας, διψώντας, στερούμενοι ενδυμάτων, ραπιζόμενοι, στερούμενοι μόνιμης κατοικίας, κοπιάζοντας, λοιδορούμενοι, διωκόμενοι, βλασφημούμενοι, όντας σαν τα απορρίμματα του κόσμου, τα σκύβαλα των πάντων, σύμφωνα με τον μέγα Παύλο, με τον οποίο είθε να είναι και η μερίδα σας. Αδελφοί, προσεύχεστε για εμάς τους αμαρτωλούς για να σωθούμε, αξιωνόμενοι όλων των παρόντων δεινών στον έσχατο βαθμό. Σας ασπάζεται ο αδελφός Νικόλαος που βρίσκεται μαζί μου. Η χάρις να είναι με όλους σας. Αμήν.