Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 4:9

Απόκριση: Αδελφέ προσφιλέστατε, ας αναπέμπουμε αδιαλείπτως τη δοξολογία στον Δεσπότη μας Θεό, για το πώς μας παρέχει τα παρόντα προς ανάπαυση της ζωής μας. Διότι, παιδεύοντάς μας, μας αποκτά, και δοκιμάζοντάς μας, παρέχει τη διέξοδο και μας ενδυναμώνει προς υπομονή των θλίψεων, όλους εμάς μας θανατώνει και μας ζωογονεί, καθιστώντας μας «θέατρο στον κόσμο, και στους αγγέλους και στους ανθρώπους.» Ας τον χαροποιήσουμε, λοιπόν, με την ταπείνωσή μας, με την υπακοή, με την υπομονή, με την πραότητα, με τη μακροθυμία, με τη σεμνότητα, με την ειρήνη και με την ευχαριστία.

Διότι, αφού κίνησε εναντίον τους ολόκληρη την κτίση, διαπίστωσε ότι τα πάντα νικήθηκαν από την αρετή αυτών των ανδρών: και η θυελλώδης νύχτα, και το παγωμένο περιβάλλον, και η εποχή του έτους, και η γύμνια των σωμάτων τους. Ω άγιε χορέ! Ω ιερό σύνταγμα! Ω αρραγή συνασπισμέ! Ω κοινοί φύλακες του γένους των ανθρώπων! Αγαθοί κοινωνοί των μεριμνών μας, συνεργοί στις δεήσεις, δυνατότατοι πρεσβευτές, αστέρες της οικουμένης, άνθη των Εκκλησιών. Εσάς δεν σας σκέπασε η γη, αλλά σας υποδέχθηκε ο ουρανός· άνοιξαν για εσάς οι πύλες του παραδείσου. Θέαμα άξιο για τη στρατιά των αγγέλων, άξιο για τους πατριάρχες, τους προφήτες και τους δικαίους, το να δουν άνδρες, που βρίσκονταν στο ίδιο το άνθος της νεότητάς τους, να καταφρονούν τη ζωή και να αγαπούν τον Κύριο περισσότερο από γονείς, περισσότερο από τέκνα. Ενώ διένυαν την πιο ακμαία περίοδο της ηλικίας τους, περιφρόνησαν την πρόσκαιρη ζωή, για να δοξάσουν τον Θεό με τα ίδια τους τα μέλη. Αφού έγιναν θέαμα στον κόσμο, στους αγγέλους και στους ανθρώπους, ανόρθωσαν όσους είχαν πέσει, στερέωσαν όσους αμφέβαλλαν, και διπλασίασαν τον ένθεο πόθο των ευσεβών.

Το ότι δε έγιναν ανεξίκακοι οι ιερουργοί των θείων κηρυγμάτων, το διδάσκει ο Παύλος λέγοντας: «Διότι νομίζω ότι ο Θεός εμάς τους αποστόλους μάς παρουσίασε τελευταίους ως μελλοθανάτους, επειδή γίναμε θέατρο στον κόσμο, και σε αγγέλους και σε ανθρώπους· λοιδορούμενοι ευλογούμε, βλασφημούμενοι παρακαλούμε· γίναμε σαν τα απορρίμματα του κόσμου, το κατακάθι όλων έως τώρα.»

Γι' αυτό τον λόγο και ο μακάριος Παύλος λέει σχετικά με αυτόν και τους άλλους αγίους, εφόσον αγωνίστηκαν πολύ καλά και νίκησαν, ότι «έγιναν θέατρο στον κόσμο, και σε αγγέλους και σε ανθρώπους». Δοκιμάζεται, λοιπόν, με πολλούς τρόπους ο Ισραήλ, ώστε, ακόμη κι αν φαίνεται ότι πάσχει ακόμη από αδυναμία, αφενός μεν να θαυμάζεται ο Θεός για την πάρα πολύ μεγάλη του πραότητα, ανεχόμενος αυτούς που σφάλλουν, αφετέρου δε, να σκιαγραφείται περισσότερο σε εμάς το μυστήριο μέσα από καθετί που έχει συμβεί.

ΑΛΛΟ. «Διότι νομίζω, λέγει, ότι ο Θεός εμάς τους αποστόλους μας παρουσίασε τελευταίους σαν μελλοθανάτους.» Ιδού πάλι, ενώ λέγεται ότι ο Θεός ανέδειξε τους αγίους αποστόλους, ο Χριστός είναι εκείνος που τους ανέδειξε. Πώς λοιπόν δεν είναι εκ φύσεως Θεός, αυτός που είναι και ονομάζεται έτσι; Και εκείνος που έχει αυτή την ιδιότητα, πώς είναι δυνατόν να είναι δημιούργημα;

Εάν κάποιος δεν λάβει το βάπτισμα, δεν έχει σωτηρία· με εξαίρεση μόνο τους μάρτυρες, οι οποίοι και χωρίς το νερό λαμβάνουν τη βασιλεία. Διότι ο Σωτήρας, λυτρώνοντας την οικουμένη διά του σταυρού, όταν κεντήθηκε στην πλευρά, έβγαλε αίμα και νερό· ώστε εκείνοι μεν που ζουν σε καιρούς ειρήνης να βαπτιστούν στο νερό, εκείνοι δε που ζουν σε καιρούς διωγμών να βαπτιστούν στο δικό τους αίμα. Διότι και το μαρτύριο γνωρίζει να το ονομάζει βάπτισμα ο Σωτήρας, λέγοντας: Μπορείτε να πιείτε το ποτήριο που εγώ πίνω, και να βαπτιστείτε το βάπτισμα με το οποίο εγώ βαπτίζομαι; Και οι μεν μάρτυρες ομολογούν, γινόμενοι θέαμα στον κόσμο, σε αγγέλους και σε ανθρώπους· εσύ όμως ύστερα από λίγο θα ομολογήσεις. Αλλά δεν είναι ακόμη ο κατάλληλος καιρός για να ακούς γι' αυτά.

Το κατανοώ, και αποκτώ και εγώ ο αναιδέστατος πάρα πολύ μεγάλη προθυμία να ικετεύσω. Διότι βλέπω την υπερβολή της θερμότητας της ψυχής και τη σεμνή αναίδεια εκείνης της καλής γυναίκας. Ελάτε λοιπόν, φιλόχριστοι και τέλειοι ακροατές, να εντρυφήσετε στην ωραία διήγηση για εκείνη τη μεγάλη και θαυμαστή γυναίκα, η οποία μας προσκαλεί να παρατηρήσουμε ένα εξαίσιο θέαμα. Ως θέαμα εννοώ εκείνο το θέατρο το οποίο συγκρότησε ενώπιον Αγγέλων και ανθρώπων. Το πώς δηλαδή εισήλθε ολοφάνερα, χωρίς να έχει κληθεί καθόλου· και πώς πλησίασε Εκείνον που ήταν έτσι ανακεκλιμένος, αναγγέλλοντάς Του όλα όσα είχε στην καρδιά της, αναθέτοντάς Του τα πάντα χωρίς ήχο και φωνή.

Είδα στις πόλεις σε καθορισμένα θεάματα κάποιους να αγωνίζονται με θηρία. Τίποτα μικρότερο δεν αναλαμβάνουν οι μοναχοί, διότι ή πλούτισαν ξαφνικά ή και απαλλάχθηκαν από τη ζωή. Και ο Απόστολος Παύλος ονόμασε τον βίο του θέατρο. Για να επιβεβαιωθεί μάλιστα ο λόγος μας, ότι υφίσταστε αγώνα, ο ίδιος τον ονόμασε και στάδιο, και ανέφερε ότι ο ίδιος πυγμαχεί. Από την πυγμαχία κατανόησε το στάδιο, και από την πάλη εννόησε τον αγώνα. Από τους θεατές κατανόησε για ποια έργα παρατηρείται αυτός που αποτελεί το θέαμα. Άγγελοι και άνθρωποι τον παρακολουθούν.

Αποβλέποντας σε αυτά, ω μοναχέ, ψιθύριζε στην καρδιά σου μαζί με τον Άγιο, και λέγε: ανδρίζου και ας κραταιώνεται η καρδιά σου. Μιμήσου τον Δαβίδ, και με μια βολή λίθου κατάβαλε τον εχθρό. Στέκονται οι Άγγελοι ως θεατές του βίου σου· γίναμε θέατρο στον κόσμο, και στους Αγγέλους και στους ανθρώπους. Εάν σε δουν να νικάς, χαίρονται για το κατόρθωμα· εάν όμως νικιέσαι, αναχωρούν σκυθρωποί, διότι δεν το αντέχουν· και γελούν εις βάρος σου τα δαιμόνια. Τράβηξε λοιπόν αντί για ρομφαία τον φόβο του Θεού· διότι ο φόβος του Θεού είναι δίκοπο μαχαίρι που κατακόβει κάθε πονηρή επιθυμία. Να έχεις λοιπόν πάντοτε τον Θεό και τον φόβο Του μέσα σου, ενθυμούμενος την ημέρα εκείνη, όταν οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως καιγόμενα θα τήκονται· η γη δε και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν· όταν τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα, ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν, και δεν θα δώσουν το φως τους· όταν φανερωθεί ο Υιός του Θεού από τους ουρανούς πάνω στη γη, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· όταν θα επέλθουν επιδρομές Αγγέλων και οι φωνές των σαλπίγγων· φωτιά καιόμενη ενώπιόν Του και διατρέχουσα για να κατακλύσει την οικουμένη· γύρω Του δε σφοδρή καταιγίδα, σεισμοί και φόβοι και κεραυνοί, τέτοιοι που ποτέ δεν έχουν γίνει, ούτε πρόκειται να γίνουν μέχρι την ημέρα εκείνη· ώστε και αυτές οι ίδιες οι δυνάμεις των ουρανών να καταληφθούν από μεγάλο τρόμο.

Θα πουν δε τα εξής, ότι βρισκόμενος σε αυτήν την κατάσταση ο δίκαιος θα μαστιγωθεί, θα βασανιστεί στον τροχό, θα δεθεί, θα του εκκοπούν οι οφθαλμοί, και στο τέλος, αφού υποστεί όλα τα δεινά, θα ανασκολοπισθεί και θα κατανοήσει ότι δεν πρέπει κανείς να επιθυμεί να είναι δίκαιος, αλλά να φαίνεται». Αυτά τα διατύπωσε με λόγια ο Πλάτων· στην πράξη όμως, πολύ παλαιότερα, αναφέρεται ότι οι δίκαιοι και οι προφήτες των Εβραίων υπέστησαν όλα τα προαναφερθέντα, οι οποίοι αν και ήταν οι πλέον δίκαιοι, αντιμετωπιζόμενοι ως οι πλέον άδικοι, «λιθοβολήθηκαν, πριονίσθηκαν, πέθαναν με σφαγή μαχαίρας, περιήλθαν με προβιές και με δέρματα αιγών, στερούμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης, για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος». Αλλά και οι απόστολοι του Σωτήρος μας, αν και επιδίωκαν την ύψιστη δικαιοσύνη και ευσέβεια, ενώ περιβάλλονταν με τη φήμη της αδικίας από τους πολλούς, μπορούμε να ακούσουμε τους ίδιους να περιγράφουν όσα υπέφεραν: «Γίναμε θέατρο στον κόσμο και σε αγγέλους και σε ανθρώπους» και: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινούμε και διψούμε και γυμνητεύουμε και κολαφιζόμαστε και αστατούμε· λοιδορούμενοι ευλογούμε, διωκόμενοι ανεχόμαστε, δυσφημούμενοι παρακαλούμε· γίναμε σαν τα περικαθάρματα του κόσμου».

Για να το κατανοήσουμε και να το δούμε αυτό πολύ εύκολα, ας ακούσουμε τι λέει ο ίδιος ο Παύλος για τον Παύλο. Παραλείπω να αναφέρω τους κόπους, τις αγρυπνίες, τους φόβους, τις κακουχίες σε πείνα και δίψα, αυτές σε ψύχος και γύμνια, εκείνους που επιβουλεύονταν από έξω, εκείνους που αντιδρούσαν από μέσα. Αφήνω κατά μέρος τους διωγμούς, τα συνέδρια, τα δεσμωτήρια, τα δεσμά, τους κατηγόρους, τα δικαστήρια, τους καθημερινούς και ανά πάσα ώρα θανάτους, τη σαργάνη, τους λιθοβολισμούς, τους ραβδισμούς, τις περιοδείες, τους κινδύνους στην ξηρά, αυτούς στη θάλασσα, τον βυθό, τα ναυάγια, τους κινδύνους των ποταμών, τους κινδύνους από ληστές, τους κινδύνους από το γένος του, τους κινδύνους ανάμεσα σε ψευδαδέλφους, τον βιοπορισμό από την εργασία των χεριών του, το αδάπανο Ευαγγέλιο, το πώς έγινε θέατρο και σε αγγέλους και σε ανθρώπους, στεκόμενος στο μέσο του Θεού και των ανθρώπων· υπέρ των μεν ανθρώπων αγωνιζόμενος, στον δε Θεό προσφέροντας και οικειώνοντας έναν περιούσιο λαό, ανεξάρτητα από τα εξωτερικά περιστατικά. Ποιος θα μπορούσε να περιγράψει επάξια την καθημερινή του επιστασία, τη φροντίδα για τον καθένα ξεχωριστά, τη μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες, τη συμπόνια και τη φιλαδελφία του προς όλους; Προσέκοπτε κάποιος, και ο Παύλος ασθενούσε· σκανδαλιζόταν άλλος, και ο Παύλος ήταν εκείνος που φλεγόταν.

ΠΔ΄. Οι αμαρτωλοί μηχανεύονται δεινά στις πλάτες μας· και όσα εμείς επινοούμε ο ένας εναντίον του άλλου, εκείνοι τα στρέφουν εναντίον όλων μας. Και έχουμε γίνει ένα καινοφανές θέαμα, όχι για τους αγγέλους και τους ανθρώπους, όπως ο γενναιότατος των αθλητών Παύλος, που αγωνιζόταν ενάντια στις αρχές και τις εξουσίες, αλλά σχεδόν για όλους τους πονηρούς, και σε κάθε καιρό και τόπο, στις αγορές, στα συμπόσια, στις διασκεδάσεις και στα πένθη. Ήδη μάλιστα έχουμε φτάσει μέχρι και τη θεατρική σκηνή, πράγμα που σχεδόν δακρύζω λέγοντάς το, και γινόμαστε αντικείμενο χλευασμού μαζί με τους πλέον ασελγείς· και κανένα άκουσμα και θέαμα δεν είναι τόσο τερπνό, όσο το να διακωμωδείται ένας Χριστιανός.

Ήδη όμως ο λόγος μου σκιρτά και σπεύδει προς πανηγυρισμό, και συνευφραίνεται με όσα βλέπει, και καλεί τους πάντες σε πνευματική χορεία, όσους είχαν αφοσιωθεί σε νηστείες και κλαυθμό και δέηση, ζητώντας νύχτα και μέρα τη λύτρωση από τα δεινά που τους συνέχουν, και έχοντας ως σωτήριο φάρμακο μέσα στις συμφορές την ελπίδα που δεν καταισχύνει· και όσους, αφού υπέμειναν μεγάλους αγώνες και άθλους, και αφού πλήγηκαν από πολλές και χαλεπές προσβολές των περιστάσεων, έγιναν θέατρο στον κόσμο, και σε αγγέλους, και σε ανθρώπους, κατά τον λόγο του Αποστόλου· και που, αν και καταπονήθηκαν στα σώματα, παρέμειναν αήττητοι στις ψυχές, έχοντας δύναμη για τα πάντα δια του Χριστού που τους ενδυναμώνει· και όσους, αφού απέβαλαν την κοσμική ύλη της κακίας και την κοσμική δυναστεία, είτε αποδέχθηκαν με χαρά τη διαρπαγή των υπαρχόντων τους, είτε εξορίστηκαν αδίκως από την πατρίδα τους, όπως λέγεται, ή αποχωρίστηκαν για λίγο από άνδρες, ή γυναίκες, ή γονείς, ή τέκνα, ή από όσα άλλα ονόματα της επίγειας αυτής οικειότητας δεσμευόμαστε, και οι οποίοι προσφέροντας ως καρπό στο αίμα του Χριστού τα παθήματά τους υπέρ του Χριστού, τώρα θα μπορούσαν να πουν και να ψάλουν επίκαιρα εκείνο: «Επέτρεψες να επιβιβαστούν άνθρωποι πάνω στις κεφαλές μας· διήλθαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας εξήγαγες σε τόπο αναψυχής».

Αλλά ας σπεύσουμε, αδελφοί, και εμείς μέσω του λόγου προς το θέατρο, καθώς ο μέγας αθλητής αγωνίζεται ενάντια στον πονηρό αντίπαλο της ανθρώπινης ζωής, κατεβαίνοντας στον αγώνα μέσα στο στάδιο της ομολογίας. Διότι, αληθινά, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου, ο Στέφανος έγινε θέαμα στον κόσμο, σε αγγέλους και σε ανθρώπους· πρώτος αυτός φόρεσε τον στέφανο του μαρτυρίου, πρώτος άνοιξε τον δρόμο για την είσοδο του χορού των μαρτύρων, πρώτος αντιστάθηκε στην αμαρτία μέχρι αίματος. Και μου φαίνεται πως όλη η στρατιά των υπερκόσμιων δυνάμεων και όλες οι μυριάδες των αγγέλων, και εκείνων που λειτουργούν και εκείνων που παρίστανται, και καθετί τίμιο που ακούμε ότι υπάρχει στον άνω κόσμο, ανάμεσα σε Αρχές και Δυνάμεις και Θρόνους και Εξουσίες και Κυριότητες, και όλη η ουράνια πανήγυρις παρακολουθούσαν τότε ως θέαμα τον αθλητή να παλεύει με τον αντίπαλό του.

Δες πώς καθαιρεί και την αλαζονεία με όσα προσθέτει λέγοντας: «Διότι νομίζω ότι ο Θεός εμάς τους αποστόλους μας παρουσίασε ως τελευταίους, σαν μελλοθανάτους». Μεγάλη έμφαση και βαρύτητα επιδεικνύει πάλι με το να πει: «Εμάς». Και δεν αρκέστηκε ούτε σε αυτό, αλλά προσέθεσε και το αξίωμα, ελέγχοντάς τους σφοδρότατα: «Εμάς», λέγει, «τους αποστόλους· αυτούς που υπομένουν τα μύρια δεινά, αυτούς που σπέρνουν το κήρυγμα της ευσέβειας, αυτούς που σας οδηγούν σε αυτήν τη φιλοσοφία· αυτούς παρουσίασε ως τελευταίους, σαν μελλοθανάτους, δηλαδή, σαν καταδίκους».

Διότι, επειδή είπε, «Για να συμβασιλεύσουμε κι εμείς μαζί σας», και με αυτόν τον λόγο μετρίασε τη σφοδρότητα του ελέγχου, για να μην τους προκαλέσει χαλάρωση, αναλαμβάνει και πάλι τον λόγο με μεγαλύτερη βαρυθυμία, και λέει: «Διότι νομίζω ότι ο Θεός εμάς τους αποστόλους μάς παρουσίασε τελευταίους, σαν μελλοθάνατους». Διότι, όπως βλέπω, λέει, και από όσα εσείς ισχυρίζεστε, εμείς είμαστε οι πιο περιφρονημένοι από όλους και οι κατάδικοι, οι οποίοι είμαστε πάντοτε εκτεθειμένοι στις κακουχίες· εσείς όμως ήδη φαντάζεστε βασιλεία και τιμές και έπαθλα. Θέλοντας δε να οδηγήσει τον συλλογισμό σε μεγαλύτερο παραλογισμό και να αποδείξει με υπερβολή το απίθανό του, δεν είπε απλώς ότι «Εμείς είμαστε τελευταίοι», αλλά, «Ο Θεός μάς έκανε τελευταίους». Και δεν αρκέστηκε στο να πει «Τελευταίους», αλλά πρόσθεσε και το «Μελλοθάνατους»· ώστε και ο πλέον ανόητος να αντιληφθεί το απίθανο των λεγομένων, και ότι τα λόγια αυτά ανήκαν σε άνθρωπο που πονούσε και τους έλεγχε εντονότατα.

γ΄. Και δες τη σύνεση του Παύλου. Από τα ίδια πράγματα με τα οποία, όταν είναι ο κατάλληλος καιρός, εξυψώνει τον εαυτό του και τον παρουσιάζει αξιοσέβαστο και τον αναδεικνύει σπουδαίο, με αυτά τα ίδια τους προκαλεί ντροπή τώρα, αποκαλώντας τον εαυτό του κατάδικο. Τόσο μεγάλη σημασία έχει το να πράττει κανείς τα πάντα στον κατάλληλο καιρό. Ως «επιθανατίους» δε εδώ, εννοεί τους καταδίκους και τους άξιους για μύριους θανάτους. «Διότι γίναμε θέατρο στον κόσμο και σε αγγέλους και σε ανθρώπους». Τι σημαίνει, «Γίναμε θέατρο στον κόσμο»; Δεν τα υποφέρουμε αυτά σε μία γωνιά, λέει, ούτε σε ένα μικρό μέρος της οικουμένης, αλλά παντού και ενώπιον όλων. Τι σημαίνει όμως το, «Και σε αγγέλους»;

Ομιλία ΙΓ΄. Εμείς είμαστε μωροί για τον Χριστό (διότι είναι αναγκαίο να επαναλάβουμε τον λόγο από αυτό το σημείο), εσείς όμως είστε φρόνιμοι εν Χριστώ· εμείς είμαστε αδύναμοι, εσείς όμως είστε ισχυροί· εσείς είστε ένδοξοι, εμείς όμως περιφρονημένοι. Α΄. Αφού προσέδωσε πολλή βαρύτητα στον λόγο του, πράγμα που αποτελούσε πλήγμα μεγαλύτερο από κάθε κατηγορία, το χειρίζεται εδώ με την πρέπουσα σε αυτό αξία. Και αφού είπε ότι «χωρίς εμάς βασιλεύσατε» και ότι «εμάς ο Θεός μάς παρουσίασε τελευταίους, ως μελλοθανάτους», διά των ακολούθων αποδεικνύει πώς είναι μελλοθάνατοι, λέγοντας: Εμείς είμαστε μωροί και αδύναμοι και περιφρονημένοι, και πεινούμε και διψούμε, και στερούμαστε ενδυμάτων, και ραπιζόμαστε, και περιπλανώμεθα χωρίς στέγη, και κοπιάζουμε εργαζόμενοι με τα ίδια μας τα χέρια· αυτά ακριβώς ήταν τα γνωρίσματα των γνήσιων διδασκάλων και αποστόλων. Εκείνοι όμως υπερηφανεύονταν για τα αντίθετα: για τη σοφία, για τη δόξα, για τον πλούτο, για τις τιμές που ελάμβαναν. Θέλοντας λοιπόν να κατακρημνίσει την αλαζονεία τους και να τους δείξει ότι για αυτά όχι μόνο δεν πρέπει να καυχώνται, αλλά αντίθετα να ντρέπονται, πρώτα τους ειρωνεύεται λέγοντας: Χωρίς εμάς βασιλεύσατε. Διότι εγώ μεν λέω, υποστηρίζει, ότι ο παρών καιρός δεν είναι καιρός τιμής ούτε δόξας, τα οποία εσείς απολαμβάνετε, αλλά καιρός διωγμών και ύβρεων, τα οποία εμείς υφιστάμεθα.

Γι' αυτό και έλεγε: Γίναμε θέατρο για τον κόσμο, στο μέσο της γης και της θάλασσας, και του ουρανού και ολόκληρης της οικουμένης, και του κόσμου τόσο του αισθητού όσο και του νοητού, ζωγραφίζοντας την εικόνα. Θέλετε να δείτε και τα υπόλοιπα μέρη της, αυτά από το κεφάλι και κάτω; Ή θέλετε να αναπτύξουμε τον λόγο από κάτω προς τα πάνω;

Νιώσε φρίκη για εκείνη την ασχημοσύνη. Άραγε αυτή την ηδονή μπορεί να την αποκαλέσει κανείς απόλαυση της ζωής; Άραγε αυτό είναι τρυφή, αυτό είναι άνεση; Ποια είναι αυτή η συγκατάθεση στη μανία; Αλλά να είσαι νηφάλιος σε όλα και να λες: διότι δεν αγνοούμε τα τεχνάσματά του. Να χαίρεσαι λοιπόν πάντοτε, όπως είναι γραμμένο: Η επιείκειά σας ας γίνει γνωστή σε όλους τους ανθρώπους· ο φόβος του Θεού ας αστράφτει μέσα στην καρδιά σου. Μη γίνεις ρίψασπις στρατιώτης, μήτε δειλός και οκνηρός εργάτης, μην αποφύγεις το στεφάνι. Η ζωή είναι σύντομη, η δε κρίση μακρά. Αποβλέποντας σε αυτήν, αδελφέ, να μιλάς μυστικά στην καρδιά σου μαζί με τον άγιο, και να λες: Να έχεις θάρρος, και ας κραταιώνεται η καρδιά σου, και να υπομείνεις τον Κύριο· να μιμείσαι τον Δαβίδ, και με μια βολή πέτρας να καταρρίψεις τον εχθρό. Στέκονται οι άγγελοι ως θεατές της ζωής σου· διότι, όπως λέει, γίναμε θέατρο στον κόσμο, και στους αγγέλους, και στους ανθρώπους. Εάν σε δουν να νικάς, χαίρονται για το κατόρθωμα· εάν όμως νικάσαι, αναχωρούν σκυθρωποί, και τα δαιμόνια γελούν εις βάρος σου. Σύρε λοιπόν, αντί για ρομφαία, τον φόβο του Θεού· διότι ο φόβος του Θεού είναι σαν δίκοπο μαχαίρι, που κατακόβει κάθε πονηρή επιθυμία.

Διότι ο μεν προηγούμενος χρόνος υπήρξε παλαίστρα και γυμναστήριο, και οι πτώσεις συγχωρούνταν· από τη σημερινή όμως ημέρα το στάδιο άνοιξε, ο αγώνας έφτασε, το θέατρο βρίσκεται ψηλά, και όχι μόνο η ανθρώπινη φύση αλλά και το πλήθος των αγγέλων παρακολουθεί τα παλαίσματα, και αναφωνεί ο Παύλος γράφοντας προς τους Κορινθίους: «Γίναμε θέατρο στον κόσμο, όχι μόνο σε ανθρώπους αλλά και σε αγγέλους». Άγγελοι, λοιπόν, παρακολουθούν, και ο Δεσπότης των αγγέλων αγωνοθετεί· τούτο δεν αποτελεί μόνο τιμή, αλλά και ασφάλεια. Διότι, όταν Εκείνος που έδωσε την ψυχή Του για εμάς είναι Αυτός που κρίνει τα παλαίσματα, πόση τιμή δεν είναι αυτό, και πόση ασφάλεια;

«Χωρίς εμάς βασιλεύσατε· και μακάρι να είχατε βασιλεύσει, για να συμβασιλεύσουμε κι εμείς μαζί σας. Διότι νομίζω ότι ο Θεός εμάς τους αποστόλους μάς παρουσίασε τελευταίους, σαν καταδικασμένους σε θάνατο.» Θέλοντας να καθαιρέσει την αλαζονεία τους, και να τους δείξει ότι για αυτά τα πράγματα όχι μόνο δεν πρέπει να καυχιούνται, αλλά και να ντρέπονται, πρώτα τους προκαλεί εντροπή με το: «Ήδη είστε χορτασμένοι». Τώρα δε, λέγοντας πάλι «Χωρίς εμάς βασιλεύσατε», υποδηλώνει κάτι τέτοιο: Λέγω, αναφέρει, ότι ο παρών καιρός δεν είναι καιρός τιμής ούτε δόξας, τα οποία εσείς απολαμβάνετε, αλλά ύβρεων και διωγμών, τα οποία εμείς υφιστάμεθα. Εάν όμως δεν είναι έτσι, αλλά αυτός είναι ο καιρός των αμοιβών, εσείς μεν, οι μαθητές, έχετε ήδη γίνει βασιλιάδες· εμείς δε, οι δάσκαλοι, που προ πάντων οφείλουμε να λάβουμε τον μισθό, όχι μόνο γίναμε οι τελευταίοι από εσάς, αλλά και σαν μελλοθάνατοι, δηλαδή κατάδικοι, διάγουμε συνεχώς μέσα σε ατιμώσεις, κινδύνους και πείνα. Υβριζόμενοι, καταδιωκόμενοι ως μωροί και υπομένοντας τα έσχατα δεινά. Αυτά δε τα έλεγε, για να τους κάνει μέσα από αυτά να αντιληφθούν, ότι οφείλουν να μιμούνται τη ζωή των αποστόλων, τους κινδύνους και τις ύβρεις, και όχι τις τιμές και τις δόξες. Διότι το κήρυγμα δεν απαιτεί εκείνα, αλλά αυτά. «Διότι γίναμε θέατρο στον κόσμο, και στους αγγέλους, και στους ανθρώπους.» Δεν τα πάσχουμε αυτά, λέει, σε μία πόλη ή σε ένα μέρος της οικουμένης, αλλά παντού και μπροστά σε όλους.

Εορταστική ημέρα, ημέρα αληθινά πνευματικής χαράς έφερε ο αθλοφόρος, κατά την οποία έγινε θέαμα στον κόσμο, και στους αγγέλους από ψηλά και στους ανθρώπους. {Θεοτοκίον} Αφού γεννήθηκε από εσένα ως νέο παιδί, Παρθένε, ο άχρονος Θεός προσέλκυσε πρώτα τους μάγους στην προσκύνησή του και έπειτα ανέδειξε πρόθυμους μάρτυρές του.

Εόρτια ημέρα, ημέρα αληθινά πνευματικής χαράς έφερε ο αθλοφόρος, κατά την οποία έγινε θέαμα στον κόσμο, τόσο στους αγγέλους άνωθεν όσο και στους ανθρώπους. Θ. Αφού έγινε νέο παιδί από εσένα, Παρθένε, ο άχρονος Θεός είλκυσε πρώτα τους μάγους στην προσκύνησή του και μετά από αυτό τους ανέδειξε σε πρόθυμους μάρτυρές του.

Γι' αυτό εύλογα δεν τους επέπληξε ονομαστικά, αλλά, μετασχηματίζοντας τον έλεγχο στο πρόσωπό του και στον Απολλώ, έκανε τη νουθεσία καθαρή και ευπρόσιτη, κοινή σε όλους. 1 Κορ. 4,8-9 Είναι δυνατόν να εκληφθεί το ρητό αποφατικά και ευθέως. Διότι «νομίζω», λέει, «ότι εμάς τους αποστόλους, ως έσχατους» κήρυκες και δασκάλους σας κατέστησε, μετά τους οποίους κανείς δεν οφείλει να αποδεχθεί άλλους που θα εμφανιστούν από αλλού· διότι δεν θα μπορούσαν να πουν ότι και αυτοί εστάλησαν από τον Χριστό, αφού εμείς είμαστε οι επιθανάτιοι απεσταλμένοι. Το δε «επιθανάτιοι» μπορεί να νοηθεί με δύο τρόπους: είτε ότι είναι οι μαθητές που επικυρώθηκαν κατά τον ίδιο τον θάνατο, συγκαταλέγοντας και τον εαυτό του στους άλλους μαθητές και ονομάζοντάς τους έτσι όλους από την πλειονότητα· είτε μεταφορικά το «επιθανάτιοι» σημαίνει τους βέβαιους, τους αληθινούς, μετά τους οποίους δεν υπάρχουν άλλοι, από τις «επιθανάτιες διαθήκες»· διότι αυτές είναι βέβαιες και αμετακίνητες. Αφού εκείνες που προηγούνται αυτών ακυρώνονται, και εκείνες που έπονται αυτών τυγχάνουν να είναι πλαστές, κίβδηλες και απορριπτέες από τον νόμο. Και το «νομίζω» δεν είναι δηλωτικό δισταγμού, αλλά εμφατικό του ήθους. Έπειτα, από πού είναι προφανές, λέει, ότι είμαστε έσχατοι και τελευταίοι και πως μετά από εμάς δεν μπορούν να αποδειχθούν άλλοι που να κηρύσσουν κάτι διαφορετικό; «Γίναμε θέατρο στον κόσμο», λέει. Ο ίδιος ο κόσμος, λέει, και η οικουμένη το μαρτυρά αυτό, και όχι μόνο οι άνθρωποι αλλά και οι άνω τάξεις των «αγγέλων».

Πώς λοιπόν εσείς, ως αρχηγοί και διδάσκαλοι νέας διδασκαλίας, υπερηφανεύεστε και επαιρόσαστε; Διότι, εάν μεν διδάσκετε αυτά που έχετε παραλάβει από εμάς, είστε μαθητές και μάταια υπερηφανευτήκατε. Εάν πάλι διδάσκετε άλλα από αυτά που παραλάβατε, να γνωρίζετε ότι εμείς είμαστε αυτοί που ο Θεός απέδειξε έσχατους, τελευταίους και καταδικασμένους σε θάνατο. Από πού λοιπόν τα παραλάβατε εσείς και τα διδάσκετε; Διότι, εάν εμείς είμαστε αυτοί που ο Χριστός απέδειξε τελευταίους και επιθανάτιους αποστόλους, είναι φανερό ότι εάν παραλάβατε κάποιο ωφέλιμο μάθημα και κατόρθωμα, προήλθαν σε εσάς από τους δικούς μας κόπους και τη διδασκαλία. Μακάρι, λοιπόν, σε αυτά να είχατε πλουτίσει, μακάρι να είχατε βασιλεύσει, ώστε να συμβασιλεύσουμε και εμείς μαζί σας, εμείς που καταβάλαμε τα σπέρματα της θεογνωσίας και των αρετών. Αλλά φοβάμαι μήπως τα δικά σας δεν έχουν έτσι. 1 Κορ 4,19 «Και θα γνωρίσω όχι τον λόγο»· διότι δεν υπάρχει ανάγκη, λέει, από λόγια, αλλά από την επιτέλεση πνευματικού έργου. Επειδή τα λόγια χωρίς έργα δεν θα μπορούσαν να εισαγάγουν στη βασιλεία των ουρανών, διότι ονομάζει «δύναμη» την απόδειξη των έργων. 1 Κορ 5,1 Εάν όσα πράττονται «στους εθνικούς», αυτά και μόνο που ακούγονται μεταξύ σας φέρνουν μεγάλο όνειδος, το να πράττονται παρομοίως τα ίδια αίσχη και στους εθνικούς και σε εσάς τους πιστούς, πόσο δεν αυξάνει την κατηγορία; Εάν όμως συμβαίνει αυτό, δηλαδή το να πράττονται μεταξύ σας πράγματα που δεν γίνονται ούτε καν σε εκείνους, ποια κακία δεν ξεπερνά;

Εκείνους δεν τους θαύμασαν μόνο οι χοροί της γης, αλλά και των ουρανών· διότι ο θείος Απόστολος υποδηλώνει ότι στα ανδραγαθήματα των αγίων δεν απουσιάζουν ούτε όσοι βρίσκονται στους ουρανούς, αλλά συμπαρίστανται και αυτοί: «Διότι γίναμε», λέει, «θέατρο και στους αγγέλους και στους ανθρώπους». Τέτοια μπορείς να δεις και στην περίπτωση του Ηλία, ο οποίος, αν και ήταν ένας μόνον άνθρωπος, υπερίσχυσε έναντι πάρα πολλών με την κάθοδο του ουράνιου πυρός· αλλά και ο Μωυσής επικράτησε όλης της Αιγύπτου και του τυράννου Φαραώ. Αυτό θα μπορούσες να το δεις και στον Λωτ, αυτό και στον Νώε, και σε πολλούς άλλους· οι οποίοι, ενώ κατά τα φαινόμενα υπέμεναν πολλή ευτέλεια, κυριαρχούσαν επί πολλών επιφανών και δυνατών.

Και όλη η συγκέντρωση των εθνών της γης τους επευφήμησε. Διότι, μεταστρεφόμενοι, προσκύνησαν τον Θεό του Ισραήλ αντί για τη χρυσή εικόνα, τόσο ο ίδιος ο βασιλιάς όσο και οι υφιστάμενοί του. Ιδού, αυτό το θέατρο στήθηκε για τη δοκιμασία των δούλων του Θεού. «Διότι γίναμε θέατρο», λέει ο απόστολος, «και στους αγγέλους και στους ανθρώπους». Βλέπεις ότι, όπως προαναφέραμε, και οι επουράνιοι συγκεντρώνονται για τα ανδραγαθήματα των αγίων.

Όμως, αδελφέ, δεν τρέξαμε ούτε τρέχουμε εις μάτην, τόσο στο παρελθόν όσο και τώρα, ούτε κοπιάζουμε εις μάτην· διότι όλα γίνονται υπέρ του Χριστού και διά τον Χριστόν, για τον οποίο το να πάσχει κανείς είναι Πάσχα, και για τον οποίο το να θλίβεται είναι χαρά. Εφόσον συμπάσχουμε, λέγει, για να συνδοξαστούμε· διότι φρονώ ότι τα παθήματα του παρόντος καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς. Και δικαιολογημένα· διότι η όποια θλίψη εδώ είναι σαν σκιά και σαν όνειρο, ενώ η ανταμοιβή εκεί είναι ζωή απέραντη με αιώνια δόξα. Ας μην ντραπούμε λοιπόν, ω τέκνο, το παρόν μαρτύριο· διότι ανήκει στον Κύριο. Πολλοί επιθύμησαν από αγάπη για τον Χριστό να το δουν αυτό, αλλά δεν το πέτυχαν, ενώ εμείς αξιωθήκαμε. Τι είναι αυτό; Το να πάσχουμε υπέρ αυτού, να διωκόμαστε, να αιχμαλωτιζόμαστε, να φυλακιζόμαστε, να εξοριζόμαστε από τόπο σε τόπο ή ίσως και να χτυπιόμαστε, γινόμενοι θέαμα και στους αγγέλους και στους ανθρώπους.

Αυτά ας αποτελούν ένα πρόχειρο σκιαγράφημα της άσκησής του. Σχετικά δε με την ομολογία του, πόσοι και πόσο σπουδαίοι υπήρξαν οι αγώνες του! Έγινε θέαμα και σε αγγέλους και σε ανθρώπους. Ω, τι γενναία και θεοφιλής καρδιά! Εισήλθε στο στάδιο ως στρατιώτης του Χριστού, άφοβος, ατρόμητος. Από εδώ και από εκεί οι υπηρέτες του σκότους του κατέσκισαν με τις πληγές την πλάτη, τα στήθη, τους βραχίονες, έχυσαν αίματα, έκοψαν σάρκες, άφησαν τον άγιο ριγμένο στη γη, χωρίς εκείνος να βγάλει από το στόμα του ούτε έναν γογγυσμό, αλλά δίνοντας θεάρεστη μαρτυρία, και μάλιστα για τον Χριστό, τον Υιό του Θεού και Θεό μας. Διότι το να αγωνίζεται κανείς για την αγία Του εικόνα ισοδυναμεί με το να μαρτυρεί για Εκείνον τον ίδιο. Ας το ακούσουν οι πραείς και ας ευφρανθούν, ας πανηγυρίσουν οι φιλομάρτυρες και ας χαρούν. Ας ντροπιαστεί ο διάβολος, ας καταρρεύσει το στίφος των εικονομάχων. Από τα έργα αμφοτέρων, σύμφωνα με τη θεία προτροπή, να αναγνωρίσετε και τους δύο. Διότι οι μεν όχι μόνο αυτόν, αλλά και πολλούς δικούς μας και μη δικούς μας, δικούς μας πάντως (επειδή όλοι είμαστε ένα σώμα εν Χριστώ Ιησού, ο Οποίος είναι κεφαλή όλων), με τον ίδιο τρόπο κακοποίησαν, σκότωσαν, θανάτωσαν με την πείνα, και όσα άλλα ακολουθούν αυτά. Αυτός δε, αφού παρέλυσε και εξαρθρώθηκε από εκείνες τις ανυπόφορες πληγές, και υπέστη σκληρές και οδυνηρές επεμβάσεις στο σώμα του, έκτοτε μέχρι το τέλος παρέμενε εξαιτίας αυτών σωματικά διαλυμένος, πεθαίνοντας καθημερινά, και μάλιστα με ευχαριστία, και μάλιστα με ταπεινοφροσύνη.

Προς τον Ιωάννη Σάρδεων. Εδώ και καιρό ακούσαμε ότι η πατρική σου αγιοσύνη ασθενεί, και τώρα πως βρίσκεται σχεδόν σε απελπιστική κατάσταση, και τόσο ταραχθήκαμε εμείς οι ταπεινοί και συγκινηθήκαμε με λύπη, ώστε θελήσαμε να ορμήσουμε για να βρεθούμε εκεί και να δούμε με τα μάτια μας την απευκταία είδηση. Αυτό όμως δεν κατέστη δυνατό εξαιτίας των περιστάσεων. Γι' αυτό αναγκαστήκαμε να πετάξουμε μέσω αυτής της επιστολής, σαν να ήμασταν σωματικά παρόντες, και να σε δούμε, τον καλό πατέρα, τον γνήσιο φίλο, τον γενναίο μάρτυρα της αλήθειας. Αφού για χάρη της εσύ βρίσκεσαι και εξόριστος και δεσμώτης στη φυλακή, και μάλιστα πριν από αυτά έγινες θέαμα, για να μιλήσω αποστολικά, και σε αγγέλους και σε ανθρώπους, την ημέρα που η ιερή σου κεφαλή ρίχτηκε στο έδαφος από τους ασεβείς μπροστά στο συνέδριο του Καϊάφα. Ω, τι συμβαίνει σε εμάς; Γιατί βιάζεσαι να αναχωρήσεις από τα εγκόσμια, εσύ ο στύλος της Εκκλησίας; Μείνε μαζί μας ακόμα, μείνε, κακοπάθησε μαζί μας για το Ευαγγέλιο ως καλός στρατιώτης. Βλέπεις πώς μαίνεται ο πόλεμος, πώς δεχόμαστε επιθέσεις και πώς πολεμάμε για τον Λόγο;

Και αυτό γίνεται μια ανεξάντλητη ευφροσύνη στη συνείδηση, φέρνοντας πολύ τον καρπό της δικαιοσύνης. Ακούστε με, τέκνα και αδελφοί, ακούστε και ας μην αποκοιμηθεί η ψυχή μας. Ούτε ας ραθυμήσουμε τις ημέρες μας, ούτε ας σπαταλήσουμε τον καιρό μας. Διότι έρχεται η ώρα και ήδη έχει φτάσει η στιγμή της μεταστάσεως, και άγγελος από τον Θεό αποστέλλεται έπειτα για να πάρει τις ψυχές μας· πού πορεύεται και πού θα καταλήξει; Δεν φρίττουμε κατανοώντας τα αυτά; Δεν συντριβόμαστε αναλογιζόμενοι; Αυτά οι άγιοι ενθυμούμενοι, φρόντιζαν πραγματικά για τη σωτηρία τους. Και οι μεν τρισμακάριστοι μάρτυρες χαίροντας κομματιάζονταν στο σώμα, ακρωτηριάζονταν στα μέλη, συντρίβονταν στα οστά, γινόμενοι όντως θέαμα στον κόσμο, και σε αγγέλους και σε ανθρώπους, και για αυτά στεφανώνονταν. Οι δε όσιοι πατέρες μας και πανάγιοι μοναχοί, ασκούνταν αποστρεφόμενοι το σώμα ως εχθρό. Και λιμοκτονώντας, απολάμβαναν πνευματική τρυφή, και κρυώνοντας θερμαίνονταν, και στερούμενοι γεμίζονταν σε όλα. Δεν τους έδεσε η αγάπη των γονέων, δεν τους απομάκρυνε η στοργή των τέκνων, δεν τους εμπόδισε η αγάπη των αδελφών. Ούτε ο χρυσός ούτε ο άργυρος τους ήταν επιθυμητός, ούτε η ομορφιά του ενδύματος, ούτε η τροφή που ζεσταίνει και ερεθίζει το σώμα. Αλλά έτρωγαν και ντύνονταν μόνο για να ζουν, και υπέμεναν καρτερικά σαν άσαρκοι σε αυτόν τον βίο, καρπωνόμενοι από εδώ κιόλας την αθανασία.