Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 8:1

Επειδή λοιπόν, λέει, αγοραστήκατε με τίμημα και «δεν λυτρωθήκατε με φθαρτά, με ασήμι ή με χρυσάφι», αλλά μάλλον με το τίμιο αίμα του Χριστού «ως αμνού άμωμου και άσπιλου», ας υποτασσόμαστε μάλλον στους δικούς του νόμους. <Σχετικά δε με τα ειδωλόθυτα, γνωρίζουμε ότι όλοι έχουμε γνώση.> Επειδή οι πιστοί στην Κόρινθο ήταν πεπεισμένοι ότι ο Θεός είναι κατά φύση ένας και μόνος, και ότι τα είδωλα δεν είναι θεοί, και περιγελούσαν εκείνους που θυσίαζαν σε αυτά λέγοντας ότι το ιερόθυτο δεν είναι απολύτως τίποτα, και τα έτρωγαν αδιακρίτως χωρίς να θεωρούν ότι προκύπτει κανένας μολυσμός από αυτό· σκανδάλιζαν όμως τους ασθενείς στην πίστη, οι οποίοι νόμιζαν ότι δεν προσβάλλουν τον Θεό εάν τιμούσαν τις εορτές των ειδώλων· για τον λόγο αυτόν ο Παύλος τα ανακόπτει αυτά, θέλοντας οι πιστοί να είναι προσηλωμένοι σε έναν σκοπό, λατρεύοντας μόνο τον πανάγιο Θεό. <Γνωρίζουμε ότι κανένα είδωλο δεν έχει υπόσταση στον κόσμο.> Για εκείνους που δεν αναγνωρίζουν καθόλου τα είδωλα, ή και για εκείνους που γνωρίζουν ακριβώς ότι είναι απλά ξύλα και πέτρες, δεν υπάρχει κανένα είδωλο στον κόσμο, διότι δεν τα θεωρούν καθόλου άξια λόγου, αλλά σκεπτόμενοι έτσι, πιστεύουν σε έναν Θεό και Πατέρα από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και σε έναν Κύριο Ιησού Χριστό μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα.

Κεφάλαιο Ζ'. Έλεγχος άλλης ρήσης του ιδίου, ο οποίος με απατηλές συμβουλές επιχειρεί να αναιρέσει την εμφάνιση της θείας χάριτος στους αξίους. «Αλλά πρέπει», λέει, «να προσέχουμε και τις πλάνες στις οποίες έχουν παρασυρθεί πολλοί αναχωρητές από τις αισθητές φωτοφάνειες, καθώς και τις παραινέσεις των αγίων, οι οποίες δεν επιτρέπουν να ακολουθείται ο ασκητικός βίος με τέτοιες ελπίδες, και οι οποίες τιμούν το ανείδεο και αποφαίνονται ότι μόνο η μνήμη του Θεού, όταν εδραιωθεί στην ψυχή, καθιστά την ψυχή ναό του Θεού». Όμως, η γνώση δεν προκαλεί έπαρση, σύμφωνα με τον απόστολο;

Τι λοιπόν; Εκείνος που «δεν ήρθε με υπεροχή λόγου, για να μην ακυρωθεί το μυστήριο του σταυρού», που «δεν μιλάει με πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας», που «δεν γνωρίζει τίποτε άλλο παρά τον Κύριο Ιησού, και αυτόν εσταυρωμένο», τι λοιπόν γράφει αυτός προς τους Κορινθίους; «Η γνώση δημιουργεί έπαρση». Είδες το αποκορύφωμα της κακίας, την κατεξοχήν καταδίκη του διαβόλου, την αλαζονεία που γεννιέται από τη γνώση;

Πώς λοιπόν κάθε πάθος γεννιέται από την άγνοια; Και πώς η γνώση καθαρίζει την ψυχή; «Η γνώση λοιπόν υπερηφανεύει», λέει, «ενώ η αγάπη οικοδομεί». Είδες ότι υπάρχει γνώση χωρίς την αγάπη, η οποία σε καμία περίπτωση δεν καθαρίζει, αλλά αντίθετα γκρεμίζει την ψυχή, χωρίς την αγάπη, που είναι και η κορυφή και η ρίζα και το κέντρο κάθε αρετής;

Πώς, λοιπόν, η γνώση που δεν οικοδομεί τίποτα το αγαθό (επειδή αυτό είναι έργο της αγάπης), πώς λοιπόν η γνώση αυτή θα προσφέρει το κατ' εικόνα του αγαθού; Καίτοι αυτό το είδος της γνώσης, που σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου «φυσιοί» (δηλαδή προκαλεί υπερηφάνεια), δεν ανήκει στη φύση αλλά στην πίστη· αν όμως αυτή προκαλεί υπερηφάνεια, πόσο μάλλον εκείνη για την οποία συζητάμε εμείς· διότι αυτή είναι φυσική και χαρακτηριστικό του «παλαιού ανθρώπου». Διότι αυτή τη φυσική γνώση την υποβοηθά η θύραθεν παιδεία, και ποτέ δεν θα μπορούσε να γίνει πνευματική, εάν δεν ενωθεί, μαζί με την πίστη, και με την αγάπη του Θεού, ή μάλλον εάν δεν αναγεννηθεί από την αγάπη και από τη χάρη που γεννιέται εξαιτίας της, και δεν γίνει μια άλλη σε σχέση με την προηγούμενη, καινούργια και θεοειδής, «αγνή, ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη από λόγια που οικοδομούν αυτούς που τα ακούν και από αγαθούς καρπούς», η οποία βεβαίως ονομάζεται και «άνωθεν σοφία» και «σοφία του Θεού», και, ούσα κατά κάποιον τρόπο πνευματική, εφόσον είναι υποταγμένη στη σοφία του Πνεύματος, και γνωρίζει και αποδέχεται τα χαρίσματα του Πνεύματος.

Για ποιον λόγο, εξάλλου, πρέπει να επιδιώκουμε την απομάκρυνση αυτών των πραγμάτων, εφόσον δεν στέκονται καθόλου εμπόδιο, αλλά μάλλον συνεργούν τα μέγιστα στην κοινή διάθεση; Διότι αυτό το σώμα που έχει συζευχθεί με εμάς, έχει ενωθεί μαζί μας από τον Θεό για να είναι συνεργός μας, ή μάλλον έχει υποταχθεί σε εμάς· επομένως, όταν αφηνιάζει θα το περιορίζουμε, όταν όμως άγεται όπως πρέπει, θα το αποδεχόμαστε. Η ακοή λοιπόν και η όραση είναι καθαρότερες και λογικότερες από την αφή, αλλά κανείς δεν πρόκειται να αντιληφθεί απολύτως τίποτα από αυτά, ούτε πρόκειται να πονέσει εξαιτίας τους, εάν δεν προσπέσει από έξω κάτι το ορατό ή το ακουστό, το οποίο να είναι κακόηχο ή και κακόμορφο· αντίθετα το σώμα πονάει περισσότερο μέσω της αφής, όταν ασκούμε νηστεία και δεν του προσφέρουμε την εξωτερική τροφή. Γι' αυτόν τον λόγο, όσοι συστέλλουν τον εαυτό τους από τα εξωτερικά προς τα έσω, από τη μία πλευρά, παύουν από την ενέργειά τους τις αισθήσεις που δεν ενεργούν όταν απουσιάζουν τα εξωτερικά ερεθίσματα, εφόσον παραμένουν στραμμένοι προς τα έσω· από την άλλη πλευρά όμως, πώς είναι δυνατόν να αδρανοποιήσουν τις αισθήσεις που ενεργούν ακόμα και όταν απουσιάζουν τα εξωτερικά πράγματα, και μάλιστα όταν αυτές τείνουν προς τον προκείμενο σκοπό; Ότι δε αυτή η επώδυνη μέσω της αφής αίσθηση ωφελεί τα μέγιστα αυτούς που προσεύχονται νοερώς, το γνωρίζουν όλοι όσοι έστω και μετρίως ασχολήθηκαν με αυτόν τον αγώνα, και αυτοί έχουν λιγότερη ανάγκη από λόγια εφόσον το έχουν γνωρίσει εκ πείρας, οι οποίοι μάλιστα δεν αποδέχονται όσους αναζητούν τα τέτοια πράγματα μόνο μέσω της λογικής, λέγοντας ότι αυτή είναι «η γνώση που γεννά την υπερηφάνεια».

Η πίστη, όμως, αποδίδει τα έργα της στη χάρη. Γι' αυτό δεν μπορεί να υπερηφανευτεί, καθώς έχει γραφτεί: «Όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει», και πάλι: «Όχι εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου». Και αυτό που είπε ο μακάριος απόστολος: «Η γνώση προκαλεί υπερηφάνεια», το είπε για αυτή τη γνώση που δεν είναι αναμεμειγμένη με την πίστη και την ελπίδα στον Θεό, και δεν το είπε για τη γνώση της αλήθειας· μη γένοιτο. Διότι η γνώση της αλήθειας τελειοποιεί μέσα στην ταπείνωση την ψυχή εκείνων που την αποκτούν, όπως τον Μωυσή και τον Δαβίδ και τον Ησαΐα και τον Πέτρο και τον Παύλο και τους υπόλοιπους αγίους, οι οποίοι αξιώθηκαν την τέλεια γνώση σύμφωνα με το μέτρο της ανθρώπινης φύσης. Και επειδή από τις ποικίλες θεωρίες και τις θείες αποκαλύψεις, και από την υψηλή θεωρία των πνευματικών πραγμάτων και από τα άρρητα μυστήρια, η γνώση τους απορροφάται πάντοτε από παρόμοιες καταστάσεις, στα ίδια τους τα μάτια η ψυχή τους λογίζεται ως στάχτη και χώμα.

Η πίστη, όμως, καταλογίζει τα έργα της στη χάρη. Γι' αυτό και δεν μπορεί να υπερηφανευτεί, όπως ακριβώς είναι γραμμένο: «τα πάντα μπορώ δια του Χριστού που με ενδυναμώνει»· και πάλι, «όχι όμως εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου». Και αυτό που είπε ο μακάριος Απόστολος, ότι δηλαδή «η γνώση προκαλεί υπερηφάνεια», το είπε για τη γνώση αυτή, η οποία δεν είναι συνυφασμένη με την πίστη και την ελπίδα στον Θεό, και δεν μίλησε για τη γνώση της αλήθειας. Μη γένοιτο.

Είναι, λοιπόν, πολύ ασύμφορη η θεωρητική ενασχόληση γύρω από αυτά τα ζητήματα. Διότι, μην κάνεις πολλούς συλλογισμούς, για να μην περιπέσεις σε σύγχυση· όπως αναφέρεται και αλλού, «η γνώση προκαλεί έπαρση». Πρέπει, επομένως, να τα προσεγγίζουμε αυτά με μέτρο και να τιμούμε τους ένδοξους λόγους του Κυρίου, οι οποίοι είναι άργυρος και χρυσός, και γλυκύτεροι από το μέλι και την κηρήθρα.

ΟΜΙΛΙΑ Κʹ. Σχετικά δε με τα ειδωλόθυτα, γνωρίζουμε ότι όλοι έχουμε γνώση. Η γνώση προκαλεί υπερηφάνεια, ενώ η αγάπη οικοδομεί. αʹ. Είναι αναγκαίο πρώτα να πούμε τι εννοεί με τούτο το χωρίο· διότι έτσι ο λόγος θα γίνει εύληπτος σε εμάς.

Παρατήρησε, λοιπόν, τη σύνεσή του, πώς αρχίζει αμέσως τη νουθεσία. «Σχετικά δε με τα ειδωλόθυτα, γνωρίζουμε ότι όλοι έχουμε γνώση». Αφήνοντας κατά μέρος τους ασθενείς, όπως πράττει πάντοτε, απευθύνεται πρώτα στους ισχυρούς. Διότι αυτό έπραξε και στην Προς Ρωμαίους επιστολή λέγοντας: «Εσύ δε γιατί κρίνεις τον αδελφό σου;» Διότι αυτός είναι που μπορεί να δεχθεί εύκολα την επίπληξη.

Διότι δεν είπε: «Και εγώ έχω γνώση», αλλά: «Γνωρίζουμε ότι όλοι έχουμε γνώση». Με αυτό λοιπόν το πρώτο επιχείρημα κατέρριψε το φρόνημά τους, με ένα δεύτερο όμως το έπραξε πιο σφοδρά. Ποιο είναι άραγε αυτό; Το ότι έδειξε πως ούτε αυτό καθαυτό το πράγμα είναι ολοκληρωμένο, αλλά μάλλον είναι εξαιρετικά ατελές. Και όχι μόνο ατελές, αλλά και βλαβερό, εάν δεν συζευχθεί με κάτι άλλο. Διότι, αφού είπε «ότι όλοι έχουμε γνώση», πρόσθεσε: «Η γνώση προκαλεί οίηση, ενώ η αγάπη οικοδομεί». Ώστε, όταν υφίσταται χωρίς αγάπη, εξωθεί και στην αλαζονεία. Αλλά, θα πει κάποιος, ούτε η αγάπη χωρίς τη γνώση έχει κάποιο όφελος. Όμως ο Απόστολος δεν είπε αυτό· τουναντίον, αφού το άφησε ως κάτι το κοινώς ομολογούμενο, αποδεικνύει ότι τούτη (η γνώση) έχει απόλυτη ανάγκη από εκείνην (την αγάπη). Διότι εκείνος μεν που αγαπά, επειδή εκπληρώνει την κυριότερη από όλες τις εντολές, έστω και αν έχει κάποιες ελλείψεις, σύντομα θα απολαύσει τη γνώση χάρη στην αγάπη του, όπως ο Κορνήλιος και πολλοί άλλοι. Εκείνος όμως που έχει μεν γνώση, αλλά στερείται αγάπης, όχι μόνο δεν θα αποκομίσει τίποτε επιπλέον, αλλά θα εκπέσει και από αυτήν που ήδη κατέχει, περιπίπτοντας συχνά στην αλαζονεία.

Γιατί, λοιπόν, υπερηφανεύεσθε, λέγει, για τη γνώση; Διότι, εάν δεν έχετε την αγάπη, θα υποστείτε βλάβη από αυτήν· επειδή, τι είναι χειρότερο από την αλαζονεία; Εάν, όμως, υπάρχει εκείνη (η αγάπη), και τούτη (η γνώση) θα βρίσκεται σε ασφάλεια. Διότι, ακόμη και αν γνωρίζεις κάτι περισσότερο από τον πλησίον σου, εφόσον τον αγαπάς δεν επαίρεσαι, αλλά καθοδηγείς και αυτόν προς αυτήν. Γι' αυτό και αφού είπε, «Η γνώση γεννά την οίηση», πρόσθεσε, «Η δε αγάπη οικοδομεί». Δεν είπε, «Μετριάζει», αλλά κάτι πολύ περισσότερο και ωφελιμότερο· διότι η γνώση δεν προκαλούσε μόνο οίηση, αλλά και διάσπαση.

Εάν όμως κάποιος αγαπά τον Θεό, αυτός έχει γνωριστεί από Αυτόν. Δεν είπε, «Τον γνώρισε», αλλά «Έχει γνωριστεί από Αυτόν». Διότι δεν Τον γνωρίσαμε εμείς, αλλά Αυτός γνώρισε εμάς. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Δεν με εκλέξατε εσείς, αλλά εγώ εξέλεξα εσάς»· και ο Παύλος αλλού: «Τότε δε θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και γνωρίστηκα». Παρατήρησε, λοιπόν, με πόσα επιχειρήματα ταπείνωσε το φρόνημά τους. Πρώτον, έδειξε ότι δεν είναι οι μόνοι που γνωρίζουν αυτά που ξέρουν· διότι «όλοι», λέει, «έχουμε γνώση»· έπειτα, ότι το πράγμα είναι βλαβερό, όταν στερείται την αγάπη· διότι «η γνώση», λέει, «προκαλεί οίηση»· ύστερα, ότι ακόμη και όταν συνοδεύεται από την αγάπη, δεν είναι ολοκληρωμένο ούτε τέλειο· διότι «αν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη τίποτα», λέει, «όπως πρέπει να γνωρίζει». Επιπλέον, ότι ούτε αυτό δεν το έχουν από δική τους ικανότητα, αλλά επειδή τους το δώρισε ο Θεός· διότι δεν είπε «Γνώρισε τον Θεό», αλλά «Έχει γνωριστεί από Αυτόν»· έπειτα, ότι αυτό ακριβώς προέρχεται από την αγάπη, την οποία δεν έχουν όπως πρέπει· διότι «εάν κάποιος», λέει, «αγαπά τον Θεό, αυτός έχει γνωριστεί από Αυτόν».

Βλέπεις πώς κατέρριψε πάλι το φρόνημά τους; Διότι, αφού είπε ότι όχι μόνο εκείνοι, αλλά όλοι έχουμε γνώση, και ότι κανείς δεν έχει γνωρίσει τίποτα όπως πρέπει να το γνωρίζει, και ότι η γνώση προκαλεί έπαρση· έπειτα, αφού τους καθησύχασε και είπε ότι δεν υπάρχει σε όλους η γνώση, και ότι εξαιτίας της αδυναμίας τους αυτοί μολύνονται, για να μην πουν εκείνοι: «Και τι μας νοιάζει εμάς, αν η γνώση δεν υπάρχει σε όλους; Γιατί δηλαδή να μην έχει γνώση ο τάδε; Γιατί είναι ασθενής;»· για να μην προβάλουν, λοιπόν, αυτές τις αντιρρήσεις, δεν προχώρησε αμέσως στο να δείξει ξεκάθαρα ότι πρέπει κανείς να απέχει εξαιτίας της βλάβης εκείνου. Αντιθέτως, αφού πρώτα έκανε μια προκαταρκτική κρούση μόνο εναντίον του, αποδεικνύει κάτι σπουδαιότερο από αυτό. Ποιο είναι άραγε αυτό; Ότι, ακόμη κι αν κανείς δεν υφίστατο βλάβη, ούτε υπήρχε ο κίνδυνος της διαστροφής του πλησίον, ούτε και τότε θα έπρεπε να το κάνει αυτό· διότι αυτό αποτελεί ματαιοπονία. Διότι εκείνος που ακούει ότι κάποιος άλλος μεν βλάπτεται, αλλά ο ίδιος αποκομίζει κέρδος, δεν εγκαταλείπει την πράξη του τόσο εύκολα, αλλά αυτό το κάνει μάλλον τότε, όταν μάθει ότι ούτε ο ίδιος ωφελείται σε τίποτα από αυτήν την πράξη. Γι' αυτό πρώτα θέτει αυτό, λέγοντας: «Η τροφή όμως δεν μας παρουσιάζει ενώπιον του Θεού». Είδες πώς εξευτελίζει αυτό που φαινόταν ότι προέρχεται από τέλεια γνώση; «Διότι ούτε εάν φάμε, περισσεύουμε»· δηλαδή, δεν ευδοκιμούμε και δεν αποκτούμε εύνοια παρά τω Θεώ, σαν να κάναμε κάτι αγαθό και μεγάλο· «ούτε εάν δεν φάμε, υστερούμε»· δηλαδή, δεν έχουμε τίποτα λιγότερο.

Γι' αυτό και έλεγε: «Είτε βρεθήκαμε σε έκσταση, αυτό έγινε για τον Θεό· είτε σωφρονούμε, γίνεται για εσάς». Διότι κανείς άλλος δεν είχε τόσες αφορμές για υπεροψία, ούτε κανείς άλλος υπήρξε τόσο καθαρός από αλαζονεία. Παρατήρησε, όμως. Η γνώση προκαλεί έπαρση· και όλοι μας θα μπορούσαμε να το πούμε αυτό μαζί του· και τόσο μεγάλη γνώση υπήρχε μέσα του, όση σε κανέναν άλλον από τους ανθρώπους που υπήρξαν ποτέ· κι όμως δεν υπερηφανεύθηκε, αλλά ακόμη και σε αυτό το ζήτημα επιδεικνύει μετριοφροσύνη.

Και ότι αυτό είναι αλήθεια, ας αναγνώσουμε το ίδιο το χωρίο από την αρχή, και θα κατανοήσετε σαφώς ότι αυτό που λέγεται δεν αποτελεί δικό μας στοχασμό: «Σχετικά δε με τα ειδωλόθυτα, γνωρίζουμε ότι όλοι έχουμε γνώση. Η γνώση προκαλεί έπαρση, ενώ η αγάπη οικοδομεί. Σχετικά, λοιπόν, με τη βρώση των ειδωλοθύτων, γνωρίζουμε ότι το είδωλο δεν έχει καμία πραγματική υπόσταση στον κόσμο και ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από τον Ένα». Βλέπεις ότι τα λέει αυτά απευθυνόμενος προς εκείνους που νομίζουν ότι υπάρχουν πολλοί θεοί;

Όσο εύκολα μεταπίπτουν οι ευθείς άνθρωποι, τόσο δύσκολα μπορούν να μεταστραφούν οι αντίθετοι. Η αληθινή αποξένωση από τον κόσμο και η υποταγή, καθώς και η επιτήρηση των χειλέων, πολλές φορές αναδείχθηκαν ισχυρές και θεράπευσαν παραδόξως τα ανίατα. Αν η γνώση κάνει τους περισσότερους να υπερηφανεύονται, μήπως η απλότητα και η έλλειψη μόρφωσης έχουν από τη φύση τους την ιδιότητα να φέρνουν ανάλογη ταπείνωση;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ηʹ. «Περί δε των ειδωλοθύτων.» Πολλοί μεταξύ των Κορινθίων, έχοντας μάθει ότι δεν μολύνουν τον άνθρωπο όσα εισέρχονται, αλλά όσα εξέρχονται· και ότι τα είδωλα είναι ξύλα και λίθοι και δαίμονες, και δεν δύνανται ούτε να βλάψουν ούτε να ωφελήσουν, έκαναν άμετρη χρήση της τελειότητας αυτής της γνώσης, προς βλάβη και των άλλων και των εαυτών τους· διότι εισέρχονταν στα ειδωλεία και συμμετείχαν στα τραπέζια τους, και από αυτό γεννούσαν μεγάλο όλεθρο.

Διότι όσοι είχαν ακόμη τον φόβο των ειδώλων, μη γνωρίζοντας να τα περιφρονούν, έτρωγαν πρόθυμα από τα ειδωλόθυτα, επειδή έβλεπαν τους πιο τέλειους στην πίστη να το πράττουν αυτό, και εξαιτίας αυτού υφίσταντο τη μεγαλύτερη βλάβη. Διότι δεν τα άγγιζαν με την ίδια γνώση που είχαν εκείνοι, αλλά τα θεωρούσαν ως θυσίες· και έτσι το πράγμα γινόταν δρόμος προς την ειδωλολατρία. Αλλά και οι ίδιοι οι δήθεν τέλειοι δεν υφίσταντο τυχαία βλάβη, μετέχοντας σε δαιμονικές τράπεζες. Εφόσον λοιπόν αυτό είναι το σφάλμα, δες πώς χειρίζεται τον λόγο ο Απόστολος: «Γνωρίζουμε ότι όλοι έχουμε γνώση». Αφήνοντας κατά μέρος τους ασθενείς, όπως κάνει πάντοτε, απευθύνεται πρώτα στους ισχυρούς. Πρώτα από όλα, λοιπόν, καταστέλλει την έπαρση αυτών ακριβώς των ανθρώπων, δηλώνοντας ότι όλοι κατέχουν τη γνώση. Διότι όσοι έχουν κάτι μεγάλο και καλό, όταν το κατέχουν μόνοι τους, κυριεύονται περισσότερο από υπερηφάνεια. Εάν όμως φανεί ότι το κατέχουν και άλλοι μαζί τους, δεν παθαίνουν πλέον το ίδιο· το καθιστά, λοιπόν, κοινό κτήμα, επειδή και εκείνοι νόμιζαν ότι αυτό ανήκε μόνο στους ίδιους. «Η γνώση προκαλεί έπαρση, ενώ η αγάπη οικοδομεί». Διότι, όταν η γνώση υπάρχει χωρίς αγάπη, εξωθεί σε αλαζονική παραφροσύνη προκαλώντας έπαρση σε εκείνον που την κατέχει, και η αλαζονεία συνηθίζει να διχάζει. Δεν απαγορεύει βέβαια το να έχει κανείς τέλεια γνώση, αλλά προστάζει να την κατέχει μαζί με αγάπη. Επειδή χωρίς αγάπη δεν υπάρχει κανένα κέρδος, αλλά μάλλον βλάβη. «Εάν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη όπως πρέπει να γνωρίζει. Εάν όμως κάποιος αγαπά τον Θεό, αυτός έχει γνωριστεί από Αυτόν».

Πρόσεξε με πόσα επιχειρήματα ταπείνωσε την έπαρσή τους. Διότι, πρώτα απ' όλα, έδειξε ότι δεν είναι οι μόνοι που γνωρίζουν αυτά που ξέρουν. «Διότι όλοι», λέει, «έχουμε γνώση». Έπειτα, ότι αυτό το πράγμα είναι βλαβερό χωρίς την αγάπη. Διότι «η γνώση», λέει, «προκαλεί έπαρση»· ότι ακόμη και με την αγάπη δεν είναι ολοκληρωμένη, ούτε τέλεια. «Διότι, εάν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι», λέει, «δεν το έχει γνωρίσει ακόμη όπως πρέπει να το γνωρίσει». Επιπλέον, ότι ούτε αυτό το έχουν από τον εαυτό τους, αλλά τους το έχει δωρίσει ο Θεός. Διότι δεν είπε «γνώρισε τον Θεό», αλλά «έγινε γνωστός από Αυτόν». Έπειτα, ότι αυτό ακριβώς προέρχεται από την αγάπη, την οποία όμως δεν έχουν όπως πρέπει. «Διότι, εάν κάποιος», λέει, «αγαπά τον Θεό, αυτός έχει γίνει γνωστός από Αυτόν». «Όσον αφορά, λοιπόν, τη βρώση των ειδωλοθύτων, γνωρίζουμε ότι κανένα είδωλο δεν έχει πραγματική υπόσταση στον κόσμο, και ότι δεν υπάρχει κανένας άλλος Θεός, παρά μόνο ένας». Και τα δύο θέλει να αποδείξει: και ότι πρέπει να αποστρέφονται ένα τέτοιο τραπέζι, και ότι αυτό δεν έχει τη δύναμη να βλάψει εκείνους που συμμετέχουν σε αυτό, τα οποία φαίνονται αντίθετα μεταξύ τους. Διότι, εάν μάθαιναν ότι δεν προκαλεί βλάβη, θα έτρεχαν σε αυτό χωρίς ενδοιασμούς· εάν, πάλι, εμποδίζονταν από το να τα αγγίζουν, θα υποπτεύονταν ότι εμποδίζονταν επειδή δήθεν αυτά έχουν τη δύναμη να βλάπτουν. Γι' αυτό, λοιπόν, καταρρίπτει πρώτα την ιδέα που είχαν για τα είδωλα. Διότι η λέξη «υπάρχει» έχει τεθεί με την έννοια του ότι δεν έχουν καμία απολύτως δύναμη. «Διότι και αν ακόμη υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί». Επειδή είπε: «δεν υπάρχει κανένα είδωλο, και κανένας Θεός, παρά μόνο ένας»· υπήρχαν όμως και είδωλα, υπήρχαν και λεγόμενοι θεοί.

ΤΙΤΛ. Α΄. — Περί των γνωστικών και πνευματικών ανδρών· και για όσα αγαθά θα τους ακολουθήσουν. «Τα χείλη των δικαίων γνωρίζουν τα υψηλά.» «Ο πνευματικός άνθρωπος ανακρίνει τα πάντα, ο ίδιος όμως από κανέναν δεν ανακρίνεται.» «Σας λέγω: να πορεύεστε σύμφωνα με το Πνεύμα, και μην εκτελείτε τις επιθυμίες της σάρκας. Διότι η σάρκα επιθυμεί εναντίον του Πνεύματος, και το Πνεύμα εναντίον της σάρκας· αυτά αντιτίθενται το ένα στο άλλο. Ο καρπός του Πνεύματος είναι η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη, η μακροθυμία, η χρηστότητα, η αγαθοσύνη, η πίστη, η πραότητα, η εγκράτεια· εναντίον τέτοιων πραγμάτων δεν υπάρχει νόμος.» «Εκείνος στον οποίο δεν υπάρχει η γνώση είναι τυφλός, μυωπάζει, και έχει λησμονήσει τον καθαρισμό των παλαιών του αμαρτημάτων.» «Η γνώση προκαλεί έπαρση.» «Εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα· και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα.»

Μην λες: Δεν γνωρίζω το πρέπον και είμαι αναίτιος που δεν το πράττω. Διότι, εάν έπραττες τα καλά που γνωρίζεις, και τα υπόλοιπα θα σου αποκαλύπτονταν ακολούθως, κατανοούμενα ένα προς ένα με τον τρόπο των συνεχόμενων δωματίων. Δεν σε συμφέρει να γνωρίζεις τα δεύτερα πριν από την εφαρμογή των πρώτων. «Διότι η γνώση γεμίζει με υπερηφάνεια» εξαιτίας της απραξίας, «η δε αγάπη οικοδομεί» επειδή τα πάντα υπομένει.

ΝΘʹ. Επειδή η γνώση προκαλεί έπαρση, ενώ η αγάπη οικοδομεί, ένωσε με τη γνώση την αγάπη και θα είσαι απαλλαγμένος από έπαρση και πνευματικός οικοδόμος, οικοδομώντας και τον εαυτό σου και όλους όσους σε πλησιάζουν.

Ξ΄. Εξαιτίας αυτού η αγάπη οικοδομεί, επειδή ούτε φθονεί ούτε πικραίνεται απέναντι σε όσους φθονούν, ούτε προβάλλει επιδεικτικά εκείνο για το οποίο φθονείται, ούτε θεωρεί για τον εαυτό της ότι έχει ήδη φθάσει στην τελειότητα, και για όσα δεν γνωρίζει ομολογεί ανερυθρίαστα την άγνοιά της· έτσι, λοιπόν, καθιστά τον νου απαλλαγμένο από κάθε έπαρση και τον προετοιμάζει να προκόβει διαρκώς στη γνώση.

Διότι, εφόσον ο Απόστολος λέει ότι η γνώση προκαλεί έπαρση, ενώ η αγάπη οικοδομεί, είναι εξαιρετικά ασεβές να πιστεύουμε ότι έχουμε τη χάρη του Χριστού για να κυριευόμαστε από έπαρση, αλλά δεν την έχουμε για να οικοδομούμαστε, εφόσον το καθένα από αυτά είναι δώρο του Θεού, δηλαδή και το να γνωρίζει κανείς τι πρέπει να πράττει, και το να αγαπά αυτό που πρέπει να πράττει, ώστε, όταν η αγάπη οικοδομεί, η γνώση να μην μπορέσει να προκαλέσει έπαρση, όπως ακριβώς έχει γραφεί από τον Θεό: «Αυτός που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση».

Ερμηνεία. Και διά του παρόντος Κανόνος η Σύνοδος αναθεματίζει τους Πελαγιανούς και τους Κελεστιανούς, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η χάρη του Θεού μας βοηθά να μην αμαρτάνουμε μόνο κατά τούτο, ότι δηλαδή μέσω αυτής γνωρίζουμε ποια πρέπει να επιζητούμε και να πράττουμε, δηλαδή τα καλά, και ποια πρέπει να αποφεύγουμε, δηλαδή τα κακά, και όχι ότι μας χαρίζει την ικανότητα να αγαπήσουμε και να ενδυναμωθούμε ώστε να πράξουμε εκείνα τα καλά που γνωρίζουμε. Διότι εξίσου και τα δύο είναι δώρα του Θεού, και η γνώση και η αγάπη. Επειδή για μεν τη γνώση λέει ο Δαβίδ: «Ο διδάσκων άνθρωπον γνώσιν»· για δε την αγάπη λέει ο αγαπημένος Μαθητής: «Η αγάπη είναι εκ του Θεού». Και με άλλον τρόπο, όμως, είναι ασεβές να πιστεύουμε ότι η χάρη του Θεού μας δίνει μεν γνώση, η οποία, όταν παραμένει μόνη της, όπως λέει ο Παύλος, φυσιοί, δηλαδή προξενεί οίηση, αλλά δεν μας δίνει και αγάπη, η οποία οικοδομεί και μας ενδυναμώνει στο να εργαστούμε το αγαθό. Ώστε, όπως ακριβώς είναι δώρο της θείας χάριτος το να γνωρίζουμε τι πρέπει να πράττουμε, έτσι παρομοίως είναι και το να αγαπούμε ό,τι πρέπει να πράττουμε. Αποδίδεται δε η μεν γνώση στον νου, η δε αγάπη στη θέληση, στις δύο πρώτες και κυριότερες δυνάμεις της ψυχής.

Έτσι συμβαίνει και στο νοερό μέρος: «η γνώση υπερηφανεύει, ενώ η αγάπη οικοδομεί»· και ανάλογα με την ελπίδα έρχεται η ησυχία, και ανάλογα με τη νοερή ησυχία η παρηγορία. Όπως λέει, «όσο περισσεύουν τα παθήματα του Χριστού σε εμάς, έτσι περισσεύει και η παρηγορία μας». Διότι αυτά αποτελούν τα μέτρα της πολιτείας του καθενός και μέσα σε αυτά πρυτανεύει η δικαιοσύνη του Θεού, και όσο κανείς πεθαίνει ως προς το πνεύμα του κόσμου, τόσο ζει στο πνεύμα του Κυρίου. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Υπόθεσε, λοιπόν, πρώτα απ' όλα ότι εμφωλεύει μέσα του ο έρωτας της φιλοδοξίας και της κενοδοξίας, ένα είδος ανθρωπαρέσκειας, η ηδονή των επαίνων από τους ανθρώπους, το ένδυμα της υποκρισίας, ένας κρυμμένος σπόρος φιλαργυρίας, και γενικώς πολλά πάθη που ενυπάρχουν σε αυτόν και το ένα συγκαλύπτεται από το άλλο. Πάνω δε από όλα αυτά ας υποθέσουμε ότι βρίσκεται η έπαρση —διότι η γνώση, όπως λέει, φουσκώνει με υπερηφάνεια— και μαζί με αυτήν η οίηση και το να νομίζει κάποιος ότι είναι κάτι σπουδαίο, ενώ αυτός που έχει υπεροπτικό λογισμό δεν είναι τίποτα. Επομένως, εφόσον αυτά επικαλύπτουν όλα τα άλλα που προαναφέραμε, πώς θα μπορέσεις, πες μου, να τα διακρίνεις; Οπωσδήποτε θα πεις: με κανέναν τρόπο.

Γι' αυτό, τέκνα μου, ας φυλαγόμαστε· διότι όταν οι ασεβείς καταπίπτουν, λέει, οι δίκαιοι θα κυριευθούν από φόβο. Προσέχετε τον εαυτό σας, σας παρακαλώ, και μην δίνετε τόπο στον διάβολο, αλλά ο φόβος του Θεού ας σας φρουρεί στα πάντα. Επιθυμώ διακαώς για εσάς να είστε καταρτισμένοι, αλλά προσέχετε, διότι η γνώση γεμίζει με υπερηφάνεια τους απρόσεκτους και η υπερηφάνεια κατακρημνίζει. Σε εσάς, λοιπόν, είθε και η γνώση να προστεθεί και η ταπείνωση να υψωθεί.