Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 8:5

Διότι, ποιος, όταν ακούει ότι ένας θεός σύμφωνα με τον μύθο —αν υποθέσουμε βέβαια ότι υπάρχουν αυτοί που ονομάζονται θεοί— αλλά αλήθεια, ποιος, όταν ακούει ότι κάποιος που ήταν θεός, και μάλιστα ο πρώτος των θεών, έγινε ταύρος για να συλήσει μια παρθένο, και ύστερα χρυσός για να διαφθείρει γυναικείους κόλπους, και πάλι αετός για να αρπάξει έναν νέο με σκοπό την παρά φύσιν ηδονή, ποιος δεν θα έφτανε στο σημείο να μιμηθεί αυτόν που προσκυνά; Εάν δηλαδή ο λατρευόμενος μεταβάλλει τη φύση του για να διαφθείρει μια ψυχή, ή εάν εκείνος που θεωρείται ότι βρίσκεται ψηλά κατέρχεται εξαιτίας της ασέλγειας, τι να πάθουν άραγε εκείνοι που κυλιούνται κάτω, μιμούμενοι αυτόν που προσκυνούν; Όταν δε η ηδονή εισέλθει στην ψυχή, αυτή σκοτίζεται ως προς τη διάγνωση των πραγμάτων· όπως ακριβώς, όταν πέσει σκόνη στο μάτι, η όραση στερείται την ικανότητα της διακρίσεως, έτσι και όταν ένα πάθος εισέλθει στην ψυχή, η πάσχουσα ψυχή δεν διακρίνει τίποτα. Και όπως η τέχνη του κυβερνήτη του πλοίου αχρηστεύεται όταν ξεσπάσει τρικυμία, έτσι και όταν τα πάθη επέλθουν στην ψυχή, ο λογισμός νικάται. Όσα κακά απεργάστηκε ο διάβολος, έγιναν για να καταστεί γνωστό πόσα αγαθά μας χάρισε ο Θεός διά του Χριστού· διότι, όταν φανερωθεί η χρόνια εκείνη και πολυποίκιλη νόσος που μας είχε καταλάβει εξαιτίας της δαιμονικής επιβουλής, τότε θα φανερωθεί η δύναμη του Ιατρού.

Και το: «Αφαίρεσαν οι υιοί του Ισραήλ τα Βααλίμ και τα άλση της Ασταρώθ και λάτρευαν μόνο τον Κύριο». Και πάλι ο Παύλος αναφέρει: «Όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Αλλά εξετάζουμε εδώ πώς, ενώ είπε «Ένας Θεός», δεν αρκέστηκε σε αυτή τη φράση (διότι αναφέραμε ότι το «μόνος» και το «ένας» αναφορικά με τον Θεό δηλώνει τη φύση), αλλά πρόσθεσε και το «Πατέρας» και μνημόνευσε τον Χριστό. Υποθέτω, λοιπόν, ότι ο Παύλος, το σκεύος της εκλογής, δεν θεώρησε αρκετό τώρα να κηρύξει μόνο Θεό τον Υιό και Θεό το Άγιο Πνεύμα, πράγμα που δήλωσε μέσω της φράσης «Ένας Θεός», εάν δεν δήλωνε και με την προσθήκη του ονόματος «Πατέρας» Εκείνον από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και αν με τη μνεία του ονόματος «Κύριος» δεν υποδείκνυε τον Λόγο μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, και πάλι, με τη συμπερίληψη του ονόματος «Ιησούς Χριστός», δεν εξήγγειλε την ενανθρώπηση, δεν παρουσίαζε το πάθος και δεν φανέρωνε την ανάσταση. Διότι το όνομα «Ιησούς Χριστός» αυτές τις έννοιες μας φανερώνει. Γι' αυτό και πριν από το πάθος, ο Κύριος Ιησούς Χριστός αποφεύγει να διακηρύσσεται και δίνει αυστηρή εντολή στους μαθητές να μην πουν σε κανέναν ότι αυτός είναι ο Ιησούς ο Χριστός. Διότι επρόκειτο, αφού ολοκληρώσει τη θεία οικονομία, μετά την εκ νεκρών ανάσταση και την ανάληψη στους ουρανούς, να τους επιτρέψει να τον κηρύττουν ως Ιησού Χριστό.

Κεφάλ. Γ΄. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Σχετικά λοιπόν με τη βρώση των ειδωλοθύτων, γνωρίζουμε ότι κανένα είδωλο δεν έχει πραγματική υπόσταση στον κόσμο, και ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός παρά μόνο ένας. Διότι, έστω κι αν υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη (όπως άλλωστε υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι), για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού. Όμως, αυτή η γνώση δεν υπάρχει σε όλους. Μερικοί, επειδή η συνείδησή τους είναι προσκολλημένη έως τώρα στο είδωλο, τρώνε το κρέας ως ειδωλόθυτο, και η συνείδησή τους, ούσα ασθενής, μολύνεται. Η τροφή, ωστόσο, δεν μας συνιστά στον Θεό. Διότι ούτε εάν φάμε πλεονεκτούμε σε κάτι, ούτε εάν δεν φάμε υστερούμε. Προσέχετε, όμως, μήπως αυτό το δικαίωμά σας γίνει πρόσκομμα στους ασθενείς στην πίστη. Διότι, εάν κάποιος δει εσένα, που έχεις τη γνώση, να παρακάθεσαι σε γεύμα μέσα σε ναό ειδώλων, δεν θα ενθαρρυνθεί η συνείδησή του, ενώ είναι ασθενής, στο να τρώει τα ειδωλόθυτα; Και έτσι, εξαιτίας της δικής σου γνώσης χάνεται ο ασθενής αδελφός, για τον οποίο πέθανε ο Χριστός. Αμαρτάνοντας δε με αυτόν τον τρόπο απέναντι στους αδελφούς και πληγώνοντας την ασθενή συνείδησή τους, αμαρτάνετε απέναντι στον ίδιο τον Χριστό.

Διότι πού άραγε θα μπορούσε να εξαφανιστεί το «ήταν», ή σε ποιο τέλος θα φτάσει για εμάς, προχωρώντας διαρκώς πιο πέρα και κινούμενο με ασυγκράτητη πορεία, και μη γνωρίζοντας να παραχωρεί την αρχαιότητα στον χρόνο, αλλά έχοντας συνηθίσει να υπερπηδά κάθε έννοια πέρα από τον καιρό; Β. Σωστά μιλάς· διότι το «ήταν» είναι πάντοτε, κατά κάποιον τρόπο, ανώτερο του χρόνου. Α. Και ο θεσπέσιος Παύλος γνωρίζει τον Υιό όχι ως στολισμένο με νόθα αξιώματα, αλλά μάλλον ως όντα Θεό εκ φύσεως, συνδέοντάς τον με τον Πατέρα και Θεό με ένωση ουσιώδη και φυσική. Β. Με ποιον τρόπο; Α. Διότι γράφει ως εξής: «Διότι, ακόμη και αν υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη, όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα». Εάν λοιπόν γνώριζε ότι έπρεπε να συγκαταλεχθεί αυτός ανάμεσα στους κατά χάριν θεούς, γιατί δεν τον άφησε ανάμικτο με τους άλλους, υποδεικνύοντάς μας έναν και μόνο Θεό και Κύριο, τον Πατέρα, αλλά, θέτοντας τρόπον τινά το καθένα χωριστά, έκρινε σωστό να απονείμει το μεν όνομα της θεότητας στον Πατέρα, της δε κυριότητας στον Υιό; Αλλά, νομίζω, θα θεωρούνταν σοφό και αναγκαίο ούτε η δόξα του να μπορεί να εξουσιάζει και να κυριεύει τα πάντα να αποσπάται από την κατά φύσιν και αληθινή θεότητα, ούτε βέβαια η φύση της θεότητας να βρίσκεται έξω από την αληθινή κυριότητα· μάλλον το καθένα θα ανήκε και στους δύο, ακόμη και αν φαίνεται να αποδίδεται χωριστά.

έχοντος· τη δόξα της κυριότητας του Θεού και Πατρός, και την υπεροχή Εκείνου που Τον γέννησε να ανήκει σε Αυτόν που γεννήθηκε από Αυτόν, εφόσον υπάρχει και νοείται ως Θεός κατά τη δική Του φύση, και όχι κατά τη μετοχή στο Πνεύμα, σύμφωνα με την οποία πολλοί έχουν ονομαστεί θεοί και κύριοι, γνώση την οποία λίγοι διαθέτουν. <Όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι.> Επειδή αξιώθηκαν τη μετοχή του Αγίου Πνεύματος, πολλοί ονομάστηκαν θεοί και κύριοι· και αυτή τη μυστική γνώση λίγοι την έχουν. Διότι οι μεν άπιστοι νομίζουν ακόμη ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, κάποιοι δε και από αυτούς που πίστεψαν στον Χριστό δεν απομακρύνονται ολοκληρωτικά από τις συνήθειες της ειδωλολατρίας. <Μερικοί όμως, με τη συνείδηση του ειδώλου μέχρι τώρα, τρώνε το κρέας ως ειδωλόθυτο και η συνείδησή τους, επειδή είναι ασθενής, μολύνεται.> Καθώς μερικοί από όσους πίστεψαν στον Χριστό δεν αποστασιοποιήθηκαν ολοκληρωτικά από την ειδωλολατρία, η συνείδησή τους, ούσα ασθενής, μολύνεται. Διότι, εξαιτίας της αδύναμης ψυχής τους, ίσως και νομίζουν ότι τους ωφελεί το να συμμετέχουν σε ιερές θυσίες, να γεύονται και να καταναλώνουν ως τροφή το ιερόθυτο.

Επειδή δε, αναπτύσσοντας τα προκείμενα ζητήματα με τον πιο αμαθή και παράλογο τρόπο, ο εχθρός της αλήθειας δεν δίστασε να πει, «ότι ο Πατέρας είναι ανώτερος της θεότητος του Υιού»· εμπρός, αφού παραμερίσουμε για λίγο τον λόγο περί της ένσαρκης οικονομίας, και αφού τον διαχωρίσουμε από το νόημα των προκειμένων χάριν της ανασκευής, ας συγκρίνουμε τη θεότητα του Υιού με εκείνη του Πατρός, σύμφωνα τουλάχιστον με τον δικό τους συλλογισμό, απαιτώντας πρωτίστως από εκείνον που τόλμησε να το ισχυριστεί, να μας πει το εξής: άραγε θεωρεί ότι ο Θεός υπάρχει ως Θεός κατά φύσιν, ή είναι κάτι άλλο εκτός από αυτό, και απλώς έχει τιμηθεί με την ονομασία της θεότητας, όπως ακριβώς βεβαίως λέγεται ότι υπάρχουν πολλοί θεοί και κύριοι στον ουρανό, και πολλοί στη γη;

Πρέπει να παρατηρήσουμε ότι μοναδικά και με τη χρήση άρθρου λέει: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου». Διότι δεν είπε απλώς «Κύριός μου και Θεός μου», ώστε να μη νομίσει κανείς ότι ονομάζεται Κύριος και Θεός κατά τη δική μας ομοιότητα ή των αγίων αγγέλων· διότι υπάρχουν πολλοί στον ουρανό και στη γη κύριοι και θεοί, όπως μας δίδαξε ο σοφός Παύλος· αλλά αποκλειστικά αυτόν ως έναν Κύριο και Θεό, ως γεννηθέντα από τον κατά φύση Κύριο και Θεό Πατέρα, λέει «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου», και το ακόμη σπουδαιότερο για την απόδειξη της αλήθειας, ο Σωτήρας άκουσε τον ίδιο τον μαθητή Του να λέει αυτά, έχοντας την πεποίθηση και την πίστη ότι πράγματι αυτός είναι ο Κύριος και ο Θεός, και όμως δεν θεώρησε σωστό να τον επιπλήξει. Επομένως, τον επαινούσε επειδή πίστεψε, και πολύ σωστά. Αυτό μάλιστα θα μπορούσες να το διαπιστώσεις ότι είναι αληθινό, και πολύ εύκολα. Διότι προς αυτόν που έτσι είχε πιστέψει και τέτοια διάθεση είχε, στο τέλος του Ευαγγελίου λέει: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη». Εάν λοιπόν, ενώ είχε αυτό το φρόνημα, του δίνει εντολή να διδάσκει όλα τα έθνη, και τον ανέδειξε οικουμενικό μυσταγωγό, δεν θέλει να έχουμε εμείς διαφορετική πίστη. Διότι είναι όντως κατά φύση Κύριος και Θεός ακόμη και όταν έγινε άνθρωπος.

«Τη δόξα μου δεν θα τη δώσω σε άλλον, ούτε τις αρετές μου στα γλυπτά. Ιδού, όσα αναγγέλθηκαν εξ αρχής έχουν εκπληρωθεί, και εγώ θα αναγγείλω καινούργια. Και πριν τα αναγγείλω, σας έγιναν γνωστά.» Διότι κυρίως και αληθινά μόνος Θεός είναι, και έτσι ονομάζεται από εμάς, ο Δημιουργός των συμπάντων. Και όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος: «Ακόμη κι αν υπάρχουν πολλοί λεγόμενοι θεοί και κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη· για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός και Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε εξ αυτού· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού.» Επειδή, λοιπόν, παρουσίασε τον εαυτό του σε εμάς ως αυτουργό μεγάλων και θαυμαστών πραγμάτων, δηλώνει ότι δεν πρόκειται να χαρίσει τη δόξα του, δηλαδή τις θεοπρεπείς του ιδιότητες, στα άψυχα είδωλα ούτε σε κανένα άλλο από τα κτίσματα, αλλά θα τις διατηρήσει αποκλειστικά για τον εαυτό του. Διότι ήταν φυσικό η δόξα της θεότητας να μην αρμόζει σε κανέναν άλλον που είναι ουσιωδώς διαφορετικός από αυτήν, παρά μόνο στην ίδια την άρρητη και υπέρτατη φύση.

Παραβολικά, λοιπόν, ονόμασε αυτούς δέντρα, και καρπούς τις πράξεις τους· και προτρέπει να προσέχουμε τις πράξεις αυτών, οι οποίες είναι ο καρπός, και όχι τα λόγια, τα οποία είναι τα φύλλα. <Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του προφέρει το αγαθό.> (A f. 112) Αφού απέδειξε στα προηγούμενα από πού θα μπορούσε να διαγνωστεί ο αγαθός και ο πονηρός, ότι δηλαδή από τα έργα, όπως το δέντρο από τον καρπό, τώρα το τεκμηριώνει αυτό και μέσω ενός άλλου σημείου. Διότι ο μεν αγαθός, λέγει, σαν από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του, αναβλύζει τα αγαθά· εκείνος δε που δεν είναι έτσι, αλλά έχει τον νου του κυριευμένο από φαυλότητα και πονηριά, θα φανερώσει οπωσδήποτε αυτά που είναι κρυμμένα στο βάθος· διότι όσα βρίσκονται στον νου και την καρδιά αναπηδούν μέσω του λόγου που ανέρχεται προς τα πάνω. Επομένως, ο χρηστός στους τρόπους λέει τα όσα του ταιριάζουν· ενώ ο φαύλος και πονηρός θα αποβάλει την ακαθαρσία που βρίσκεται στο βάθος. <Γιατί με αποκαλείτε, Κύριε, Κύριε;> Μόνο βέβαια στην ύψιστη φύση που βρίσκεται επέκεινα των πάντων αρμόζει το όνομα και η πραγματικότητα της κυριότητας· διότι κρατεί και εξουσιάζει τα σύμπαντα· «Διότι ένας είναι ο Κύριος, μία η πίστη, ένα το βάπτισμα.» Και πάλι: «Ακόμη και αν υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι και στον ουρανό και στη γη, όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα.»

Θεούς, πάλι, αναφέρει αυτούς που δεν είναι μεν πραγματικά θεοί, αλλά έχουν ονομαστεί έτσι κατά χάριν· τους οποίους μνημονεύει και ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί και πολλοί κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, εντούτοις για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε από αυτόν· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού». Υπάρχουν, επομένως, κάποιοι που έχουν ονομαστεί θεοί κατά χάριν. Γι' αυτό, άλλωστε, έχει ειπωθεί και προς εμάς μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Εγώ είπα: Θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου». Ως αληθινός Θεός, λοιπόν, ο μονογενής Λόγος του Θεού, στάθηκε σε σύναξη θεών. Και ποιών άραγε θεών; Εκείνων που έχουν τιμηθεί με την ονομασία του Θεού λόγω του αξιώματος της ιερωσύνης.

Επειδή με ποιον τρόπο είναι αληθινό το «Δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός», εάν βεβαίως <κατ' αυτούς> θεοποιείται άνθρωπος μέσω της συνάφειας με τον Λόγο και έχει αναδειχθεί σύνθρονος και κοινωνός της αξίας με τον Πατέρα; Β— Ορθώς τα είπες. Α— Και πώς πρέπει να κατανοήσουμε αυτό που ειπώθηκε σοφά δια της φωνής του Παύλου: «Διότι και αν υπάρχουν πολλοί θεοί <και πολλοί κύριοι> και στον ουρανό και επί της γης, ωστόσο για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς εξ αυτού, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού». Εφόσον δε ο Κύριος Ιησούς Χριστός είναι ένας, και (ο Απόστολος) έχει διακηρύξει ρητά ότι μέσω αυτού παρήχθησαν τα πάντα, τι θα κάνουμε, ω γενναίοι, όταν εσείς διαχωρίζετε από τον προσληφθέντα άνθρωπο, όπως λέτε, τον Λόγο του Θεού Πατέρα; Ποιον θα πούμε ότι είναι ο δημιουργός των όλων; Β— Τον κατά φύσιν Υιό του Θεού Πατέρα, δηλαδή τον Μονογενή. Α— Αλλά ο ιερουργός των θείων μας μυστηρίων λέει ότι μέσω του Ιησού Χριστού παρήχθησαν τα πάντα στην ύπαρξη, και ότι αυτός είναι ένας και μόνος. Θα υπενθυμίσω δε ότι, εξετάζοντας το όνομα «Χριστός», λέγαμε ότι μας δηλώνει το χρίσμα. Διότι κάποιος ονομάζεται χριστός επειδή ακριβώς έχει χριστεί.

Αλλά νομίζω ότι πρέπει, εκείνοι που πλέον έχουν βγει έξω από τη διαβολική παγίδα και έχουν γνωρίσει τον αληθινό Θεό, να μην υποχωρούν σε ψυχρές έννοιες, ούτε βέβαια να τιμούν με φλυαρίες αυτό που στερείται ευγένειας ως προς αυτό το ζήτημα, παρασυρόμενοι στην ιδέα ότι πρέπει να γνωρίζουν άλλους θεούς, ή να νομίζουν ότι υπάρχουν κάποιοι άλλοι γενικώς παρά τον Ένα και αληθινό. «Διότι, και αν ακόμη λέγονται κάποιοι θεοί και κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς σε αυτόν απευθυνόμαστε· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού· και ένα Πνεύμα Άγιο, στο οποίο βρίσκονται τα πάντα, και εμείς εν αυτώ.» Διότι καθόλου δεν περιορίζουμε τη φύση της θεότητας ιουδαϊκώς μόνο στον έναν Θεό και Πατέρα, αλλά την επεκτείνουμε στην αγία και ομοούσια Τριάδα· και μολονότι κάνουμε διάκριση ως προς την ποιότητα των προσώπων και την ιδιότητα της υποστάσεως, πάλι τη συγκεντρώνουμε σε έναν Θεό, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας, και αυτόν θα λατρεύσουμε, αυτόν θα προσκυνήσουμε, επικαλούμενοι τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. «Διότι δεν θα υπάρξουν για σένα», λέει, «άλλοι θεοί εκτός από εμένα»· και πάλι: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

ΚΑΤΗΧΗΣΗ Ι' ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΟΥΣ, Που εκφωνήθηκε στα Ιεροσόλυμα, στο: ΚΑΙ ΕΙΣ ΕΝΑΝ ΚΥΡΙΟΝ ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ. Και ανάγνωσμα από την Α' προς Κορινθίους [επιστολή]: Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη· αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού, και τα εξής. Όσοι έχουν διδαχθεί να πιστεύουν ΣΕ ΕΝΑΝ ΘΕΟ ΠΑΤΕΡΑ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΑ, οφείλουν να πιστεύουν και ΣΕ ΕΝΑΝ ΥΙΟ ΜΟΝΟΓΕΝΗ. Διότι όποιος αρνείται τον Υιό, δεν έχει ούτε τον Πατέρα. Εγώ είμαι η θύρα, λέει ο Ιησούς· κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο μέσω εμού. Διότι αν αρνηθείς τη θύρα, σου έχει αποκλειστεί η γνώση προς τον Πατέρα. Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον τυχόν ο Υιός τον αποκαλύψει· διότι αν αρνηθείς αυτόν που αποκαλύπτει, παραμένεις στην άγνοια. Υπάρχει απόφαση στα ευαγγέλια που λέει: Εκείνος που δεν πιστεύει στον Υιό, δεν θα δει ζωή, αλλά η οργή του Θεού μένει πάνω του· διότι ο Πατέρας αγανακτεί, όταν αθετείται ο μονογενής Υιός. Διότι είναι βαρύ για έναν βασιλιά, ακόμη και αν απλώς ατιμαστεί ένας στρατιώτης του· όταν όμως ατιμαστεί κάποιος από τους πιο ένδοξους υπασπιστές ή φίλους του, τότε προστίθεται μεγαλύτερη οργή· αν όμως κάποιος υβρίσει τον ίδιο τον μονογενή υιό του βασιλιά, ποιος θα παρακαλέσει τον πατέρα που αγανακτεί για τον μονογενή του υιό;

Διότι δεν είπε ότι τον βοηθούσαν, αλλά ότι τον διακονούσαν· πράγμα που είναι χαρακτηριστικό των δούλων. Όταν επρόκειτο να γεννηθεί από παρθένο, τον υπηρέτησε τότε ο Γαβριήλ, λαμβάνοντας τη διακονία του ως προσωπικό του αξίωμα. Όταν επρόκειτο να πορευθεί στην Αίγυπτο, για να καταλύσει τα χειροποίητα είδωλα της Αιγύπτου, πάλι ένας άγγελος εμφανίζεται στο όνειρο του Ιωσήφ. Αφού σταυρώθηκε και αναστήθηκε, ο άγγελος έφερε το χαρμόσυνο μήνυμα και λέει στις γυναίκες ως καλός υπηρέτης: Πηγαίνετε και πείτε στους μαθητές του ότι αναστήθηκε, και πηγαίνει πριν από εσάς στη Γαλιλαία, ιδού σας το είπα. Σαν να έλεγε ακριβώς αυτό: Δεν παρέβηκα την προσταγή, σας βεβαιώνω ότι σας το είπα· ώστε, εάν αμελήσετε, η κατηγορία να μην πέσει σε εμένα, αλλά σε αυτούς που αμέλησαν. Αυτός λοιπόν είναι ο ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, για τον οποίο μιλάει και τώρα το ανάγνωσμα: Διότι και αν υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί πολλοί, είτε στον ουρανό, είτε στη γη, και τα εξής· για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς μέσω αυτού.

Κατήχηση στο «και εις ένα Κύριον Ιησούν Χριστόν». Και ανάγνωσμα από την Α΄ προς Κορινθίους επιστολή: «και γαρ είπερ εισί λεγόμενοι θεοί» και τα εξής. Κατήχηση περί της εκ του Πατρός γεννήσεως του Υιού προ αιώνων και της θεότητός Του, και στο «δι' ου τα πάντα». Και ανάγνωσμα από την προς Εβραίους επιστολή: «Πολυμερώς και πολυτρόπως πάλαι ο Θεός λαλήσας» και τα εξής.

Διότι, ενώ από την αρχή ομολογούσαν και όριζαν έναν πατέρα, ύστερα εισήγαγαν πολλούς θεούς, προκειμένου να αποδειχθεί ότι η ίδια η πλάνη οπλίζει τα ψεύδη που εκστομίζει εναντίον του εαυτού της και τον καταλύει, ενώ η αλήθεια πάντοτε διαπιστώνεται από κάθε πλευρά. 6. Τι λοιπόν να πω σε εσένα, ω Νικόλαε; Τι να συζητήσω; Από πού, άνθρωπέ μου, έρχεσαι φέρνοντας σε εμάς έναν αισχρό αιώνα, μια ρίζα πονηρίας, μια γεννητική Μήτρα και πολλούς θεούς και δαίμονες; Διότι ο απόστολος, λέγοντας «αν βεβαίως υπάρχουν λεγόμενοι θεοί», υποδηλώνει ότι αυτοί δεν υπάρχουν. Διότι με το να πει «λεγόμενοι», έδειξε ότι αυτοί υπάρχουν μόνο στα λόγια, χωρίς να έχουν υπόσταση, παρά μόνο εξαιτίας της εσφαλμένης αντίληψης κάποιων. «Για εμάς όμως», λέει, «υπάρχει ένας Θεός», δηλαδή για όσους κατέχουν τη γνώση της αλήθειας. Και δεν είπε λεγόμενο Θεό, αλλά όντως υπάρχοντα Θεό· εάν λοιπόν για εμάς υπάρχει ένας Θεός, δεν υπάρχουν πλέον πολλοί θεοί. Και ο Κύριος στο Ευαγγέλιο λέει «για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό», προκειμένου να ανατρέψει τη νοοτροπία εκείνων που λένε μυθώδη πράγματα και νομίζουν ότι υπάρχει πολυθεΐα· διότι ένας είναι ο Θεός μας, Πατήρ και Υιός και Άγιον Πνεύμα, τρεις υποστάσεις, μία κυριότητα, μία θεότητα, μία δοξολογία, και όχι πολλοί θεοί.

Αλλά λέει: «οι απόστολοι είπαν "άνδρα που έχει αποδειχθεί σε εσάς με σημεία και τέρατα", και δεν είπαν "Θεό που έχει αποδειχθεί"». Ελέγχεσαι όμως πάλι, Θεόδοτε, διότι πάλι οι ίδιοι απόστολοι στις ίδιες τις Πράξεις είπαν, καθώς λέει ο μακάριος Στέφανος: «Ιδού, βλέπω τον ουρανό ανοιγμένο και τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται εκ δεξιών του Θεού». 6. Πάλι, επίσης, προφασίζεται λέγοντας ότι «είπε γι' αυτόν ο απόστολος ότι είναι μεσίτης Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς», και δεν κατανοεί πώς πάλι εγείρει επιχειρήματα εναντίον του εαυτού του. Διότι εκείνος που είπε «μεσίτης Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς» ο ίδιος το αποσαφήνισε λέγοντας «ο οποίος καθορίστηκε Υιός Θεού εν δυνάμει, κατά το πνεύμα της αγιωσύνης, εκ της αναστάσεως των νεκρών, του Κυρίου μας Ιησού Χριστού», και πάλι: «γεννηθείς από γυναίκα, γενόμενος υπό τον νόμον». Προς κατοχύρωση δε αυτών των λόγων λέει: «και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί, για εμάς υπάρχει ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, διά του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε γι' αυτόν». Εάν όμως «δι' αυτού έγιναν τα πάντα και εμείς γι' αυτόν», τότε ο Μονογενής δεν θα μπορούσε να είναι ένας απλός άνθρωπος, που υπάρχει από τη Μαρία και έπειτα, ούτε προέρχεται από σπέρμα ανδρός. Επειδή, πώς θα ήταν δυνατόν τα πάντα να έχουν γίνει δι' αυτού, εκείνα που κατά τον λόγο σου έγιναν πριν από αυτόν, εάν ήταν ένας απλός άνθρωπος; Ή πώς θα υπήρχαν για αυτόν όλα όσα έγιναν γνωστά και δημιουργήθηκαν πριν από αυτόν;

Ή δεν σε έπεισε ο προφήτης Ησαΐας όταν λέγει: «και θα αναστηθούν οι νεκροί, και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνημεία;», και ο ίδιος ο Κύριος όταν λέγει ότι «και θα εγερθούν αυτοί μεν σε ζωή αιώνια, εκείνοι δε σε κόλαση αιώνια»; Ή δεν θυμάσαι την επικοινωνία του Άβελ με τον Θεό μετά τον θάνατό του, όπου δεν αναφέρει ότι η ψυχή ικετεύει και βοά προς τον Θεό, αλλά το αίμα; Και το αίμα δεν είναι η ψυχή, αλλά μέσα στο αίμα βρίσκεται η ψυχή. Διότι το αίμα είναι ορατό σώμα, ενώ η ψυχή, ούσα αόρατη, έχει τη θέση της μέσα στο αίμα. Και από παντού έχει ελεγχθεί, ω Βαρδησιάνη, η κακοδοξία σου, καθώς ανατρέπεται από την ίδια την αλήθεια. 3. Περί δε των πολλών αρχών, επειδή πολλές φορές έχω μιλήσει εκτενώς εναντίον εκείνων που υποστηρίζουν τέτοιες απόψεις, εδώ δεν θα προβώ σε μακροσκελή ανάλυση περί αυτού, αλλά εν είδει παρεκβάσεως θα υπενθυμίσω τα λόγια του αγίου Αποστόλου, ο οποίος λέγει ότι: «για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε δι' αυτού». Πώς λοιπόν μπορεί να υπάρχει πολυθεΐα και πολλές αρχές, εάν υπάρχει «ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε δι' αυτού»; Επομένως, ένας είναι ο Δημιουργός και δεν υπάρχουν πολλοί θεοί ούτε πολλοί αιώνες. Διότι είπε άλλωστε ότι: «ακόμη και αν υπάρχουν πολλοί που ονομάζονται θεοί».

Φανερά, λοιπόν, η κλήση των εθνών προαναγγέλλεται και μέσα από αυτά. Διότι, επειδή προσευχήθηκε κατά κύριο λόγο μόνο για τον εαυτό του, λέγοντας «Εισάκουσόν με», και «Φύλαξε την ψυχή μου», και «Σώσε τον δούλο σου, ο Θεός μου», και το «Ελέησέ με», και «Εύφρανε την ψυχή του δούλου σου»· επειδή, λοιπόν, προσευχήθηκε για τόσα πολλά σχετικά με τον εαυτό του, ο πλούσιος και μεγαλόδωρος Θεός του δείχνει ότι δεν θα τα προσφέρει μόνο σε αυτόν που τα ζητά με την προσευχή, αλλά η θεία χάρη θα απλωθεί και σε όλα τα έθνη, καθώς και αυτά πρόκειται να απολαύσουν εκείνα τα οποία ο Δαβίδ αξίωνε να επιτύχει. Γι' αυτό, φωτισμένος από το Άγιο Πνεύμα και έχοντας δει το μέλλον, εκπλήσσεται υπερβολικά για τη μεγαλοδωρία της χάριτος του Θεού και λέει τα προαναφερθέντα. Με τη λέξη «θεούς» εδώ, κάποιος μεν θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι δίκαιοι και θεοφιλείς άνδρες ανάμεσα στους ανθρώπους, εξαιτίας του χωρίου: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί Υψίστου»· κάποιος άλλος δε θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι επουράνιες θείες δυνάμεις, επειδή ο Απόστολος λέει: «Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη (όπως υπάρχουν θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί), για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Επειδή, λοιπόν, κανένας από τους αγγέλους ούτε από τους προφήτες δεν πραγματοποίησε την κλήση των εθνών, εύλογα θεωρώ ότι απευθύνεται στο πρόσωπο του Χριστού το: «Δεν υπάρχει όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε».

Και σε εμάς μεν είναι αγαθός, στους δαίμονες όμως φοβερός. Διότι αυτούς εδώ τους ονόμασε θεούς, όχι επειδή είναι θεοί, αλλά επειδή από κάποιους ονομάζονται έτσι. Μαρτυρεί δε ο Παύλος λέγοντας: Γνωρίζουμε ότι κανένα είδωλο δεν έχει υπόσταση στον κόσμο, και ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός, παρά μόνο ένας. Διότι, ακόμη και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί είτε στον ουρανό είτε επί της γης. Το από ποιους όμως ονομάζονται έτσι, μάθε το από τα ακόλουθα: Ότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.

Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι· όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού. Επειδή είπε ότι κανένα είδωλο δεν έχει υπόσταση και κανένας άλλος Θεός δεν υπάρχει, όμως υπήρχαν και είδωλα, υπήρχαν και αυτοί που ονομάζονταν θεοί· για να μη φανεί ότι μάχεται ενάντια στα ολοφάνερα, προσθέτει λέγοντας («διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, όπως και πράγματι υπάρχουν, όχι ότι έχουν πραγματική ύπαρξη ως θεοί, αλλά απλώς ονομάζονται έτσι, κατέχοντας την ιδιότητα αυτή όχι στην πραγματικότητα, αλλά μόνο στα λόγια»): «Είτε στον ουρανό, είτε στη γη»· με το «στον ουρανό» εννοεί τον ήλιο, τη σελήνη και την υπόλοιπη χορεία των άστρων· διότι και αυτά τα προσκύνησαν οι Έλληνες· και με το «στη γη» εννοεί τους δαίμονες, καθώς και όλους όσους από ανθρώπους θεοποιήθηκαν. «Όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Προηγουμένως, αφού διατύπωσε τον λόγο χωρίς να αναφέρει τον Πατέρα, λέγοντας, «Κανένας άλλος Θεός δεν υπάρχει, παρά μόνο ένας», τώρα προσθέτει και αυτό, αφού πρώτα απέκλεισε παντελώς εκείνους τους ψευδοθεούς. Έπειτα προσθέτει και αυτό που αποτελεί το μέγιστο γνώρισμα της θεότητας: «Από τον οποίο προέρχονται τα πάντα». Διότι αυτό ακριβώς αποδεικνύει ότι και εκείνοι δεν είναι θεοί. Διότι, όπως λέει η Γραφή, θεοί οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας χαθούν. Έπειτα προσθέτει και κάτι όχι μικρότερης σημασίας από αυτό: «Και εμείς υπάρχουμε για αυτόν».

Στον ΜΘ΄ Ψαλμό. Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη, από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση. α΄. Και αλλού λέει ο ίδιος: Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών. Και πάλι: Εγώ είπα· είστε θεοί. Και ο Παύλος: Διότι, και αν ακόμη υπάρχουν λεγόμενοι θεοί και πολλοί κύριοι. Και ο Μωυσής: Θεούς δεν θα κακολογήσεις.

Όχι, μη γένοιτο! Ας δούμε λοιπόν με ποιους συνομιλούσε ο Παύλος και για ποιους τα έχει πει αυτά. Αλλά προσέξτε με ακρίβεια τον λόγο μου. Επειδή οι Έλληνες σέβονταν την πολυθεΐα και οι Ιουδαίοι τη μοναρχία, για να αναιρέσει λοιπόν και την πολυθεΐα και τη μοναρχία, γι' αυτό έλεγε: «Διότι, είτε υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Και λέγοντας το «ένας», αναίρεσε την πολυθεΐα· διότι όπου υπάρχει ένας, δεν υπάρχουν πολλοί. Και λέγοντας «Πατέρας», αναίρεσε τη μοναρχία· διότι όπου υπάρχει πατέρας, είναι φανερό ότι υπάρχει και υιός. Γι' αυτό λοιπόν είπε: «Ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Βλέπεις ότι ο Παύλος αντιπαρατασσόταν στους Έλληνες και στους Ιουδαίους; Γι' αυτό είπε: «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»· επειδή τα πάντα δημιουργήθηκαν μέσω του Υιού, τα ορατά και τα αόρατα. Και άκου τον Ιωάννη που λέει: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν μέσω αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Βλέπεις ότι αυτός είναι ο δημιουργός των πάντων; Τολμάς να μου αποδείξεις ότι ο Υιός συναριθμείται με τα πάντα; Αλλά, αγνώμονες, μέχρι πότε θα περιφέρεστε σταχυολογώντας τις Γραφές, για να αποκαλέσετε κάπου τον Υιό κτίσμα και κατασκεύασμα; Θέλετε να μάθετε;

Διότι, και αν ακόμη υπάρχουν οι λεγόμενοι πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη —πάλι εναντίον εκείνων μάχεται— όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι —δηλαδή αυτοί που απλώς ονομάζονται έτσι— για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου υπάρχουν τα πάντα.

Πρόσεξε με πόσα επιχειρήματα ταπείνωσε την έπαρσή τους. Διότι, πρώτα απ' όλα, έδειξε ότι δεν είναι οι μόνοι που γνωρίζουν αυτά που ξέρουν. «Διότι όλοι», λέει, «έχουμε γνώση». Έπειτα, ότι αυτό το πράγμα είναι βλαβερό χωρίς την αγάπη. Διότι «η γνώση», λέει, «προκαλεί έπαρση»· ότι ακόμη και με την αγάπη δεν είναι ολοκληρωμένη, ούτε τέλεια. «Διότι, εάν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι», λέει, «δεν το έχει γνωρίσει ακόμη όπως πρέπει να το γνωρίσει». Επιπλέον, ότι ούτε αυτό το έχουν από τον εαυτό τους, αλλά τους το έχει δωρίσει ο Θεός. Διότι δεν είπε «γνώρισε τον Θεό», αλλά «έγινε γνωστός από Αυτόν». Έπειτα, ότι αυτό ακριβώς προέρχεται από την αγάπη, την οποία όμως δεν έχουν όπως πρέπει. «Διότι, εάν κάποιος», λέει, «αγαπά τον Θεό, αυτός έχει γίνει γνωστός από Αυτόν». «Όσον αφορά, λοιπόν, τη βρώση των ειδωλοθύτων, γνωρίζουμε ότι κανένα είδωλο δεν έχει πραγματική υπόσταση στον κόσμο, και ότι δεν υπάρχει κανένας άλλος Θεός, παρά μόνο ένας». Και τα δύο θέλει να αποδείξει: και ότι πρέπει να αποστρέφονται ένα τέτοιο τραπέζι, και ότι αυτό δεν έχει τη δύναμη να βλάψει εκείνους που συμμετέχουν σε αυτό, τα οποία φαίνονται αντίθετα μεταξύ τους. Διότι, εάν μάθαιναν ότι δεν προκαλεί βλάβη, θα έτρεχαν σε αυτό χωρίς ενδοιασμούς· εάν, πάλι, εμποδίζονταν από το να τα αγγίζουν, θα υποπτεύονταν ότι εμποδίζονταν επειδή δήθεν αυτά έχουν τη δύναμη να βλάπτουν. Γι' αυτό, λοιπόν, καταρρίπτει πρώτα την ιδέα που είχαν για τα είδωλα. Διότι η λέξη «υπάρχει» έχει τεθεί με την έννοια του ότι δεν έχουν καμία απολύτως δύναμη. «Διότι και αν ακόμη υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί». Επειδή είπε: «δεν υπάρχει κανένα είδωλο, και κανένας Θεός, παρά μόνο ένας»· υπήρχαν όμως και είδωλα, υπήρχαν και λεγόμενοι θεοί.

Για να μη φανεί ότι έρχεται σε αντίθεση με τα ολοφάνερα πράγματα, προσθέτει λέγοντας το εξής: «Αν και υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί». Και όπως λοιπόν υπάρχουν, δεν υπάρχουν πραγματικά, αλλά μόνο κατ' όνομα· και δεν έχουν αυτήν την ιδιότητα στην πράξη, παρά μόνο στα λόγια. «Είτε στον ουρανό, είτε στη γη· όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι.» Στον ουρανό εννοώντας τον ήλιο, και τη σελήνη, και τη χορεία των υπόλοιπων άστρων· διότι και αυτά τα προσκύνησαν οι ειδωλολάτρες ως θεούς· στη γη πάλι τους δαίμονες, και όλους εκείνους τους ανθρώπους που θεοποιήθηκαν. «Αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα.» Αφού πρώτα είπε ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός παρά μόνο ένας, τώρα προσθέτει αυτό, έπειτα και το «αλλά για εμάς», το «ο Πατέρας»· έπειτα προσθέτει και αυτό που αποτελεί απόδειξη της θεότητας, λέγοντας, «από τον οποίο προέρχονται τα πάντα»· διότι αυτό αποδεικνύει ότι και εκείνοι δεν είναι θεοί· διότι η Γραφή λέει: «Οι θεοί που δεν έφτιαξαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν». «Και εμείς υπάρχουμε για αυτόν.» Όταν αφενός λέει ότι τα πάντα προέρχονται από αυτόν, εννοεί τη δημιουργία και την παραγωγή τους από την ανυπαρξία στην ύπαρξη· όταν αφετέρου πει, «και εμείς υπάρχουμε για αυτόν», αναφέρεται στον λόγο της πίστης και της οικείωσης· διότι με διπλό τρόπο προερχόμαστε από αυτόν, και με το ότι δημιουργηθήκαμε ενώ δεν υπήρχαμε, και με το ότι γίναμε πιστοί· αφού και η πίστη σε αυτόν ονομάζεται κτίση· διότι λέει: «για να κτίσει τους δύο λαούς σε έναν νέο άνθρωπο». «Και υπάρχει ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού· αλλά δεν υπάρχει σε όλους αυτή η γνώση.»

«Ποιος είναι όμοιος με εμένα; Ας σταθεί, και ας καλέσει, και ας αναγγείλει, και ας ετοιμάσει για εμένα, αφότου δημιούργησα τον άνθρωπο εις τον αιώνα, και τα επερχόμενα ας μου τα αναγγείλει πριν αυτά έλθουν». «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, τη δόξα μου δεν θα την παραχωρήσω σε άλλον, ούτε τις αρετές μου στα γλυπτά είδωλα». «Είναι ο αληθινός Κύριος, Θεός ζώντων, και βασιλιάς των αιώνων». «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του». «Η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια, και η εξουσία του παραμένει από γενεά σε γενεά». «Και αφού βαπτίστηκε ο Κύριος, ανέβηκε αμέσως από το νερό. Και ιδού, του ανοίχθηκαν οι ουρανοί, και είδε το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει σαν περιστέρι και να έρχεται επάνω του. Και ιδού, ακούστηκε φωνή από τον ουρανό που έλεγε: Αυτός είναι ο Υιός μου, στον οποίο ευαρεστήθηκα». «Ο Στέφανος δε, όντας πλήρης Αγίου Πνεύματος, αφού ατένισε στον ουρανό, είδε τη δόξα του Θεού, και τον Ιησού να στέκεται στα δεξιά του Θεού, και είπε: Ιδού, βλέπω τους ουρανούς ανοιγμένους, και τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται στα δεξιά του Θεού». «Ουδείς είναι Θεός παρά μόνο ένας. Διότι, έστω κι αν υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη, εντούτοις για εμάς υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς κατατείνουμε σε αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού· και ένα Άγιο Πνεύμα, στο οποίο υφίστανται τα πάντα, και εμείς προερχόμαστε από αυτό».

Ο μακάριος Παύλος λέει: «Διότι, και αν υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς από αυτόν, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς μέσω αυτού». Έναν «Χριστό, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα», λέει. Ποιον ισχυρίζεστε ότι είναι αυτός; Αν μεν (εννοείτε) τον εκ Παρθένου, είναι ανάγκη να δεχθείτε ότι είναι ο ίδιος με τον εκ Θεού, τον προαιώνιο, αυτόν «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Αν πάλι θεωρείτε ότι ο εκ Θεού είναι άλλος από τον εκ Παρθένου, τότε σύμφωνα με εσάς δεν είναι Χριστός ο εκ Παρθένου· διότι για έναν Χριστό έκανε λόγο, αυτόν «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Εάν πάλι (πιστεύετε ότι) ο εκ Παρθένου είναι άλλος από τον εκ Θεού, τότε ή θα ισχυριστείτε ότι υπάρχουν δύο δημιουργοί των πάντων, ή ο εκ Θεού δεν θα είναι ούτε Χριστός ούτε δημιουργός.

Το Άγιο Πνεύμα είναι Πνεύμα Άγιο· διότι προέρχεται εκ του Πατρός διά του Υιού και Λόγου, όχι όμως με υιικό τρόπο. Διότι, αν ο Υιός είναι Υιός του Πατέρα και το Πνεύμα είναι υιός, θα αποκτήσει και άλλους υιούς, και αυτό στο άπειρο. Αν πάλι το Πνεύμα είναι υιός του Υιού, θα αποκτήσει και αυτό υιό, και εκείνο άλλον, και αυτό στο άπειρο, και θα υπάρξουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι και πλήθος θεών, και όχι ένας Θεός· για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας και ο Λόγος Του και το Πνεύμα Του. Ο δε Λόγος είναι ενυπόστατο γέννημα, γι' αυτό και είναι Υιός· και το Πνεύμα είναι ενυπόστατο εκπόρευμα και προβολή εκ του Πατρός μεν, του Υιού δε, αλλά όχι εκ του Υιού, ως πνεύμα του στόματος του Θεού που εξαγγέλλει τον Λόγο. Βεβαίως, ούτε το στόμα είναι σωματικό μέλος ούτε το Πνεύμα είναι πνοή που διαλύεται και διασκορπίζεται. Αλλά αυτά απαιτούν ξεχωριστή πραγματεία. Προς το παρόν όμως, αφού τα διευκρινίσαμε όσο ήταν δυνατόν, ας ολοκληρώσουμε τον λόγο. Γνωρίζω δε ότι και εσείς, όντες πλήρεις θείου Πνεύματος, θα αναπληρώσετε όσα λείπουν κατά τον νόμο της φιλίας, προσευχόμενοι αδιαλείπτως για εμάς.

Αν λοιπόν με αυτόν τον τρόπο πέθανε και με αυτόν τον τρόπο, όπως ελέχθη, έχει ταφεί, αξίζει να θρηνείται κανείς έναν τέτοιο άνθρωπο, διότι πράγματι πέθανε. Εκείνος όμως που πέθανε εν μετανοία, με αγαθά έργα, φέροντας στον τράχηλό του τον χρηστό ζυγό του Χριστού και το δικό Του φορτίο, αυτός δεν έχει πεθάνει, «αλλά έχει μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή». Έχει κοιμηθεί οσίως, και έχοντας διαβεί προς την αγήρω ζωή, ανακράζει με πεποίθηση: «Καταπόθηκε ο θάνατος με νίκη. Πού είναι, θάνατε, το κεντρί σου; Πού είναι, άδη, η νίκη σου;» Διότι καταβρόχθισες πάρα πολλούς, αλλά να ξέρεις καλά ότι Ένας, που πέθανε εκουσίως υπέρ όλων, ζωοποίησε τους νεκρούς και εσένα σε θανάτωσε. Διότι βασίλευσες από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή, δηλαδή μέχρι τον νόμο· βασίλευσες, επειδή οι άνθρωποι δεν λάτρευαν τον Θεό αλλά κωφά ξόανα. Ο Μωυσής όμως, αφού δίδαξε τη θεογνωσία μέσω του νόμου, μαζί με πάρα πολλά άλλα, είπε και τούτο εκ προσώπου του Θεού: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα. Εγώ θα θανατώσω και θα ζωοποιήσω, θα πατάξω και εγώ θα ιατρέψω, και δεν υπάρχει κανείς που θα ξεφύγει από τα χέρια μου». Και πάλι μέσω του Ησαΐα: «Μάθετε», λέει, «και πιστέψτε μου και κατανοήστε ότι εγώ είμαι»· και ερμηνεύοντας τι σημαίνει το «εγώ είμαι», είπε: «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει»· διότι, αν και ονομάζονται «θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί», εντούτοις παράφρονα οικειοποιήθηκαν το όνομα της θεότητας ως ένα απλώς κενό όνομα. «

Στη συνέχεια, λοιπόν, ας εισαχθεί ο διάκονος του Ευαγγελίου, συμφωνώντας με αυτόν τον θείο προφήτη, σαν να ενεργείται από το ίδιο Πνεύμα, ο οποίος βέβαια, δογματίζοντας για τη βρώση των ειδωλοθύτων, γράφει στους Κορινθίους τα εξής: Γνωρίζουμε ότι κανένα είδωλο δεν υπάρχει στον κόσμο, και ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός, παρά μόνο ένας. Και ισχυρίζεται ότι αυτή η γνώση εκτείνεται στους πάντες. Για να μη φανεί όμως ότι εναντιώνεται στα ολοφάνερα και ορατά πράγματα, διότι υπήρχαν και ξόανα μεταξύ των αθέων και των ανοήτων, και ονομάζονταν θεοί, γι' αυτό πρόσθεσε: Διότι, έστω κι αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη, ωστόσο δεν είναι στην πραγματικότητα ούτε έχουν υπόσταση, παρά μόνο με την απλή προσωνυμία, και ονομάζονται μόνο έτσι, δεν είναι όντως θεοί. Ούτε υπάρχει κάποια δύναμη σε αυτούς, αλλά είναι πέτρες και ξύλα και δαίμονες. Διότι οι άνθρωποι δεν θαύμασαν μόνο το λαμπρό και διαφανές των φωστήρων του ουρανού, και γι' αυτό προσκύνησαν τον ήλιο και τη σελήνη και τον χορό των άλλων άστρων ως θεούς, αλλά συνέλαβαν και την εντελώς παράλογη ιδέα να τιμήσουν και να δοξάσουν με την προσωνυμία του Θεού κάποιους δαίμονες πάνω στη γη, καθώς και εκείνους τους ανθρώπους που ήταν διαβόητοι για τα πιο αισχρά πάθη και τις πράξεις τους.

Αλλά το ένα είναι θερμό κατά φύση, και το άλλο κατά θέση. Και το ένα είναι θερμό από μόνο του, ενώ το άλλο από κάτι άλλο. Και η λέξη, εξαιτίας της ομωνυμίας, δεν μας υπέδειξε πάντοτε μία και την αυτή φύση. Έτσι και ο Απόστολος, για να διδάξει την όντως θεότητα, και αφού διακρίνει την ουσία από την ομωνυμία να την αποδείξει, και για να φανερώσει αυτόν που είναι Θεός κατ' ουσίαν και κυριολεκτικά Κύριος, και εκείνους που είναι θεοί κατά θέση και όχι κυριολεκτικά ως προς την ονομασία, λέει στους μαθητές: «Γιατί, και αν υπάρχουν θεοί, όπως ακριβώς υπάρχουν, και πολλοί κύριοι, αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Βλέπεις πώς λέει «γιατί, και αν υπάρχουν θεοί»; Αντί του ότι είναι θεοί μόνο κατά την ονομασία, και όχι βέβαια κυριολεκτικά θεοί, «αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός», δηλαδή ο όντως Θεός. Ο λόγος της ουσίας δεν αποτελεί μαρτυρία για τη θεότητα, ούτε η λέξη του ονόματος επιβεβαιώνει το λεγόμενο, αλλά η φύση του πράγματος κυρώνει την αλήθεια. Επομένως, άρχει των θεών, δεσπόζει και εξουσιάζει, όχι υπάρχοντας ως ένας από αυτούς εξαιτίας της ομωνυμίας, αλλά όντας ο μόνος αγέννητος και δεσπόζοντας επί των γεννητών. Διότι εκείνοι έλαβαν τη σύστασή τους από αυτόν, ενώ εκείνος δεν αποκόμισε από αυτούς τα πρεσβεία της τιμής. Και τη δική τους ουσία αυτός τη δημιούργησε, ενώ εκείνοι δεν βρήκαν σε αυτόν αρχή υποστάσεως. Και αυτός γνωρίζει να σώζει εκείνους τους οποίους εξουσιάζει, ενώ εκείνοι, ως αρχόμενοι, δεν του προσφέρουν τίποτα.

Και από την ομωνυμία· διότι αποδεικνύεται, λέγει, ότι το πράγμα δεν προέρχεται από το όνομα, αλλά το όνομα αντλεί την αλήθεια του από το πράγμα· όπως ακριβώς έθεσε το παράδειγμα της κατ' ουσίαν θερμότητας του πυρός, και εκείνων που κατ' ονομασίαν μετέχουν σε αυτήν κατά θέση, τα οποία γίνονται θερμά και δύνανται εν καιρώ να θερμαίνουν τα παρακείμενα σώματα· και από το αποστολικό παράδειγμα, μέσω του οποίου λέγει ο Απόστολος: αν και υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, και τα όσα ακολουθούν αυτά· και επιπλέον από όλα τα άλλα, όσα βρήκε ότι του χρησιμεύουν για την απόδειξη του οικείου σκοπού, τα οποία καθίστανται φανερά σε εκείνον που δεν διαβάζει επιφανειακά.

Για αυτόν ακριβώς τον λόγο και με πολύ μεγάλο ζήλο, επειδή αυτό φαινόταν αναγκαίο, θεωρήσαμε ότι έπρεπε να στραφούμε αμέσως στην αναζήτηση του βιβλίου. Επομένως, αφού κοπιάσαμε πολύ και μοχθήσαμε αρκετά κατά την έρευνα, αργά και μετά βίας το εντοπίσαμε. Αφού το πήραμε στα χέρια μας, προχωρήσαμε στην ανάπτυξή του.

Διότι το όνομα Μάγνης αποδίδεται και στους δύο. Επειδή γνωρίζουμε, βέβαια, και κάποιον από τους αρχαίους ποιητές που ονομαζόταν έτσι. Έχουμε επίσης πληροφορηθεί από την ιστορία και για κάποιον άλλον, οικιστή ενός τόπου κατά το παρελθόν. Από αυτόν, η γύρω περιοχή που βρίσκεται στη θεσσαλική γη ονομάστηκε, εξαιτίας του ονόματός του, Μαγνησία, και το έθνος των ιθαγενών που κατοικούσαν εκεί ονομάζεται Μάγνητες. Επειδή ίσως αυτοί μετοίκησαν από εκεί, πιθανώς και κάπου αλλού, αλλά οπωσδήποτε προς την ασιατική γη, ορισμένες από τις πόλεις που ιδρύθηκαν εκεί έχουν πάρει από αυτούς το όνομα Μαγνησία.

ρλδʹ. Κάθε θεϊκός νους νοεί μεν ως νους, προνοεί δε ως Θεός ... 118,20-32 Ο Θεός, όπως ακριβώς είναι όλα τα όντα, υπερούσια δηλαδή και ως αιτία, και ταυτόχρονα δεν είναι κανένα από τα όντα λόγω της υπεροχής Του απέναντι στα όντα, έτσι είναι και νους και δεν είναι νους, ως υπέρνους. Έτσι λοιπόν προνοεί και για τα όντα, εφόσον η πρόνοια υφίσταται μόνο σε Αυτόν, πριν από κάθε νοητική ενέργεια. Κάθε νους όμως, που έχει παραχθεί από Εκείνον, έστω κι αν είναι και ονομάζεται θεϊκός κατά μετοχήν Εκείνου, νοεί μεν τα όντα από μόνος του, δεν προνοεί όμως γι' αυτά, αλλά απλώς υπηρετεί τη θεία πρόνοια δουλοπρεπώς· διότι τα σύμπαντα είναι δούλα στον Θεό, ο οποίος είναι Πατήρ και Υιός και Άγιο Πνεύμα. Αν δε κάπου οι θείοι νόες λέγεται ότι είναι θεοί και κύριοι, όπως στον Απόστολο: «όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και κύριοι», ωστόσο ονομάζονται έτσι καταχρηστικά και όχι κυριολεκτικά, όπως αμέσως δήλωσε ο ίδιος ο απόστολος με την επεξήγησή του, λέγοντας: «αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός», αυτός δηλαδή που κυριολεκτικά και αληθινά και είναι και ονομάζεται Θεός.

Θεοί, όχι κατά φύση ούτε καθ' ένωσιν θεότητας αλλά κατά μέθεξη των θείων ελλάμψεων που είναι χωρητές σε αυτούς, είναι οι θείοι νόες, για τους οποίους έχει επίσης ειπωθεί ότι υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, καθώς και όσοι από τους ανθρώπους αξιώνονται τη θεία χάρη και δια της καθαρότητας του βίου τους τη διατηρούν αμείωτη. Αυτών μάλιστα και τα σώματα, μετά τον χωρισμό τους από την ψυχή, ευλόγως θα μπορούσαν να ονομαστούν θεία, εφόσον ολοφάνερα ενεργούν θεϊκές δυνάμεις. Από τα κοσμικά και υλικά στοιχεία όμως, κανένα δεν θεωρούμε ούτε ονομάζουμε θείο, πολλώ δε μάλλον θεό, τα οποία μάλιστα γνωρίζουμε ότι είναι άψυχα και άνοα, όπως ακριβώς οι λίθοι, τα ξύλα, τα παντοειδή μέταλλα της γης και η ίδια η γη, και το ίδιο ισχύει για τους αστέρες και τον ίδιο τον ουρανό. Διότι, εάν εξαιτίας του ότι ο ουρανός και τα σώματα σε αυτόν κινούνται διαρκώς είναι έμψυχα και νοήμονα, τότε ίσως και η γη και τα επίγεια, εξαιτίας του ότι παραμένουν διαρκώς ακίνητα από μόνα τους, θα μπορούσαν να είναι έμψυχα και νοήμονα. Αλλά πιο αναίσθητος και από τους λίθους θα ήταν εκείνος που θα παραδεχόταν ότι αυτό είναι αληθές. Αντιθέτως, Εκείνος που έθεσε σε τούτα ως όριο το να παραμένουν διαρκώς ακίνητα, Εκείνος έδωσε εκ φύσεως και σε εκείνα το να κινούνται διαρκώς, και το καθένα τηρεί απαράβατο τον όρο του Δημιουργού.

Εξαιτίας αυτού, το ζήτημα της περιτομής δεν στερείται θεολογικού περιεχομένου για όσους το εξετάζουν προσεκτικά· διότι το όνομα Ιησούς που του δόθηκε, σύμφωνα με την προαναγγελία του αγγέλου, επειδή ακριβώς εκφράζει την ιδιότητα του Σωτήρα, αποτελεί γνώρισμα της θείας φύσης, πράγμα που είναι σε όλους φανερό. Και ας μην κινεί εδώ τη γλώσσα του ο θεομάχος προβάλλοντας ως επιχείρημα τη συνωνυμία με τον Ιησού του Ναυή, ισχυριζόμενος ότι το όνομα δεν έχει δοθεί στον Θεό Λόγο, αλλά σε εκείνον που ενώθηκε μαζί του κατά σχέση. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί κύριοι, οι οποίοι δεν είναι κατά φύσιν κύριοι· και επιπλέον υπάρχουν και θεοί, αλλά ούτε και αυτοί είναι κατά φύσιν θεοί· αλλά ένας είναι ο Κύριος, ένας ο Θεός, ο αληθινός κατά φύσιν· έτσι υπάρχουν και πολλές ονομασίες "Ιησούς", αλλά ένας είναι ο Ιησούς, ο Σωτήρας των πάντων.