Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 9:16

Διότι, αν και έλεγε: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος», εντούτοις, γνωρίζοντας τι είχε λάβει και μην αγνοώντας Εκείνον που του το είχε δώσει, έγραφε: «Αλίμονό μου, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Και όπως ακριβώς ίσχυε το αλίμονο όταν δεν κήρυττε, έτσι, διδάσκοντας και κηρύσσοντας το Ευαγγέλιο, είχε ως χαρά και στεφάνι του εκείνους που μαθήτευαν. Γι' αυτό και ήταν φροντίδα των αγίων να κηρύττουν μέχρι το Ιλλυρικό, και να μη διστάζουν ούτε στη Ρώμη να μεταβούν ούτε στις Ισπανίες να φθάσουν, ώστε, όσο περισσότερο κοπιάζει κανείς, τόσο μεγαλύτερο να λάβει τον μισθό του κόπου του. Καυχόταν, λοιπόν, επειδή αγωνίστηκε τον καλόν αγώνα, και είχε την πεποίθηση ότι θα λάβει το μέγα στεφάνι. Επομένως, αγαπητέ Δρακόντιε, ποιον μιμείσαι πράττοντας αυτό; Αυτόν ή εκείνους που δεν είναι σαν κι αυτόν;

Διότι, αν και έλεγε: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος», εντούτοις, γνωρίζοντας τι είχε λάβει και μην αγνοώντας Εκείνον που του το είχε δώσει, έγραφε: «Αλίμονό μου, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Και όπως (ίσχυε) το «αλίμονό μου» εάν δεν κηρύττει το Ευαγγέλιο, έτσι, διδάσκοντας και κηρύττοντας το Ευαγγέλιο, είχε ως χαρά και στέφανό του τους μαθητευομένους. Γι' αυτόν τον λόγο υπήρχε και η σπουδή των αγίων να κηρύττουν μέχρι το Ιλλυρικό, και να μην οκνούν ούτε στη Ρώμη να μεταβούν ούτε στις Ισπανίες να φθάσουν, ώστε όσο κοπιάζει κανείς, τόσο μεγαλύτερο να λάβει και τον μισθό του κόπου του. Καυχιόταν, λοιπόν, επειδή αγωνίστηκε τον καλό αγώνα, και είχε την πεποίθηση ότι πρόκειται να λάβει τον μεγάλο στέφανο. Επομένως, αγαπητέ Δρακόντιε, ποιον μιμούμενος το πράττεις αυτό; Αυτόν, ή εκείνους που δεν είναι σαν κι αυτόν;

Πώς θα νουθετήσετε τα παιδιά, όταν ζείτε ζωή ανουθέτητη και άτακτη; Διότι, όπως ακριβώς σε εμένα επιβάλλεται η ανάγκη, και αλίμονό μου εάν δεν ευαγγελίζομαι και δεν αναγγέλλω τα δικαιώματα του Θεού νύχτα και μέρα, σύμφωνα με τον Απόστολο· έτσι και για εσάς είναι ίσος ο αγώνας, εάν δείξετε ραθυμία, ή εάν διατεθείτε άτονα και χαλαρά απέναντι στη φύλαξη των παραδοθέντων και στην εκπλήρωσή τους διά των έργων.

Διότι ευκολότερα θα μπορούσε να ανακαλυφθεί ό,τι διαφεύγει, μέσα από τη φιλόπονη διερεύνηση των περισσοτέρων, εφόσον βεβαίως ο Θεός, σύμφωνα με την υπόσχεση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μας χαρίζει την εύρεση αυτού που αναζητούμε με τη διδασκαλία και την υπόμνηση του Αγίου Πνεύματος. Όπως λοιπόν σε εμένα έχει επιβληθεί η ανάγκη, και αλίμονό μου εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο· έτσι και σε εσάς αναλογεί ίσος αγώνας και ευθύνη, εάν αμελήσετε την εξέταση των ζητημάτων αυτών, ή εάν δείξετε ατονία και χαλαρότητα τόσο ως προς τη φύλαξη των παραδοθέντων όσο και ως προς την εκπλήρωσή τους διά των έργων. Διότι λέγει ο Κύριος: «Ο λόγος τον οποίο ελάλησα, εκείνος θα τον κρίνει κατά την εσχάτη ημέρα»· και, «Ο δούλος που δεν γνώρισε το θέλημα του κυρίου του, αλλά έπραξε έργα άξια τιμωρίας, θα δαρεί λίγο· ενώ εκείνος που το γνώρισε, και δεν έπραξε, ούτε ετοίμασε τον εαυτό του σύμφωνα με το θέλημά Του, θα δαρεί πολύ». Ας ευχηθούμε λοιπόν, σε εμένα μεν η οικονομία του λόγου να καταστεί άμεμπτη, σε εσάς δε η διδασκαλία να γίνει καρποφόρα.

Ο ανθρώπινος λόγος είναι βεβαίως πάρα πολύ χονδροειδής και δεν είναι ικανός να παρακολουθήσει τη λεπτότητα των εννοιών. Γι' αυτό υπάρχει μεγάλο δέος να ομιλεί κανείς για τον Θεό, και είναι πάρα πολύ σοφό να επιλέγει σε αυτά τη σιωπή. Όμως, τούτο δεν είναι καθόλου αζήμιο για εκείνους που έχουν λάβει την εντολή να διδάσκουν. Γνωρίζοντας το αυτό, ο θεσπέσιος Παύλος έλεγε: «Αλίμονό μου, εάν δεν ευαγγελίζομαι». Προχώρησα λοιπόν στη συγγραφή του προκείμενου βιβλίου και εκπόνησα και πάλι για σένα, ω φιλομαθέστατε αδελφέ Νεμεσίνε, τον λόγο περί της Αγίας και Ομοουσίου Τριάδος. Συγκεντρώνοντας τις έννοιες για καθένα από τα ζητούμενα κατά γένος ή κατά είδος, συνθέσαμε ολόκληρο το σώμα του βιβλίου σε επτά μικρούς λόγους. Και το αφιερώσαμε στον επιεικέστατο Ερμεία, ο οποίος αγαπά πάρα πολύ τη μάθηση και ερευνά συχνά τέτοιου είδους ζητήματα. Ο μεν λόγος είναι απλός, εξελίσσεται όμως με τη μορφή ερώτησης και απόκρισης μέσω δύο προσώπων. Και στο μεν πρώτο προτάσσεται το γράμμα Α, στο δε δεύτερο το Β. Διότι, επειδή η λεπτότητα των ζητουμένων είναι υπερβολικά μεγάλη, προκειμένου με τις ερωτήσεις και τις αποκρίσεις το εξεταζόμενο θέμα να κατασκευάζεται και να ανασκευάζεται διαρκώς με αυστηρότητα, κατέστη αναγκαία η εισαγωγή των προσώπων. Πρέπει λοιπόν να προσέχουμε με ακρίβεια τα γράμματα που προτάσσονται σε αυτά.

Διότι αυτός που επιβουλεύτηκε εξολοκλήρου τη δόξα του Χριστού και τόλμησε να αδιαφορήσει για τα ποίμνια που του εμπιστεύθηκαν, με κανέναν τρόπο δεν θα διαφέρει από εκείνους που δεν Τον γνωρίζουν. Γι' αυτό, άλλωστε, είπε κάποτε ο Χριστός προς τον μακάριο Πέτρο: «Σίμων, γιε του Ιωνά, με αγαπάς; Ποίμαινε τα πρόβατά μου, βόσκε τα αρνιά μου». Αν λοιπόν αυτός που ποιμαίνει, αγαπά, τότε οπωσδήποτε μισεί εκείνος που το καταφρονεί. Και αν μισεί, τότε και τιμωρείται, και υποβάλλεται στην καταδίκη των απίστων· όπως ακριβώς συνέβη με εκείνον που έλαβε το τάλαντο για να το εμπορευτεί πνευματικά, και έπειτα δεν έπραξε αυτό, αλλά μάλλον παρουσίασε το δοθέν χωρίς να το έχει πολλαπλασιάσει. Όμως εκείνοι που έλαβαν τα πέντε ή και ακόμη περισσότερα, αφού κόπιασαν και εργάστηκαν φιλότιμα, τιμήθηκαν με τα πιο λαμπρά αξιώματα. Διότι ο ένας άκουσε: «Γίνε άρχοντας πάνω σε δέκα πόλεις»· και ο άλλος σε πέντε. Ενώ ο υβριστής και οκνηρός δούλος, υπέμεινε την έσχατη καταδίκη. Είναι λοιπόν πάντοτε επικίνδυνη η ραθυμία, όσον αφορά τη μυσταγωγία· γι' αυτό και ο μακάριος Πέτρος γράφει σε κάποιους: «Ποιμάνετε το ποίμνιο του Θεού που είναι ανάμεσά σας, ώστε όταν φανερωθεί ο Αρχιποίμενας των πάντων, να λάβετε τον μισθό». Γνωρίζοντας δε ότι η ραθυμία είναι πύλη της απώλειας, είπε ο Παύλος: «Αλίμονό μου, αν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Και ότι σε αυτούς που οκνούν στη μυσταγωγία επικρέμαται πικρή, οδυνηρή και δυσδιάφευκτη κόλαση, το αποδεικνύει αμέσως ο Σωτήρας, προσθέτοντας στα πρώτα άλλα δύο παραδείγματα στη σειρά.

Αυτό ακριβώς, έχοντας κατανοήσει και μάθει καλά ο θαυμάσιος δούλος Παύλος, λέει: «Εάν κηρύττω το Ευαγγέλιο, δεν είναι για μένα καύχημα· διότι μου επιβάλλεται ως ανάγκη. Αλίμονό μου δε, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Και πάλι: «Είμαι οφειλέτης, λέει, στο κήρυγμα της διδασκαλίας, και σε Έλληνες και σε βαρβάρους, και σε σοφούς και σε ασυνέτους». Εάν, λοιπόν, έχεις γίνει δόκιμος και έχεις τηρήσει τις θείες εντολές και υπάκουσες στον Δεσπότη, μην απαιτείς από τον Θεό τις τιμές ως οφειλή, αλλά μάλλον να τον πλησιάζεις ζητώντας από τη γενναιοδωρία του· σκέψου ότι οι δικοί μας κύριοι δεν αναγνωρίζουν χάρη, όταν κάποιοι από τους δούλους τους φέρνουν σε πέρας την υπηρεσία που τους έχει ανατεθεί, αλλά από γενναιοδωρία πολλές φορές, ανταμείβοντας την αφοσίωση των γνήσιων δούλων, γεννούν σε αυτούς μεγαλύτερη προθυμία. Έτσι και ο Θεός, από τη μια απαιτεί από εμάς τη δουλεία, ασκώντας το δικαίωμα της δεσποτείας του· επειδή όμως είναι αγαθός και γενναιόδωρος, υπόσχεται και βραβεία σε όσους κοπιάζουν· και το μέγεθος της γενναιοδωρίας του υπερβαίνει κατά πολύ τους ιδρώτες των υποταγμένων. Και αυτό το επιβεβαιώνει ο Παύλος γράφοντας: «Τα παθήματα του τωρινού καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς». Και, παρόλο που είμαστε δούλοι, μας ονομάζει υιούς, και μας στεφανώνει με την τιμή που αρμόζει σε τέκνα. Πρόσεξε δε ότι, αφού πρώτα καλλιεργήσει κανείς τη δική του σάρκα, έτσι πρέπει να ποιμαίνει τους άλλους. «

Προς δε τον μακάριο Ιερεμία λέει: «Μη λες ότι είμαι πολύ νέος· διότι θα πας σε όλους προς τους οποίους θα σε αποστείλω, και θα πεις όλα όσα θα σε προστάξω». Εφόσον, λοιπόν, το σχήμα της ιερωσύνης καλεί και εμένα τον ταπεινό στο κήρυγμα, και επειδή φοβάμαι αυτό που έχει γραφτεί, «Μίλα και μη σιωπάς», αναγκαστικά προβαίνω στη συγγραφή των εξής. Διότι, κατά την κρίση του Θεού, αφού ο αοιδίμου και πανευφήμου μνήμης πατέρας μας Θεόφιλος, ο οποίος διετέλεσε επίσκοπος, αναχώρησε καλώς από τον παρόντα βίο και ανέβηκε στις ουράνιες μονές (για ποιον λόγο, το γνωρίζει ο Ταμίας των πάντων Θεός, εγώ αισθάνομαι δέος που το γράφω), σε εμένα τον ελάχιστο περιήλθε η διαδοχή της επισκοπής. Ακούγοντας δε τον Παύλο να γράφει: «Αλίμονό μου, εάν δεν ευαγγελίζομαι», με φόβο, λοιπόν, και πέρα από τις δυνάμεις μου, προσήλθα στο έργο του κηρύγματος.

Τι θα μπορούσε να γίνει πιο μεγαλειώδες από τα κατορθώματα του Σωτήρος; Πώς τα θειότερα δεν θα ξεπεράσουν κάθε ανθρώπινο λόγο; Διότι «η δόξα κρύβει τον λόγο», λέει η θεία Γραφή. Ο μακάριος Μωυσής όμως, αν και ήταν τόσο μεγάλος στην αρετή, ώστε να ακούσει τον Θεό να του λέει: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου», δεν ντρεπόταν να λέει ότι είναι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, και ακατάλληλος για τη διακονία του κηρύγματος. Αν λοιπόν, λέγοντας τέτοια πράγματα, απαλλάχθηκε από κάθε ψόγο και αισχρή κατηγορία, αλλά μάλλον θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει τον προφήτη άξιο κάθε επαίνου, πώς δεν θα παραχωρήσουμε ευλόγως στα υπέρ τον νόμο κατορθώματα του Σωτήρος τη δύναμη να υπερισχύουν κάθε λόγου; Επιπλέον, είναι ακόλουθο να πούμε ότι εμείς δεν έχουμε ασκηθεί στους αγώνες των λόγων, ούτε υποσχόμαστε επίδειξη της αττικής γλώσσας. Ας μεριμνούν άλλοι για αυτές τις σπουδές και για την περίλαμπρη ενασχόληση με τους λόγους. Για εμάς, αγαπητοί, ο λόγος είναι σύντομος και το να γράφουμε αποτελεί επιταγή ανάγκης. «Διότι αλίμονό μου, αν δεν ευαγγελίζομαι». Επειδή, αν το κάνω αυτό με τη θέλησή μου, έχω μισθό. Αν όμως το κάνω χωρίς τη θέλησή μου, μου έχει εμπιστευθεί μια οικονόμηση. Γι' αυτό νομίζω ότι κανείς δεν μπορεί να επικρίνει δικαίως τα δικά μου φτωχά λόγια. Όσα λοιπόν η χάρη του Θεού υπαγορεύει στη διάνοια, αυτά και θα καταστήσουμε φανερά σε εσάς, περιορίζοντας την άκαιρη ντροπή με σώφρονα λογισμό.

Και αυτό είναι ολοφάνερα εκείνο που είπε ο Παύλος: «Αλίμονό μου, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». ΠΑΛΛ. Έτσι φαίνεται· διότι συμπεραίνεις πολύ σωστά. ΚΥΡ. Και επιπλέον αυτών: «Και θα κατασκευάσεις, λέει, πέταλο χρυσό, καθαρό, και θα χαράξεις σε αυτό αποτύπωμα σφραγίδας, "Αγίασμα στον Κύριο", και θα το τοποθετήσεις πάνω σε στριμμένο υακίνθινο νήμα. Και θα βρίσκεται πάνω στη μίτρα, στο μπροστινό μέρος της μίτρας θα βρίσκεται».

Και ας μην προβάλει κανείς το χωρίο του αποστόλου, που λέει, ευχόμουν να είμαι εγώ ανάθεμα από τον Χριστό και τα εξής. Σε όποιον έλαβε τη δύναμη του Παύλου, σε εκείνον επιβάλλεται να το πράξει· ο Παύλος όμως, κινούνταν από το θείο νεύμα που ενεργούσε μέσα του για την ωφέλεια του κόσμου, καθώς ο ίδιος μαρτύρησε ότι δεν το έκανε αυτό από δικό του θέλημα: Διότι μου έχει επιβληθεί ανάγκη, και αλίμονό μου αν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο. Και η εκλογή του Παύλου δεν απέβλεπε στον τρόπο της μετάνοιάς του, αλλά στο να ευαγγελιστεί την ανθρωπότητα, και γι' αυτό έλαβε άφθονη δύναμη.

Εκείνος που αισθάνθηκε τις δικές του αμαρτίες είναι ανώτερος από εκείνον που ανασταίνει νεκρούς με την προσευχή του, όταν η κατοικία του βρίσκεται ανάμεσα σε πολλούς. Εκείνος που αναστενάζει μία ώρα για την ψυχή του, είναι ανώτερος από εκείνον που ωφελεί όλον τον κόσμο με τη θεωρία του. Εκείνος που αξιώθηκε να δει τον εαυτό του, είναι ανώτερος από εκείνον που αξιώθηκε να δει τους Αγγέλους. Διότι ο πρώτος κοινωνεί με τα σωματικά μάτια, ενώ ο δεύτερος με τα μάτια της ψυχής. Εκείνος που ακολουθεί τον Χριστό με μοναχικό πένθος, είναι ανώτερος από εκείνον που Τον επαινεί στις συνάξεις. Και ας μη φέρει κανείς ως επιχείρημα τον λόγο του Αποστόλου, που λέει: «ευχόμουν να είμαι εγώ ανάθεμα από τον Χριστό για χάρη των αδελφών μου». Διότι σε εκείνον που έλαβε τη δύναμη του Παύλου, επιτάσσεται να κάνει και εκείνο. Ο Παύλος όμως κατευθυνόταν από το Πνεύμα που ήταν μέσα του για την ωφέλεια του κόσμου, όπως ο ίδιος μαρτύρησε. Ότι δηλαδή δεν το έκανε αυτό με το δικό του θέλημα. «Διότι μου επιβάλλεται ως ανάγκη», λέει, «και αλίμονό μου αν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Και η εκλογή του Παύλου δεν απέβλεπε στον τρόπο της δικής του μετάνοιας, αλλά στο να ευαγγελιστεί την ανθρωπότητα, και γι' αυτό έλαβε περισσή δύναμη.

Ας εναπόκειται στη δική σου βούληση, να είσαι κύριος της απόφασής σου· δεν σε αναγκάζω, ούτε σε επιβαρύνω, αλλά, εάν μεν το κατορθώσεις σε στεφανώνω, εάν όμως δεν το κατορθώσεις, δεν σε τιμωρώ. Διότι όσα γίνονται από προσταγή και από υποχρέωση, δεν έχουν τόσο μεγάλο μισθό· ενώ όσα γίνονται από ελεύθερη προαίρεση και από προσωπική φιλοτιμία, έχουν λαμπρά τα στεφάνια. Και ως μάρτυρα γι' αυτά παρουσιάζω τον Παύλο: «Εάν κηρύττω το Ευαγγέλιο», λέει, «δεν έχω λόγο να καυχώμαι. Γιατί; Επειδή μου επιβάλλεται ως ανάγκη. Και αλίμονό μου, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο».

Βλέπεις; Στα όσα επιτάσσει ο νόμος, εκείνος που τα εκπληρώνει δεν έχει μεγάλο μισθό, διότι αποτελούν υποχρέωση· ενώ εκείνος που δεν τα εκπληρώνει είναι υπόλογος σε κόλαση και τιμωρία. «Διότι αλίμονό μου», λέγει, «εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Στα άλλα όμως δεν συμβαίνει έτσι, σε όσα δηλαδή προέρχονται από ελεύθερη προαίρεση, αλλά τι;

«Προς καταρτισμό των αγίων», λέγει, «για το έργο της διακονίας, για την οικοδομή του σώματος του Χριστού». Γι' αυτό και ο ίδιος έλεγε: «Αλίμονό μου, εάν δεν ευαγγελίζομαι». Για παράδειγμα, έλαβε κάποιος το χάρισμα της αποστολής. Αλλά γι' αυτόν τον λόγο ισχύει γι' αυτόν το «αλίμονο», επειδή ακριβώς το έλαβε· εσύ όμως έχεις απαλλαγεί από τον κίνδυνο. «Κατά το μέτρο». Τι σημαίνει το «Κατά το μέτρο»; Δηλαδή, όχι σύμφωνα με τη δική μας αξία· διότι διαφορετικά κανείς δεν θα λάμβανε αυτά που έλαβε· αλλά όλοι λάβαμε από τη δωρεά.

Μεγάλο ήταν το αξίωμα του Αποστόλου, μεγάλο και θαυμαστό· και παντού βλέπουμε τον Παύλο να προβάλλει τις αιτίες αυτού του αξιώματος, όχι ως κάποιος που άρπαξε την τιμή, αλλά ως κάποιος στον οποίο ανατέθηκε και ο οποίος έχει υποχρέωση. Διότι και όταν αποκαλεί τον εαυτό του κλητό, και όταν λέει «διά θελήματος Θεού», και πάλι αλλού «διότι μού έχει επιβληθεί ανάγκη», και όταν λέει ότι έχει ξεχωριστεί για το έργο αυτό, όλα αυτά αποτελούν αναίρεση της κενοδοξίας και της αλαζονείας. Επειδή, όπως ακριβώς εκείνος που οικειοποιείται τιμή η οποία δεν του έχει δοθεί από τον Θεό είναι άξιος της εσχάτης μομφής, έτσι και εκείνος που την αποποιείται και την αποφεύγει είναι υπεύθυνος για άλλα παραπτώματα, της παρακοής και της απείθειας. Αυτό λοιπόν λέει και τώρα ο Παύλος στην αρχή της προς Τιμόθεον επιστολής, λέγοντας τα εξής: «Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού κατ' επιταγήν του Θεού». Δεν είπε εδώ «Παύλος κλητός», αλλά «κατ' επιταγήν». Διότι, προκειμένου να μην πέσει ο Τιμόθεος σε κάποια ανθρώπινη αδυναμία, νομίζοντας ότι του απευθύνεται εξίσου όπως και στους μαθητές, γι' αυτό ξεκίνησε με αυτόν τον τρόπο. Και πού του έδωσε αυτή την επιταγή ο Θεός;

Διότι αυτά είναι στο χέρι μας και να τα πράξουμε και να μην τα πράξουμε· τα προστάγματα όμως δεν είναι στο χέρι μας, αλλά υπάρχει ανάγκη ή να τα πράξουμε ή, εάν δεν τα πράξουμε, να τιμωρηθούμε. Αυτό λοιπόν εννοεί και όταν λέει: «Διότι μου έχει επιβληθεί ανάγκη· και αλίμονό μου, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Θα το πω όμως σαφέστερα, ώστε να γίνει σε όλους ολοφάνερο. Για παράδειγμα, εκείνος στον οποίο έχει ανατεθεί η διοίκηση της Εκκλησίας και έχει τιμηθεί με το αξίωμα της επισκοπής, εάν δεν διδάσκει στον λαό τι πρέπει να πράττει, δεν είναι ανεύθυνος· ο λαϊκός όμως δεν έχει καμία τέτοια υποχρέωση. Γι' αυτό λέει και ο Παύλος: «Το πράττω αυτό κατ' επιταγήν του Σωτήρος μας». Και πρόσεξε πώς τα επίθετα αρμόζουν σε αυτό που είπα. Διότι, αφού είπε πιο πάνω, «Ο αψευδής Θεός», εδώ λέει, «Κατ' επιταγήν του Θεού και Σωτήρος μας». Εάν λοιπόν είναι Σωτήρας, και ο ίδιος τα διέταξε αυτά επειδή επιθυμεί τη σωτηρία μας, τότε η υπόθεση δεν αποτελεί ζήτημα φιλαρχίας· διότι πρόκειται για πίστη και για επιταγή του Θεού και Σωτήρος. «Προς τον Τίτο, το γνήσιο τέκνο». Διότι είναι δυνατόν να υπάρχουν και μη γνήσια τέκνα, όπως εκείνος για τον οποίο λέει: «Εάν κάποιος που ονομάζεται αδελφός είναι πόρνος, ή πλεονέκτης, ή ειδωλολάτρης, ή υβριστής, ή μέθυσος, με έναν τέτοιον ούτε καν να συντρώγετε». Ιδού, είναι μεν τέκνο, αλλά δεν είναι γνήσιο τέκνο· τέκνο μεν είναι, επειδή έλαβε άπαξ τη χάρη και αναγεννήθηκε· δεν είναι όμως γνήσιο, επειδή είναι ανάξιο του πατέρα του, επειδή αυτομολεί σε άλλον τύραννο.

εʹ. Αυτά λοιπόν και εμείς, αφού τα διδαχθήκαμε από την προσφώνηση αυτή, ας τα επιδείξουμε μέσα από τα ίδια μας τα έργα· και ούτε τους πλούσιους να καλοτυχίζουμε άκριτα, ούτε τους φτωχούς να εξευτελίζουμε, ούτε να ντρεπόμαστε για τα επαγγέλματα, ούτε να θεωρούμε την εργασία ντροπή, αλλά την αργία και το να μην έχει κανείς με τι να ασχοληθεί. Διότι, εάν η εργασία ήταν ντροπή, δεν θα την ασκούσε ο Παύλος, ούτε θα υπερηφανευόταν τόσο πολύ για αυτήν, λέγοντας τα εξής: «Διότι, εάν κηρύττω το Ευαγγέλιο, δεν αποτελεί καύχημα για εμένα».

Διότι, για να μην πει κανείς ότι το κάνει μεν αυτό, αλλά χωρίς να χαίρεται, παρά στενάζοντας και οδυνώμενος, γι' αυτόν τον λόγο, θέλοντας να δείξει την υπερβολική του χαρά και το μέγεθος της προθυμίας του, ονομάζει το έργο αυτό καύχημα. «Διότι, εάν κηρύττω το Ευαγγέλιο, δεν αποτελεί για μένα καύχημα· επειδή μου έχει επιβληθεί ως ανάγκη. Αλίμονο δε σε μένα, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Αυτό το λέει, όχι επειδή το να κηρύττει κανείς το Ευαγγέλιο είναι σημαντικότερο από το να το προσφέρει δωρεάν (αδαπάνως), αλλά επειδή το δεύτερο πλεονεκτεί από άλλη άποψη. Δηλαδή, ότι το ένα είναι προσταγή, ενώ το άλλο είναι κατόρθωμα της δικής μου ελεύθερης προαιρέσεως.

Αυτά με παρόρμησαν να γράψω· όχι η έριδα, ούτε ο φθόνος, ούτε η διάθεση ελέγχου, ούτε η επιθυμία για νίκη, ούτε η τάση για επίδειξη, ούτε το μίσος, αλλά η ευσπλαχνία που πηγάζει από τον θείο πόθο και την αγάπη για τον πλησίον. «Διότι, εάν δειλιάσει», λέει, «δεν ευαρεστείται σε σένα η ψυχή μου». Επειδή γι' αυτόν τον σκοπό μάς έταξε ο Θεός· για να παρακαλούμε, να νουθετούμε, να επαναφέρουμε στον ορθό δρόμο, να καλλιεργούμε το καλό, να σκάβουμε, να βάζουμε λίπασμα, να θεραπεύουμε την ακαρπία. Και ως ακαρπία εννοούμε και την κακοκαρπία, όπως ακριβώς αποκαλούμε άφωνο τον κακόφωνο τραγωδό· «διότι αλίμονό μου, εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο», και εάν θάψω το τάλαντο, καθιστάμενος άχρηστος και πονηρός εξαιτίας της οκνηρίας μου, θα εκδιωχθώ από τη χαρά του κυρίου μου. Δεχθείτε, λοιπόν, τον λόγο της ιάσεως, ο οποίος αρθρώνεται με τη χάρη του Πνεύματος, ώστε αφενός να ευφρανθεί ο Θεός, και αφετέρου να καταστήσετε την Εκκλησία συμμέτοχη στη χαρά. Αυτήν δε τη μία ενότητα επουρανίων και επιγείων την κατεργάστηκε ο σταυρός του Κυρίου.

Το ότι δε όλα όσα είπαμε παραπάνω είναι βέβαια και αληθή και υπεράνω κάθε αμφιβολίας, το μαρτυρεί και ο μέγας Χρυσόστομος, λέγοντας: «Ας μην ντρεπόμαστε για τις τέχνες, ούτε να νομίζουμε ότι είναι ντροπή η εργασία, αλλά η αργία και το να μην έχει κανείς τι να κάνει· διότι, εάν η εργασία ήταν ντροπή, δεν θα την ασκούσε ο Παύλος· δεν θα καυχιόταν μάλιστα για αυτήν, λέγοντας τα εξής: "διότι εάν κηρύττω το Ευαγγέλιο, δεν είναι για μένα καύχημα. Ποιος λοιπόν είναι ο μισθός μου; Το να καταστήσω δωρεάν το Ευαγγέλιο του Χριστού καθώς το κηρύττω"».

Με περισσότερα επιχειρήματα αποδεικνύει ότι αυτό είναι ανεμπόδιστο, τόσο για τον λόγο που προαναφέρθηκε, όσο και για να μη φανεί ότι, επειδή ο ίδιος απέχει, εκθέτει σε κατηγορία τους άλλους που το χρησιμοποιούν. 1 Κορ 9,16-18 <Διότι, εάν αυτό το πράττω με τη θέλησή μου.> Διότι, εάν το να κηρύττω το Ευαγγέλιο ήταν εξ ολοκλήρου ζήτημα δικής μου φιλοτιμίας και δεν μου είχε επιβληθεί καμία ανάγκη από τη δεσποτική εντολή, εύλογα θα ήλπιζα σε μεγάλο μισθό για αυτό, και θα μου ήταν επιτρεπτό να καυχώμαι σαν να επρόκειτο για δικό μου κατόρθωμα. Εάν όμως το πράττω αυτό επειδή μου έχει εμπιστευθεί ως διακονία και έχω την υποχρέωση να υπηρετήσω, τότε δεν ακολουθεί όμοιος μισθός, ούτε είναι δυνατόν να καυχώμαι για αυτό. Σε τι λοιπόν έγκειται ο λαμπρός μισθός και το καύχημα; Στο να κηρύττω μεν το Ευαγγέλιο όπως ακριβώς διατάχθηκα, αλλά να μη λαμβάνω τίποτα από το κήρυγμα, ούτε καν τα αναγκαία για τη συντήρησή μου, αλλά να υπηρετώ τη διακονία χωρίς δαπάνη και δωρεάν. 1 Κορ 9,22 <Έγινα στους ασθενείς σαν ασθενής.> Και στην προς Ρωμαίους επιστολή, για αυτούς που δίσταζαν να φάνε κρέας λόγω της τήρησης διατάξεων περί ορισμένων κρεάτων, όταν, συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία τους, ούτε ο ίδιος τους επέπληττε, και εμπόδιζε τους άλλους να τους προκαλούν ενόχληση. <Σε όλους έγινα τα πάντα.> Διότι, εάν εγώ, λέει, παρέβλεψα ακόμη και εκείνα που δεν έπρεπε καθόλου να παραβλέψω, προκειμένου να σώσω περισσότερους, πώς δεν οφείλετε εσείς να απέχετε από τα ειδωλόθυτα;

«Ποιος από εσάς», λέει, «που έχει δούλο», και τα εξής. Διότι μέσα από αυτήν την παραβολή αποδεικνύεται ότι δεν πρέπει να υπερηφανευόμαστε για κανένα κατόρθωμα, και μάλλον ούτε καν για την εκπλήρωση όλων των εντολών. Διότι για τον δούλο είναι επιβεβλημένη ανάγκη να εκπληρώνει τις εντολές του Κυρίου του, και βέβαια δεν οφείλει να το αποδίδει αυτό στον εαυτό του ως κατόρθωμα. Διότι, αν δεν εργαστεί, είναι άξιος τιμωρίας, ενώ αν εργαστεί, ας αρκείται στο ότι απέφυγε την τιμωρία, και βέβαια δεν οφείλει κατ' ανάγκην να ζητά τιμή για αυτό. Διότι είναι θέμα της γενναιοδωρίας του δεσπότη να του δώσει, ή μάλλον να του χαρίσει κάτι. Επομένως, και εκείνος που δουλεύει στον Θεό, ακόμη κι αν κατορθώνει τις εντολές, δεν οφείλει να υπερηφανεύεται. Διότι δεν έκανε τίποτα το σπουδαίο· αντίθετα, αλίμονό του αν δεν το έκανε, όπως λέει ο Απόστολος: «Αλίμονό μου αν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο». Ούτε πάλι αν έτυχε να λάβει χαρίσματα οφείλει να υψηλοφρονεί για αυτά· διότι είναι χαρίσματα που του δόθηκαν χάρη στο έλεος του Θεού, και όχι επειδή του τα χρωστούσε ο Δεσπότης. Διότι μάλλον ο δούλος χρωστά στον δεσπότη του το να εφαρμόζει όλες τις εντολές του. Εάν λοιπόν, ακόμη και όταν εφαρμόσουμε όλες τις εντολές, ούτε τότε οφείλουμε να νομίζουμε ότι πετύχαμε κάτι σπουδαίο, τι θα απογίνουμε, όταν υπερηφανευόμαστε χωρίς να έχουμε κατορθώσει ούτε το ελάχιστο μέρος των εντολών του Θεού; Πρόσεξε δε στο κείμενο της παραβολής, ότι πρώτα έθεσε το «οργώνει» και έπειτα πρόσθεσε το «ποιμαίνει».

Επειδή δε έφτασε ο καιρός για τον Μεθόδιο να πάρει τον δρόμο για την Παννονία και έπρεπε πλέον να στρέψει το βλέμμα του στην επισκοπή αυτής της χώρας, αφού αγκάλιασε το μνήμα του αδελφού, και αφού ανακάλεσε επανειλημμένα το αγαπημένο όνομα, τον Κύριλλο, και αφού θρήνησε για τη σωματική του απουσία, αλλά επικαλέστηκε ως βοήθεια το χέρι των πρεσβειών του, πήρε τον δρόμο μαζί με τους μαθητές του. Όταν δε έφτασε στη Μοραβία, ήταν πραγματικά αυτό ακριβώς, επίσκοπος, επιδεικνύοντας στον εαυτό του όλα τα χαρακτηριστικά που ο Παύλος απέδωσε στην εικόνα του επισκόπου, και κάνοντας το διδακτικό του έργο να λάμπει πάνω από όλα. Διότι δεν έθαψε το τάλαντο στο χώμα, ούτε, αποκλείοντας τη χάρη του πνευματικού δώρου, έκανε το αξίωμά του αφορμή για τρυφηλή ζωή, αλλά μοιραζόταν με όλους το αγαθό, ανατέλλοντας εξίσου για όλους τον ήλιο του λόγου, και μη διστάζοντας να μοιράζει το ευαγγελικό σιτηρέσιο. Εφόσον λοιπόν και πριν από την επισκοπή ήταν τόσο προσηλωμένος στον λόγο της διδασκαλίας, και μάλιστα χωρίς να έχει κάποιον κίνδυνο όσον αφορά αυτό το καθήκον, πώς ήταν δυνατόν, όταν του εμπιστεύτηκαν το έργο, έλαβε την παρακαταθήκη και γνώριζε το «ουαί» που αναλογεί στον απόστολο όταν δεν ευαγγελίζεται, να μην επρόκειτο να αφοσιωθεί και να περιβάλει με στοργή τη διδασκαλία, και να έχει όλη την ημέρα ως μελέτη του τα θεία λόγια, τα οποία θεωρούσε ότι ξεπερνούν σε γλυκύτητα το μέλι και την κηρήθρα;