Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 9:20

Και σε σένα λέω τέκνο μου, και στον αδελφό: Σας γράφτηκαν προηγουμένως τα περί μακροθυμίας, και τώρα λέω ότι «Άρμεξε γάλα και θα γίνει βούτυρο, εάν σφίξεις το χέρι στον μαστό, βγαίνει αίμα». Και πάλι ο άγιος Παύλος λέει: «Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, για να κερδίσω τους Ιουδαίους» και τα εξής. Και ύστερα λέει: «Σε όλους έγινα τα πάντα, για να σώσω οπωσδήποτε μερικούς». Εάν κάποιος θέλει να λυγίσει ένα δέντρο ή ένα κλήμα, το λυγίζει σταδιακά και δεν σπάει. Εάν όμως το τραβήξει δυνατά μεμιάς, το πράγμα σπάει αμέσως. Κατανόησε αυτό που λέγεται.

Αλλά εάν επέλεγαν να αποδειχθεί σαφώς ότι ο Υιός είναι νομοθέτης, πώς ή από πού θα μπορούσε να γίνει αυτό από εμάς; Α. Και όμως, θα θεωρήσω ότι αυτό που μόλις είπαμε θα είναι αρκετό ως προς αυτό, τουλάχιστον για τους πιο ευμαθείς. Διότι σχετικά με τον νόμο και τα όσα θεσπίστηκαν στους αρχαιότερους, εφόσον ο Θεός λέει ξεκάθαρα, σε αυτά δεν είναι δυνατόν να προστεθεί τίποτα και από αυτά δεν είναι δυνατόν να αφαιρεθεί τίποτα —διότι το να νομοθετεί και να προσθέτει και να αφαιρεί ό,τι αν θέλει θα ταίριαζε αποκλειστικά και μόνο στην κυρίαρχη φύση των όλων— ο Υιός νομοθέτησε, και από τη μία αφαίρεσε την παλαιά εντολή ως ανωφελή, ενώ από την άλλη εισήγαγε τη νέα, δηλαδή την ευαγγελική, και το έπραξε αυτό ως νομοθέτης, όχι συγκαλυμμένα, αλλά με θεοπρεπή εξουσία. Θα επισφραγίσει μάλιστα αυτόν τον λόγο και ο σοφός Παύλος γράφοντας: «Έγινα στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος, για να κερδίσω τους Ιουδαίους· σε αυτούς που είναι υπό τον νόμο σαν να ήμουν υπό τον νόμο, ενώ ο ίδιος δεν είμαι υπό τον νόμο, για να κερδίσω αυτούς που είναι υπό τον νόμο· στους ανόμους σαν άνομος, ενώ δεν είμαι άνομος ενώπιον του Θεού, αλλά έννομος ως προς τον Χριστό, για να κερδίσω τους ανόμους». Διότι παρατήρησε πώς, αποκρούοντας το να είναι άνομος ενώπιον του Θεού, λέει ότι είναι έννομος ως προς τον Χριστό, αποδίδοντας σε Αυτόν τη δόξα και στα δύο, και αναγνωρίζοντας σε Αυτόν, ως Θεό κατά φύση, το κατ' εξαίρεση προνόμιο να νομοθετεί. Όταν λοιπόν, σύμφωνα με τη φωνή του αγίου, όποιος είναι έννομος ως προς τον Χριστό δεν θα ήταν άνομος ενώπιον του Θεού, ποια λογική θα μπορούσε πλέον να αποκλείσει τον Υιό από το να είναι και νομοθέτης και Θεός; Β. Καμία, όπως νομίζω.

Αλλά δεν φαινόταν σε όλους ότι έπραττε ορθά, ανατρέποντας τα του Μωυσή, ή μάλλον οδηγώντας τα προς το αληθινότερο, ώστε και μερικοί ήδη να φωνάζουν: «Αν αυτός ο άνθρωπος ήταν από τον Θεό, δεν θα καταπατούσε το σάββατο»· πράγμα που σήμαινε ότι καταδικάζουν απερίφραστα για αμαρτία αυτόν που δεν τη γνώριζε. Απολογούμενος λοιπόν απέναντι σε τέτοιες παραφροσύνες των Ιουδαίων, αφαιρεί κάθε κομπασμό από τα λόγια του, και επιθυμεί να διδάξει με μετριοπάθεια και όχι με απόλυτη σαφήνεια, ότι δεν θα μπορούσε ο Υιός που δεν γνωρίζει αμαρτία να πράξει κάτι αντίθετο προς το θέλημα του Θεού και Πατέρα· και για να μην τους παροτρύνει πάλι στο να τον λιθοβολήσουν, λέγοντας πιο ξεκάθαρα: «Δεν γνωρίζω αμαρτία». Διότι, βράζοντας από οργή, θα του επιτίθονταν αμέσως λέγοντας: «Μόνο στον Θεό ταιριάζει το να μην αμαρτάνει· εσύ όμως, που είσαι άνθρωπος, μη λες αυτά που πρέπουν μόνο στον Θεό»· πράγμα που βέβαια έκαναν και κάπου αλλού, λέγοντας ότι δικαιολογημένα τον λιθοβολούν, επειδή, αν και άνθρωπος, κάνει τον εαυτό του Θεό· έτσι, με συγκράτηση ο Σωτήρας, εφόσον μάλιστα είχε γίνει άνθρωπος και βρισκόταν υπό τον νόμο μαζί με αυτούς που ήταν υπό τον νόμο, είπε ότι τηρεί τον λόγο του Πατέρα, λέγοντας ουσιαστικά: «Πουθενά δεν θα παρεκκλίνω από το θέλημα του Πατέρα· διότι η αμαρτία συμβαίνει όταν κανείς παραβαίνει τον θείο νόμο, ενώ εγώ δεν γνωρίζω αμαρτία, επειδή είμαι εκ φύσεως Θεός· συνεπώς, διδάσκοντας δεν λυπώ τον Πατέρα. Λοιπόν, ας μην επιτιμά κανείς αυτόν που εκ φύσεως είναι νομοθέτης, αλλά λόγω της ομοίωσής του με εμάς έγινε φύλακας του νόμου.»

Δεν λέει επίσης ότι «έγινε τα πάντα στους πάντες, για να σώσει οπωσδήποτε κάποιους», και ότι έγινε στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, «στους ανόμους ως άνομος, χωρίς να είναι άνομος ενώπιον του Θεού, αλλά έννομος ως προς τον Χριστό, για να σώσει τους ανόμους»; Και γιατί τα λέω ακόμη αυτά, παραλείποντας το ακόμη μεγαλύτερο; Ότι και ο ίδιος ο Μονογενής Λόγος του Θεού, για να σώσει το ανθρώπινο γένος, «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, υπέμεινε σταυρό, καταφρονώντας την ντροπή». Δεν είναι, λοιπόν, καθόλου παράξενο, εάν, έχοντας απομακρυνθεί λίγο από το πρέπον, ο προφήτης έσωσε τη Γόμερ και επαναφέρει τη χαμένη γυναίκα στην κοσμιότητα. Ότι δε εξαιτίας ενός χρήσιμου και αναγκαίου πράγματος πρόσταξε ο Θεός να συνδεθεί με τη γυναίκα, το ξεκαθάρισε αμέσως, διαβεβαιώνοντας ότι γι' αυτήν την αιτία πρόσταξε εκείνα. Διότι, λέει, η γη θα εκπορνευθεί εντελώς, απομακρυνόμενη από τον Κύριο. Και δεν μιλάει στον προφήτη για μια μελλοντική πορνεία της γης, αλλά για αυτήν που έχει ήδη γίνει. Διότι πράγματι υπήρχαν οι δαμάλεις στη Δαν και στη Βαιθήλ, και είχαν ανεγερθεί τα τεμένη του Βάαλ, και οι τελετές του Ισραήλ τελούνταν σε όλη τη χώρα των Σαμαρειτών.

ΛΟΓΟΣ ΛΖʹ. Στο ρητό του Ευαγγελίου: «Όταν τελείωσε ο Ιησούς τους λόγους αυτούς», και τα εξής. Αʹ. Ο Ιησούς, ο οποίος επέλεξε τους αλιείς, αλιεύει και ο ίδιος, και μεταβαίνει από τόπο σε τόπο. Για ποιον λόγο; Όχι μόνο για να κερδίσει περισσότερους φιλόθεους ανθρώπους μέσω της επισκέψεώς του, αλλά, όπως νομίζω, για να αγιάσει και περισσότερους τόπους. Γίνεται στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος, για να κερδίσει Ιουδαίους· σε αυτούς που βρίσκονται υπό τον νόμο, σαν να βρίσκεται υπό τον νόμο, για να εξαγοράσει αυτούς που βρίσκονται υπό τον νόμο· στους ασθενείς σαν ασθενής, για να σώσει τους ασθενείς. Γίνεται τα πάντα στους πάντες, για να κερδίσει τους πάντες. Μα τι λέω, τα πάντα στους πάντες; Αυτό που ούτε ο Παύλος δεν δέχθηκε να πει για τον εαυτό του, αυτό διαπιστώνω ότι υφίσταται ο Σωτήρας.

Ελάτε, λοιπόν, μοιραστείτε τις αρετές του, όσοι είστε επαινέτες και μάρτυρές του, και αγωνιστείτε τον καλό αγώνα μεταξύ σας, άνδρες και γυναίκες μαζί, νεαροί και παρθένες, ηλικιωμένοι μαζί με τους νεότερους, ιερείς και λαός, μοναχοί και κοσμικοί, εκείνοι της απλότητας και εκείνοι της ακρίβειας, όσοι ανήκουν στη θεωρία και όσοι στην πράξη. Ο ένας ας επαινεί τη στάση του στις νηστείες και τις προσευχές, σαν να ήταν ασώματος και άυλος· ο άλλος την αντοχή και το αήττητο στις αγρυπνίες και τις ψαλμωδίες· άλλος την προστασία εκείνων που είχαν ανάγκη, άλλος την αντίστασή του απέναντι στους υπερέχοντες, ή τη συγκατάβασή του προς τους ταπεινούς. Οι παρθένες ας επαινούν τον νυμφαγωγό· οι έγγαμες, τον δάσκαλο της σωφροσύνης· όσοι ζουν στην έρημο, εκείνον που τους δίνει φτερά· όσοι ζουν μέσα στην κοινωνία, τον νομοθέτη· εκείνοι της απλότητας, τον οδηγό· εκείνοι της θεωρίας, τον θεολόγο· όσοι βρίσκονται σε ευθυμία, το χαλινάρι· όσοι βρίσκονται σε συμφορές, την παρηγοριά· τα γηρατειά, το στήριγμα· η νεότητα, την παιδαγωγία· η φτώχεια, τον χορηγό· ο πλούτος, τον οικονόμο. Μου φαίνεται ότι και οι χήρες θα επαινέσουν τον προστάτη τους· και τα ορφανά, τον πατέρα· και οι φτωχοί, τον φιλόπτωχο· και οι ξένοι, τον φιλόξενο· και οι αδελφοί, τον φιλάδελφο· οι ασθενείς, τον ιατρό, για όποια ασθένεια και θεραπεία κι αν σκεφτείς· οι υγιείς, τον φύλακα της υγείας τους· και όλοι, εκείνον που έγινε τα πάντα για όλους, για να κερδίσει τους πάντες, ή τους περισσότερους.

Ελάτε, λοιπόν, αφού με περιστοιχίσετε όλη η δική του ομήγυρη, όσοι ανήκετε στο ιερό βήμα και όσοι βρίσκεστε κάτω, όσοι είστε δικοί μας και όσοι προέρχεστε από τους έξω, συνεργαστείτε μαζί μου στον έπαινό του, διηγούμενοι και αναζητώντας ο καθένας διαφορετικό από τα δικά του προτερήματα· οι κατέχοντες τους θρόνους τον νομοθέτη, οι της πολιτείας τον οργανωτή, το πλήθος τον εγγυητή της ευταξίας, οι ασχολούμενοι με τα γράμματα τον παιδαγωγό, οι παρθένες τον νυμφαγωγό, οι έγγαμες τον διδάσκαλο της σωφροσύνης, οι της ερήμου αυτόν που τους έδωσε φτερά, όσοι ζουν μέσα στην κοινωνία τον κριτή, οι της απλότητας τον οδηγό, οι της θεωρίας τον θεολόγο, όσοι χαίρουν ευθυμίας τον χαλινό, όσοι δοκιμάζονται από συμφορές την παρηγοριά, τα γηρατειά τη βακτηρία, η νεότητα την παιδαγωγία, η φτώχεια τον χορηγό, η ευπορία τον οικονόμο. Νομίζω πως και οι χήρες θα επαινέσουν τον προστάτη, και τα ορφανά τον πατέρα, και οι πτωχοί τον φιλόπτωχο, και οι ξένοι τον φιλόξενο, και οι αδελφοί τον φιλάδελφο, οι ασθενούντες τον ιατρό –όποια νόσο και θεραπεία κι αν σκεφτείς–, οι υγιείς τον φύλακα της υγείας, και οι πάντες αυτόν που έγινε τα πάντα για τους πάντες, προκειμένου να κερδίσει τους πάντες [ή τους περισσοτέρους].

138. Προς τον πρεσβύτερο Αφροδίσιο. Στο χωρίο: «Έγινα στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος». Και τι σημαίνει: «Χωρίς να είμαι άνομος απέναντι στον Θεό, αλλά έννομος ως προς τον Χριστό». Αν δεν ήμουν απόλυτα πεπεισμένος ότι η δική σου σύνεση θα αναπλήρωνε τις ελλείψεις του δικού μου λόγου, νομίζω πως δεν θα σου έγραφα αυτή την επιστολή. Τι είναι λοιπόν αυτό που θέλησες να μάθεις; Ποια είναι η αιτία για την οποία ο Απόστολος είπε: «Έγινα στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος, για να κερδίσω τους Ιουδαίους. στους ανόμους έγινα σαν άνομος, χωρίς να είμαι άνομος απέναντι στον Θεό, αλλά έννομος ως προς τον Χριστό, για να κερδίσω τους ανόμους». Βεβαίως, αυτά τα λόγια χρειάζονται ενδελεχή εξέταση, μέχρι να φανερωθεί ξεκάθαρα η αλήθεια που κρύβεται μέσα τους. Με συντομία όμως θα πω τα εξής: Έγινε στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος, όταν εξαγνίστηκε στο ιερό και πρόσφερε θυσία. και όταν, αφού περιέτεμε τον Τιμόθεο, τον έστειλε στους Ιουδαίους ως δάσκαλο, καταργώντας την περιτομή μέσω της ίδιας της περιτομής. Γι' αυτό δεν είπε «έγινα Ιουδαίος», αλλά «σαν Ιουδαίος». Και στους ανόμους έγινε σαν άνομος, όταν, μιλώντας προς τους Αθηναίους, δεν επιχειρηματολόγησε από τους προφήτες ούτε από τον νόμο, αλλά έκανε την προτροπή του με αφορμή έναν βωμό, κερδίζοντάς τους χρησιμοποιώντας τις δικές τους αντιλήψεις.

Τι έπρεπε να κάνει; Έλληνες ήταν όλοι, ασεβείς όλοι. Τι έπρεπε, λοιπόν, να κάνει; Να διαλεχθεί μαζί τους με βάση τα Ευαγγέλια; Αλλά θα τον περιγελούσαν. Μήπως από τα προφητικά κείμενα και τα γράμματα του Νόμου; Αλλά δεν πίστευαν. Τι έκανε λοιπόν; Κατευθύνθηκε προς τον βωμό και τους υπέταξε χρησιμοποιώντας τα όπλα των εχθρών. Και αυτό είναι που λέει: «Έγινα στους πάντες τα πάντα, στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, στους ανόμους ως άνομος». Είδε τον βωμό, είδε την επιγραφή, και εγέρθηκε με τη δύναμη του Πνεύματος. Διότι τέτοια είναι η χάρη του Πνεύματος· παρέχει από παντού κέρδος σε όσους την υποδέχονται· τέτοια είναι τα δικά μας πνευματικά όπλα.

Μη γένοιτο! Αλλά συγκαταβαίνουν στους ασθενέστερους, εκπληρώνοντας εκείνον τον λόγο του Παύλου που λέει: «Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος». Συγκαταβαίνουν στους ασθενείς, ώστε να μη μείνουν εκείνοι ασθενείς. Εξάλλου, εκεί συγκεντρωνόταν και ολόκληρη η πόλη.

Τι είναι αυτό που κάνεις, ω μακάριε Παύλε; Καταργείς με τον λόγο την περιτομή και την επιβεβαιώνεις πάλι με την πράξη; Δεν την επιβεβαιώνω, λέγει, αλλά την καταργώ δια των έργων. Διότι ο Τιμόθεος ήταν υιός πιστής Ιουδαίας γυναίκας, πατέρα όμως Έλληνα, από ακρόβυστο γένος. Επειδή, λοιπόν, ο Παύλος επρόκειτο να τον αποστείλει στους Ιουδαίους ως διδάσκαλο, δεν ήθελε να τον στείλει ακρόβυστο, για να μην κλείσει αμέσως από την αρχή τις θύρες στον λόγο του Θεού. Προετοιμάζοντας, επομένως, την οδό για την κατάργηση της περιτομής και ανοίγοντας τον δρόμο στη διδασκαλία του Τιμοθέου, τον υπέβαλε σε περιτομή, προκειμένου να καταργήσει την περιτομή. Γι' αυτό λέγει: «Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος»· δεν το είπε αυτό ο Παύλος για να γίνει Ιουδαίος, αλλά για να πείσει εκείνους που παρέμεναν Ιουδαίοι να μην είναι πλέον Ιουδαίοι· γι' αυτό τον λόγο περιέτεμε και τούτον, για να καταργήσει την περιτομή.

Χρησιμοποίησε, λοιπόν, την περιτομή εναντίον της περιτομής. Διότι δέχθηκε την περιτομή και ο Τιμόθεος, για να μπορέσει να γίνει αποδεκτός από τους Ιουδαίους, και αφού εισέλθει ανάμεσά τους, να τους αποσπάσει σιγά-σιγά από αυτήν την τήρηση του νόμου. Είδες για ποιον λόγο τήρησε ο Παύλος και την Πεντηκοστή και την περιτομή; Θέλετε να σας αποδείξω ότι τηρούσε και άλλες νομικές διατάξεις; Προσέξτε με ακρίβεια. Ανέβηκε κάποτε στα Ιεροσόλυμα, και όταν τον είδαν οι απόστολοι, του έλεγαν: Βλέπεις, αδελφέ Παύλε, πόσες μυριάδες Ιουδαίων έχουν συγκεντρωθεί, και όλοι αυτοί έχουν πληροφορηθεί για εσένα ότι διδάσκεις αποστασία από τον νόμο. Τι πρέπει να γίνει λοιπόν; Κάνε αυτό που σου λέμε. Υπάρχουν ανάμεσά μας άνδρες που έχουν κάνει τάμα· πάρε αυτούς και αγνίσου μαζί τους, και ξύρισε το κεφάλι σου μαζί τους, ώστε να πεισθούν έμπρακτα ότι τίποτα δεν ισχύει από όσα έχουν πληροφορηθεί για εσένα, αλλά ότι τηρείς και εσύ ο ίδιος τον νόμο του Μωυσή. Είδατε θαυμαστή συγκατάβαση; Τηρεί καιρούς, για να καταργήσει την τήρηση των καιρών· κάνει περιτομή, για να παύσει την περιτομή· προσφέρει θυσία, για να καταργήσει την τήρηση των θυσιών. Και ότι γι' αυτόν τον λόγο τα έκανε αυτά, άκουσέ τον να λέει: Έγινα για όσους υπόκεινται στον νόμο σαν να υπόκειμαι στον νόμο, για να κερδίσω όσους υπόκεινται στον νόμο, και ενώ ήμουν ελεύθερος από όλους, έκανα τον εαυτό μου δούλο σε όλους. Και τα έκανε αυτά ο Παύλος μιμούμενος τον δικό του Δεσπότη.

Επομένως, είναι φανερό ότι το ίδιο ισχύει και για τα έπαθλα. Εντούτοις, ο ίδιος δεν αξιώνει να απολαμβάνει τα πρωτεία, αλλά αρκείται στο να συμμετάσχει μαζί με τους άλλους στους στεφάνους που έχουν αποταμιευθεί. Αυτά δε τα έλεγε, όχι επειδή έπραττε αυτά για κάποιον μισθό, αλλά για να τους προσελκύσει και από αυτό το γεγονός, και με αυτές τις ελπίδες να τους πείσει να τα κάνουν όλα υπέρ των αδελφών. Είδες σύνεση; Είδες υπεροχή ακριβείας, πώς έπραξε περισσότερα από όσα είχαν προσταχθεί, μη λαμβάνοντας, ενώ του ήταν επιτρεπτό να λαμβάνει; Είδες μεγαλείο συγκαταβάσεως, πώς αυτός που ακολουθούσε τον νόμο του Χριστού και τηρούσε τον ανώτατο νόμο, έγινε στους ανόμους σαν άνομος, στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος, αναδεικνυόμενος άριστος και στα δύο και νικώντας τους πάντες;

Αλλά δεν θα πίστευαν· διότι και στους Ιουδαίους δεν αναφέρει τίποτα από τα Ευαγγέλια, αλλά από τους προφήτες· γι' αυτό λέει: Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, στους ανόμους ως άνομος, στους υπό νόμον ως υπό νόμον.

Και σχετικά με εκείνον που πόρνευσε, άκουσέ τον, πώς οδυνάται όχι λιγότερο από εκείνον και παρακαλεί λέγοντας: Επικυρώστε την αγάπη σας προς αυτόν. Αλλά και όταν τον απέκοπτε, το έπραττε με πολλά δάκρυα. Διότι από πολλή θλίψη, λέει, και συνοχή καρδιάς σας έγραψα, όχι για να λυπηθείτε, αλλά για να γνωρίσετε την αγάπη που έχω περισσώς για εσάς· και πάλι: Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, σε όσους υπόκεινται στον νόμο ως υποκείμενος στον νόμο, στους ασθενείς ως ασθενής, στους πάντες έχω γίνει τα πάντα, για να σώσω με κάθε τρόπο μερικούς· και αλλού πάλι: Για να παρουσιάσω κάθε άνθρωπο τέλειο εν Χριστώ Ιησού.

Έτσι και ο Παύλος, μιμούμενος τον δικό του Δεσπότη, δεν θα μπορούσε να κατακριθεί, όταν πότε μεν συμπεριφερόταν ως Ιουδαίος, πότε δε ως άνομος· και πότε μεν τηρούσε τον νόμο, πότε δε αψηφούσε τον νόμο· και άλλοτε μεν προσκολλώνταν στην παρούσα ζωή, άλλοτε δε την περιφρονούσε· και πότε μεν ζητούσε χρήματα, πότε δε απέκρουε ακόμη και όσα του έδιναν· και προσέφερε θυσίες και ξυριζόταν, και πάλι αναθεμάτιζε εκείνους που έπρατταν αυτά· και πότε μεν έκανε περιτομή, πότε δε απέρριπτε την περιτομή. Και οι μεν πράξεις ήσαν αντίθετες μεταξύ τους, ο σκοπός όμως και η σκέψη από την οποία πήγαζαν ήσαν εξαιρετικά συνεπείς και απολύτως εναρμονισμένοι. Διότι ένα πράγμα επιδίωκε: τη σωτηρία αυτών που άκουγαν και έβλεπαν αυτά.

Γι' αυτό λέει: «Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, στους ανόμους ως άνομος, χωρίς να είμαι άνομος απέναντι στον Θεό, αλλά έννομος ως προς τον Χριστό». Έτσι και η Παλαιά Διαθήκη, όταν ομιλεί για τον Θεό στους Ιουδαίους, ενεργεί λέγοντας τα εξής: «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;» Τι λέγεις, Μωυσή; Υπάρχει άραγε περιθώριο συγκρίσεως; «Δεν το είπα κάνοντας σύγκριση», απαντά, «αλλά επειδή συζητώ με Ιουδαίους, οι οποίοι έχουν μεγάλη ιδέα για τους δαίμονες, κάνοντας συγκατάβαση στην αδυναμία τους, εισήγαγα αυτόν τον τρόπο διδασκαλίας». Επειδή, λοιπόν, και ο δικός μας λόγος απευθύνεται προς Ιουδαίους, οι οποίοι θεωρούν ότι ο Χριστός ήταν ένας απλός άνθρωπος και κάποιος παράνομος, γι' αυτό και ξεκινήσαμε την εξέταση από εκείνους που θαυμάζονται από τους Έλληνες. Εάν όμως θέλετε, ας προχωρήσουμε σε αυτές τις αποδείξεις και από εκείνους από το δικό τους περιβάλλον που επιχείρησαν κάτι τέτοιο, οι οποίοι και μαθητές συγκέντρωσαν, και ανακηρύχθηκαν άρχοντες και προστάτες, αλλά αμέσως έσβησαν. Έτσι εξάλλου και ο Γαμαλιήλ τους αποστόμωσε. Διότι, επειδή τους είδε να μαίνονται και να επιθυμούν να χύσουν το αίμα των μαθητών, θέλοντας να τους συγκρατήσει από την ακατάσχετη μανία τους, αφού διέταξε να βγάλουν για λίγο έξω τους αποστόλους, τους έλεγε τα εξής: «Προσέξτε καλά τι πρόκειται να κάνετε σε αυτούς τους ανθρώπους».

Αυτά τα λέγω προς τους ισχυρότερους, τους ανεπηρέαστους και εκείνους που μπορούν να μην υποστούν καμία απολύτως βλάβη από τη συναναστροφή μαζί τους· εάν όμως κάποιος είναι ασθενέστερος, ας αποφεύγει την παρέα τους και ας απομακρύνεται από τις συγκεντρώσεις τους, ώστε να μη γίνει η πρόφαση της φιλίας αφορμή ασέβειας. Έτσι πράττει και ο Παύλος, ο οποίος ο ίδιος μεν συναναστρέφεται με τους ασθενείς και λέγει: «Έγινα στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος, στους ανόμους σαν άνομος», ενώ τους μαθητές και όσους βρίσκονται σε ασθενέστερη κατάσταση τους απομακρύνει, προτρέποντας και διδάσκοντας ως εξής: «Φθείρουν τα χρηστά ήθη οι κακές συναναστροφές». Και πάλι: «Εξέλθετε από ανάμεσά τους και αποχωριστείτε, λέγει ο Κύριος». Διότι ο μεν ιατρός, εάν πλησιάσει τον πάσχοντα, πολλές φορές ωφέλησε και εκείνον και τον εαυτό του· ο ασθενέστερος όμως έβλαψε και τον εαυτό του και τον άρρωστο, όταν συναναστρέφεται με αυτούς που νοσούν· διότι ούτε εκείνον θα μπορέσει να ωφελήσει σε τίποτα, και ο ίδιος θα επισύρει επάνω του μεγάλη βλάβη από την αρρώστια.

Διότι είχε λάβει εντολή μόνο να κηρύττει και να αναγγέλλει όσα του είχαν εμπιστευθεί· το να μηχανεύεται όμως μυριάδες πράγματα και να επινοεί, ήταν πλέον αποτέλεσμα του δικού του ζήλου. «Και έγινα στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος, για να κερδίσω Ιουδαίους.» Και πώς έγινε αυτό; Ή όταν περιέτεμε τον Τιμόθεο, για να καταργήσει την περιτομή; Γι' αυτό δεν είπε «Ιουδαίος», αλλά «σαν Ιουδαίος». Διότι το ζήτημα είναι οικονομία. «Σε αυτούς που είναι υπό νόμον σαν υπό νόμον, ενώ ο ίδιος δεν είμαι υπό νόμον, για να κερδίσω αυτούς που είναι υπό νόμον.» Όταν ξύρισε το κεφάλι του, όταν θυσίασε. Αυτά δε γίνονταν όχι επειδή μεταβαλλόταν το φρόνημά του, αλλά επειδή συγκατέβαινε η αγάπη του. «Στους ανόμους σαν άνομος· ενώ δεν είμαι άνομος στον Θεό, αλλά έννομος στον Χριστό.» Οι άνομοι δεν ήταν ούτε Ιουδαίοι ούτε Έλληνες, αλλά εκείνοι που ζούσαν εκτός νόμου· όπως ήταν ο Κορνήλιος και ο Μελχισεδέκ. Διότι, όταν πήγαινε σε αυτούς, υποκρινόταν πολλά από τα δικά τους. Κάποιοι δε υποστηρίζουν ότι εδώ υπαινίσσεται και τη συζήτηση που έκανε με τους Αθηναίους με αφορμή την επιγραφή στον βωμό, και λέει: «Στους ανόμους σαν άνομος». Και για να μη νομίσει κανείς ότι το πράγμα είναι μεταβολή. «Ενώ δεν είμαι άνομος ενώπιον του Θεού, αλλά έννομος ενώπιον του Χριστού.» «Για να κερδίσω ανόμους. Έγινα στους ασθενείς σαν ασθενής, για να κερδίσω τους ασθενείς.» Αναφέρει την αιτία της συγκατάβασης. «Στους πάντες έγινα τα πάντα, για να σώσω οπωσδήποτε κάποιους.» Και για να μη χρονοτριβεί αναφέροντας την κάθε περίπτωση ξεχωριστά, χρησιμοποιεί τη γενική ονομασία. «}

Από αυτά διδασκόμαστε ότι, ακόμη κι αν είναι πολύ γνήσιος, ακόμη κι αν είναι υπερβολικά ένδοξος αυτός που μας εμποδίζει, οφείλει να θεωρείται βδελυρός από καθέναν που αγαπά τον Κύριο. ΤΙΤΛΟΣ ΚΓ΄. — Περί της συμπεριφοράς (συγκαταβάσεως). «Αν και ήμουν ελεύθερος από όλους, υποδούλωσα τον εαυτό μου στους πάντες, για να κερδίσω τους περισσότερους. Και έγινα στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος, για να κερδίσω τους Ιουδαίους· σε εκείνους που υπόκεινται στον νόμο σαν να ήμουν υπό τον νόμο, για να κερδίσω εκείνους που υπόκεινται στον νόμο· στους ανόμους σαν άνομος —χωρίς να είμαι άνομος απέναντι στον Θεό, αλλά υποταγμένος στον νόμο του Χριστού— για να κερδίσω τους ανόμους. Στους ασθενείς έγινα σαν ασθενής, για να κερδίσω τους ασθενείς. Έγινα τα πάντα για όλους, ώστε με κάθε τρόπο να σώσω μερικούς.» «Εκείνος που δεν συναναστρέφεται ορθά τον δικό του οίκο, θα κληρονομήσει ανέμους.» ΤΙΤΛΟΣ ΚΔ΄. — Περί του αγίου σταυρού. «Έδωσες σε αυτούς που σε φοβούνται ένα σημείο, για να διαφύγουν από το τόξο.» «Φανεροί θα είναι αυτοί που σφραγίζουν τον νόμο, ώστε να μην τον μάθουν.» «Είπε ο Κύριος προς τον άνδρα που ήταν ντυμένος με τον ποδήρη χιτώνα: Βάλε το σημείο στα μέτωπα των ανδρών που στενάζουν και οδύρονται για όλες τις αδικίες, και περάστε μέσα από την Ιερουσαλήμ και χτυπήστε, και ας μη φεισθεί το μάτι σας και μην σπλαχνιστείτε γέροντα και νέο, γυναίκες και βρέφη που θηλάζουν· εξολοθρεύστε τους όλους. Σε όσους όμως υπάρχει το σημείο, μην πλησιάσετε.» Οτιδήποτε και αν υπέμεινε ο Χριστός, δεν το υπέμεινε για τον εαυτό Του, ούτε για τον Πατέρα Του, αλλά για να σώσει το ανθρώπινο γένος.

Πώς όμως γίνεται αυτό; Ο μακάριος Παύλος στέλνοντας επιστολή ως απόστολος, και προτρέποντας τους πάντες στη μίμηση του Θεού και του εαυτού του, λέει: «Γίνετε λοιπόν μιμητές του Θεού, ως αγαπητά τέκνα». Έπειτα πάλι δηλώνοντας ότι τίποτα δεν κατορθώνει τόσο αυτή τη μίμηση, όσο το να ζει κανείς για το κοινό όφελος και να αποβλέπει στο τι είναι χρήσιμο για τους πάντες, πρόσθεσε: «περιπατείτε εν αγάπη». Και πολύ σωστά, αφού είπε «να γίνεστε μιμητές μου», αμέσως κάνει λόγο για την αγάπη, δείχνοντας ότι αυτή η αρετή περισσότερο από κάθε άλλη μάς κάνει να βρισκόμαστε κοντά στον Θεό. Διότι όλες οι άλλες, όντας κατώτερες από αυτήν, περιστρέφονται γύρω από τους ανθρώπους, όπως ο αγώνας ενάντια στις επιθυμίες, ο πόλεμος ενάντια στη γαστριμαργία, η παράταξη ενάντια στη φιλαργυρία, η πάλη ενάντια στον θυμό. Το να αγαπούμε όμως, αυτό είναι κοινό σε εμάς και στον Θεό. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κατατρέχουν, για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα μας που είναι στους ουρανούς». Και πάλι ο απόστολος: «Ο σκοπός της παραγγελίας είναι αγάπη από καθαρή καρδιά και αγαθή συνείδηση». Και πάλι: «Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, για να κερδίσω Ιουδαίους. Και σε εκείνους που είναι υπό τον νόμο ως υπό τον νόμο, και στους ασθενείς ως ασθενής, στους πάντες έγινα τα πάντα, για να σώσω τους πάντες ή έστω μερικούς». Και αλλού: «Για να παρουσιάσω κάθε άνθρωπο τέλειο εν Χριστώ».

Δεδομένων αυτών, ποιος από εκείνους που ενδιαφέρονται έστω και κατ' ελάχιστον για την ευσέβεια, αγνοεί πόση εύνοια του Θεού για ολόκληρο τον κόσμο προσείλκυε η ευαρέσκεια τέτοιων έργων, η οποία πάντοτε άκμαζε χάρη στις δικές του προθυμίες; Το δε αντίθετο, που συμβαίνει με την αδράνεια αυτών των έργων, θα το αποσιωπήσω ως δυσοίωνο. Ποιος όμως θα μπορέσει να μετρήσει τα δάκρυα που χύθηκαν σαν κρουνοί από κάθε μάτι από όσους κατοικούν αυτή τη γη κατά την αναχώρησή του, καθώς όλοι τον περιέβαλαν και τον τραβούσαν με βία προς το μέρος τους, και κατά κάποιον τρόπο δεν του επέτρεπαν να επιβιβαστεί στο πλοίο; Και με οιμωγές θρηνούσαν, σαν να αναζητούσαν ανάλογα με την τάξη και την ηλικία: άλλοι μεν τον χορηγό τους στη φτώχεια, άλλοι δε τον οικονόμο της ευπορίας τους· οι χήρες τον προστάτη, τα ορφανά τον πατέρα· οι φτωχοί τον φιλόπτωχο, και οι ξένοι τον φιλόξενο· οι αδελφοί τον φιλάδελφο· οι ασθενείς τον ιατρό, οι ευρισκόμενοι σε συμφορές την παρηγοριά· τα γηρατειά το στήριγμα· και με δυο λόγια όλοι, εκείνον που έγινε τα πάντα για τους πάντες, για να κερδίσει τους πάντες, και υπέρ πάντων να κερδηθεί για τον Θεό; Γι' αυτό, σύμφωνα με τη χάρη που σου δόθηκε από τον Θεό, ευλογημένε μου δέσποτα, εάν μπορούσες, με τους τρόπους και τα πρόσωπα που γνωρίζεις, να τον κάνεις να επιστρέψει πάλι, να ξέρεις ότι προσφέρεις μεγάλη θυσία στον Θεό, και στους θεοστήρικτους βασιλείς μας παρέχεις γνήσια εύνοια και αδιάρρηκτη ασφάλεια με την ανάδειξή του.

Όπως λοιπόν ο Μωυσής ήταν θαυμαστός όταν έλεγε και έπραττε αυτά, έτσι και ο Παύλος, έχοντας φανεί πιο σφοδρός σε παρόμοια πράγματα, είναι κατά τόσο πιο θαυμαστός. Ή μήπως δεν σου φαίνεται ότι έκανε τον εαυτό του ανάθεμα για τη σωτηρία των ομοεθνών του και κατά κάποιον τρόπο αποχωριζόταν τη χάρη, όταν περιέτεμνε τον Τιμόθεο, όταν ο ίδιος, ενώ κήρυττε λαμπρά το ευαγγέλιο, τελούσε φαινομενικά ιουδαϊκές ευχές, ξυρίζοντας τα μαλλιά της κεφαλής του και προσφέροντας τις καθιερωμένες θυσίες, και όχι μόνο για τον εαυτό του, αλλά και για άλλους, με τους οποίους μαζί καθαριζόταν, καταβάλλοντας τα έξοδα και τις δαπάνες για τη θυσία; Για να επιτύχει τι; Για να κερδίσει τους πάντες για τον Χριστό, για να προσελκύσει τους περισσότερους, για να σώσει οπωσδήποτε κάποιους. Γι' αυτόν τον λόγο γίνεται και Ιουδαίος και συμπεριφέρεται στους ανόμους σαν άνομος και συμπάσχει με τους ασθενείς, χωρίς (προς Θεού) ούτε να είναι τίποτα από αυτά στην ουσία ούτε να γίνεται· και γίνεται τα πάντα στους πάντες, για να ανασύρει οπωσδήποτε κάποιους από την πλάνη.

οδ΄. Και τι χρειάζονται τα παραδείγματα; Ο ίδιος λέει με διαπεραστική φωνή: «Έγινα στους Ιουδαίους σαν Ιουδαίος, για να κερδίσω τους Ιουδαίους· σε αυτούς που είναι υπό τον νόμο σαν υπό τον νόμο, για να κερδίσω αυτούς που είναι υπό τον νόμο· στους ανόμους σαν άνομος, χωρίς να είμαι άνομος απέναντι στον Θεό, αλλά υποταγμένος στον νόμο του Χριστού, για να κερδίσω τους ανόμους». Άραγε λοιπόν, εσύ εξαιτίας αυτού θα αναβιώσεις τον Ιουδαϊσμό, ή θα νομοθετήσεις να κυριαρχεί στον βίο η ανομία αντί των θείων και ανθρώπινων θεσμών, και θα ανακραυγάσεις αναίσχυντα, ή μάλλον εντελώς άθεα, ότι του Παύλου είναι αυτά και οι εντολές και το κήρυγμα;

Και θα μπορούσε κανείς να πει και αμέτρητα άλλα, αλλά ένα από τα πιο αναγκαία είναι ότι ο θεσμός της Εκκλησίας, προνοώντας για την προς αλλήλους αγάπη, την οποία με κάθε τρόπο ο πονηρός πασχίζει να διασπάσει, νομοθετεί με κάθε μέθοδο και σοφία να την συγκροτούμε και να την διατηρούμε. Γι' αυτό δεν επιτρέπει να αποστρεφόμαστε και να μισούμε ούτε αυτούς τους φαύλους, οι οποίοι είναι συνάνθρωποί μας, αλλά αντίθετα να τους στέργουμε και να τους αγαπάμε με όλη μας τη δύναμη, και μάλιστα να επινοούμε τρόπους κάθαρσης και θεραπείας για την πονηρία τους, και να τους προσλαμβάνουμε, και όχι να τους απωθούμε. Και αυτό προτρέπει ο Παύλος, μαζί με τα άλλα, ο οποίος έγινε στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος και στους Έλληνες ως Έλληνας και στους ανόμους ως άνομος και στους πάντες τα πάντα, ώστε οπωσδήποτε να σώσει κάποιους. Εάν δε η χορεία των δικαίων από την αρχή μέχρι σήμερα αποστρεφόταν τους αμαρτωλούς, ποιος θα είχε σωθεί; Και πώς θα είχε ελκυσθεί ο κόσμος, εάν οι μεν φαύλοι δεν ωφελούσαν σε τίποτα ο ένας τον άλλον, οι δε αγαθοί τους αποστρέφονταν και τους έδιωχναν;

Επί πλέον όλων αυτών, όπως αναλογίζομαι εγώ ο άφρων, πόσος και τι λογής είναι ο κόπος, πόσος ο ιδρώτας, ο αγώνας, ο δρόμος, η ένταση, η φροντίδα, η μέριμνα, η φθορά της σάρκας, η οδύνη της ψυχής, η καταπόνηση της διανοίας. Όπως ακριβώς λοιπόν εκείνος που κυβερνά το πλοίο σε μεγάλη θαλασσοταραχή και καταιγίδα είναι εντελώς νηφάλιος και αμετακίνητος, έχοντας άγρυπνο το μάτι του (διότι δεν φέρνει μικρό κίνδυνο το να παρεισφρήσει έστω και λίγο η απειρία και η αμέλεια), έτσι πολύ περισσότερο ο κυβερνήτης των ψυχών οφείλει να γνωρίζει με πιο αγωνιστικό πνεύμα και με μεγαλύτερη ακρίβεια το έργο της προστασίας του ποιμνίου, για να μην καταποντιστεί στον βυθό της απώλειας. Γι' αυτόν τον λόγο, όπως νομίζω, αγιώτατε, αναφωνούσε ο μέγας απόστολος: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;». Και πάλι: «Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, σε όσους είναι υπό τον νόμο ως υπό τον νόμο, στους ανόμους ως άνομος, αν και δεν είμαι άνομος αλλά υποκείμενος στον νόμο του Χριστού. Στους πάντες έγινα τα πάντα, για να κερδίσω τους πάντες». Ιδού, έτσι ορίζουν και οι σχετικοί κανόνες και όροι της επισκοπής, όπως ακριβώς διακηρύσσουν και οι ίδιοι οι θεσπέσιοι πατέρες μας.

Αν όμως, αφού διευθετηθεί για αυτούς το ζήτημα του δόγματος και υποχωρήσει η καινοτομία μπροστά στην αρχαιότερη παράδοση, εξακολουθούν να προσκολλώνται στα ζητήματα των αζύμων και των νηστειών και απομακρύνονται από εμάς, ενώ εμείς ζητάμε με πνεύμα πραότητας την ομογνωμία και σε αυτά, γίνε Παύλος ως προς αυτό: παρουσιαζόμενος στους υπό τον νόμο ως υπό τον νόμο, συμμετέχοντας στον εξαγνισμό και ξυριζόμενος μαζί με εκείνους που έχουν κάνει τάμα, ξοδεύοντας για τις θυσίες του εξαγνισμού και περιτέμνοντας τον Τιμόθεο, αυτός που θεώρησε τη δικαιοσύνη του νόμου σκύβαλα, αυτός που υπέδειξε στους Γαλάτες που περιτέμνονταν ότι ο Χριστός και το όνομα της πίστης σε Αυτόν τους είναι άχρηστα, προκειμένου να κερδίσει κάτι, μηχανευόμενος εκείνα για τα πλήθη της εκκλησίας των Ιεροσολύμων και για να καταπραΰνει τον σάλο κατά του κηρύγματος, ο οποίος ξεσηκωνόταν εξαιτίας της φαινομενικής διαφωνίας. Έτσι πράττουν και οι κυβερνήτες των πλοίων, χαλαρώνοντας το σχοινί του πανιού, ώστε να αδειάσουν τον αέρα από το πανί που γέρνει και να διασωθεί το πλήρωμα μαζί με το πλοίο.