Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 9:25

Κακοπάθησε ως καλός στρατιώτης και αγωνίσου νομίμως, για να στεφανωθείς, γνωρίζοντας τούτο: ότι κάθε αγωνιζόμενος εγκρατεύεται στα πάντα. Εκείνο όμως που σκέφτηκα μόλις τώρα καθώς μιλούσα, αξίζει να μην το παραβλέψουμε: ότι στους μεν στρατιώτες του κόσμου το σιτηρέσιο αυξάνεται ανάλογα με τους κόπους τους· στους πνευματικούς οπλίτες όμως, εκείνος που καταναλώνει λιγότερη τροφή κατέχει το μεγαλύτερο αξίωμα. Διότι, όπως ακριβώς η δική μας περικεφαλαία διαφέρει ως προς τη φύση της από τη φθαρτή (αφού της μεν φθαρτής το υλικό είναι ο χαλκός, ενώ η δική μας έχει συγκροτηθεί από την ελπίδα της σωτηρίας)· και όπως η ασπίδα για εκείνους είναι φτιαγμένη από ξύλο και δέρμα, ενώ για εμάς προκάλυμμα είναι η πίστη· και όπως εμείς έχουμε περιβληθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, ενώ εκείνοι φορούν κάποιον αλυσιδωτό χιτώνα· και η μάχαιρα για εμάς, προς άμυνά μας, είναι η του πνεύματος, ενώ εκείνοι προβάλλουν τη σιδερένια· έτσι είναι φανερό ότι δεν είναι οι ίδιες τροφές που χορηγούν την ισχύ και στους δύο. Αλλά εμάς μάς δυναμώνουν τα δόγματα της ευσέβειας, ενώ για εκείνους είναι αναγκαίος ο χορτασμός της κοιλιάς. Επειδή, λοιπόν, το κύλισμα του χρόνου μάς έφερε και πάλι αυτές τις πολυπόθητες ημέρες, ας τις υποδεχθούμε όλοι με χαρά, σαν παλιές τροφούς, μέσω των οποίων η Εκκλησία μάς ανέθρεψε στην ευσέβεια.

Ότι δεν πρέπει κανένας από όσους εισέρχονται να πλησιάζει ή να συνομιλεί με δική του πρωτοβουλία με κάποιον από τους αδελφούς, προτού εκείνοι που έχουν επιφορτιστεί με τη φροντίδα της γενικής ευταξίας εξετάσουν τι είναι αρεστό στον Θεό με γνώμονα το κοινό συμφέρον. Ότι δεν πρέπει να υποδουλώνεται κανείς στο κρασί, ούτε να τρέφει εμπαθή επιθυμία για το κρέας, και γενικότερα να μην είναι φιλήδονος σε κανένα απολύτως φαγητό ή ποτό· διότι εκείνος που αγωνίζεται, εγκρατεύεται στα πάντα.

Με κόπους, με αγρυπνίες, με νηστείες, με αγνότητα· και αλλού· Με κόπο και μόχθο, με αγρυπνίες πολλές φορές· με πείνα και δίψα· με νηστείες πολλές φορές· και πάλι· Ο καθένας που αγωνίζεται, δείχνει εγκράτεια στα πάντα. Και η καταπόνηση του σώματος, καθώς και η καθυπόταξή του, με κανένα άλλο μέσο δεν κατορθώνεται σε τέτοιο βαθμό, όσο με την εγκράτεια. Διότι ο αναβρασμός της νεότητας, που είναι δυσκολοσυγκράτητος στις ορμές, περιορίζεται από την εγκράτεια σαν με κάποιο χαλινάρι.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΗʹ Ότι πρέπει να γευόμαστε όλα όσα μας παρατίθενται. ΑΠΟΚΡΙΣΗ Αναγκαίως, όμως, ας προσδιοριστεί και εκείνο: ότι για τον υπωπιασμό του σώματος είναι απαραίτητη στους αγωνιστές της ευσέβειας η εγκράτεια. Διότι καθένας που αγωνίζεται, εγκρατεύεται σε όλα. Προκειμένου όμως να μην ταυτιζόμαστε με τους εχθρούς του Θεού που έχουν καυτηριασμένη τη συνείδησή τους και για τον λόγο αυτό απέχουν από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουν με ευχαριστία οι πιστοί, πρέπει να δοκιμάζουμε από κάθε είδος, όταν τυχόν δοθεί η ευκαιρία, τόσο ώστε να αποδεικνύουμε σε όσους βλέπουν ότι όλα είναι καθαρά για τους καθαρούς και ότι κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό, και τίποτα δεν είναι απορριπτέο όταν λαμβάνεται με ευχαριστία. Διότι αγιάζεται διά του λόγου του Θεού και της προσευχής. Πρέπει όμως και με αυτόν τον τρόπο να διαφυλάττουμε τον σκοπό της εγκράτειας: καταναλώνοντας τα πιο απλά και αναγκαία για τη ζωή μέχρι του ορίου της ανάγκης, και σε αυτά να αποφεύγουμε τη βλάβη του κορεσμού, ενώ από τα προσφερόμενα προς ηδονή να απέχουμε εντελώς. Διότι έτσι και το πάθος των φιληδόνων θα αποκόψουμε, και θα θεραπεύσουμε, στο μέτρο που εξαρτάται από εμάς, όσους έχουν καυτηριασμένη τη συνείδησή τους, αλλά και θα ελευθερώσουμε τους εαυτούς μας από την όποια υποψία και για τις δύο περιπτώσεις.

Θα θυμηθώ και εκείνους για τους οποίους η σπουδαιότερη επιδίωξη είναι το να διακρίνονται στις παλαίστρες. Αυτούς μνημονεύει και ο θεσπέσιος Παύλος λέγοντας ότι: «Σε όλα εγκρατεύονται, για να λάβουν φθαρτό στεφάνι». Εφόσον, λοιπόν, ακόμη και από τα δικά μας πράγματα τίποτα δεν θα μπορούσε ποτέ να φτάσει σε επιθυμητό τέλος χωρίς φροντίδα και κόπο, πώς θα μπορούσε να συμβεί να φτάσουν κάποιοι στα ύψη της αρετής, αν δεν έχουν εκτιμήσει την ανάγκη της καρτερίας, και αν δεν έχουν την προθυμία να κατευθύνονται απευθείας προς κάθε αγαθό με ακατανίκητες, τρόπον τινά, ροπές του νου;

Προπάντων έχουμε ανάγκη την ταπεινοφροσύνη, και γιατί δεν λέει μάλλον: Προπάντων έχουμε ανάγκη την εγκράτεια; Διότι λέει ο Απόστολος: Εκείνος που αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα· ή γιατί δεν λέει: Προπάντων έχουμε ανάγκη τον φόβο του Θεού; Διότι λέει η Γραφή: Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Και πάλι: Με τον φόβο του Κυρίου ο καθένας απομακρύνεται από το κακό. Γιατί λοιπόν δεν λέει:

Πριν από όλα έχουμε ανάγκη την ελεημοσύνη ή την πίστη; Διότι λέγει: Με τις ελεημοσύνες και την πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες· και ο Απόστολος λέγει: Χωρίς πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό. Εάν λοιπόν είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό χωρίς πίστη, και με ελεημοσύνες και πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες, και με τον φόβο του Κυρίου ο καθένας απομακρύνεται από το κακό, και αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και όποιος αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα, πώς λέγει ότι: Πριν από όλα έχουμε ανάγκη την ταπεινοφροσύνη, και τα άφησε όλα αυτά ενώ είναι τόσο αναγκαία; Θέλει να μας δείξει ο γέροντας ότι ούτε αυτός ο φόβος του Θεού ούτε η ελεημοσύνη ούτε η πίστη ούτε η εγκράτεια ούτε καμία άλλη από τις αρετές μπορεί να κατορθωθεί χωρίς την ταπεινοφροσύνη. Γι' αυτό λέγει: Πριν από όλα έχουμε ανάγκη την ταπεινοφροσύνη, όντας έτοιμοι σε κάθε λόγο που ακούμε να λέμε: «Συγχώρησον». Διότι μέσω της ταπεινοφροσύνης όλα τα έργα του εχθρού και αντιδίκου καταστρέφονται.

Αυτά είναι τα σκιρτήματα του Παύλου και τα βήματα. Γίνετε μιμητές μου, αδελφοί, καθώς και εγώ είμαι του Χριστού. Δεν επιθύμησα ασήμι ή χρυσό ή ιματισμό κανενός· τα πάντα σας τα υπέδειξα. Γίνετε μιμητές μου· διότι εγώ είμαι έτοιμος όχι μόνο να δεθώ, αλλά και να πεθάνω υπέρ του ονόματος του Κυρίου Ιησού. Επιδιώκω τον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού. Έτσι τρέχω, όχι αβέβαια· έτσι πυγμαχώ, όχι χτυπώντας τον αέρα, αλλά καταπονώ το σώμα μου και το υποδουλώνω. Και καθένας που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα. Έτσι να τρέχετε, αδελφοί, για να κατακτήσετε το βραβείο. Μιμηθείτε τους Αγίους, και έτσι να τρέχετε, ώστε μαζί με αυτούς να στεφανωθείτε και να συμβασιλεύσετε.

Ας περιφρονήσουμε, λοιπόν, όλα τα βιωτικά πράγματα, τα οποία αποσπούν τον νου από τον Θεό. Διότι την ισχύ και το κάλλος τα διαδέχεται το γήρας και η ασθένεια, και τη δόξα και τον πλούτο τα διαλύει ο θάνατος και η φθορά. Η δικαιοσύνη όμως μένει εις τον αιώνα. Αγωνίσου λοιπόν καλώς, αγαπητέ, διότι, ιδού, το στάδιο έχει ανοίξει για όλους, και ο Αγωνοθέτης λέγει μέσω του Αποστόλου: έτσι να τρέχετε, ώστε να κατακτήσετε το βραβείο, και, καθένας που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα. Και πάλι λέγει: κανένας που στρατεύεται δεν εμπλέκεται στις βιωτικές υποθέσεις, για να αρέσει σε εκείνον που τον στρατολόγησε. Και εάν κάποιος αθλείται, δεν στεφανώνεται, εάν δεν αθληθεί νομίμως. Ο δε Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού είθε να μας δώσει πνεύμα δυνάμεως, σοφίας και υπομονής, ώστε να Τον υπηρετούμε όλες τις ημέρες της ζωής μας. Στον Οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες.

Και ούτε τους κοσμικούς εμπόδισε να παντρεύονται νόμιμα, ούτε τους αποτακτικούς απέτρεψε από την εγκράτεια, λέγοντας: ο καθένας έχει το δικό του χάρισμα από τον Θεό, άλλος έτσι, και άλλος αλλιώς. Διότι στους κοσμικούς το επιτρέπει, λέγοντας: εξαιτίας των πορνειών, ο καθένας ας έχει τη δική του γυναίκα. Και πάλι: τίμιος είναι ο γάμος σε όλα, ενώ τους πόρνους και τους μοιχούς θα τους κρίνει ο Θεός. Στους αποτακτικούς, όμως, συνέστησε την εγκράτεια, λέγοντας: καθένας που αγωνίζεται, εγκρατεύεται στα πάντα.

Κατανοήστε αυτά που λέω, για να μην προβούμε σε πολλές παρεκβάσεις. Ο ίδιος προσέταξε την αυτάρκεια, αλλά είπε ότι αυτή που ζει με σπατάλη, αν και ζει, είναι νεκρή. Ο ίδιος δίδαξε να συμπεριφερόμαστε ευσχημόνως προς τους έξω, αλλά απέτρεψε το να προνοούμε για τη σάρκα προς ικανοποίηση των επιθυμιών. Δεν εναντιώνεται στην αυτάρκεια η ακτημοσύνη, διότι αρκεί στην κάθε ημέρα η δική της κακία. Δεν εναντιώνεται στη βρώση ο σταυρός, διότι όποιος αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα. Δεν εναντιώνεται στον γάμο η άσκηση βίας και η νέκρωση της φύσεως, επειδή καταργεί τη νεκρότητα της πορνείας. Ο γάμος είναι εργαστήριο ζωής, ενώ η πορνεία θανάτου, επειδή φθείρει την τεκνογονία. Επομένως, δεν εννοούσε τίποτε άλλο παρά να καταστήσουμε νεκρή την αμαρτία, η εξάλειψη της οποίας δεν απαιτεί την τυχούσα βία.

Αυτοί, όμως, που φρονούν τα αντίθετα είναι απατεώνες των ψυχών· διότι όχι μόνο τα πράττουν οι ίδιοι, αλλά και επιδοκιμάζουν αυτούς που τα πράττουν. Όταν δε πάλι δουν κάποιον να απέχει από το μιαρό έργο, συσσωρεύουν παράλογες προφάσεις, λέγοντας: ο τάδε έχει ψυχρή κράση. Ελέγχονται, όμως, και ως προς αυτό, ότι δεν τα προβάλλουν αυτά από αγαθή διάθεση. Εάν, άραγε, αυτός ήταν ο σκοπός του, δεν θα έπρεπε να πει ο Απόστολος: «εκείνος που αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα», αλλά θα έπρεπε να λέει: «κάθε αγωνιζόμενος, εφόσον τυγχάνει να είναι θερμής κράσης, εγκρατεύεται στα πάντα».

Γι' αυτό πάλι ο ίδιος προσθέτει προς όλους λέγοντας, «έτσι να τρέχετε, ώστε να κατακτήσετε», υποδεικνύοντας μάλιστα και τον τρόπο του τρεξίματος: «καθένας δε που αγωνίζεται», λέει, «εγκρατεύεται στα πάντα», μην παραδίδοντας ποτέ ολοκληρωτικά τον εαυτό του σε καμία από τις απαγορευμένες ηδονές. Έπειτα, επειδή ίσως κάποιοι βαπτισμένοι έφερναν αντιρρήσεις και έλεγαν ότι μόνο με το βάπτισμα, χωρίς τα έργα, γίνονται ευπρόσδεκτοι στον Θεό, ο ίδιος αποδεικνύει μέσα από τους παλαιούς τύπους και τους πείθει ότι ο Θεός δεν ευαρεστείται σε κανέναν, αν, μαζί με το να έχει ασφαλή πίστη, δεν απέχει και από τα πονηρά πάθη, τα λόγια και τις πράξεις. «Διότι δεν θέλω», λέει, «να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας ήταν όλοι υπό τη νεφέλη και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα και όλοι βαπτίστηκαν στο όνομα του Μωυσή μέσα στη νεφέλη και μέσα στη θάλασσα και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό· διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε, και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός· όμως, στους περισσότερους από αυτούς δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός».

ΣΙΒ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΖΗΝΩΝΑ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ. Προς ασκητές. Έχεις στη Θεία Γραφή τους καρπούς όσων σπέρνεις να αναθάλλουν· βλέπεις τα επινίκια των καλών σου παλαισμάτων· για μεν την εκούσια πτωχεία, ο αγαθός Ποιμένας και Σωτήρας σου υπόσχεται εκατονταπλάσια αγαθά και εδώ και εκεί· για δε τους αγώνες και τα παλαίσματα ενάντια στα πάθη, σου πλέκει τον άφθαρτο στέφανο ο Παύλος, ο γενναίος παλαιστής και νικηφόρος αυτών.

Διότι ο αγωνιζόμενος εγκρατεύεται στα πάντα.

Και δεν το λέει βέβαια αυτό τόσο ξεκάθαρα, για να μην αποθρασυνθούν· με όσα όμως αναπτύσσει, αυτό ακριβώς δηλώνει. Και αφού είπε ότι αμαρτάνουν απέναντι στον Χριστό και καταστρέφουν τους αδελφούς τους, και ότι κανένα όφελος δεν τους προκύπτει από την τέλεια γνώση εάν δεν υπάρχει η αγάπη, επανέρχεται σε ένα συνηθισμένο παράδειγμα και λέει: «Δεν γνωρίζετε ότι όσοι τρέχουν στο στάδιο, όλοι μεν τρέχουν, ένας όμως παίρνει το βραβείο;» Και αυτό το λέει, όχι με την έννοια ότι και εδώ ένας από όλους πρόκειται να σωθεί, μη γένοιτο, αλλά με την έννοια ότι οφείλουμε να επιδείξουμε μεγάλο ζήλο. Διότι, όπως ακριβώς εκεί, αν και πολλοί κατεβαίνουν στο στάδιο, δεν στεφανώνονται πολλοί, αλλά το στεφάνι περιέρχεται σε έναν, και δεν αρκεί απλώς η συμμετοχή στον αγώνα, ούτε η επάλειψη με λάδι και η πάλη· έτσι και εδώ, δεν αρκεί το να πιστέψει κανείς και να αγωνιστεί όπως τύχει. Απεναντίας, εάν δεν τρέξουμε με τέτοιον τρόπο ώστε να διατηρήσουμε τον εαυτό μας ανίκητο μέχρι το τέλος και να φτάσουμε κοντά στο βραβείο, δεν θα υπάρξει κανένα όφελος για εμάς. Διότι, λέει, ακόμη κι αν νομίζεις ότι είσαι τέλειος ως προς τη γνώση, εντούτοις δεν έχεις κατακτήσει ακόμη τα πάντα, πράγμα που υπονοούσε όταν έλεγε: «Έτσι να τρέχετε, ώστε να το κατακτήσετε». Άρα λοιπόν δεν το είχαν κατακτήσει. Και λέγοντας αυτό, διδάσκει παράλληλα και τον τρόπο: «Καθένας δε που αγωνίζεται, εγκρατεύεται στα πάντα». Τι σημαίνει το «στα πάντα»;

Διότι αυτό, λέγει, συμβαίνει και στους εξωτερικούς κοσμικούς αγώνες. Επειδή δεν επιτρέπεται σε όσους αγωνίζονται να μεθούν τον καιρό του αγώνα, ούτε να πορνεύουν, για να μην εξαντλήσουν τη δύναμή τους, ούτε βεβαίως να ασχολούνται με οτιδήποτε άλλο· απεναντίας, έχοντας απομακρύνει τον εαυτό τους μια για πάντα από όλα, προσηλώνονται μόνο στις προπονήσεις τους. Εάν, λοιπόν, ισχύουν αυτά εκεί, όπου το στεφάνι δίδεται σε έναν μόνο, πολύ περισσότερο ισχύουν εδώ, όπου και η τιμή είναι μεγαλύτερη. Διότι εδώ δεν είναι ένας μόνο αυτός που στεφανώνεται, και επιπλέον τα έπαθλα υπερβαίνουν κατά πολύ τους κόπους. Γι' αυτό και το παραθέτει με τρόπο που προκαλεί συστολή, λέγοντας: «Εκείνοι, βέβαια, αγωνίζονται για να λάβουν φθαρτό στεφάνι, ενώ εμείς άφθαρτο. Εγώ, λοιπόν, έτσι τρέχω, όχι χωρίς ξεκάθαρο σκοπό». Διότι, αφού τους συνέτισε φέρνοντας παραδείγματα από τον έξω κόσμο, παρουσιάζει πλέον τον εαυτό του, πράγμα που αποτελεί τον άριστο τρόπο διδασκαλίας. Γι' αυτό και παντού φαίνεται να πράττει το ίδιο. Και τι σημαίνει το «Όχι χωρίς ξεκάθαρο σκοπό»; Αποβλέποντας σε κάποιον σκοπό, λέγει, και όχι τυχαία και μάταια, όπως κάνετε εσείς. Διότι, ποιο είναι το όφελος για εσάς από το να εισέρχεστε στους ειδωλολατρικούς ναούς και να επιδεικνύετε δήθεν εκείνη την τελειότητα; Κανένα απολύτως. Εγώ, όμως, δεν είμαι τέτοιος, αλλά όλα όσα πράττω, τα πράττω για τη σωτηρία των πλησίον· και αν επιδεικνύω τελειότητα, το πράττω εξαιτίας τους· και αν δείχνω συγκατάβαση, εξαιτίας τους· και αν ξεπερνώ τον Πέτρο στο να μη λαμβάνω υλικά αγαθά, το πράττω για να μη σκανδαλιστούν· και αν συγκαταβαίνω περισσότερο από όλους, δεχόμενος την περιτομή και ξυρίζοντας το κεφάλι μου, το πράττω για να μην παραπέσουν. Αυτό σημαίνει, «Όχι χωρίς ξεκάθαρο σκοπό».

Γι' αυτό, εκεί μεν, όποιος κατέβαινε μετά τον πρώτο δεν θεραπευόταν πλέον· διότι η χάρη δινόταν στους ασθενείς Ιουδαίους, σε αυτούς που σέρνονταν κατά γης. Εδώ όμως, μετά τον πρώτο κατεβαίνει ο δεύτερος, μετά τον δεύτερο ο τρίτος και ο τέταρτος. Ακόμη και χιλιάδες αν αναφέρεις, ακόμη και αν βυθίσεις ολόκληρη την οικουμένη μέσα σε τούτα τα πνευματικά νάματα, η χάρη δεν εξαντλείται, η δωρεά δεν δαπανάται, τα νάματα δεν ρυπαίνονται, η θεία γενναιοδωρία δεν ελαττώνεται. Είδες το μέγεθος της δωρεάς; Ακούστε εσείς που σήμερα και κατά τη νύχτα αυτή πολιτογραφηθήκατε στην άνω Ιερουσαλήμ, και επιδείξτε πνευματική επαγρύπνηση αντάξια του μεγέθους των δωρεών, ώστε να ελκύσετε ακόμη πιο άφθονη τη χάρη· διότι η ευγνωμοσύνη για όσα ήδη έχουν χορηγηθεί προκαλεί τη γενναιοδωρία του Δεσπότη. Δεν σου επιτρέπεται λοιπόν, αγαπητέ, στο εξής να ζεις με αδιαφορία· αλλά θέσε στον εαυτό σου νόμους και κανόνες, ώστε να πράττεις τα πάντα με ακρίβεια, και να επιδεικνύεις μεγάλη προσοχή ακόμη και για εκείνα που θεωρούνται αδιάφορα. Διότι ολόκληρος ο παρών βίος είναι αγώνας και πάλη, και όσοι εισήλθαν άπαξ σε τούτο το στάδιο της αρετής οφείλουν να εγκρατεύονται στα πάντα· διότι καθένας που αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα.

Πάνω σε αυτόν τον λίθο οικοδόμησε σήμερα τον εαυτό του και ο μακάριος Πολύκαρπος, πειθόμενος σε αυτόν που λέει: «Οικοδομή του Θεού είστε, έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό». Έχοντας οικοδομήσει τον εαυτό του πάνω σε αυτούς τους αγίους, έλαβε τον στέφανο της αφθαρσίας, τρέχοντας όχι στην τύχη, αλλά σκληραγωγώντας το σώμα του και δουλαγωγώντας το. Αυτός άφησε σε εκείνους που προσέρχονται μετά από αυτόν στο μαρτύριο ένα αιώνια άριστο μνημόσυνο· διότι ο δίκαιος παραμένει εις τον αιώνα. Και όλο το πλήθος της πανηγύρεως, έχοντας αγαλλιάσει, επιθυμεί να μάθει με κάθε ακρίβεια, πώς δεν φοβήθηκε τη μάταιη και πονηρή αιχμή του διαβόλου.

Διότι ο Παύλος, περιλαμβάνοντάς τους όλους μαζί, προχωρά λέγοντας: «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος». Και απλούστατα είναι απόλυτη ανάγκη, εκείνος που πρόκειται να ευαρεστήσει τον Θεό και να είναι δόκιμος και αγνός, να μην επιδιώκει τον άνετο και τρυφηλό και χαλαρό βίο, αλλά τον επίπονο, που είναι γεμάτος από πολλούς μόχθους και ιδρώτες. Διότι «κανείς δεν στεφανώνεται», λέει, «αν δεν αγωνιστεί νομίμως». Και αλλού: «Κάθε αγωνιζόμενος εγκρατεύεται σε όλα», και από τον λόγο, λέει, και από το βλέμμα, και από την αισχρή φωνή, και από τη λοιδορία, και από τη βλασφημία, και από την αισχρολογία. Από αυτό μαθαίνουμε ότι, ακόμη και αν δεν μας έρθει κάποιος πειρασμός από έξω, πρέπει να γυμνάζουμε τον εαυτό μας καθημερινά με νηστείες, σκληραγωγίες, φτωχική τροφή, λιτό τραπέζι, αποφεύγοντας παντού τις πολυτέλειες· διότι αλλιώς δεν είναι δυνατόν να ευαρεστήσουμε τον Θεό. Ας μη μου λέει, λοιπόν, κανείς εκείνον τον ψυχρό λόγο, ότι δηλαδή ο τάδε έχει και τα αγαθά αυτού του κόσμου, και του άλλου· αυτό είναι αδύνατον να συμβεί σε όσους πλουτούν, ζουν μέσα στην τρυφή και αμαρτάνουν. Αλλά, αν πρέπει να ειπωθεί αυτό, ταιριάζει να ειπωθεί για όσους θλίβονται, για όσους βρίσκονται σε στενοχώρια, ότι έχουν δηλαδή και τα αγαθά αυτού του κόσμου, και του άλλου.

Διότι είναι δώρο του Θεού, το οποίο προσφέρει ποικίλη χάρη. Είναι επίσης στέφανος αφθαρσίας, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «Εκείνοι μεν για να λάβουν φθαρτό στέφανο, εμείς δε άφθαρτο». Αυτό, λοιπόν, που λέει εδώ είναι το εξής: Μας περιέβαλες με ασφάλεια και δόξα.

Ε΄. Είδες το μέγεθος της δωρεάς; Διατήρησε το μέγεθος αυτής της δωρεάς, άνθρωπε. Δεν σου επιτρέπεται να ζεις αδιάφορα· θέσε νόμο στον εαυτό σου με κάθε ακρίβεια· διότι η ζωή είναι αγώνας και πάλη, και εκείνος που αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα. Θέλεις να σου πω έναν άριστο και ασφαλή τρόπο για πνευματικά κατορθώματα; Εκείνα που φαίνεται μεν ότι είναι αδιάφορα, γεννούν όμως αμαρτίες, ας τα αποβάλουμε από τη διάνοιά μας. Διότι από τις ανθρώπινες πράξεις, άλλες μεν είναι αμαρτήματα, άλλες δεν είναι αμαρτήματα, αποτελούν όμως αιτίες αμαρτημάτων. Για παράδειγμα, το γέλιο από τη φύση του δεν είναι αμάρτημα, γίνεται όμως αμάρτημα όταν προχωρήσει υπερβολικά· διότι από το γέλιο προκύπτει η ευτραπελία, από την ευτραπελία η αισχρολογία, από την αισχρολογία οι αισχρές πράξεις, και από τις αισχρές πράξεις οι κολάσεις και οι τιμωρίες. Ξερίζωσε λοιπόν τη ρίζα εξαρχής, για να εξαλείψεις ολόκληρο το νόσημα· διότι, εάν φυλαγόμαστε από τα αδιάφορα, ποτέ δεν θα πέσουμε στα απαγορευμένα. Έτσι και το να παρατηρεί κανείς γυναίκες φαίνεται σε πολλούς ότι είναι αδιάφορο, αλλά από αυτό γεννιέται ακόλαστη επιθυμία, από την επιθυμία η πορνεία, και από την πορνεία πάλι η κόλαση και η τιμωρία. Έτσι και η τρυφηλή ζωή δεν φαίνεται να είναι κάτι το φοβερό, αλλά από αυτήν προέρχεται η μέθη και τα μύρια κακά της μέθης. Ας εξαλείψουμε, λοιπόν, παντού τις αρχές των αμαρτημάτων.

Πρέπει δε εσύ, κρατώντας τα ηνία, να έχεις και την εγκράτεια του πνεύματος, ώστε να μην περιπέσεις σε ζάλη και κυριευθείς από ακηδία. Διότι «εκείνος που αγωνίζεται», λέει, «εγκρατεύεται στα πάντα»· εκείνοι μεν, λοιπόν, για να λάβουν φθαρτό στεφάνι, εμείς δε άφθαρτο. Πάρε και την περικεφαλαία του σωτηρίου, και το φραγέλιο στο χέρι σου, το οποίο ο Κύριός μας Ιησούς, αφού το έφτιαξε από σχοινί, με αυτό έδιωχνε από τον ναό τους εμπόρους του διαβόλου. Στάσου σταθερά πάνω στο σκεύος της εκλογής· ανέβα στο άρμα του ευνούχου, ω Φίλιππε, αυτού που έχει απαλλαγεί από κάθε ακαθαρσία· ανέβα στο άρμα· ατένιζε χωρίς περισπασμούς εκείνον που διακονεί το μαμπάριο με την ανάγνωση του Ευαγγελίου.

Αυτό δε αποτελεί και απόδειξη μεγάλης ταπεινοφροσύνης. Διότι θεωρεί τον εαυτό του έναν από τους πολλούς, παρότι κοπίασε περισσότερο από όλους. «Δεν γνωρίζετε ότι όσοι τρέχουν στο στάδιο, όλοι μεν τρέχουν, ένας όμως λαμβάνει το βραβείο; Έτσι να τρέχετε, ώστε να το κατακτήσετε.» Αφού έδειξε ότι η συγκατάβαση είναι πολύ ωφέλιμη, και ότι αυτή συνιστά την άκρα τελειότητα, τους ελέγχει πάλι πιο αυστηρά υπονοώντας ότι αυτό που πράττουν οι ίδιοι, και το οποίο νομίζουν πως είναι τελειότητα, αποτελεί περιττή ματαιοπονία. Αλλά δεν το λέει τόσο ξεκάθαρα, για να μην ντροπιαστούν· με τα επιχειρήματα όμως που αναπτύσσει, αυτό φανερώνει. Το να λέει, βέβαια, ότι ένας από όλους λαμβάνει το βραβείο, δεν το λέει με την έννοια ότι μόνο ένας πρόκειται να σωθεί, αλλά ότι οφείλουμε να επιδείξουμε πολλή προθυμία και ζήλο. Όπως δηλαδή εκεί, αν και κατεβαίνουν πολλοί στο στάδιο, δεν στεφανώνονται πολλοί, αλλά η νίκη καταλήγει σε έναν· και δεν αρκεί η κάθοδος στον αγώνα, ούτε η επάλειψη και η πάλη· έτσι και εδώ, δεν αρκεί να πιστέψει κανείς, και να αγωνιστεί όπως τύχει, αλλά αν δεν τρέξουμε έτσι ώστε να διατηρήσουμε τους εαυτούς μας μέχρι το τέλος ακατανίκητους και να βρεθούμε κοντά στο βραβείο, κανένα όφελος δεν θα έχουμε. Διότι, ακόμη κι αν νομίζεις τον εαυτό σου τέλειο ως προς τη γνώση, δεν έχεις κατακτήσει ακόμη το παν· πράγμα που υπονοούσε λέγοντας: «ώστε να το κατακτήσετε». «Και καθένας που αγωνίζεται, εγκρατεύεται σε όλα.»

«Εκείνοι μεν, για να λάβουν φθαρτό στεφάνι· εμείς δε, άφθαρτο.» Τι σημαίνει «στα πάντα εγκρατεύεται»; Ότι δεν απέχει μεν από το ένα, ενώ αμαρτάνει σε κάποιο άλλο, αλλά κυριαρχεί και στη λαιμαργία και στη μέθη, και γενικώς σε όλα τα πάθη. Αν λοιπόν εκεί απαιτούνται όλα αυτά, όπου το στεφάνι δίνεται σε έναν, πολύ περισσότερο εδώ, όπου η αμοιβή είναι μεγαλύτερη. «Εγώ, λοιπόν, έτσι τρέχω, όχι αβέβαια.» Αφού τους συνέτισε χρησιμοποιώντας τα εξωτερικά παραδείγματα, παρουσιάζει πλέον στο μέσον τον εαυτό του. Και τι σημαίνει το «όχι αβέβαια»; Αποβλέποντας σε κάποιο σκοπό, λέει, όχι στην τύχη και μάταια, όπως εσείς. Διότι, τι περισσότερο πετυχαίνετε με το να εισέρχεστε στους ειδωλολατρικούς ναούς και να επιδεικνύετε δήθεν την τελειότητα;

Φύλλα και φυσαλίδες, και καπνό, και άχυρα, και σκιά, και σκόνη από το αλώνι που σκορπίζεται από τον άνεμο, έχω ονομάσει προηγουμένως όλα τα λαμπρά του παρόντος αιώνα. Διότι όλα τα γήινα στη γη βρίσκουν το τέλος τους. Ως ιππόδρομο να θεωρήσεις τον παρόντα αιώνα. Διότι μέσα σε αυτόν όλοι οι άνθρωποι, φαύλοι και αγαθοί, τρέχουν σαν τα άλογα, βιαζόμενος ο καθένας προς το δικό του τέλος. «Δεν γνωρίζετε», λέει, «ότι όσοι τρέχουν στο στάδιο, όλοι μεν τρέχουν, αλλά ένας λαμβάνει το βραβείο; Εγώ, λοιπόν, τρέχω με αυτόν τον τρόπο, όχι χωρίς σαφή σκοπό». Εύλογα, επομένως, αποκαλούμε τον παρόντα βίο ιππόδρομο.

Διότι ή θα μισήσει τον έναν και θα αγαπήσει τον άλλον, ή θα προσηλωθεί στον έναν και θα καταφρονήσει τον άλλον. Δεν μπορείτε να δουλεύετε και στον Θεό και στον μαμωνά.» «Αλήθεια σας λέω· δεν υπάρχει κανείς που άφησε σπίτι, ή γονείς, ή αδελφούς, ή γυναίκα, ή παιδιά εξαιτίας της βασιλείας του Θεού, ο οποίος δεν θα λάβει πολλαπλάσια σε τούτον τον καιρό, και στον ερχόμενο αιώνα ζωή αιώνια.» «Εκείνοι που τρέχουν στο στάδιο, όλοι μεν τρέχουν, αλλά ένας λαμβάνει το βραβείο· έτσι να τρέχετε, ώστε να το κατακτήσετε. Και καθένας που αγωνίζεται, εγκρατεύεται σε όλα· εκείνοι μεν λοιπόν το κάνουν για να λάβουν φθαρτό στεφάνι, εμείς όμως άφθαρτο.» «Αδελφοί αγαπητοί, να είστε σταθεροί, αμετακίνητοι, να περισσεύετε πάντοτε στο έργο του Κυρίου, γνωρίζοντας ότι ο κόπος σας δεν είναι μάταιος εν Κυρίω.» «Αδελφοί, ενδυναμώνεστε εν Κυρίω και με το μεγαλείο της ισχύος Του. Ντυθείτε την πανοπλία του Θεού, για να μπορέσετε να σταθείτε απέναντι στις μεθοδείες του διαβόλου· διότι η πάλη σας δεν είναι ενάντια σε αίμα και σάρκα, αλλά ενάντια στις αρχές, στις εξουσίες, στους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου του αιώνα, ενάντια στα πνεύματα της πονηρίας στους επουράνιους τόπους. Γι' αυτό, αναλάβετε την πανοπλία του Θεού, για να μπορέσετε να αντισταθείτε κατά την πονηρή ημέρα και, αφού τα φέρετε όλα εις πέρας, να σταθείτε όρθιοι.

Είναι προτιμότερο να προσεύχεται κανείς με ευλάβεια υπέρ του πλησίον, παρά να τον ελέγχει για κάθε αμάρτημα. Αυτός που μετανοεί ειλικρινά χλευάζεται από τους άφρονες. Αυτό όμως αποτελεί γι' αυτόν απόδειξη ότι ευαρεστεί τον Θεό. «Εκείνος που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα», και δεν θα σταματήσει, μέχρι να εξολοθρεύσει ο Κύριος το σπέρμα από τη Βαβυλώνα.

Γνώριζε λοιπόν με βεβαιότητα ότι σε όλο το έτος υπάρχουν έξι εβδομάδες ελεύθερες από νηστευτικούς κανόνες, δηλαδή η προφωνήσιμος, την οποία ονομάζουμε και ατζιβούριδο, η Τυρινή, η Διακαινήσιμος, του Αγίου Πνεύματος και όλο το Δωδεκαήμερο· πλην όμως «πας ο αγωνιζόμενος πάντα εγκρατεύεται». Και πάλι, ελεύθερες νηστείας είναι όλες οι Δεσποτικές εορτές, καθώς και της πανάγνου Δεσποίνης ημών και του τιμίου Προδρόμου, με εξαίρεση την Αποτομή, και των κορυφαίων Πέτρου και Παύλου, και όποια ημέρα κι αν τύχει η εορτή κάποιου από τους δώδεκα Αποστόλους. Πλην όμως, όπως προανέφερα, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, «πας ο αγωνιζόμενος πάντα εγκρατεύεται», δηλαδή δεν πρέπει ούτε να καταλύει κανείς αφειδώς σε όλα τα φαγητά ούτε πάλι να νηστεύει τελείως σε μια τέτοια εορτή, αλλά ο μεν κοσμικός οφείλει να απέχει από το κρέας, να καταλύει όμως στο τυρί και στα υπόλοιπα λόγω μιας τέτοιας εορτής· ο δε μοναχός πρέπει να απέχει από το τυρί και από οτιδήποτε προέρχεται από αίμα, να καταλύει όμως σε λάδι και σε κρασί και σε ψάρια και αυτός λόγω της εορτής. Εάν πάλι τύχει κάποιος να είναι ασθενής ή ολιγόψυχος και καταλύσει σε κάθε φαγητό και ποτό, δεν είναι καθόλου παράξενο.

Η εγκράτεια της γλώσσας και της κοιλίας αποτελεί την άριστη φιλοσοφία για τον μοναχό, διότι, όπως αναφέρεται, «καθένας που αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα». Όσοι δε, παρά τη γνώμη του προεστώτος, εργάζονται εργόχειρο για ίδιον όφελος, πράγματι τα χέρια τους πλέκουν αδικία, εφόσον τρώνε τον άρτο του κοινοβίου ενώ απασχολούνται για το δικό τους κέρδος.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος με αυτήν την κατάλυση της νηστείας, αφενός φύλαξε τους Κανόνες που ορίζουν να μην νηστεύουμε την Κυριακή, και αφετέρου τήρησε την ιερότητα της νηστήσιμης παραμονής των Θεοφανείων, όταν αυτή έπεσε σε ημέρα Κυριακή· έτσι και αυτοί, με την κατάλυση της νηστείας που θα κάνουν λαμβάνοντας λίγη τροφή πριν από την ένατη ώρα, και παραβάτες των Κανόνων δεν γίνονται, και τον σκοπό της εγκράτειας και της άσκησής τους κατορθώνουν. Επιβεβαιώνει δε τη νηστεία το Σάββατο για λόγους άσκησης και αληθινής εγκράτειας και ο Θείος Ιερώνυμος. Διότι προς τον Λυκίνιο που ρώτησε αν πρέπει να νηστεύει το Σάββατο, αποκρίθηκε: «Μακάρι να έδινε ο Θεός να μπορούμε να νηστεύουμε κάθε μέρα». Όχι βέβαια λόγω αποστροφής προς τις τροφές, ούτε για υποτιθέμενη και επίπλαστη άσκηση, ούτε για περιφρόνηση των Κανόνων, ούτε για κάποια νομική τήρηση, αλλά για αληθινή εγκράτεια, όπως είπαμε, και ευλάβεια, «εφόσον αυτός που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα».

Επομένως, ακολούθως και η ΣΤ' Οικουμενική Σύνοδος στον 89ο Κανόνα της ορίζει να επιτελούμε τις ημέρες του αγίου Πάθους όχι μόνο με νηστεία, αλλά και με προσευχή και με κατάνυξη καρδιάς, εφόσον η νηστεία από μόνη της δεν ωφελεί, σύμφωνα με τον Χρυσόστομο που λέει «ας μην κάνουμε αποχή μόνο από τα φαγητά, αλλά και από τα αμαρτήματα» και τον Ισίδωρο στην 403η επιστολή του: «σε τίποτα δεν ωφελεί η νηστεία των τροφών εκείνους που δεν νηστεύουν με όλες τις αισθήσεις· διότι αυτός που αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα». Λέει επίσης και ο άγιος Νικηφόρος, στον μεν 16ο Κανόνα του, ότι δεν πρέπει οι μοναχοί να κάνουν γεωργικές εργασίες κατά την Τεσσαρακοστή για να βρίσκουν πρόφαση να καταλύουν λάδι και κρασί. Στον δε 19ο, ότι οι μοναχοί μέσα στο μοναστήρι πρέπει να τρώνε μία φορά την ημέρα την Τετάρτη και την Παρασκευή. Ας σημειωθεί δε ότι, λέγοντας Τεσσαρακοστή ο παρών Αποστολικός Κανόνας, μαζί με την Τεσσαρακοστή συμπεριλαμβάνει ομού και ολόκληρη τη Μεγάλη Εβδομάδα του Πάθους· διότι και αυτή παρομοίως πρέπει να νηστεύεται.

Ας εξαγοράσουμε τη σωφροσύνη του σώματός μας με κάθε εγκράτεια και ταπείνωση, επειδή εκείνος που αθλείται νομίμως και αγωνίζεται στο στάδιο της ευσέβειας εγκρατεύεται σε όλα, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο. Διότι, εάν την αποκτήσουμε, θα αποφύγουμε τις πονηρές ημέρες της άλογης επιθυμίας και του θυμού και της ίδιας της σάρκας, η οποία είναι όντως εχθρός του Πνεύματος· θα αποφύγουμε τον μολυσμό που προκαλείται από αυτά στην ψυχή, την κατάκριση της συνειδήσεως, την ακαθαρσία της καρδιάς, την κατακραυγή των ανθρώπων, την ίδια την αποστροφή του Θεού, και θα κερδίσουμε σπουδαία αγαθά σε αυτήν την πνευματική πραγματεία, έχοντας διαχειριστεί φρόνιμα τον χρόνο της παρούσας ζωής και έχοντας διανύσει την οδό του βίου με δικαιοσύνη και σωφροσύνη, βαστάζοντας δηλαδή με ανδρεία το βάρος και τον καύσωνα της ημέρας.

Λόγος ΚΖ'. Αδελφοί και πατέρες, δεν ακούτε τον Κύριο και τους αποστόλους του που διακηρύσσουν: «Εάν κάποιος», λέει, «τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά σφάλει σε ένα σημείο, γίνεται ένοχος για όλα», και πάλι: «Εκείνος που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα»; Και για να κάνει πιο σαφές αυτό που λέει, προσθέτει τα εξής: «Διότι σε ό,τι έχει κανείς ηττηθεί, σε αυτό έχει και υποδουλωθεί». Επομένως, αδελφοί, αυτός που είναι υποδουλωμένος σε ένα και οποιοδήποτε πάθος, από αυτό και εξουσιάζεται και δεν μπορεί να υπακούσει στις εντολές του Κυρίου. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, εφόσον κυριεύεται από ξένο δεσπότη; Γιατί όμως δεν κατανοούμε και από μόνοι μας την αληθινή δύναμη των δεσποτικών και αποστολικών λόγων, βγάζοντας ορθά συμπεράσματα από τα ορατά πράγματα;

Κεφάλαιο ΙΓ'. Όποιος τηρήσει όλο τον νόμο, λέει ο απόστολος, αλλά σφάλει μόνο σε ένα σημείο, γίνεται ένοχος για όλα, και πάλι: Εκείνος που αγωνίζεται, εγκρατεύεται σε όλα. Και για να κάνει πιο σαφές αυτό που λέει, προσθέτει τα εξής: Διότι από ό,τι έχει νικηθεί κανείς, σε αυτό και έχει υποδουλωθεί.

Πάνω απ' όλα, ο θείος φόβος ας μας συγκρατεί σαν σίδερο και ας καθηλώνει τις σάρκες μας· πουθενά ας μην φωλιάζει ο φθόνος ούτε πάλι η έριδα, ούτε βέβαια η κενοδοξία ούτε κανένα από τα έργα του σκότους. Ενόσω τα πάθη μάς προσβάλλουν από μακριά, ας αποκρούονται, ώστε να μην εγκατασταθούν μέσα μας και φαρμακώσουν την ψυχή και γίνουν δυσαπόβλητα. Εκείνος που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα. Έτσι να τρέχετε, ώστε να κατακτήσετε το έπαθλο. Οι τελευταίοι να υποτάσσεστε στους πρώτους· διότι ο Θεός δεν είναι Θεός ακαταστασίας, αλλά ειρήνης. Οι προϊστάμενοι να αγαπάτε θεάρεστα αυτούς που σας ακολουθούν, και να επιζητείτε την υποταγή και την υπακοή όχι από θέση εξουσίας, αλλά με την αρετή και την αγαθότητα. Να μην αποχωρίζεστε ο ένας τον άλλον, αλλάζοντας πολλούς προϊσταμένους και μη όντας χρήσιμοι πουθενά. Ο Παύλος δεν θέλησε να συμπαραλάβει τον ευαγγελιστή Μάρκο, όπως είναι γραμμένο, επειδή δεν πορεύθηκε μαζί τους, αλλά προηγουμένως επέστρεψε στην πατρίδα του. Πόσο μάλλον εμείς οφείλουμε να δείχνουμε σταθερότητα; Ο καθένας, αδελφοί, στην κατάσταση που κλήθηκε, σε αυτήν ας παραμένει. Ας καθαρίσουμε τους εαυτούς μας, αγαπητοί, από κάθε μολυσμό σαρκός και πνεύματος, επιτελώντας έργα αγιοσύνης με φόβο Θεού. Να κρατάτε τις παραδόσεις τις οποίες διδαχθήκατε, να κατηχείτε ο ένας τον άλλον, να έχετε πάντοτε τη μνήμη του θανάτου. Προσεύχεστε, λοιπόν, σας παρακαλώ, για όλους, ευλογείτε αυτούς που σας διώκουν, να ευλογείτε και να μην καταριέστε, καθώς περιφέρεστε από τόπο σε τόπο, υστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, περιπλανώμενοι σε ερήμους και σε βουνά ή ίσως και τρυπώνοντας σε σπηλιές της γης.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΙΣΤ΄. Ότι δεν πρέπει να αμελούμε μετά την παρέλευση της αγίας Τεσσαρακοστής, για να μην χάσουμε τις αρετές που έχουμε ήδη κατορθώσει· και περί της εορτής των Βαΐων και του πάθους του Σωτήρος. Αδελφοί μου και πατέρες, αυτοί που τρέχουν στο στάδιο, επειδή αγωνίζονται για ανθρώπινη τέρψη, στεφανώνονται με φθαρτά στεφάνια, κατά τον απόστολο· σε εσάς όμως, που διατρέξατε το πνευματικό στάδιο της αγίας Τεσσαρακοστής, για τους οποίους ο αγωνοθέτης είναι άφθαρτος και το θέατρο αγγελικό, τα στεφάνια της δόξας είναι προφανώς αμάραντα. Και ποιοι ήταν οι αγώνες σας; Νηστεύσατε με προθυμία, αγρυπνήσατε όπως πρέπει, μελετήσατε με νηφαλιότητα, εργαστήκατε χωρίς ολιγωρία, διατηρήσατε τον νου σας σε αγνότητα, τη γλώσσα από την καταλαλιά, τα χείλη από την αργολογία, παραδίδοντας όλα τα μέλη σας, μακριά από κάθε αμαρτία, ως όπλα δικαιοσύνης, ως όργανα αρμονίας της ένθεης βιοτής. Τόσο καλά και ευπρόσδεκτα διανύσατε τον δρόμο σας, όσο νομίζω ποτέ άλλοτε. Αλλά από πού προήλθε αυτό; Από την άριστη προσευχή σας, και θα προσθέσω και από την ευχή του κοινού μας πατέρα, ή μάλλον από την αγαθότητα του Θεού, από την οποία προέρχεται «κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα», όπως είναι γραμμένο. Με αυτά ευφράνατε και εμένα τον ταπεινό πατέρα σας, ή μάλλον τον ελάχιστο αδελφό σας· με δεξιωθήκατε πολύ πλούσια, με αναπαύσατε πνευματικά.