Πατερικές αναφορές στο ΕΣΔΡΑΣ Α 4:36

Βεβαίως, αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα· και καθένα από τα υπόλοιπα δημιουργήματα, όταν συγκρίνεται με τα άλλα, παρουσιάζει διαφορές· και αυτό δεν σημαίνει ότι τα μεν είναι κυρίαρχα, ενώ τα δε υποδουλώνονται στα ανώτερα· ούτε ότι τα μεν αποτελούν δημιουργικά αίτια, ενώ τα δε δημιουργούνται από αυτά. Αντιθέτως, όλα έχουν τη φύση του να γίνονται και να κτίζονται, ομολογώντας από μόνα τους τον δημιουργό τους, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του»· όπως ακριβώς λέει και ο σοφός Ζοροβάβελ: «Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια, και ο ουρανός την ευλογεί· και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν». Εάν λοιπόν όλη η γη υμνεί, ευλογεί και τρέμει τον δημιουργό και την αλήθεια, και δημιουργός της είναι ο Λόγος, και ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· άρα ο Λόγος δεν είναι κτίσμα, αλλά ο μόνος οντολογικά οικείος του Πατρός, στον οποίο τα πάντα έχουν εναρμονιστεί, και ο ίδιος υμνείται από τα πάντα ως δημιουργός. Διότι «ήμουν», όπως λέει ο ίδιος, «κοντά του εναρμονίζοντας τα πάντα»· και, «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι». Και το «έως τώρα» αποδεικνύει ότι αυτός υπάρχει αϊδίως, ως Λόγος, μέσα στον Πατέρα· διότι είναι ίδιον του Λόγου να εργάζεται τα έργα του Πατρός και να μην βρίσκεται εκτός αυτού.

Είτε λοιπόν ο Λόγος ας εξαιρεθεί από τα δημιουργήματα, και ως Κτίστης ας αποδοθεί στον Πατέρα και ας ομολογηθεί ως Υιός κατά φύση, είτε, αν είναι εντελώς κτίσμα, ας ομολογηθεί ότι έχει την ίδια τάξη την οποία έχουν και τα άλλα μεταξύ τους, και ας λέγεται και για το καθένα από εκείνα ότι είναι κτίσμα, αλλά όχι σαν ένα από τα κτίσματα, γέννημα ή δημιούργημα, αλλά όχι σαν ένα από τα δημιουργήματα ή τα γεννήματα. Διότι εσείς ταυτίσατε το γέννημα και το δημιούργημα, γράφοντας «γεννηθέντα ή ποιηθέντα». Επειδή, ακόμη κι αν ο Υιός υπερέχει από τα άλλα συγκριτικά, δεν παύει να είναι κτίσμα όπως και εκείνα· διότι και μέσα στα ίδια τα κατά φύση κτίσματα μπορεί να βρει κανείς κάποια να υπερέχουν από άλλα. «Ένα αστέρι, βέβαια, διαφέρει από άλλο αστέρι σε λάμψη» και όλα τα άλλα παρουσιάζουν διαφορά το καθένα σε σύγκριση με τα άλλα, αλλά δεν σημαίνει εξαιτίας αυτού ότι τα μεν είναι κύρια, και τα δε υποδουλώνονται στα ανώτερα. Ούτε τα μεν αποτελούν δημιουργικά αίτια, ενώ τα δε προέρχονται από αυτά, αλλά όλα έχουν τη φύση του να δημιουργούνται και να κτίζονται, ομολογώντας μέσα από την ίδια τους την ύπαρξη τον Δημιουργό τους, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και τα έργα των χεριών του αναγγέλλει το στερέωμα», όπως ακριβώς λέει και ο σοφός Ζοροβάβελ: «Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια και ο ουρανός την ευλογεί, και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν».

Άραγε σου φαίνεται ότι παρουσιάζει μέτρια και όχι σαφώς την υπόσταση και τη ζωή της αλήθειας, όταν λέει: Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια, και ο ουρανός την ευλογεί, και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν; Και ποια είναι η αλήθεια, παρά ο Λόγος και Υιός του Θεού, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα; Διότι λέει: «Εγώ είμαι η οδός, και η αλήθεια, και η ζωή». Αλήθεια όμως δεν υπάρχει, παρά μόνον αυτή που έχει γεννηθεί φυσικώς και αϊδίως από τον Αληθινό. Γι' αυτό προσθέτει λέγοντας: Ευλογητός ο Θεός της αλήθειας, ο οποίος είναι Πατέρας της αλήθειας, του Χριστού. Ο Χριστός είναι η αλήθεια, τον οποίο κάθε πνοή σέβεται και τρέμει. Ώστε, το ότι ο Λόγος είναι ζωντανός και τέλειο πρόσωπο, καθώς και το Πνεύμα ομοίως, είναι αρκετά για να μας το διδάξουν τα όσα μόλις ειπώθηκαν. Υπάρχουν δε και πολλοί άλλοι ανθρώπινοι τύποι που αποδίδονται στον Θεό, και δεν θεωρούμε εξαιτίας αυτού τον Θεό άνθρωπο, όπως για παράδειγμα εάν ακούμε για πρόσωπο, για οφθαλμούς και αυτιά και χέρια και πόδια. Ούτε το ότι κάθεται στον ουρανό σαν σε θρόνο, και ότι πατάει τη γη ως υποπόδιο των ποδιών του, θέλει να το πει σωματικώς για τον Θεό, αλλά υποδηλώνει ότι αυτή υπόκειται στη θεϊκή εξουσία. Έτσι και πάλι, εάν ακούσεις για γαστέρα όσον αφορά τον Θεό, μην ταραχθείς σκεπτόμενος κάτι σωματικό· αλλά εννοώντας κάτι πνευματικό, θα διατυπώσεις κάτι ανώτερο, την ίδια δηλαδή τη γεννητική ιδιότητα του Θεού που αποκαλύπτεται ολοφάνερα σε εσένα από Αυτόν.

Άκουσε δε τι γράφει ο σοφός Έσδρας: «Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια, και ο ουρανός την ευλογεί, και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν». Αν και ο μακάριος Δαβίδ αναφωνεί ξεκάθαρα για τον Θεό που εξουσιάζει τα πάντα: «Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει». Εκείνος, λοιπόν, που πριν από την ενανθρώπηση και προτού ονομαστεί Πρωτότοκος, διέπρεπε με τα αξιώματα του Θεού και Πατέρα, πώς θα μπορούσε να υστερεί έστω και στο ελάχιστο από όσα έχει ο Πατέρας; Β. Έστω, λέει, σύμφωνα με αυτό που νομίζεις· όταν έγινε Πρωτότοκος, τότε δόθηκε και η προσταγή να προσκυνείται.

Από τώρα λοιπόν τον γνωρίζετε και τον έχετε δει. Διότι γνωρίσαμε στον Υιό, όπως είπα μόλις πριν, ποιος είναι ο Πατέρας, και όχι μόνο τον επιγνώσαμε, αλλά και τον θεασαμεθα, δηλαδή τον είδαμε. Διότι η μεν γνώση υποδηλώνει τη θεωρία μέσω των εννοιών, την οποία ίσως θα μπορούσε να λάβει κανείς για τη θεία και άρρητη φύση, εννοώ αυτήν που είναι πάνω από όλα και μέσω όλων και σε όλα. Το να δει όμως κανείς, σημαίνει τη βεβαιότητα μέσω των θαυμαστών έργων. Διότι όχι μόνο γνωρίσαμε ότι ο Πατέρας είναι ζωή κατά φύση· ούτε αποκτήσαμε μέσα μας τη γνώση του πράγματος με γυμνές και μόνο έννοιες, βλέποντάς τα στον Υιό, ο οποίος ζωοποιεί τους νεκρούς και επαναφέρει ξανά στην ύπαρξη όσους έχουν φθαρεί· δεν γνωρίσαμε μόνο ότι είναι ζωή κατά φύση και ότι ο Θεός και Πατέρας έχει υπό τα πόδια του όλη την κτίση και κυριαρχεί βασιλικά στα δημιουργήματά του, ώστε «όλα τα έργα να σείονται και να τρέμουν εξαιτίας του», σύμφωνα με το γραμμένο· αλλά είδαμε ότι είναι τέτοιος και στον Υιό, όταν, επιτιμώντας τη θάλασσα και τους ανέμους, είπε με πολλή εξουσία: «Σιώπα, πεφίμωσο». Επειδή λοιπόν επρόκειτο να πει ότι όχι μόνο έχετε γνωρίσει τον Πατέρα, αλλά ότι και τον έχετε δει, θεώρησε αναγκαίο να προτάξει το «Από τώρα»· και για ποια αιτία;

ΑΛΛΟ. Εάν ο Υιός είναι δημιούργημα, κατά την άποψή σας, και, όντας τέτοιο, έχει τη δύναμη να δημιουργεί επειδή δεν υφίσταται ως ένα από τα άλλα δημιουργήματα, τότε ας είναι ικανά να δημιουργούν και τα άλλα κτίσματα, επειδή η φύση τους είναι ποικιλόμορφη· και το καθένα από αυτά είναι μεν ποίημα, αλλά όχι όμοιο με κάποιο από τα άλλα. Διότι ένας είναι ο ουρανός, ένας ο ήλιος, μία η σελήνη, μία η φύση των αστέρων, και μία η γη, ένας και ο άνθρωπος όσον αφορά στην ουσία· και κανένα από αυτά δεν επικοινωνεί με τα υπόλοιπα ως προς τον λόγο της φύσεως, παρόλο που σε όλα είναι κοινό το ότι έχουν δημιουργηθεί. Όμως κανένα μεταξύ των κτισμάτων δεν φαίνεται να λειτουργεί ως δημιουργός, αλλά μάλλον προσκυνεί τον δημιουργό Λόγο του Θεού, και αναβοά τη δόξα του Ποιητή: «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού, και ποίησιν χειρών αυτού αναγγέλλει το στερέωμα». Και όπως ακριβώς λέει ο Έσδρας: «Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια, και ο ουρανός την προσκυνεί, και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν». Ο δε Υιός λέει για τον εαυτό Του: «Εγώ είμαι η αλήθεια». Άρα δεν είναι ποίημα, ούτε ένα κτίσμα που μπορεί να δημιουργεί για τον λόγο ότι δεν είναι σαν ένα από τα άλλα δημιουργήματα, αλλά επειδή είναι ίδιον γέννημα της ουσίας του Πατρός, και επειδή φανερώνει ολόκληρο τον Πατέρα μέσα στον εαυτό Του, έχει και τη δύναμη να δημιουργεί, όπως ο Πατέρας.

Έσδρας. Και είπε, αναφέρει, ο Ζοροβάβελ: Η αλήθεια είναι μεγάλη και ισχυρότερη από όλα. Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια. Και ο ουρανός αυτήν επικαλείται και προσκυνά, και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν ενώπιόν της. Ο ίδιος. Και η αλήθεια παραμένει και ισχύει εις τον αιώνα του αιώνος. Και σε αυτήν δεν υπάρχει προσωποληψία.

Ψ. Από τον Έσδρα. Ο Ζοροβάβελ στη δημηγορία του αναφέρει τα εξής. ΚΕ'. Άνδρες, δεν είναι άραγε ισχυρές οι γυναίκες, μεγάλη η γη και υψηλός ο ουρανός; Και ταχύς στην πορεία του ο ήλιος; Διότι περιστρέφεται στον κύκλο του ουρανού και επιστρέφει πάλι στον τόπο του μέσα σε μία ημέρα· δεν είναι μέγας Αυτός που τα πράττει αυτά; Και η αλήθεια είναι μεγάλη και ισχυρότερη από όλα· όλη η γη επικαλείται την αλήθεια και ο ουρανός την ευλογεί· και όλα τα δημιουργήματα σείονται και τρέμουν· και δεν υπάρχει σε Αυτόν τίποτε το άδικο. Άδικος είναι ο οίνος, άδικος ο βασιλιάς, άδικες οι γυναίκες, άδικοι οι υιοί των ανθρώπων, και άδικα είναι όλα τα έργα τους και όλα τα παρόμοια· και δεν υπάρχει σε αυτούς αλήθεια, και μέσα στην αδικία τους θα χαθούν. Η αλήθεια όμως παραμένει στον αιώνα, και ισχύει στον αιώνα, και ζει και κυριαρχεί στους αιώνες των αιώνων. Και δεν υπάρχει σε αυτήν προσωποληψία ούτε διάκριση, αλλά πράττει τα δίκαια μακριά από όλα τα άδικα και πονηρά· απέχει από αυτά και όλοι ευαρεστούνται με τα έργα της. Και δεν υπάρχει στην κρίση της τίποτε το άδικο· και δική της είναι η ισχύς και το βασίλειο, και η εξουσία και η μεγαλειότητα όλων των αιώνων. Ευλογημένος ο Θεός της αλήθειας.