Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΙΩΑΝΝΟΥ 1:5

Πάλι, τι ωφελείται αυτός που βλέπει, όταν το σκοτάδι περιβάλλει τα πάντα; Επειδή λοιπόν ο Θεός είναι φως και σκοτάδι σε αυτόν δεν υπάρχει, αλλά είναι φως αληθινό, άδυτο, ακοίμητο, άσβεστο, ενώ ο προφήτης, έχοντας κοιτάξει με κακό τρόπο τη γυναίκα, θολώθηκε από την επιθυμία σαν από καπνό, προσβλήθηκε από την ανομία και τυφλώθηκε ως προς την προφητεία, χάνοντας όχι τον εξωτερικό, αλλά τον εσωτερικό του οφθαλμό, γι' αυτό παρακαλεί τον Θεό ως ιατρό: «Φώτισε τα μάτια μου, μήπως και κοιμηθώ τον ύπνο του θανάτου». Όπως αυτός που νυστάζει αρχικά κλείνει λίγο τα μάτια του και τα ξανανοίγει, και κάνοντάς το αυτό αποκοιμιέται, αποχαιρετώντας το φως και υφαίνοντας για τον εαυτό του ένα πρόχειρο σκοτάδι, έτσι και αυτός που πρόκειται να αμαρτήσει κλείνει λίγο τα μάτια, μη βλέποντας την κρίση του Θεού, και τα ξανανοίγει λίγο, βλέποντας την ντροπή.

Αλλά είναι άτοπο, θα πουν, να ρωτάει κανείς με αυτόν τον τρόπο για τον Πατέρα. Ας ακούσουν, λοιπόν, ότι είναι άτοπο να ρωτούν έτσι και για τον Λόγο Του. Επειδή, λοιπόν, μια τέτοια προσπάθεια συνιστά περιττή και υπερβολική μανία, ας μη ρωτά κανείς πλέον τέτοια πράγματα, αλλά ας μαθαίνει μόνο όσα βρίσκονται στις Γραφές. Διότι τα παραδείγματα που αναφέρονται σε αυτές σχετικά με το θέμα αυτό είναι επαρκή και ικανά. Ο Πατέρας, λοιπόν, ονομάζεται πηγή και φως· διότι λέει: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού». Και πάλι στον Βαρούχ: «Τι συμβαίνει, Ισραήλ, και βρίσκεσαι στη χώρα των εχθρών; Εγκατέλειψες την πηγή της σοφίας»· και κατά τον Ιωάννη: «Ο Θεός μας είναι φως». Ονομάζεται επίσης και ο Υιός ποταμός σε σχέση με την πηγή· διότι «Ο ποταμός του Θεού γέμισε με νερά»· και σε σχέση με το φως ονομάζεται απαύγασμα, όπως λέει ο Παύλος: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Εφόσον, λοιπόν, ο Πατέρας είναι φως και ο Υιός απαύγασμά Του (διότι ειδικά γι' αυτά τα θέματα δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε πολλές φορές τα ίδια), είναι δυνατόν να βλέπουμε και μέσα στον Υιό το Πνεύμα, διά του οποίου φωτιζόμαστε· διότι λέει, «για να σας δώσει Πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως για την επίγνωσή Του, έχοντας φωτισμένα τα μάτια της καρδιάς». Και καθώς εμείς φωτιζόμαστε από το Πνεύμα, ο Χριστός είναι Εκείνος που φωτίζει μέσω αυτού· διότι, λέει, «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Αλλά είναι παράλογο, θα πουν, να ρωτά κανείς με αυτόν τον τρόπο για τον Πατέρα. Ας ακούσουν λοιπόν ότι είναι παράλογο να ρωτά κανείς με τον ίδιο τρόπο και για τον Λόγο Του. Εφόσον, επομένως, μια τέτοια προσπάθεια είναι περιττή και μάλλον ένδειξη ακραίας μανίας, ας μην κάνει πλέον κανείς τέτοια ερωτήματα, αλλά ας μαθαίνει μόνο εκείνα που υπάρχουν στις Γραφές. Διότι είναι απόλυτα επαρκή τα παραδείγματα που περιέχονται σε αυτές σχετικά με αυτό το ζήτημα. Ο Πατέρας, λοιπόν, ονομάζεται πηγή και φως· διότι λέει: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος». Και πάλι στον Βαρούχ: «Γιατί συμβαίνει, Ισραήλ, να βρίσκεσαι στη χώρα των εχθρών σου; Επειδή εγκατέλειψες την πηγή της σοφίας»· και σύμφωνα με τον Ιωάννη: «Ο Θεός μας είναι φως». Ο δε Υιός ονομάζεται ποταμός σε σχέση με την πηγή· διότι «ο ποταμός του Θεού γέμισε με ύδατα»· και απαύγασμα σε σχέση με το φως, καθώς λέει ο Παύλος: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Εφόσον, λοιπόν, ο Πατέρας είναι φως και ο Υιός είναι το απαύγασμά Του (διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε συχνά τα ίδια πράγματα κυρίως για αυτούς), είναι δυνατόν να διακρίνουμε και μέσα στον Υιό το Πνεύμα, μέσω του οποίου φωτιζόμαστε· διότι λέει: «για να σας δώσει Πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως στην επίγνωσή Του, έχοντας φωτισμένους τους οφθαλμούς της καρδιάς». Και ενώ εμείς φωτιζόμαστε από το Πνεύμα, ο Χριστός είναι Εκείνος που φωτίζει μέσω αυτού· διότι λέει: «Ήταν το αληθινό φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Σχετικά δε με το ότι ο Λόγος συνυπάρχει αιωνίως με τον Πατέρα και δεν προέρχεται από άλλη ουσία ή υπόσταση, αλλά είναι ίδιο γέννημα του Πατέρα, όπως ακριβώς διακήρυξαν οι Πατέρες της Συνόδου, ας σας επιτραπεί να τα ακούσετε πάλι και από τον φιλόπονο Ωριγένη. Διότι όσα έγραψε ερευνώντας και ασκούμενος διαλεκτικά, ας μην τα εκλάβει κανείς ως δικό του φρόνημα, αλλά ως φρόνημα εκείνων που φιλονικούν εριστικά κατά την αναζήτηση· όσα όμως αποφαίνεται ορίζοντας με βεβαιότητα, αυτό είναι το αληθινό φρόνημα του φιλόπονου αυτού ανδρός. Μετά, λοιπόν, από όσα ειπώθηκαν προς τους αιρετικούς με μορφή διαλεκτικής άσκησης, αμέσως ο ίδιος παραθέτει τις δικές του απόψεις, λέγοντας τα εξής: «Εάν είναι εικόνα του αόρατου Θεού, είναι αόρατη εικόνα· και εγώ θα τολμούσα να προσθέσω ότι, εφόσον τυγχάνει και ομοίωση του Πατέρα, δεν υπήρξε ποτέ χρονική στιγμή κατά την οποία να μην υπήρχε. Διότι πότε ο Θεός, ο οποίος κατά τον Ιωάννη ονομάζεται φως, "διότι ο Θεός είναι φως", δεν είχε το απαύγασμα της δικής Του δόξας, ώστε να τολμήσει κάποιος να αποδώσει αρχή στην ύπαρξη του Υιού, θεωρώντας ότι προηγουμένως δεν υπήρχε; Και πότε δεν υπήρχε η εικόνα της άρρητης, ακατονόμαστης και ανέκφραστης υπόστασης του Πατέρα, ο χαρακτήρας Του, ο Λόγος που "γνωρίζει τον Πατέρα"; Διότι ας κατανοήσει καλά εκείνος που τολμά και λέει ότι "υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός", πως έτσι θα αναγκαστεί να πει ότι κάποτε δεν υπήρχε ούτε σοφία, ούτε λόγος, ούτε ζωή».

Αλλά και «σκότος», λέει, «επάνω στην άβυσσο»· πάλι άλλες αφορμές για μύθους και αρχές ασεβέστερων επινοήσεων από εκείνους που διαστρέφουν τα λόγια σύμφωνα με τις δικές τους αντιλήψεις. Διότι δεν ερμηνεύουν το σκότος σύμφωνα με τη φύση του, ως κάποιον αέρα χωρίς φως, ή ως έναν τόπο που σκιάζεται εξαιτίας της παρεμβολής κάποιου σώματος, ή γενικά ως έναν τόπο στερημένο από φως για οποιαδήποτε αιτία, αλλά ερμηνεύουν το σκότος ως κακή δύναμη, ή μάλλον ως το ίδιο το κακό, που έχει την αρχή του στον εαυτό του και είναι αντίθετο και εχθρικό προς την αγαθότητα του Θεού. Διότι, ισχυρίζονται, αν ο Θεός είναι φως, προφανώς η δύναμη που αντιστρατεύεται σε αυτόν θα είναι το σκότος, σύμφωνα με τη λογική ακολουθία. Σκότος, το οποίο δεν αντλεί την ύπαρξή του από άλλον, αλλά είναι κακό αυτογέννητο. Σκότος, πολέμιο των ψυχών, γενεσιουργό του θανάτου, αντίθετο της αρετής· για το οποίο εξαπατώνται θεωρώντας ότι τα ίδια τα λόγια του προφήτη υποδηλώνουν πως έχει αυτόνομη υπόσταση και δεν έχει δημιουργηθεί από τον Θεό.

ΕΙΣ ΤΗΝ Α' ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ. Ο Θεός είναι φως, και σκοτία ουδεμία υπάρχει σε αυτόν. Κυρίλλου. Ή ότι ο Θεός είναι φως κατά την ουσία, γινόμενος αληθινά φως για εκείνους που πορεύονται εν αυτώ μέσω των αρετών· ή ονομάζει σκοτία την κακία, εξαιτίας των Ιουδαίων.

ΑΛΛΟ. Εάν, λόγω του ότι λέγεται ότι μόνο ο Θεός είναι ένας και κατά φύσιν αγαθός, αποκλείεται ο Υιός από αυτήν την ομοιότητα προς τον Πατέρα, λέγω, και θεωρείται λιγότερο αγαθός, και γι' αυτόν τον λόγο όχι ομοούσιος, ας μας εξηγήσει κάποιος από αυτούς που συνηθίζουν να πολεμούν τον Χριστό, τι άραγε θα κάνει όταν και εμείς τους παραθέσουμε κάτι παρόμοιο με αυτό; Διότι λέγει κάπου για τον Θεό και Πατέρα κάποιος από τους αγίους ότι ο Θεός είναι φως· λέγει όμως και για τον Υιό, ότι ήταν το φως το αληθινό.

Απ. Επειδή έτσι οικονόμησε εξ αρχής ο Θεός, ώστε να μην έχει καμία κοινωνία το σκοτάδι με το φως, ούτε ο μιαρός και βέβηλος με τον άγιο και καθαρό. Γι' αυτό και οι αμαρτίες μας μας χωρίζουν από τον Θεό σαν ένα μεγάλο χάσμα και τείχος. Μάλλον δε, οι πονηρές σκέψεις και οι μάταιοι διαλογισμοί μας γίνονται σαν ένα υψηλό τείχος και μας χωρίζουν από το φως της όντως ζωής. Διότι ο Θεός είναι φως και ζωή. Επομένως, όσοι στερούνται αυτού, είναι νεκροί κατά την ψυχή και είναι συγκληρονόμοι και συμμέτοχοι του αιώνιου πυρός και του σκότους. θ' Ερ. Και δεν είναι δυνατόν να επιτύχει τη σωτηρία εκείνος που δεν έχει φτάσει σε αυτά τα μέτρα;

Όταν δε λέει: «Και αν ακόμη εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου είναι αληθινή», δείχνει ότι η μαρτυρία του δεν είναι μαρτυρία ανθρώπου, αλλά είναι ο Θεός που αληθεύει μέσα στη μαρτυρία του. Επομένως, αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας, αληθινός Θεός ο Υιός, αληθινό το Άγιο Πνεύμα, το οποίο είναι «Πνεύμα Θεού» και «Πνεύμα αληθείας», Τριάδα που συναριθμείται σε ένα όνομα. Διότι για τον Πατέρα, ο ίδιος ο Υιός λέει: «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό». Αξιόπιστος δε μάρτυρας για τον Υιό είναι εκείνος που έγειρε στο στήθος του, αποκαλώντας τον μονογενή Θεό. Δεν προσέθεσε όμως στο «μονογενής Θεός» το «αληθινός Θεός», αλλά για τον Πατέρα έχει γραφτεί ότι είναι αληθινός Θεός, ενώ για τον Υιό ότι είναι μονογενής Θεός. Αντιστρόφως πάλι, για τον Πατέρα γράφεται ότι «ο Θεός είναι φως»· ενώ για τον Υιό, ότι «ήταν το φως το αληθινό».

Και από πού πρέπει να αποδειχθεί αυτό; Αλλά πρόσεξέ μου τις λέξεις εδώ, πώς αποκαλεί μόνο τον Πατέρα αληθινό Θεό εδώ· στο κατά Ιωάννην ευαγγέλιο, όμως, λέει ότι «ήταν το φως το αληθινό». Και ποιο είναι το αληθινό φως παρά ο Μονογενής; Και πάλι, οι Γραφές λένε για τον Θεό ότι «ο Θεός είναι φως», και δεν είπε «ο Θεός είναι φως αληθινό»· για τον μονογενή Υιό του Θεού όμως λέει ότι ο Μονογενής είναι φως αληθινό. Για τον Πατέρα λέει ότι είναι Θεός αληθινός, και δεν είπε ότι ο Θεός είναι φως αληθινό· για τον Υιό λέει ότι είναι Θεός, και στο ότι «ο Υιός είναι Θεός», δεν προστέθηκε το «αληθινός». Και όπου [αναφέρεται ότι] «ο Θεός είναι φως», δεν προστέθηκε το «φως αληθινό». Τι να πούμε, λοιπόν, για τον Πατέρα; Ότι, δηλαδή, ο Θεός είναι φως αληθινό, * και άρα δεν θα καταστήσουμε το Θείο ελλιπές. Και επειδή δεν είναι γραμμένο το «φως αληθινό», εάν λέγαμε σφάλλοντας ότι δεν είναι φως αληθινό, και επειδή είναι γραμμένο για τον Υιό ότι είναι Θεός και ήταν Θεός προς τον υπάρχοντα Πατέρα (διότι «Θεός ήταν ο Λόγος», και δεν είπε ότι ο Λόγος έγινε Θεός, αλλά ότι ήταν Θεός), από αυτά τα δύο θα καταδειχθεί η ισοτιμία· αφενός από το «αληθινός Θεός ο Πατέρας» και «αληθινό φως ο Υιός» θα φανεί το ισόζυγο της αξίας, και αφετέρου από το «Θεός ο Υιός» και «φως ο Θεός» θα βρεθεί η ισορροπία της δοξολογίας. Και δεν θα υπάρξει καμία διαφορά, ούτε θα μπορούσε κανείς να φέρει αντίρρηση στην αλήθεια, αλλά [θα ομολογήσει ότι] αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας και αληθινός Θεός ο Μονογενής. 33.

Αλλά και αυτός ο καπνός, όταν πλέον δεν υποδαυλίζεται ούτε έχει από πού να συντηρηθεί, εκλείπει. Επειδή δε ο Θεός είναι φως και κανένα σκοτάδι δεν υπάρχει σε Αυτόν, αυτό το φως εκπέμπει στους φίλους Του λάμψεις σοφίας, γνώσης και αλήθειας, ώστε αυτοί να λένε: «Σημειώθηκε επάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε». Στους προαναφερθέντες όμως εχθρούς Του, γίνεται πυρ που κατακαίει. Γι' αυτό έχει ειπωθεί σε άλλα σημεία: «Πυρ θα καεί ενώπιόν Του, και γύρω Του σφοδρή καταιγίδα» και, «Πυρ θα καεί ενώπιόν Του, και θα καταφλέξει όλους τους εχθρούς Του». Και στο προκείμενο κείμενο έχει αναφερθεί ότι οι εχθροί όχι μόνο εκλείπουν όπως ο καπνός, αλλά και όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά, έτσι θα λιώσουν, επειδή ακριβώς οι ίδιοι κατέστησαν τους εαυτούς τους εχθρούς του Θεού.

Τον Θεό όμως που είναι πάνω από όλα, όλοι οι άνθρωποι τον ομολογούν βάσει των φυσικών τους εννοιών, και πρώτοι βεβαίως οι απόγονοι των Ιουδαίων, καθοδηγούμενοι από τις προφητικές Γραφές, όπως και ο ίδιος ο Μάρκελλος παρουσιάζει προχωρώντας παρακάτω. Επομένως, ήταν άλλος αυτός, τον οποίο «ο κόσμος δεν γνώρισε», Θεός και Λόγος, ο οποίος υπάρχει και ονομάζεται φως. Φως, όμως, όχι αισθητό, ούτε τέτοιο που να φωτίζει τους σαρκικούς οφθαλμούς παρόμοια με τον ήλιο. Διότι τότε θα μετείχε σε αυτό και η φύση των άλογων ζώων. Τώρα όμως (ο Ευαγγελιστής) διδάσκει τι είδους φως ήταν, λέγοντας: «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Επομένως, μόνο στους ανθρώπους ανήκε αυτό το λογικό φως. Γι' αυτό, με δύναμη νοερή και λογική καθιστούσε νοερές και λογικές τις ψυχές που είχαν δημιουργηθεί «κατ' εικόνα και ομοίωσή» Του. Και όπως δεν ήταν αισθητό φως, έτσι δεν ήταν ούτε Εκείνος που βρίσκεται επέκεινα των πάντων, ο ίδιος ο Θεός (Πατέρας). Διότι «ο Θεός είναι φως και κανένα σκοτάδι δεν υπάρχει σε Αυτόν». Διότι ο μεν (Πατέρας) ήταν φως απρόσιτο, όπως διδάσκει ο θείος απόστολος λέγοντας «κατοικεί σε φως απρόσιτο, τον οποίο κανείς δεν είδε ούτε μπορεί να δει»· ο δε (Λόγος) «ήταν μέσα στον κόσμο», «φωτίζοντας κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Αλλά και ο κόσμος, λέει, δημιουργήθηκε μέσω αυτού του φωτός, καθώς ο Ανώτερος, δηλαδή ο Πατέρας, συνέστησε τα πάντα μέσω του Υιού.

Αλλά από πού διδαχθήκαμε αυτόν τον καινούργιο κόσμο και τη ζωή που δεν παλιώνει; Άραγε από τη μελέτη των κτισμάτων ή από «Εκείνον που ορίστηκε Υιός Θεού με δύναμη, κατά το Πνεύμα της αγιοσύνης, μέσω της αναστάσεως των νεκρών, τον Ιησού Χριστό τον Κύριό μας»; Δεν είναι ένας ο διδάσκαλός μας, ο Χριστός; Πού λοιπόν στα δικά Του λόγια διδαχθήκαμε για τη φύση του φθειρόμενου κόσμου; Δεν έδωσε Αυτός την εντολή να μην αποκαλούμε κανέναν διδάσκαλο πάνω στη γη; Πώς λοιπόν εμείς θα φοιτήσουμε κοντά σε Έλληνες και Αιγυπτίους για να διδαχθούμε κάτι σωτήριο; Η δική μας θεογνωσία καυχάται ότι έχει ως διδάσκαλο τον Θεό· ούτε άγγελος ούτε άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μας δίδαξε και μας έσωσε. Δεν γνωρίζουμε πλέον τον Θεό μέσω εικασιών· διότι τέτοιου είδους είναι η γνώση του Θεού που προέρχεται από τα κτίσματα· τώρα όμως «η ζωή φανερώθηκε, η οποία ήταν μαζί με τον Πατέρα και φανερώθηκε σε εμάς» και μας ανήγγειλε ότι «ο Θεός είναι φως και σκοτάδι σε Αυτόν δεν υπάρχει κανένα», και εκείνους που πίστεψαν σε Αυτόν τους έκανε «τέκνα φωτός», «και δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα γίνουμε», ότι «όταν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοι με Αυτόν, διότι θα Τον δούμε ακριβώς όπως είναι».

Όταν δε ακούσεις ότι «μέσα σε αυτόν υπήρχε ζωή», μην υποθέσεις ότι είναι σύνθετος· διότι προχωρώντας λέει και για τον Πατέρα: «Όπως ο Πατήρ έχει ζωή μέσα του, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή». Αλλά όπως ακριβώς δεν θα μπορούσες εξαιτίας αυτού να πεις ότι ο Πατήρ είναι σύνθετος, έτσι να μην το πεις ούτε για τον Υιό. Διότι και αλλού λέει ότι ο Θεός είναι Φως, και πάλι, ότι κατοικεί σε Φως απρόσιτο.

Ο απόστολος θα μαρτυρήσει για μένα λέγοντας ότι ο Θεός είναι φως. Και: Ήλθε ο Ιωάννης, για να μαρτυρήσει για το φως· και: Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, δηλαδή, που έρχεται στην αλήθεια. Και ο Υιός λέει: Εγώ είμαι το φως το αληθινό· και: Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα. Για το ότι δε ο Υιός είναι φως και ήλιος της δικαιοσύνης, και ο προφήτης αναβοά: Φωτίζου, φωτίζου, Ιερουσαλήμ. Διότι έχει έλθει σε σένα το φως, και η δόξα του Κυρίου έχει ανατείλει πάνω σου. Και για το άγιο Πνεύμα ψάλλεται στους ψαλμούς ότι: Σε σένα βρίσκεται η πηγή της ζωής. Στο δικό σου φως θα δούμε φως, δηλαδή, στον Υιό θα δούμε το άγιο Πνεύμα· το φως δια του οποίου φωτιστήκαμε, και έως σήμερα φωτιζόμαστε στις καρδιές μας. Φως ο Πατέρας, επειδή είναι Θεός αληθινός· φως ο Υιός, επειδή είναι απαύγασμα εκείνου του φωτός· φως το άγιο Πνεύμα που εκπορεύεται από τον Πατέρα· διότι κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα που είναι σε Αυτόν. Φως λοιπόν το άγιο Πνεύμα, το αληθινό, το οποίο μέσα στο αληθινό φως θεωρείται και κατανοείται. Ας παραμένει λοιπόν σε εμάς, αδελφοί, η πίστη αρραγής, αχώριστη η Τριάδα. Διότι και ο μακάριος Σολομών λέει ότι το τριπλό νήμα δεν θα διαρραγεί. Διότι ο Θεός αγιάζει, φωτίζει, ζωοποιεί, ελευθερώνει, και ακόμη περισσότερα από αυτά. Και ο Υιός ομοίως· διότι όλα όσα πράττει ο Πατέρας τα πράττει, και το άγιο Πνεύμα ομοίως αγιάζει, φωτίζει, ζωοποιεί, ελευθερώνει.

Εάν, λοιπόν, διακηρύττει κανείς την αδυναμία του Πατρός αποφεύγοντας το ομοούσιο, θα αναγκαστείς από την ίδια την αλήθεια να ομολογήσεις μαζί μας Τριάδα άκτιστη, ομοούσια και παντοδύναμη. Αλλά θα μου πεις σχετικά με τον Πατέρα, ότι έχει γραφτεί: «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό». Αλλά και «Θεός ήταν ο Λόγος»· πώς, λοιπόν, είναι ίσος με τον Πατέρα; Διότι το να ειπωθεί για τον Πατέρα το «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», φανέρωσε δήθεν ότι ο Υιός δεν είναι φυσικός, αλλά θετός Θεός. Τι έχεις να πεις, λοιπόν, εσύ που πολεμάς την ίδια σου τη σωτηρία; Επειδή έχει γραφτεί, καθώς λέει ο Ιωάννης για τον Πατέρα, ότι «Ο Θεός είναι φως», ενώ για τον Υιό ότι «Ήταν το φως το αληθινό», τολμάς εξαιτίας αυτού να ονομάσεις τον Πατέρα κατώτερο, επειδή δεν προστίθεται το «φως το αληθινό», αλλά λέγεται μόνο για τον Υιό: «Ήταν το φως το αληθινό»; Όπως, λοιπόν, δεν τολμάς να μειώσεις τον Πατέρα επειδή δεν προστίθεται η λέξη «αληθινό», έτσι, όταν ακούς για τον Πατέρα το «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», και για τον Υιό μόνο τη λέξη «Θεός», μην τολμήσεις να μειώσεις τον Υιό. Διότι τα ονόματα αντιπαρατίθενται αμοιβαία μεταξύ τους: στον Πατέρα αποδίδεται το «Θεός αληθινός», και στον Υιό το «Θεός»· ενώ αντίστροφα, το «Ήταν το φως το αληθινό» αποδίδεται στον Υιό, και στον Πατέρα μόνο το «φως». Όπως, λοιπόν, δεν πρέπει να τολμήσει κανείς να πει για τον Πατέρα ότι δεν είναι φως αληθινό, ούτε για τον Υιό ότι δεν είναι Θεός αληθινός —διότι ο ίδιος είπε: «Εγώ είμαι η αλήθεια»— έτσι ισχύει και για το Άγιο Πνεύμα, ότι δηλαδή είναι το Πνεύμα της αλήθειας.

Λέγεται ότι ο Θεός είναι φοβερός· όχι όμως με την έννοια του να αισθανόμαστε φόβο όπως απέναντι σε ένα θανατηφόρο θηρίο ή σε έναν σκληρό άνθρωπο. Διότι ο Θεός είναι φως, και τα εξής. Πώς λοιπόν να φοβηθούμε το φως, ή τη ζωή, ή την αλήθεια, ή την ανάσταση; Είναι όπως όταν κάποιος κατοικεί πάνω σε ένα ψηλό βουνό και λέγεται ότι το φοβάται· δεν φοβάται το ίδιο το βουνό, αλλά φοβάται μήπως πέσει από αυτό. Επομένως, και εμείς φοβούμαστε τον Θεό, από τον φόβο μήπως εκπέσουμε από το φως, και από τη ζωή, και από την αλήθεια, και από τη γνώση.

Ότι ο Θεός, ο οποίος κατ' ουσίαν είναι αληθινά φως, υπάρχει μέσα σε εκείνους που περιπατούν σε Αυτόν διά των αρετών, γινόμενος αληθινά φως. Όπως λοιπόν όλοι οι άγιοι, οι οποίοι είναι φως κατά μέθεξιν, γίνονται φως μέσα στο κατ' ουσίαν φως εξαιτίας της φιλοθεΐας τους, έτσι και το κατ' ουσίαν φως γίνεται φως μέσα στο κατά μέθεξιν φως εξαιτίας της φιλανθρωπίας του. Εάν λοιπόν, σύμφωνα με την αρετή και τη γνώση, είμαστε μέσα στον Θεό ως μέσα σε φως, και ο ίδιος ο Θεός είναι μέσα μας ως φως μέσα σε φως. Διότι ο Θεός, που είναι φως εκ φύσεως, βρίσκεται μέσα στο φως που γίνεται τέτοιο κατά μίμησιν, όπως το αρχέτυπο μέσα στην εικόνα· και αν κάποιος Του προσφέρει καθαρό βίο, παραμένει αδιάκοπα ενοικώντας μέσα του. Διότι το χωρίο, «εκείνος που με αγαπά θα τηρήσει τις εντολές μου, και εγώ και ο Πατέρας θα έρθουμε και θα κατοικήσουμε μαζί του»· και το, «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο»· το, «φως για τους δικαίους παντοτινά»· το, «στο φως σου θα δούμε φως»· το, «ως τέκνα φωτός να περιπατείτε, για να γίνετε Υιοί φωτός»· το, «ο Θεός είναι φως, και εάν περιπατούμε στο φως όπως Αυτός είναι στο φως», και όσα άλλα παρόμοια, και προς το φως μάς οδηγούν, και μας προτρέπουν να γίνουμε φως.

Από αυτούς, ο μεν Πέτρος, στο πρώτο κεφάλαιο της δεύτερης Επιστολής του, αναφέρει τα εξής: «προσθέστε στην πίστη σας την αρετή, και στην αρετή τη γνώση, και στη γνώση την εγκράτεια, και στην εγκράτεια την υπομονή, και στην υπομονή την ευσέβεια, και στην ευσέβεια τη φιλαδελφία, και στη φιλαδελφία την αγάπη. Διότι, όταν αυτά υπάρχουν μέσα σας και αυξάνονται, δεν σας αφήνουν αργούς ούτε άκαρπους στην επίγνωση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού». Εκείνος που στερείται αυτά, είναι τυφλός, μυωπάζων. Ο δε Υιός της βροντής, στο πρώτο κεφάλαιο της πρώτης Επιστολής του, λέει τα εξής: «ο Θεός είναι φως, και σκοτάδι σε αυτόν δεν υπάρχει κανένα. Εάν πούμε ότι έχουμε κοινωνία μαζί του, αλλά περπατάμε στο σκοτάδι, ψευδόμαστε και δεν πράττουμε την αλήθεια. Εάν όμως περπατάμε στο φως, όπως αυτός είναι στο φως, έχουμε κοινωνία μεταξύ μας, και το αίμα του Ιησού Χριστού, του Υιού του, μας καθαρίζει από κάθε αμαρτία. Εκείνος που λέει ότι είναι στο φως, και μισεί τον αδελφό του, βρίσκεται στο σκοτάδι μέχρι τώρα. Εκείνος που αγαπά τον αδελφό του, μένει στο φως, και σκοτάδι δεν υπάρχει σε αυτόν. Εκείνος που δεν αγαπά τον αδελφό του, μένει στον θάνατο. Καθένας που μισεί τον αδελφό του είναι ανθρωποκτόνος. Και γνωρίζουμε ότι κάθε ανθρωποκτόνος δεν έχει αιώνια ζωή μέσα του».

Ϛ΄ Περί του «όποιος έχει γεννηθεί από τον Θεό δεν πράττει αμαρτία» Ζ΄ Περί του «διότι γι' αυτό κηρύχθηκε το Ευαγγέλιο και στους νεκρούς» Η΄ Περί του «ο Θεός είναι φως» Θ΄ Περί του «αδελφοί, τώρα είμαστε τέκνα Θεού και δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα είμαστε»

ΕΡΩΤΗΣΗ Η΄ Επειδή πάλι λέγει ο άγιος Ιωάννης ότι ο Θεός είναι φως, και πάλι μετά από λίγο ότι εάν περιπατούμε μέσα στο φως, όπως ο ίδιος είναι μέσα στο φως, πώς ο ίδιος ονομάζεται φως, και συγχρόνως λέγεται ότι βρίσκεται μέσα στο φως, σαν να είναι κάποιος μέσα σε κάτι άλλο;

«Παιδιά», λέει ο θεολόγος Ιωάννης, «είναι η έσχατη ώρα, και καθώς ακούσατε ότι ο αντίχριστος έρχεται, έτσι και τώρα έχουν εμφανιστεί πολλοί αντίχριστοι· από αυτό γνωρίζουμε ότι είναι η έσχατη ώρα», «και σας αναγγέλλουμε ότι ο Θεός είναι φως και δεν υπάρχει σε αυτόν κανένα απολύτως σκοτάδι. Εάν πούμε ότι έχουμε κοινωνία μαζί του και περπατάμε στο σκοτάδι, ψευδόμαστε και δεν πράττουμε την αλήθεια· εάν όμως περπατάμε στο φως, όπως αυτός είναι στο φως, έχουμε κοινωνία μεταξύ μας, και το αίμα του Ιησού Χριστού, του Υιού του, μας καθαρίζει από κάθε αμαρτία». «Και τώρα, τέκνα μου, παραμένετε σε αυτόν, ώστε, όταν φανερωθεί, να έχουμε παρρησία και να μην ντροπιαστούμε ενώπιόν του κατά την παρουσία του».

Τότε λοιπόν, όχι μόνο στους ίδιους τους αγίους Αγγέλους, ούτε μόνο στους δίκαιους ανθρώπους, αλλά και στους αμαρτωλούς και στους ίδιους τους δαίμονες, ο Θεός θα είναι τα πάντα εν πάσι· στους μεν δικαίους συμμετεχόμενος με ποικίλους τρόπους, ή μάλλον με κάθε τρόπο, θα λέγαμε, ενώ σε εκείνους της αντίθετης μερίδας μόνο ως προς το είναι, το οποίο και είναι το μόνο που τους έχει απομείνει από όσα τους έχουν δοθεί και χαριστεί από τον Αγαθό. Αυτό λοιπόν το ον που διατηρούν, αυτό είναι και ο Θεός μέσα τους. Αν όμως θέλεις, δέξου από εμένα και το εξής: Ο Θεός είναι αφενός φως υπέρφωτο και φως αληθινό και σε κάθε φύση απρόσιτο· και σκοτάδι, όπως λέει η Γραφή, δεν υπάρχει σε Αυτόν· φως δε, κατά κάποια αμυδρή εικόνα Του, είναι και το φως του ήλιου, αλλά αυτό, παρότι φωτίζει τον κόσμο πάνω στη γη, στην Αίγυπτο παλαιά για τους μεν Εβραίους ήταν ημέρα και φως αίθριο εξαιτίας της ευσέβειάς τους, φαινόμενο ως αυτό ακριβώς που ήταν, ενώ για τους ασεβέστατους Αιγυπτίους παρουσιαζόταν ως ψηλαφητό σκοτάδι. Αλλά και ο Θεός είναι ύδωρ ζων, ύδωρ αναβλύζον εις ζωήν αιώνιον· ύδωρ, κατά παρόμοια εικόνα Του, ήταν και εκείνο στην Αίγυπτο, αλλά αυτό για τους μεν Εβραίους ήταν αληθινά ύδωρ, ενώ για τους Αιγυπτίους έπαιρνε την απόχρωση, ίσως δε και τη φύση, του αίματος.

Β. «Ο Θεός είναι φως και σκοτάδι δεν υπάρχει σε αυτόν κανένα», λέγει ο θείος Ιωάννης· ίδιον δε του φωτός είναι να φανερώνει αυτό που αληθινά υπάρχει και να απαλλάσσει από το σκοτάδι, το οποίο είναι η πλάνη. Επειδή, λοιπόν, ο Κύριος αγαπά την αλήθεια, ή μάλλον είναι ο ίδιος η αυτοαλήθεια, πώς φαίνεται να ομιλεί αντίθετα προς αυτό που πραγματικά υπάρχει;

ε΄ Περί του «εκείνος που έχει γεννηθεί από τον Θεό δεν πράττει αμαρτία». στ΄ Περί του «διότι γι' αυτόν τον λόγο κηρύχθηκε το Ευαγγέλιο και στους νεκρούς». ζ΄ Περί του «ο Θεός είναι φως». η΄ Περί του πώς είμαστε τέκνα του Θεού, και πώς μετά από αυτά θα είμαστε. θ΄ Περί του πώς «εκείνος που φοβάται δεν έχει τελειωθεί μέσα στην αγάπη» και «δεν υπάρχει καμία στέρηση σε εκείνους που τον φοβούνται». ι΄ Περί του ποια είναι η αρχή των αγγέλων που δεν τη διατήρησαν, και όσα τους επιφυλάσσονται. ια΄ Ποιος είναι ο χιτώνας που έχει σπιλωθεί από τη σάρκα. ιβ΄ Τι σημαίνει το «διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθίστανται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». ιγ΄ Τι σημαίνει το «και λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη». ιδ΄ Περί του «διότι το άφθαρτο πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα».

Εκείνος, όμως, που είναι τυφλός κατά τον νου και δεν έχει μέσα του τον νου του Χριστού, πώς είναι δυνατόν να κατανοήσει τα νοήματα που εμπεριέχονται μέσα στο φως του Χριστού; Ακόμη και αν μυριάδες φορές τα διαβάσει με τα σωματικά του μάτια, εφόσον είναι γραμμένα κατά τρόπο αισθητό, ποτέ, νομίζω, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν θα μπορέσει να θεάται τα πνευματικά, τα άυλα και τα φωτοειδή μέσα σε έναν υλικό και σκοτεινό χώρο. Κανείς, λοιπόν, ας μην σας πλανά. Ο Θεός είναι φως και σε όσους ενωθεί μεταδίδει από τη δική Του λαμπρότητα ανάλογα με τον βαθμό της καθάρσεώς τους. Και τότε η σβησμένη λαμπάδα της ψυχής, δηλαδή ο νους, γνωρίζει ότι το θείο πυρ την περιέβαλε και άναψε.

Εμείς μαρτυρούμε ότι ο Θεός είναι φως, και όλοι όσοι αξιώθηκαν να τον δουν, ως φως τον είδαν, και όσοι τον έλαβαν, ως φως τον έλαβαν, διότι προπορεύεται μπροστά του το φως της δόξας του και χωρίς φως είναι αδύνατον να φανερωθεί, και όσοι δεν είδαν το φως του ούτε εκείνον είδαν, διότι εκείνος είναι το φως, και όσοι δεν έλαβαν το φως δεν έχουν λάβει ακόμη τη χάρη· διότι όσοι έλαβαν τη χάρη, έλαβαν το φως του Θεού και τον Θεό, καθώς είπε το φως, ο Χριστός: «Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους». Όσοι όμως δεν έχουν βιώσει ακόμη ή δεν έχουν αξιωθεί αυτό, όλοι αυτοί βρίσκονται υπό τον νόμο που υπήρχε πριν από τη χάρη, είναι δούλοι και μαθητές δούλων και ακροατές του νόμου και τέκνα της δούλης και υιοί του σκότους, είτε είναι βασιλείς είτε πατριάρχες, είτε αρχιερείς είτε ιερείς, είτε άρχοντες είτε αρχόμενοι, είτε λαϊκοί είτε μοναχοί, είτε ασκητές είτε ηγούμενοι, είτε φτωχοί είτε πλούσιοι, είτε ασθενείς είτε υγιείς στο σώμα. Διότι όλοι όσοι κάθονται στο σκοτάδι είναι υιοί του σκότους και δεν θέλουν να μετανοήσουν. Επειδή η μετάνοια είναι θύρα που βγάζει από το σκοτάδι και εισάγει στο φως.

Και αυτό είναι: «Ο Θεός είναι φως» και «το ύψιστο φως» «και όταν βρεθούμε σε αυτό, επέρχεται η κατάπαυση κάθε θεωρίας». ΙΗ'. Ακίνητος παραμένει τότε ο αεικίνητος νους και γίνεται εντελώς απαλλαγμένος από έννοιες, όταν καλυφθεί ολόκληρος από τον θείο γνόφο και το φως. Όμως βρίσκεται σε κατάσταση θεωρίας, αίσθησης και απόλαυσης των αγαθών μέσα στα οποία υπάρχει. Διότι ο βυθός του Αγίου Πνεύματος δεν είναι όπως ο βυθός των υδάτων της θάλασσας, αλλά είναι ύδωρ ζωντανό αιώνιας ζωής.

Για να γνωρίσεις λοιπόν και τα ιδιαίτερα γνωρίσματα της θείας φύσεως, πώς ο Θεός και τα περί τον Θεό και τα προερχόμενα από τον Θεό και τα ευρισκόμενα μέσα στον Θεό, όλα είναι ένα φως, το οποίο προσκυνείται σε καθεμία από τις υποστάσεις και καθοράται σε όλα τα ιδιώματα και τα χαρίσματά του, έτσι θα σε μυσταγωγήσουμε σε αυτά. «Ο Θεός είναι φως» και μάλιστα φως άπειρο και ακατάληπτο. Διότι τα περί αυτόν είναι φως, τα οποία ενώνονται και διαιρούνται αδιαίρετα στα πρόσωπα και —για να σου πω ένα προς ένα τα αδιαίρετα διαιρώντας τα— ο Πατέρας είναι φως, ο Υιός είναι φως, το Άγιο Πνεύμα είναι φως. Αυτά είναι ένα φως απλό, ασύνθετο, άχρονο, συναΐδιο, ομότιμο και ομόδοξο.